໑໔. ເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ໂຄ

(໑໔) ໑. ປຐມເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ໂຄ

ເອຕທຄ຺ຄປທວຓ຺ຓນາ

໑໘໘. ເອຕທຄ຺ເຄສຸ ປຐມວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ອາທິມ຺ຫິ ທິສ຺ສຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຄ຺ຄສທ຺ໂທຕິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄຕິ ອຊ຺ຊທິວສໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອງ຺ຄຸລຄ຺ເຄນາຕິ ອງ຺ຄຸລິໂກຏິຍາ. ອມ຺ພິລຄ຺ຄນ຺ຕິ ອມ຺ພິລໂກຏ຺ຐາໂສ. ໂກຏິຠູຕາຕິ ປຣມໂກຏິຠູຕາ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ຕາທິສານໍ ອຎ຺ເຎສໍ ອຠາວໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ເສຏ຺ຐຠູຕາຕິປິ ອຄ຺ຄາ. ເອຕທຄ຺ຄສນ຺ນິກ຺ເຂໂປຕິ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐປນໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິອາທີຫິ ຈຕູຫິປິ ກາຣເຓຫິ. ມຫາປຎ຺ຎຕາຍ ເຖເຣນ ເອຕທຄ຺ຄຏ຺ຐານສ຺ສ ລທ຺ຘຠາວໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ທ຺ເວ ປທນ຺ຕຣານີຕິ ກຓ຺ຑມ຺ພມູເລ ຍຸຄນ຺ຘຣປພ຺ພເຕຕິ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ທ຺ເວ ປທານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ. ມຸຓ຺ຑປີຐກນ຺ຕິ ຍໍ ສຕ຺ຕງ຺ຄໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄໍ ວາ ນ ໂຫຕິ, ເກວລໍ ມຸຓ຺ຑກປີຐໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ນິສີທີຕິ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ນິສີທິ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອວໍ ນິສີທນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິ. ກາຍສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາຕິ ນາມກາເຍນ ເທສນາຍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນວເສນ ສກ຺ຂິຠູຕໍ ກຕ຺ວາ. ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອພ຺ຍາກຕາ ຘມ຺ມາຕິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທ຺ຍຕ຺ໂຖ, ເຕນ ສພ຺ພໍ ອຠິຘມ຺ມເທສນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ປາຏິຫາຣິຍຏ຺ຐາເນຕິ ຍມກປາຏິຫາຣິຍສ຺ສ ກຕຏ຺ຐາເນ. ປສ຺ສຖາຕິ ເຕສໍ ພຫຸຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສ຺ສາຕິ ມນຸສ຺ສສມູຫສ຺ສ ເອກຠາວໍ. ອາກປ຺ປນ຺ຕິ ອາກາຣໍ. ມຫາຊໂນຕິ ສເທວເກ ໂລເກ ສພ຺ໂພ ມຫາຊໂນ. ຍຖາ ນິຣຍທສ຺ສນໍ ສໍເວຄຊນນຕ຺ຖໍ, ເອວໍ ເທວໂລກທສ຺ສນມ຺ປິ ສໍເວຄຊນນຕ຺ຖເມວ ‘‘ອນຸປຸພ຺ພິກຖາຍໍ ສຄ຺ຄກຖາ ວິຍ ເອວໍ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິສມຸເປໂຕປິ ສຄ຺ໂຄ ອນິຈ຺ໂຈ ອທ຺ຘຸໂວ ຈວນຘມ຺ໂມ’’ຕິ. ສຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ສມປຓ຺ຓາສາຍ ມຸຈ຺ຉນາຫິ ຍຖາ ກາເມນ ນິວາເທຕຸໍ ສກ຺ກາ, ເອວໍ ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ.

ປຸຖຸຊ຺ຊນປຎ຺ຈກໍ ປຎ຺ຫນ຺ຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນປຎ຺ຫໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕໍ ຂີຓາສວປຎ຺ຫປຣິຍນ຺ຕໍ ປຎ຺ຫປຎ຺ຈກໍ. ປຐມໍ…ເປ… ປຸຈ຺ຉີຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນວິສເຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິ. ປຏິສມ຺ຠິທາ ຍຖາຠິນີຫາຣໍ ຍຖາສກໍ ວິປສ຺ສນາຠິນີຫາເຣນ ປຐມຠູມິຍາທໂຍ ວິຍ ປວຕ຺ຕິຕວິສຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິສມ຺ຠິທາວິສເຍ ຐຕ຺ວາ ກຖຍິໍສູ’’ຕິ. ພຸທ຺ຘວິສເຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉີຕິ –

‘‘ເຍ ຈ ສງ຺ຂາຕຘມ຺ມາເສ, ເຍ ຈ ເສຂາ ປຸຖູ ອິຘ;

ເຕສໍ ເມ ນິປໂກ ອິຣິຍໍ, ປຸຏ຺ໂຐ ປພ຺ຣູຫິ ມາຣິສາ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໔) –

ອິທໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຕຘມ຺ມາຕິ ສງ຺ຂາຕາ ຎາຕາ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມາ, ເຍ ຈ ສງ຺ຂາຕຘມ຺ມາ ຈຕູຫິ ມຄ຺ເຄຫິ ປຏິວິທ຺ຘຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາ ອເສກ຺ຂາ ກຖິຕາ. ປຸຖຸ-ສທ຺ໂທ ອຸຠຍຕ຺ຖປິ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ‘‘ເຍ ປຸຖູ ສງ຺ຂາຕຘມ຺ມາ, ເຍ ຈ ປຸຖູ ເສຂາ’’ຕິ. ເຕສນ຺ຕິ ເຕສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປຸຄ຺ຄລານໍ ເມ ປຸຏ຺ໂຐຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ, ມຍາ ປຸຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຣິຍນ຺ຕິ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂຠູມິຍາ ອາຄມນປ຺ປຏິປທໍ. ອິຣິຍຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ເສກ຺ຂຠູມິໍ ອເສກ຺ຂຠູມິຎ຺ຈ ເອຕາຍາຕິ ອິຣິຍາ, ຕໍ ເຕສໍ ອິຣິຍໍ ອາຄມນປ຺ປຏິປທໍ ມຍາ ປຸຏ຺ໂຐ ປພ຺ຣູຫິ ກເຖຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ຠຄວາ ພຸທ຺ຘວິສເຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ສ ນຸ ໂຂ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ ອາຫ. ເຖໂຣ ປຎ຺ຫໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ສຕ຺ຖາ ມໍ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາຄມນປ຺ປຏິປທໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ປຎ຺ເຫ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ອາຄມນປ຺ປຏິປທາ ນາມ ຂນ຺ຘາທິວເສນ ພຫູຫິປິ ມຸເຂຫິ ສກ຺ກາ ກເຖຕຸໍ, ກຕຣາກາເຣນ ນຸ ໂຂ ກເຖນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖຸ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສເຍ ກງ຺ຂິ, ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຘມ຺ມເສນາປຕິ…ເປ… ນ ສກ຺ໂກຕີ’’ຕິ. ປຸຈ຺ຉິຕປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕຸໍ ປຏິຠາເນ ອສຕິ ທິສາວິໂລກນໍ ສຕ຺ຕານໍ ສຠາໂວຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ, ‘‘ປຸຣຕ຺ຖິມ…ເປ... ນາສກ຺ຂີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຫຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປຎ຺ຫຸປ຺ປຕ຺ຕິກາຣຓໍ.

ເຖຣສ຺ສ ກິລມນຠາວໍ ຊານິຕ຺ວາຕິ ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ປຎ຺ເຫ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ, ອຊ຺ຌາສເຍ ເມ ກງ຺ຂມາໂນ ກິລມຕີ’’ຕິ ເຖຣສ຺ສ ກິລມນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ. ຈຕຸມຫາຠູຕິກກາຍປຣິຄ຺ຄຫນ຺ຕິ ເອເຕນ ຂນ຺ຘມຸເຂນ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄໂຫ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຠູຕມິທນ຺ຕິ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ສມນຸປສ຺ສສີ’’ຕິ ຫິ ວທນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ຂນ຺ຘວເສນ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄໂຫ ທສ຺ສິໂຕ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອໂຫສິ ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ ມຍາ ນເຍ ອທິນ຺ເນ ກເຖຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ, ທິນ຺ເນ ປນ ນເຍ ມມຊ຺ຌາສຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຂນ຺ຘວເສນ ກເຖສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເຖຣສ຺ສ ສຫ ນຍທາເນນ ໂສ ປຎ຺ໂຫ ນຍສເຕນ ນຍສຫສ຺ເສນ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຎ຺ຎາຕໍ ຠຄວາ, ອຎ຺ຎາຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິ.

ອຣູປາວຈເຣ ປຏິສນ຺ຘິ ນາມ ນ ໂຫຕີຕິ ໂພຘິສມ຺ຠາຣສມ຺ຠຣຓສ຺ສ ອໂນກາສຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ອຠພ຺ພຏ຺ຐານຕ຺ຕາ’’ຕິ, ລທ຺ຘພ຺ຍາກຣຓານໍ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠພ຺ພເທສຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣູປາວຈເຣ ນິພ຺ພຕ຺ຕີຕິ ກມ຺ມວສິຕາສມ຺ຠວໂຕ ອຣູປາວຈເຣ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຣູປາວຈເຣ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ.

ປໂຣສຫສ຺ສນ຺ຕິອາທິນາ ປໂຣສຫສ຺ສຊາຕກໍ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ປໂຣສຫສ຺ສມ຺ປີຕິ ອຕິເຣກສຫສ຺ສມ຺ປິ. ສມາຄຕານນ຺ຕິ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ຠາສິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ຊານິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕານໍ ພາລານໍ. ກນ຺ເທຍ຺ຍຸໍ ເຕ ວສ຺ສສຕໍ ອປຎ຺ຎາຕິ ເຕ ເອວໍ ສມາຄຕາ ອປຎ຺ຎາ ອິເມ ພາລຕ຺ຕາ ສສາ ວິຍ ວສ຺ສສຕມ຺ປິ ວສ຺ສສຫສ຺ສມ຺ປິ ໂຣເທຍ຺ຍຸໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍຸໍ. ໂຣທມານາປິ ປນ ອຕ຺ຖໍ ວາ ກາຣຓໍ ວາ ເນວ ຊາເນຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ເອໂກວ ເສຍ຺ໂຍ ປຸຣິໂສ ສປຎ຺ໂຎຕິ ເອວຣູປານໍ ພາລານໍ ປໂຣສຫສ຺ສໂຕປິ ເອໂກ ປຓ຺ຑິຕປຸຣິໂສວ ເສຍ຺ໂຍ ວຣຕໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກີທິໂສ ສປຎ຺ໂຎຕິ ອາຫ – ‘‘ໂຍ ຠາສິຕສ຺ສ ວິຊານາຕິ ອຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ, ອຍໍ ເຊຏ຺ຐນ຺ເຕວາສິໂກ ວິຍ ໂຍ ຠາສິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ຊານາຕິ, ໂສ ຕາທິໂສ ສປຎ຺ໂຎ ວຣຕໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຕິເຍ ປໂຣສຕຊາຕເກ ຌາເຍຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ຍາຖາວໂຕ ອຕ຺ຖໍ ຊານິຕຸໍ ສມາຫິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຈິນ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຕຕິຍຊາຕເກ ເຍ ສຎ຺ຎິໂນຕິ ຐເປຕ຺ວາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນລາຠິໂນ ອວເສສຈິຕ຺ຕກສຕ຺ເຕ ທສ຺ເສຕິ. ເຕປິ ທຸຄ຺ຄຕາຕິ ຕສ຺ສາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສມາປຕ຺ຕິຍາ ອລາຠໂຕ ເຕປິ ທຸຄ຺ຄຕາ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປຄຕາ ສຎ຺ຎີຠເວ. ‘‘ສຎ຺ຎາ ໂຣໂຄ ສຎ຺ຎາ ຄຓ຺ໂຑ ສຎ຺ຎາ ສລ຺ລ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໔) ຫິ ເຕ ສຎ຺ຎາຍ ອາທີນວທສ຺ສິໂນ. ເຍປິ ອສຎ຺ຎິໂນຕິ ອສຎ຺ຎີຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ເຕ ອຈິຕ຺ຕກສຕ຺ເຕ ທສ຺ເສຕິ. ເຕປິ ອິມິສ຺ສາເຍວ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ອລາຠໂຕ ທຸຄ຺ຄຕາເຍວ. ຌານສຸຂໍ ອນງ຺ຄຓໍ ນິທ຺ໂທສໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສາຠາວໂຕ. ພລວຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສຠາເວນປິ ຕໍ ອນງ຺ຄຓໍ ນາມ ຊາຕໍ. ເນວສຎ຺ຎີ ນາສຎ຺ຎີຕິ ອາຫາຕິ ອຕີເຕ ກິຣ ພາຣາຓສິຍໍ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ເຕ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣນ຺ເຕ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອຣຎ຺ຎາຍຕເນ ກາລໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອນ຺ເຕວາສິເກຫິ ປຸຏ຺ໂຐ ‘‘ເນວສຎ຺ຎີ ນາສຎ຺ຎີ’’ຕິ ອາຫ. ປຸຣິມຊາຕເກ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຕາປສາ ເຊຏ຺ຐນ຺ເຕວາສິກສ຺ສ ກຖໍ ນ ຄຓ຺ຫິໍສຸ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອາຠສ຺ສຣໂຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອາກາເສ ຐຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ຈຕຸຕ຺ຖຊາຕເກ (ຊາ. ໑.໑.໑໓໕) ຈນ຺ທສ຺ສ ວິຍ ອາຠາ ເອຕສ຺ສາຕິ ຈນ຺ທາຠໍ, ໂອທາຕກສິຓໍ. ສູຣິຍາຠນ຺ຕິ ສູຣິຍສ຺ສ ວິຍ ອາຠາ ເອຕສ຺ສາຕິ ສູຣິຍາຠໍ, ປີຕກສິຓໍ. ໂຍຘ ປຎ຺ຎາຍ ຄາຘຕີຕິ ໂຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ອິຘ ສຕ຺ຕໂລເກ ອິທໍ ກສິຓທ຺ວຍໍ ປຎ຺ຎາຍ ຄາຘຕິ, ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ອນຸປ຺ປວິສຕິ, ຕຕ຺ຖ ວາ ປຕິຏ຺ຐຫຕິ. ອວິຕກ຺ເກນ ທຸຕິຍຊ຺ຌາເນນ ອາຠສ຺ສຣູປໂຄ ໂຫຕີຕິ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ຕຖາ ກຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ເຘນ ທຸຕິເຍນ ຌາເນນ ອາຠສ຺ສຣພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປໂຄ ໂຫຕິ. ເສສໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອິມິນາ ອິມໍ ທສ຺ເສຕິ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑໓໕ ຈນ຺ທາຠຊາຕກວຓ຺ຓນາ) – ອຕີເຕ ພາຣາຓສິຍໍ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ເຕ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣນ຺ເຕ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອຣຎ຺ຎາຍຕເນ ກາລໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອນ຺ເຕວາສິເກຫິ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ‘‘ຈນ຺ທາຠໍ ສູຣິຍາຠ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອາຠສ຺ສເຣ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ຕາປສາ ເຊຏ຺ຐນ຺ເຕວາສິກສ຺ສ ນ ສທ຺ທຫິໍສຸ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອາກາເສ ຐິໂຕ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

ປຎ຺ຈມຊາຕເກ ອາສີເສເຖວາຕິ ອາສາຈ຺ເຉທໍ ອກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ເມສຸ ອາສໍ ກເຣຍ຺ເຍວ. ນ ນິພ຺ພິນ຺ເທຍ຺ຍາຕິ ນ ນິພ຺ເພທໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ, ນ ອຸກ຺ກຓ຺ເຐຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂວຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ອິຈ຺ຉິນ຺ຕິ ອຫຎ຺ຫິ ສຏ຺ຐິຫຕ຺ຖາ ນຣກາ ອຸຏ຺ຐານໍ ອິຈ຺ຉິໍ, ໂສມ຺ຫິ ຕເຖວ ຊາໂຕ, ຕໂຕ ອຸຏ຺ຐິໂຕເຍວາຕິ ທີເປຕິ.

ອຕີເຕ (ຊາ. ອຏ຺ຐ. ໔.໑໓.ສຣຠມິຄຊາຕກວຓ຺ຓນາ) ກິຣ ພາຣາຓສິຍໍ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ເຕ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣນ຺ເຕ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ສຣຠມິຄໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອຣຎ຺ເຎ ປຏິວສຕິ. ຣາຊາ ມິຄວິຕ຺ຕໂກ ອໂຫສິ ຖາມສມ຺ປນ຺ໂນ. ເອກທິວສໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອມຈ຺ເຈ ອາຫ – ‘‘ຍສ຺ສ ປສ຺ເສນ ມິໂຄ ປລາຍຕິ, ເຕເນວ ໂສ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ອເຖກທິວສໍ ສຣຠມິໂຄ ອຸຏ຺ຐາຍ ຣຎ຺ໂຎ ຐິຕຏ຺ຐາເນນ ປລາຍິ. ອຖ ນໍ ອມຈ຺ຈາ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑສຸໍ. ຣາຊາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິເມ ມໍ ປຣິຫາສນ຺ຕິ, ມມ ປມາຓໍ ນ ຊານນ຺ຕີ’’ຕິ ຄາຬ຺ຫໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ຂຄ຺ຄໍ ອາທາຍ ‘‘ສຣຠໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເວເຄນ ປກ຺ຂນ຺ທິ. ອຖ ນໍ ທິສ຺ວາ ຕີຓິ ໂຍຊນານິ ອນຸພນ຺ຘິ. ສຣໂຠ ອຣຎ຺ຎໍ ປາວິສິ. ຣາຊາປິ ປາວິສິເຍວ. ຕຕ຺ຖ ສຣຠມິຄສ຺ສ ຄມນມຄ຺ເຄ ສຏ຺ຐິຫຕ຺ຖມຕ຺ໂຕ ມຫາປູຕິປາຕນຣກອາວາໂຏ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ຕິໍສຫຕ຺ຖມຕ຺ຕໍ ອຸທເກນ ປຸຓ຺ໂຓ ຕິເຓຫິ ຈ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ. ສຣໂຠ ອຸທກຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາວ ອາວາຏຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ໂຖກໍ ໂອສກ຺ກິຕ຺ວາ ຄໂຕ. ຣາຊາ ປນ ອຸຊຸກເມວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕສ຺ມິໍ ປຕິ.

ສຣໂຠ ຕສ຺ສ ປທສທ຺ທໍ ອສຸຓນ຺ໂຕ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຕໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ‘‘ນຣກອາວາເຏ ປຕິໂຕ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ຕໍ ຄມ຺ຠີເຣ ອຸທເກ ອປ຺ປຕິຏ຺ເຐ ກິລມນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ເຕນ ກຕາປຣາຘໍ ຫທເຍ ອກຕ຺ວາ ສຎ຺ຊາຕກາຣຸຎ຺ໂຎ ‘‘ມາ ມຍິ ປສ຺ສນ຺ເຕ ວຣາໂກ ນສ຺ສຕຸ, ອິມມ຺ຫາ ຕໍ ທຸກ຺ຂາ ໂມເຈສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາວາຏຕີເຣ ຐິໂຕ ‘‘ມາ ຠາຍິ, ມຫາຣາຊ, ອຫໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂາ ໂມເຈສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປິຍປຸຕ຺ຕໍ ອຸທ຺ຘຣິຕຸໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ ຕສ຺ສຸທ຺ຘຣຓຕ຺ຖາຍ ສິລາຍ ໂຍຄ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ວິຊ຺ຌິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຄຕໍ ຣາຊານໍ ສຏ຺ຐິຫຕ຺ຖາ ນຣກາ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອສ຺ສາເສຕ຺ວາ ປິຏ຺ຐິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎາ ນີຫຣິຕ຺ວາ ເສນາຍ ອວິທູເຣ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ໂອວາທມສ຺ສ ທຕ຺ວາ ປຎ຺ຈສຸ ສີເລສຸ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ. ຣາຊາ ເສນງ຺ຄປຣິວຸໂຕ ນຄຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສກລຣຏ຺ຐວາສິໂນ ປຎ຺ຈ ສີລານິ ຣກ຺ຂນ຺ຕູ’’ຕິ ຘມ຺ມເຠຣິໍ ຈຣາເປສິ. ມຫາສຕ຺ເຕນ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ກຕຄຸຓໍ ກສ຺ສຈິ ອກເຖຕ຺ວາ ສາຍໍ ນານຄ຺ຄຣສໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອລງ຺ກຕສຍເນ ສຍິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈູສກາເລ ມຫາສຕ຺ຕສ຺ສ ຄຸຓໍ ສຣິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍ ສຍນປິຏ຺ເຐ ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສີທິຕ຺ວາ ປີຕິປຸຓ຺ເຓນ ຫທເຍນ ອຸທານໍ ອຸທາເນນ຺ໂຕ ‘‘ອາສີເສເຖວ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິນາ ອິມາ ຉ ຄາຖາ ອຠາສິ.

ຕຕ຺ຖ ອຫິຕາ ຫິຕາ ຈາຕິ ທຸກ຺ຂຜສ຺ສາ ສຸຂຜສ຺ສາ ຈ, ມຣຓຜສ຺ສາ, ຊີວິຕຜສ຺ສາຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ຕານຎ຺ຫິ ມຣຓຜສ຺ໂສ ອຫິໂຕ, ຊີວິຕຜສ຺ໂສ ຫິໂຕ. ເຕສໍ ອຈິນ຺ຕິໂຕ ມຣຓຜສ຺ໂສ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຈິນ຺ຕິຕມ຺ປີຕິ ມຍາ ‘‘ອາວາເຏ ປຕິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນ ຈິນ຺ຕິຕໍ, ‘‘ສຣຠໍ ມາເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ຕິຕໍ. ອິທານິ ປນ ເມ ຈິນ຺ຕິຕໍ ນຏ຺ຐໍ, ອຈິນ຺ຕິຕເມວ ຊາຕນ຺ຕິ ອຸທານວເສນ ວທຕິ. ໂຠຄາຕິ ຍສປຣິວາຣາ, ເອເຕ ຈິນ຺ຕາມຍາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຎາຓວຕາ ວີຣິຍເມວ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ວທຕິ. ວີຣິຍວໂຕ ຫິ ອຈິນ຺ຕິຕມ຺ປິ ໂຫຕິເຍວ.

ຕສ຺ເສຕໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນນ຺ຕສ຺ເສວ ອຣຸຓໍ ອຸຏ຺ຐຫິ. ປຸໂຣຫິໂຕ ປາໂຕວ ສຸຂເສຍ຺ຍປຸຈ຺ຉນຕ຺ຖໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ທ຺ວາເຣ ຐິໂຕ ຕສ຺ສ ອຸທານຄີຕສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ຣາຊາ ຫິຍ຺ໂຍ ມິຄວໍ ອຄມາສິ, ຕຕ຺ຖ ສຣຠມິຄໍ ວິທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕິ, ເຕນ ມຎ຺ເຎ ອຸທານໍ ອຸທາເນຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປຣິປຸຓ຺ຓພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອຸທານໍ ສຸຕ຺ວາ ສຸມຊ຺ຊິເຕ ອາທາເສ ມຸຂໍ ໂອໂລເກນ຺ຕສ຺ສ ຉາຍາ ວິຍ ຣຎ຺ຎາ ຈ ສຣເຠນ ຈ ກຕກາຣຓໍ ປາກຏໍ ອໂຫສິ, ໂສ ນຂຄ຺ເຄນ ທ຺ວາຣໍ ອາໂກເຏສິ. ຣາຊາ ‘‘ໂກ ເອໂສ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ອຫໍ, ເທວ, ປຸໂຣຫິໂຕຕິ. ອຖສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ‘‘ອິໂຕ ເອຫາຈຣິຍາ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ປວິສິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ຊຍາເປຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ຐິໂຕ ‘‘ອຫໍ, ມຫາຣາຊ, ຕຍາ ອຣຎ຺ເຎ ກຕກາຣຓໍ ຊານາມິ, ຕ຺ວໍ ເອກໍ ສຣຠມິຄໍ ອນຸພນ຺ຘນ຺ໂຕ ນຣເກ ປຕິໂຕ, ອຖ ນໍ ໂສ ສຣໂຠ ສິລາຍ ໂຍຄ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ ນຣກໂຕ ອຸທ຺ຘຣິ, ໂສ ຕ຺ວໍ ຕສ຺ສ ຄຸຓໍ ສຣິຕ຺ວາ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ສຣຠໍ ຄິຣິທຸຄ຺ຄສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ທ຺ເວ ຄາຖາ ອຠາສິ.

ຕຕ຺ຖ ອນຸສຣີຕິ ອນຸພນ຺ຘິ. ວິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຣຓຕ຺ຖາຍ ກຕປຣກ຺ກມໍ. ອນຸຊີວສີຕິ ອຸປຊີວສິ, ຕສ຺ສານຸຠາເວນ ຕຍາ ຊີວິຕໍ ລທ຺ຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມຸທ຺ຘຣີຕິ ອຸທ຺ຘຣຓໍ ອກາສິ. ສິລາຍ ໂຍຄ຺ຄໍ ສຣໂຠ ກຣິຕ຺ວາຕິ ສິລາຍ ໂສປານສທິສາຍ ນຣກໂຕ ອຸທ຺ຘຣຓໂຍຄ຺ຄຕໍ ກຣິຕ຺ວາ. ອລີນຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສງ຺ໂກຈໍ ອປ຺ປຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ. ຕ ມິຄໍ ວເທສີຕິ ສຸວຓ຺ຓສຣຠມິຄໍ ອິຘ ສິຣິສຍເນ ນິປນ຺ໂນ ວຓ຺ເຓສິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຣາຊາ, ‘‘ອຍໍ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ນ ມິຄວໍ ອາຄໂຕ, ສພ຺ພຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕິໍ ຊານາຕິ, ກຖໍ ນຸ ໂຂ ຊານາຕິ, ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມິ ນ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ – ‘‘ກິໍ ຕ຺ວໍ ນຸ ຕຕ຺ເຖວາ’’ຕິ ນວມຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຠິໍສຣູປນ຺ຕິ ກິໍ ນຸ ເຕ ຎາຓໍ ພລວຊາຕິກໍ, ເຕເນຕໍ ຊານາສີຕິ ວທຕິ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ‘‘ນາຫໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ໂຘ, ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອມກ຺ເຂຕ຺ວາ ຕຍາ ກຖິຕຄາຖາຍ ປນ ມຍ຺ຫໍ ອຕ຺ໂຖ ອຸປຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ທີເປນ຺ໂຕ ‘‘ນ ເຈວຫ’’ນ຺ຕິ ທສມຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສຸຠາສິຕານນ຺ຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ອມກ຺ເຂຕ຺ວາ ສຸຏ຺ຐຸ ຠາສິຕານໍ. ອຕ຺ຖໍ ຕທາເນນ຺ຕີຕິ ໂຍ ເຕສໍ ອຕ຺ໂຖ, ຕໍ ອາເນນ຺ຕິ ອຸປຘາເຣນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທາ ປຸໂຣຫິໂຕ ຘມ຺ມເສນາປຕິ ອໂຫສິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອຕີເຕປີ’’ຕິອາທິ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ.

ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ຎຕ຺ເຖຣາທໂຍຕິອາທີສຸ ປນ ຍາຖາວສຣສຄຸຓວເສນາຕິ ຍຖາສຠາວຄຸຓວເສນ. ປພ຺ພຊ຺ຊາວເສນ ປຏິເວຘວເສນ ສຸຈິຣໍ ສຸນິປຸຓໍ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວປຣິຈ຺ເຉທຊານນວເສນ ຈ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ປາກໂຏວ ໂຫຕີຕິ ສຕິປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ປາກໂຏ ວິຠູໂຕ ໂຫຕິ. ອຎ຺ຎາສິໂກຓ຺ຑຎ຺ໂຎຕິ ສາວເກສຸ ສພ຺ພປຐມໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ຎາຕໂກຓ຺ຑຎ຺ໂຎ. ສພ຺ເພສຸປິ ເອຕທຄ຺ເຄສູຕິ ສພ຺ເພສຸປິ ເອຕທຄ຺ຄສຸຕ຺ເຕສຸ, ສພ຺ເພສຸ ວາ ເອຕທຄ຺ຄຏ຺ຐປເນສຸ.

ຘຸຣປຕ຺ຕານີຕິ ປຕ຺ຕານໍ ປມຸຂຠູຕານິ ພາຫິຣປຕ຺ຕານິ. ນວຸຕິຫຕ຺ຖານີຕິ ມຊ຺ຌິມປຸຣິສສ຺ສ ຫຕ຺ເຖນ ນວຸຕິຣຕນານິ. ປທຸເມເນວ ຕໍ ຕໍ ປເທສໍ ອຸຕ຺ຕຣຕິ ອຕິກ຺ກມຕີຕິ ປທຸມຸຕ຺ຕໂຣ, ຠຄວາ. ຄນ຺ຘທາມມາລາທາມາທີຫີຕິ ອາທິສທ຺ເທນ ປຕ຺ຕທາມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຘທາເມຫິ ກຕມາລາ ຄນ຺ຘທາມໍ. ລວງ຺ຄຕກ຺ໂກລຊາຕິປຸປ຺ຜາທີຫິ ກຕມາລາ ມາລາທາມໍ. ຕມາລປຕ຺ຕາທີຫິ ກຕມາລາ ປຕ຺ຕທາມໍ. ວງ຺ຄປຏ຺ເຏຕິ ວງ຺ຄເທເສ ອຸປ຺ປນ຺ນຆນສຸຂຸມວຕ຺ເຖ. ອຸຕ຺ຕມສຸຂຸມວຕ຺ຖນ຺ຕິ ກາສິກວຕ຺ຖມາຫ.

ເຕປຣິວຏ຺ຏຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິໂຍສາເນຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຈ຺ຈວເສນ, ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ກິຈ຺ຈວເສນ, ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ປຣິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ກຕວເສນ ຈ ຕີຫິ ອາກາເຣຫິ ປຣິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ເທສິຕຕ຺ຕາ ຕໂຍ ປຣິວຏ຺ຏາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຕິປຣິວຏ຺ຏໍ, ຕິປຣິວຏ຺ຏເມວ ເຕປຣິວຏ຺ຏໍ, ເຕປຣິວຏ຺ຏຎ຺ຈ ຕໍ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນຎ຺ຈາຕິ ເຕປຣິວຏ຺ຏຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໍ, ຕເທວ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ປຣິໂຍສາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສາລິຄພ຺ຠໍ ຜາເລຕ຺ວາ ອາທາຍາຕິ ສາລິຄພ຺ຠໍ ຜາເລຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານໍ ສາລິຂີຣຣສໍ ອາທາຍ. ອນຸຈ຺ຉວິກນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ ຂີຣປາຍສໍ ປຈາເປມ. ເວຓິໂຍ ປຸຣິສຠາວວເສນ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກລາປກຣເຓ ກລາປຄ຺ຄໍ. ຂເລ ກລາປານໍ ຐປນທິວເສ ຂລຄ຺ຄໍ. ມທ຺ທິຕ຺ວາ ວີຫີນໍ ຣາສິກຣຓທິວເສ ຂລຠຓ຺ຑຄ຺ຄໍ. ໂກຏ຺ເຐສຸ ຫິ ຘຎ຺ຎສ຺ສ ປກ຺ຂິປນທິວເສ ໂກຏ຺ຐຄ຺ຄໍ.

ທ຺ເວ ຄຕິໂຍຕິ ທ຺ເວ ເອວ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໂຍ, ທ຺ເວ ນິຏ຺ຐາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມິໍ ກຸມາເຣ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ເຕຕິ ໂກຓ຺ຑຎ຺ຎມາຓວສ຺ເສວ ລທ຺ຘິຍໍ ຐຕ຺ວາ ອິຕເຣປິ ຉ ຊນາ ປຸຕ຺ເຕ ອນຸສາສິໍສຸ. ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ປາຈີນປສ຺ສໍ ອຈລຏ຺ຐານໍ ນາມ, ຍໍ ‘‘ວຊິຣາສນ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມຫຕໍ ມຫຕິໂຍ ວຫຕີຕິ ‘‘ປາຈີນມຸໂຂ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ປາຈີນໂລກຘາຕຸອຠິມຸໂຂ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມໍສຈກ຺ຂຸປິ ໂລກນາຖສ຺ສ ອປ຺ປຏິຆາຕໍ ມຫາວິສຍຎ຺ຈາຕິ. ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕນ຺ຕິ ‘‘ກາມໍ ຕໂຈ ຈ ນ຺ຫາຣຸ ຈ, ອຏ຺ຐິ ຈ ອວສິສ຺ສຕູ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໔; ສໍ. ນິ. ໒.໒໒, ໒໓໗; ອ. ນິ. ໒.໕; ມຫານິ. ໑໙໖) ວຸຕ຺ຕຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ.

ອິທໍ ປນ ສພ຺ພເມວາຕິ ‘‘ກສ຺ສ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ປຐມໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໔; ໒.໓໔໑; ມຫາວ. ໑໐) ສພ຺ພເມວ. ປຣິວິຕກ຺ກມຕ຺ຕເມວ ຕຖາ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ອຠາວໂຕ. ປຸປ຺ຜິຕຜລິຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຠິຎ຺ຎາປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ສພ຺ພປາລິຜຸລ຺ລໍ, ມຄ຺ຄຜເລຫິ ສພ຺ພໂສ ຜລຠາຣຠຣິຕຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຸປ຺ຜິຕໍ ຜລິຕໍ ກຕ຺ວາ. ອປກ຺ກມິຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາຕິ ທ຺ເວປິ ອຄ຺ຄສາວເກ ອຕ຺ຕໂນ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກໂຣນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ເຕສໍ ຄຸຓາຕິເຣກຕໍ ພຫຸ ມຎ຺ຎນ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘານໍ ສນ຺ຕິກາ ອປກ຺ກມິຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ຉທ຺ທນ຺ຕທຫຕີເຣເຍວ.

ສາຣິປຸຕ຺ຕ-ໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໘໙-໑໙໐. ທຸຕິຍຕຕິເຍສຸ ອິທ຺ຘິມນ຺ຕານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມນ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ອຕິສຍຕ຺ຖວິສໂຍຕິ ເຖຣສ຺ສ ອຕິສຍິກອິທ຺ຘິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ອິທ຺ຘິຍາ ສມ຺ປນ຺ນານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຫ ປໍສູຫິ ກີຬິໍສູຕິ ສຫປໍສຸກີຬິຕາ. ອິຘໂລກຕ຺ຕຠາວເມວາຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກອຕ຺ຕຠາວເມວ. ໂສຬສ ປຎ຺ຎາ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຐິໂຕຕິ ມຊ຺ຌິມນິກາເຍ ອນຸປທສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາຍ ‘‘ມຫາປຎ຺ໂຎ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ, ປຸຖຸປຎ຺ໂຎ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ, ຫາສປຎ຺ໂຎ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ, ຊວນປຎ຺ໂຎ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ, ຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ, ນິພ຺ເພຘິກປຎ຺ໂຎ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໙໓) ເອວມາຄຕາ ມຫາປຎ຺ຎາທິກາ ຉ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕາ ນວານຸປຸພ຺ພວິຫາຣສມາປຕ຺ຕິປຎ຺ຎາ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຕິ ອິມາ ໂສຬສວິຘາ ປຎ຺ຎາ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ຐິໂຕ.

ປຎ຺ຫສາກຈ຺ຉນ຺ຕິ ປຎ຺ຫສ຺ສ ປຸຈ຺ຉນວເສນ ວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ຈ ສາກຈ຺ຉໍ ກໂຣຕິ. ອຕ຺ຖິເກຫິ ອຸປຎ຺ຎາຕໍ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ເອຕໍ ອນຸພນ຺ຘນສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ອິທຎ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍໍນູນາຫໍ ອິມໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ເຘຍ຺ຍໍ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອິທໍ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ຘນໍ ນາມ ອຕ຺ຖິເກຫິ ອຸປຎ຺ຎາຕໍ ມຄ຺ຄໍ, ຎາໂຕ ເຈວ ອຸປຄໂຕ ຈ ມຄ຺ໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຕ຺ຖິເກຫິ ອມ຺ເຫຫິ ມຣເຓ ສຕິ ອມເຕນປິ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອວໍ ເກວລໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸປຎ຺ຎາຕໍ, ອນຸມານຎາເຓນ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຎາຕໍ ນິພ຺ພານໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ມຄ຺ຄນ຺ໂຕ ປຣິເຍສນ຺ໂຕຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເນສໍ ປຣິສາຍາຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຄ຺ຄສາວການໍ ປຣິວາຣຠູຕປຣິສາຍ. ທ຺ເວ ອຄ຺ຄສາວເກຕິ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນ ທ຺ເວ ມຫານຸຠາເວ ສາວເກ. ຐານນ຺ຕເຣຕິ ອຄ຺ຄສາວກຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ຐານນ຺ຕເຣ ຐເປສິ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ອຄ຺ຄສາວເກ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ມຫາສາວເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍທິ ອຎ຺ເຎປິ ມຫາເຖຣາ ອຠິຎ຺ຎາຕາທິຄຸຓວິເສສໂຍເຄນ ‘‘ມຫາສາວກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠນ຺ຕິ, ອິເມເຍວ ປນ ສາວເກສຸ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຠູຕາ ວິເສສໂຕ ‘‘ມຫາສາວກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ທ຺ເວປິ ມຫາສາວເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໙໑. ຈຕຸຕ຺ເຖ ຍສ຺ມາ ຘຸຕວາທຘຸຕຘມ຺ມຘຸຕງ຺ຄານິ ຘຸຕມູລການິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຘຸໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອາຣທ຺ຘໍ, ຕຕ຺ຖ ກິເລເສ ຘຸນິ ຘຸຕວາຕິ ຘຸໂຕ, ຘຸຕກິເລໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ, ກິເລສຘຸນໂນ ວາ ຘມ຺ໂມ, ກິເລສຘຸນໂນ ຘມ຺ໂມຕິ ຈ ສປຸພ຺ພຠາໂຄ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕໍ ຘຸຕສຎ຺ຎິຕໍ ກິເລສຘຸນນຘມ຺ມໍ ວທຕິ, ປເຣ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາເປຕີຕິ ຘຸຕວາໂທ. ຈຕຸກ຺ກຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕີຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ເອຕ຺ຖ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຍິທນ຺ຕິ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ສ ໂສ ອຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘຸຕຠູຕສ຺ສ ຘຸຕຠູຕາ ຘມ຺ມາ ຘຸຕຘມ຺ມາ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິຕາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ. ກິເລເສ ສມ຺ມາ ລິຂຕິ ຕຈ຺ຉຕີຕິ ສລ຺ເລໂຂ, ກິເລສເຊຄຸຈ຺ຉີ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສລ຺ເລຂຕາ. ທ຺ວີຫິປິ ກາເມຫິ ວິວິຈ຺ຈຕີຕິ ປວິເວໂກ, ໂຍນິໂສມນສິກາຣພຫຸໂລ ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ປວິເວກຕາ. ອິມິນາ ສຣີຣຏ຺ຐປນມຕ຺ເຕນ ອຕ຺ຖີຕິ ອິທມຏ຺ຐິ ຕ຺ຖ-ກາຣສ຺ສ ຏ຺ຐ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ອິທມຏ຺ຐິຕາ, ອິເມຫິ ວາ ກຸສລຘມ຺ເມຫິ ອຕ຺ຖິ ອິທມຏ຺ຐິ, ເຍນ ຎາເຓນ ‘‘ປພ຺ພຊິເຕນ ນາມ ປໍສຸກູລິກງ຺ຄາທີສຸ ປຕິຏ຺ຐິເຕນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ຘຸຕຄຸເຓ ສມາທິຍຕິ ເຈວ ປຣິຫຣຕິ ຈ, ຕໍ ຎາຓໍ ອິທມຏ຺ຐິຕາ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິທມຏ຺ຐິຕາ ຎາຓເມວາ’’ຕິ. ຘຸຕຘມ຺ມາ ນາມາຕິ ຘຸຕງ຺ຄເສວນາຍ ປຏິປກ຺ຂຠູຕານໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ຘຸນນວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ຘຸໂຕຕິ ລທ຺ຘນາມາຍ ຘຸຕງ຺ຄເຈຕນາຍ ອຸປກາຣກາ ຘມ຺ມາຕິ ກຕ຺ວາ ຘຸຕຘມ຺ມາ ນາມ. ອນຸປຕນ຺ຕີຕິ ຕທນ຺ໂຕຄຘາ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ ຕທຸຠຍສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິວິເສສຠາວໂຕ. ປຏິກ຺ເຂປວຕ຺ຖູສູຕິ ຘຸຕງ຺ຄເສວນາຍ ປຏິກ຺ຂິປິຕພ຺ພວຕ຺ຖູສຸ ປຫາຕພ຺ພວຕ຺ຖູສຸ.

ປໍສຸກູລິກງ຺ຄໍ…ເປ… ເນສຊ຺ຊິກງ຺ຄນ຺ຕິ ອຸທ຺ເທໂສປິ ເປຍ຺ຍາລນເຍນ ທສ຺ສິໂຕ. ຍເທຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໒ ອາທໂຍ) ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘຸຕວາທຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຖຣສ຺ສ ຘຸຕຠາໂວປິ ຄຫິໂຕ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຘຸຕວາທານ’’ນ຺ເຕວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ມຫາຕິ ອຠິນີຫາຣາທິມຫນ຺ຕຕາຍປິ ສາສນສ຺ສ ອຸປກາຣິຕາຍປິ ອຍໍ ເຖໂຣ ມຫາ, ຄຸຓມຫນ຺ຕຕາຍ ປສໍສາວຈນເມວ ວາ ເອຕໍ ເຖຣສ຺ສ ຍທິທໍ ມຫາກສ຺ສໂປຕິ ຍຖາ ‘‘ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ’’ຕິ.

ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນາຍ ວຕ຺ຖຸຕ຺ຕເຍ ສຎ຺ຊາຕປ຺ປສາທຕາຍ ອຸປາສກຠາເວ ຐິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸໂປສຖງ຺ຄານິ ອຘິຏ຺ຐາຍາ’’ຕິອາທິ. ເອຕສ຺ສ ອຄ຺ຄຠາວສ຺ສາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ສຈ຺ຈກາໂຣຕິ ສຈ຺ຈຠາວາວໂຫ ກາໂຣ, ອວິສໍວາທນວເສນ ວາ ຕທຕ຺ຖສາຘໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂກລາຫລນ຺ຕິ ກຸຕູຫລວິປ຺ຜາໂຣ. ສຕ຺ຖາ ສຕ຺ຕເມ ສຕ຺ຕເມ ສໍວຈ຺ຉເຣ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ສວນໂຍຄ຺ຄໍ ກາລໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ທິວາ ສາຍນ຺ຫສມຍໍ ກເຖຕິ, ຣຕ຺ຕິຍໍ ສກລຍາມໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ອາຫ – ‘ໂຠຕິ ກິໍ ຣຕ຺ຕິໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓິສ຺ສສິ ທິວາ’’’ຕິ. ວິສ຺ສາສິໂກຕິ ວິສ຺ສາສິກຠາໂວ. ‘‘ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂສ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ.

ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ປູຣິຕປາຣມິສ຺ສາຕິ ອິທໍ ສາ ປຣມ຺ປຣາຍ ໂສຕປຕິຕໍ ອຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຫ. ອທິນ຺ນວິປາກສ຺ສາຕິ ອວິປກ຺ກວິປາກສ຺ສ. ຠທ຺ທເກ ກາເລຕິ ຍຸຕ຺ເຕ ກາເລ. ນກ຺ຂຕ຺ຕນ຺ຕິ ນກ຺ຂຕ຺ເຕນ ລກ຺ຂິຕໍ ຉຓໍ. ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ນກ຺ຂຕ຺ເຕ ອນຸຠວິຕພ຺ພຉຓານິ ນກ຺ຂຕ຺ຕານິ ນາມ, ອິຕຣານິ ປນ ຉຓານິ ນາມ. ສມ຺ມາປຕິຕທຸກ຺ຂໂຕ ວິໂມຈເນນ ຕໂຕ ນິຍ຺ຍານາວຫຕາຍ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖສ຺ສ ລຠາປນໂຕ ຈ ນິຍ຺ຍານິກໍ. ເຕສນ຺ຕິ ສຸວຓ຺ຓປທຸມານໍ. ໂອລມ຺ພກາຕິ ສຸວຓ຺ຓຣຕນວິຈິຕ຺ຕາ ຣຕນທາມາ. ປຸຎ຺ຎນິຍາເມນາຕິ ປຸຎ຺ຎານຸຠາວສິທ຺ເຘນ ນິຍາເມນ. ສ຺ວສ຺ສ ພາຣາຓສິຣຊ຺ຊໍ ທາຕຸໍ ກໂຕກາໂສ. ຜຸສ຺ສຣຖນ຺ຕິ ມງ຺ຄລຣຖໍ. ເສຕຈ຺ຉຕ຺ຕອຸຓ຺ຫີສວາລພີຊນິຂຄ຺ຄມຓິປາທຸການິ ປຎ຺ຈວິຘໍ ຣາຊກກຸຘຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອິຘ ປນ ເສຕຈ຺ຉຕ຺ຕໍ ວິສຸໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ສີຫາສນໍ ປຎ຺ຈມໍ ກຕ຺ວາ ວທນ຺ຕິ. ປາຣຸປນກຓ຺ຓນ຺ຕິ ປາຣຸປນວຕ຺ຖສ຺ສ ທສນ຺ຕໍ. ທິພ຺ພວຕ຺ຖທາຍິປຸຎ຺ຎານຸຠາວໂຈທິໂຕ ‘‘ນນຸ ຕາຕາ ຖູລ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອໂຫ ຕປສ຺ສີຕິ ອໂຫ ກປໂຓ ອຫໍ ຣາຊາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຸທ຺ຘານໍ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສນໍ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ. ຈງ຺ກມນສຕານີຕິ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທ຺ຍຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຫິ ອຄ຺ຄິສາລາທີນິ ປພ຺ພຊິຕສາຣຸປ຺ປານິ ຐານານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ສາຘຸກີຬິຕນ຺ຕິ ອຣິຍານໍ ປຣິນິພ຺ພຸຕຏ຺ຐາເນ ກາຕພ຺ພສກ຺ກາຣໍ ວທຕິ. ນປ຺ປມຊ຺ຊິ, ນິໂຣຄາ ອຍ຺ຍາຕິ ປຸຈ຺ຉິຕາກາຣທສ຺ສນໍ. ປຣິນິພ຺ພຸຕາ ເທວາຕິ ເທວີ ປຏິວຈນໍ ອທາສິ. ປຏິຍາເທຕ຺ວາຕິ ນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາ. ສມຓກປພ຺ພຊ຺ຊນ຺ຕິ ສມິຕປາເປຫິ ອຣິເຍຫິ ອນຸຏ຺ຐາຕພ຺ພປພ຺ພຊ຺ຊໍ. ໂສ ຫິ ຣາຊາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ເວສສ຺ສ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ‘‘ອິທເມວ ຠທ຺ທກ’’ນ຺ຕິ ຕາທິສໍເຍວ ລິງ຺ຄໍ ຄຓ຺ຫິ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ເອວ. ວີສຕິເມ ວສ຺ເສ ສມ຺ປຕ຺ເຕຕິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາຘິກາຣສ຺ສ ຈ ຈິຣກາລສມ຺ຠູຕຕ຺ຕາ ‘‘ເອວຣູປໍ ກຖໍ ມາ ກເຖຖາ’’ຕິ ອາຫ. ວີສຕິ ຘຣຓານິ ນິກ຺ຂນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ປຎ຺ຈປລໍ ນິກ຺ຂນ຺ຕິ ອປເຣ. ອິຕ຺ຖາກໂຣຕິ ອິຕ຺ຖິຣຕນສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ. ອຍ຺ຍຘີຕາຕິ ອມ຺ຫາກໍ ອຍ຺ຍສ຺ສ ຘີຕາ, ຠທ຺ທກາປິລານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມານປຓ຺ຓນ຺ຕິ ສທິສປຓ຺ຓໍ ສທິສເລຂໍ ກຸມາຣສ຺ສ ກຸມາຣິກາຍ ຈ ຍຸຕ຺ຕໍ ປຓ຺ຓເລຂໍ. ເຕ ປຸຣິສາ ສມາຄຕຏ຺ຐານໂຕ ມຄຘຣຏ຺ເຐ ມຫາຕິຕ຺ຖຄາມໍ ມທ຺ທຣຏ຺ເຐ ສາຄລນຄຣຎ຺ຈ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ອປກ຺ກມນ຺ຕາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນ຺ຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ ‘‘ອິໂຕ ຈ ເອຕ຺ໂຕ ຈ ເປເສສຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ປຸປ຺ຜທາມນ຺ຕິ ຫຕ຺ຖິຫຕ຺ຖປ຺ປມາຓໍ ປຸປ຺ຜທາມໍ. ຕານີຕິ ຕານິ ອຸໂຠຫິ ຄນ຺ຖາປິຕານິ ທ຺ເວ ປຸປ຺ຜທາມານິ. ເຕຕິ ອຸໂຠ ຠທ຺ທາ ເຈວ ປິປ຺ປລິກຸມາໂຣ ຈ. ໂລກາມິເສນາຕິ ກາມສ຺ສາເທນ. ອສໍສຏ຺ຐາຕິ ນ ສໍຍຸຕ຺ຕາ ຆເຏ ຊລນ຺ເຕນ ວິຍ ປທີເປນ ອຊ຺ຌາສເຍ ສມຸຊ຺ຊລນ຺ເຕນ ວິໂມກ຺ຂພີເຊນ ສມຸສ຺ສາຫິຕຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍນ຺ຕພທ຺ຘານີຕິ ສສ຺ສສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທ຺ວາຣກວາຏໂຍຊນວເສນ ພທ຺ຘານິ ນິກ຺ຂມນຕຸມ຺ພານິ. ກມ຺ມນ຺ໂຕຕິ ກສິກມ຺ມກຣຓຏ຺ຐານໍ. ທາສິກຄາມາຕິ ທາສານໍ ວສນຄາມາ. ໂອສາເຣຕ຺ວາຕິ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ອາກປ຺ປກຸຕ຺ຕວເສນາຕິ ອາກາຣວເສນ ກິຣິຍາວເສນ. ອນນຸຈ຺ຉວິກນ຺ຕິ ປພ຺ພຊິຕຠາວສ຺ສ ອນນຸຣູປໍ. ຕສ຺ສ ມຕ຺ຖເກຕິ ທ຺ເວຘາປຖສ຺ສ ທ຺ວິຘາຠູຕຏ຺ຐາເນ. ເອເຕສໍ ສງ຺ຄຫໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ ນິສີທຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສາ ປນ ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຖຸ ນິສຊ຺ຊາ ເອທິສີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ນິສີທນ຺ໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍາ ພຸທ຺ຘານໍ ອປຣິມິຕກາລສມ຺ຠູຕາຈິນ຺ເຕຍ຺ຍາປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາຣູປຈຍນິພ຺ພຕ຺ຕາ ຣູປປ຺ປຠາວພຸທ຺ຘຄຸຓວິຊ຺ໂຊຕິຕາ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓອສີຕິອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນສມຸຊ຺ຊລິຕາ ພ຺ຍາມປ຺ປຠາເກຕຸມາລາລງ຺ກຕາ ສຠາວສິທ຺ຘິຕາຍ ອກິຕ຺ຕິມາ ຣູປກາຍສິຣີ, ຕໍເຍວ ມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ອທິຏ຺ຐປຸພ຺ພປ຺ປສາທສໍວທ຺ຘນຕ຺ຖໍ ອນິຄ຺ຄູຫິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ ຠຄວາ ‘‘ພຸທ຺ຘເວສໍ ຄເຫຕ຺ວາ…ເປ… ນິສີທີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອສີຕິຫຕ຺ຖປ຺ປເທສໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍາ ອສີຕິຫຕ຺ຖາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສຕສາໂຂຕິ ພຫຸສາໂຂ ອເນກສາໂຂ. ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓວ ອໂຫສິ ນິຣນ຺ຕຣໍ ພຸທ຺ຘຣສ຺ມີຫິ ສມນ຺ຕໂຕ ສໂມກິຓ຺ຓຠາວໂຕ.

ຕີສຸ ຐາເນສູຕິ ທູຣໂຕ ນາຕິທູເຣ ອາສນ຺ເນຕິ ຕີສຸ ຐາເນສຸ. ຕີຫິ ໂອວາເທຫີຕິ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ກສ຺ສປ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ‘ຕິພ຺ພໍ ເມ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ ເຖເຣສຸ ນເວສຸ ມຊ຺ຌິເມສູ’ຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ເຕ, ກສ຺ສປ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ກສ຺ສປ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ສຸຓິສ຺ສາມິ ກຸສລູປສໍຫິຕໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ອຏ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ເຈຕສາ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ ໂອຫິຕໂສໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຓິສ຺ສາມີ’ຕິ, ເອວຎ຺ຫິ ເຕ, ກສ຺ສປ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ກສ຺ສປ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ‘ສາຕສຫຄຕາ ຈ ເມ ກາຍຄຕາສຕິ ນ ວິຊຫິສ຺ສຕີ’ຕິ, ເອວຎ຺ຫິ ເຕ, ກສ຺ສປ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ອິເມຫິ ຕີຫິ ໂອວາເທຫິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ຠຄວາ ປຐມໍ ໂອວາທໍ ເຖຣສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິກຕ຺ຕາ ຊາຕິມານປ຺ປຫານຕ຺ຖມຠາສິ, ທຸຕິຍໍ ພາຫຸສຈ຺ຈໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກອຫໍກາຣປ຺ປຫານຕ຺ຖໍ, ຕຕິຍໍ ອຸປຘິສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກອຕ຺ຕສິເນຫປ຺ປຫານຕ຺ຖໍ. ມຸທຸກາ ໂຂ ຕ຺ຍາຍນ຺ຕິ ມຸທຸກາ ໂຂ ເຕ ອຍໍ. ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ເອວມາຫ? ເຖເຣນ ສຫ ຈີວຣໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕຸກາມຕາຍ. ກສ຺ມາ ປຣິວຕ຺ເຕຕຸກາໂມ ຊາໂຕຕິ? ເຖຣໍ ອຕ຺ຕໂນ ຐາເນ ຐເປຕຸກາມຕາຍ. ກິໍ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານາ ນຕ຺ຖີຕິ? ອຕ຺ຖິ, ເອວໍ ປນສ຺ສ ອໂຫສິ ‘‘ອິເມນ ຈິຣໍ ຐສ຺ສນ຺ຕິ, ກສ຺ສໂປ ປນ ວີສຕິວສ຺ສສຕາຍຸໂກ, ໂສ ມຍິ ປຣິນິພ຺ພຸເຕ ສຕ຺ຕປຓ຺ຓິຄຸຫາຍໍ ວສິຕ຺ວາ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄຫໍ ກຕ຺ວາ ມມ ສາສນໍ ປຎ຺ຈວສ຺ສສຫສ຺ສປຣິມາຓກາລປ຺ປວຕ຺ຕນກໍ ກຣິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຐາເນ ຐເປສິ. ເອວໍ ຠິກ຺ຂູ ກສ຺ສປສ຺ສ ສຸສ຺ສູສິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ເອວມາຫ.

ຈນ຺ທູປໂມຕິ ຈນ຺ທສທິໂສ ຫຸຕ຺ວາ. ກິໍ ປຣິມຓ຺ຑລຕາຍ? ໂນ, ອປິຈ ໂຂ ຍຖາ ຈນ຺ໂທ ຄຄນຕລໍ ປກ຺ຂນ຺ທມາໂນ ນ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ສນ຺ຖວໍ ວາ ສິເນຫໍ ວາ ອາລຍໍ ວາ ກໂຣຕິ, ນ ຈ ນ ໂຫຕິ ມຫາຊນສ຺ສ ປິໂຍ ມນາໂປ, ອຍມ຺ປິ ເອວໍ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ສນ຺ຖວາທີນໍ ອກຣເຓນ ພຫຸຊນສ຺ສ ປິໂຍ ມນາໂປ ຈນ຺ທູປໂມ ຫຸຕ຺ວາ ຂຕ຺ຕິຍກຸລາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປກສ຺ເສວ ກາຍໍ ອປກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຕເນວ ສນ຺ຖວາທີນໍ ອກຣເຓນ ກາຍຎ຺ຈ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ອປກຑ຺ຒິຕ຺ວາ, ອປເນຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຈ຺ຈໍ ນໂວຕິ ນິຈ຺ຈນວໂກວ, ອາຄນ຺ຕຸກສທິໂສ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຄນ຺ຕຸໂກ ຫິ ປຏິປາຏິຍາ ສມ຺ປຕ຺ຕເຄຫໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສເຈ ນໍ ຆຣສາມິກາ ທິສ຺ວາ ‘‘ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ປຸຕ຺ຕຠາຕໂຣ ວິປ຺ປວາສໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເອວໍ ວິຈຣິໍສູ’’ຕິ ອນຸກມ຺ປມານາ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ໂຠເຊນ຺ຕິ, ຠຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຕເຍວ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ຠາຊນໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ອຸຏ຺ຐາຍ ປກ຺ກມຕິ, ນ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ສນ຺ຖວໍ ວາ ກໂຣຕິ, ກິຈ຺ຈກຣຓີຍານິ ວາ ສໍວິທຫຕິ, ເອວມຍມ຺ປິ ປຏິປາຏິຍາ ສມ຺ປຕ຺ຕໍ ຆຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຍໍ ອິຣິຍາປເຖ ປສນ຺ນາ ມນຸສ຺ສາ ເທນ຺ຕິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຉິນ຺ນສນ຺ຖໂວ ເຕສໍ ກິຈ຺ຈກຣຓີເຍ ອພ຺ຍາວໂຏ ຫຸຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມຕີຕິ ທີເປຕິ.

ອປ຺ປຄພ຺ໂຠຕິ ນປ຺ປຄພ຺ໂຠ, ອຏ຺ຐຏ຺ຐາເນນ ກາຍປາຄພ຺ຠິເຍນ, ຈຕຸຏ຺ຐາເນນ ວຈີປາຄພ຺ຠິເຍນ, ອເນກຏ຺ຐາເນນ ມໂນປາຄພ຺ຠິເຍນ ຈ ວິຣຫິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐຏ຺ຐານໍ ກາຍປາຄພ຺ຠິຍໍ ນາມ ສງ຺ຆຄຓປຸຄ຺ຄລໂຠຊນສາລຊນ຺ຕາຆຣນຫານຕິຕ຺ຖຠິກ຺ຂາຈາຣມຄ຺ເຄສຸ ອນ຺ຕຣຆຣປເວສເນ ຈ ກາເຍນ ອປ຺ປຕິຣູປກຣຓໍ. ຈຕຸຏ຺ຐານໍ ວຈີປາຄພ຺ຠິຍໍ ນາມ ສງ຺ຆຄຓປຸຄ຺ຄລອນ຺ຕຣຆເຣສຸ ອປ຺ປຕິຣູປວາຈານິຈ຺ຉາຣຓໍ. ອເນກຏ຺ຐານໍ ມໂນປາຄພ຺ຠິຍໍ ນາມ ເຕສຸ ເຕສຸ ຐາເນສຸ ກາຍວາຈາຫິ ອຊ຺ຌາຈາຣໍ ອນາປຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ ມນສາ ກາມວິຕກ຺ກາທີນໍ ວິຕກ຺ກນໍ. ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອິເມສໍ ປາຄພ຺ຠິຍານໍ ອຠາເວນ ອປ຺ປຄພ຺ໂຠ ຫຸຕ຺ວາ ກຸລານິ ອຸປສງ຺ກມຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ສປສໍຍຸຕ຺ເຕນ ຈ ຈນ຺ທູປມປ຺ປຏິປທາທິເຖຣສ຺ສ ຘຸຕວາເທສຸ ອຄ຺ຄຠາວສ຺ສ ໂພຘິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອຕເທວ ກສ຺ສປສໍຍຸຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ.

ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໙໒. ປຎ຺ຈເມ ໂຠຊນປປຎ຺ຈມຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຄຈຣຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣຓາຫາຣປຣິໂຠຄສຎ຺ຎິຕໍ ໂຠຊນປປຎ຺ຈມຕ຺ຕໍ. ທີປຣຸກ຺ຂານນ຺ຕິ ໂລຫທນ຺ຕກຏ຺ຐມຍານໍ ມຫນ຺ຕານໍ ທີປຣຸກ຺ຂານໍ. ໂລຫມເຍສຸປິ ຫິ ເຕສຸ ທີປາຘາເຣສຸ ທີປຣຸກ຺ຂກາຕິ ຣຸຬ຺ຫິເຣສາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ໂອລມ຺ພກທີປມຓ຺ຑລທີປສຎ຺ຈຣຓທີປາທິກາ ເສສທີປາ.

ອນຸປຣິຍາຍິ ປທກ຺ຂິຓກຣຓວເສນ. ອຫໍ ເຕນາຕິ ເຍນ ຕຸຍ຺ຫໍ ອຕ຺ໂຖ, ອຫໍ ເຕນ ປວາເຣມິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸວຓ຺ຓປາຕິຍໍເຍວສ຺ສ ຠຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊີຕິ ເທວຕານຸຠາເວນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ນ ກິຎ຺ຈິ ປຈນກິຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖິ. ສຕ຺ຕ ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ເກ ວິຕກ຺ເກສີຕິ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ຉສ຺ສາຍໍ ຘມ຺ໂມ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ມຫິຈ຺ຉສ຺ສາ’’ຕິອາທິເກ ສຕ຺ຕ ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ເກ ວິຕກ຺ເກສິ. ອຏ຺ຐເມຕິ ‘‘ນິປ຺ປປຎ຺ຈາຣາມສ຺ສາຍໍ ຘມ຺ໂມ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ປປຎ຺ຈາຣາມສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປຸຣິສວິຕກ຺ເກ.

ມມ ສງ຺ກປ຺ປມຎ຺ຎາຍາຕິ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ຉສ຺ສາຍໍ ຘມ຺ໂມ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ມຫິຈ຺ຉສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໘; ອ. ນິ. ໘.໓໐) ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ກວເສນ ອາຣທ຺ຘມຕ຺ຕໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຠາເວນ ຐິຕໍ ມມ ສງ຺ກປ຺ປໍ ຊານິຕ຺ວາ. ມໂນມເຍນາຕິ ມໂນມເຍນ ວິຍ ມນສາ ນິມ຺ມິຕສທິເສນ, ປຣິຓາມິເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທ຺ຘິຍາຕິ ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາຍ ອຘິຏ຺ຐານິທ຺ຘິຍາ.

ຍທາ ເມ ອຫຸ ສງ຺ກປ຺ໂປຕິ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ມຍ຺ຫໍ ‘‘ກີທິໂສ ນຸ ໂຂ ອຏ຺ຐໂມ ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ໂກ’’ຕິ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອໂຫສິ, ຍທາ ເມ ອຫຸ ສງ຺ກປ຺ໂປ, ຕໂຕ ມມ ສງ຺ກປ຺ປມຎ຺ຎາຍ ອິທ຺ຘິຍາ ອຸປສງ຺ກມິ, ອຸຕ຺ຕຣິ ເທສຍີຕິ ໂຍຊນາ. ອຸຕ຺ຕຣິ ເທສຍີຕິ ‘‘ນິປ຺ປປຎ຺ຈາຣາມສ຺ສາຍໍ ຘມ຺ໂມ ນິປ຺ປປຎ຺ຈຣຕິໂນ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ປປຎ຺ຈາຣາມສ຺ສ ປປຎ຺ຈຣຕິໂນ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໘; ອ. ນິ. ໘.໓໐) ອິມໍ ອຏ຺ຐມໍ ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ກໍ ປູເຣນ຺ໂຕ ອຸປຣິ ເທສຍິ. ຕໍ ປນ ເທສິຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ນິປ຺ປປຎ຺ຈຣໂຕ ພຸທ຺ໂຘ, ນິປ຺ປປຎ຺ຈມເທສຍີ’’ຕິ, ປປຎ຺ຈາ ນາມ ຣາຄາທໂຍ ກິເລສາ, ເຕສໍ ວູປສມນຕາຍ ຕທຠາວໂຕ ຈ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ ນິປ຺ປປຎ຺ຈາ ນາມ. ຍຖາ ຕໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕຖາ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ, ສາມຸກ຺ກໍສິກໍ ຈຕຸສຈ຺ຈເທສນໍ ອເທສຍີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕສ຺ສາຫໍ ຘມ຺ມມຎ຺ຎາຍາຕິ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຸ ເທສນາຘມ຺ມໍ ຊານິຕ຺ວາ. ວິຫາສິນ຺ຕິ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ວິຫຣິໍ. ສາສເນ ຣໂຕຕິ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄເຫ ສາສເນ ອຠິຣໂຕ. ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕາຕິ ປຸພ຺ເພນິວາສຎາຓໍ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓໍ, ອາສວກ຺ຂຍຎາຓນ຺ຕິ ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ມຍາ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕາ ສຈ຺ຉິກຕາ. ຕໂຕ ເອວ ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນໍ, ອນຸສິຏ຺ຐິ ໂອວາໂທ ອນຸຏ຺ຐິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຠທ຺ທິຍຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໙໓. ຉຏ຺ເຐ ອຸຈ຺ຈ-ສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ໂຖ ອຸຈ຺ຈາ-ສທ຺ໂທຕິ ອາຫ – ‘‘ອຸຈ຺ຈາກຸລິການນ຺ຕິ ອຸຈ຺ເຈ ກຸເລ ຊາຕານ’’ນ຺ຕິ. ກາຬີ ສາ ເທວີຕິ ກາຬວຓ຺ຓຕາຍ ກາຬີ ສາ ເທວີ. ກຸລານຸກ຺ກເມນ ຣຊ຺ຊານຸປ຺ປຕ຺ຕິ ມຫາກຸລິນສ຺ເສວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂສເຍວ ຈາ’’ຕິອາທິ.

ລກຸຓ຺ຑກຠທ຺ທິຍຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໙໔. ສຕ຺ຕເມ ຣິຕ຺ຕໂກຕິ ເທຍ຺ຍວຕ຺ຖຸຣຫິໂຕ. ຄຸເຓ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ຠຄວໂຕ ຣູປຄຸເຓ ເຈວ ອາກປ຺ປສມ຺ປທາທິຄຸເຓ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຎຕ຺ວາ ອມ຺ພປກ຺ກສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫຓໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນນ຺ຕິ ເອວມາທິເກ ຍຖາອຸປຏ຺ຐິເຕ ຄຸເຓ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ.

ປິຓ຺ໂຑລຠາຣທ຺ວາຊຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໙໕. ອຏ຺ຐເມ ອຠີຕນາທຠາເວນ ສີຫສ຺ສ ວິຍ ນາໂທ ສີຫນາໂທ, ໂສ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ສີຫນາທິກາ, ເຕສໍ ສີຫນາທິການໍ. ຄຣຫິຕພ຺ພປສໍສິຕພ຺ພຘມ຺ເມ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ຕສ຺ເສວ ຄຣຫາ ປສໍສາ ຈ ຍຸຕ຺ຕຣູປາຕິ ອາຫ – ‘‘ພຸທ຺ຘາ ຈ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ຂີຓາ ຊາຕີຕິອາທີຫິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓສ຺ສ ຠູມິໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນ ຫິ ຎາເຓນ ອຣິຍສາວໂກ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ຂີຓາ ຊາຕີ’’ຕິອາທິໍ ປຊານາຕິ. ກຕມາ ປນສ຺ສ ຊາຕິ ຂີຓາ, ກຖຎ຺ຈ ປຊານາຕີຕິ? ນ ຕາວສ຺ສ ອຕີຕາ ຂີຓາ ປຸພ຺ເພວ ຂີຓຕ຺ຕາ, ນ ອນາຄຕາ ອນາຄເຕ ວາຍາມາຠາວໂຕ, ນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ຍາ ປນ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຠາວິຕຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ເອກຈຕຸປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວສຸ ເອກຈຕຸປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘປ຺ປເຠທາ ຊາຕິ, ສາ ມຄ຺ຄສ຺ສ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມຕໍ ອາປຊ຺ຊເນນ ຂີຓາ. ຕໍ ໂສ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ປຫີນກິເລເສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ກິເລສາຠາເວ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ອາຍຕິໍ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ຊານນ຺ໂຕ ປຊານາຕິ.

ວຸສິຕນ຺ຕິ ວຸຏ຺ຐໍ ປຣິວຸຏ຺ຐໍ, ກຕໍ ຈຣິຕໍ ນິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ. ປຸຖຸຊ຺ຊນກລ຺ຍາຓເກນ ຫິ ສທ຺ຘິໍ ສຕ຺ຕ ເສກ຺ຂາ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວສນ຺ຕິ ນາມ, ຂີຓາສໂວ ວຸຏ຺ຐວາໂສ. ຕສ຺ມາ ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕໂນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ວຸສິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ປຊານາຕິ. ກຕໍ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ ຈຕູຫິ ມຄ຺ເຄຫິ ປຣິຎ຺ຎາປຫານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠາວນາຠິສມຍວເສນ ໂສຬສວິຘໍ ກິຈ຺ຈໍ ນິຏ຺ຐາປິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຖຸຊ຺ຊນກລ຺ຍາຓກາທໂຍ ຫິ ຕໍ ກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຂີຓາສໂວ ກຕກຣຓີໂຍ. ຕສ຺ມາ ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕໂນ ກຣຓີຍໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ກຕໍ ກຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ປຊານາຕິ. ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາຕິ ອິທານິ ປຸນ ອິຕ຺ຖຠາວາຍ ເອວໍ ໂສຬສວິຘກິຈ຺ຈຠາວາຍ, ກິເລສກ຺ຂຍາຍ ວາ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ກິຈ຺ຈໍ ເມ ນຕ຺ຖີຕິ ປຊານາຕິ. ອຖ ວາ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາຕິ ອິຕ຺ຖຠາວໂຕ ອິມສ຺ມາ ເອວໍປກາຣາ ອິທານິ ວຕ຺ຕມານກ຺ຂນ຺ຘສນ຺ຕານາ ອປຣໍ ຂນ຺ຘສນ຺ຕານໍ ມຍ຺ຫໍ ນຕ຺ຖິ, ອິເມ ປນ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ປຣິຎ຺ຎາຕາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຉິນ຺ນມູລກາ ຣຸກ຺ຂາ ວິຍ, ເຕ ຈຣິມກວິຎ຺ຎາຓນິໂຣເຘນ ອນຸປາທາໂນ ວິຍ ຊາຕເວໂທ ນິພ຺ພາຍິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ປຊານາຕິ.

ມນ຺ຕາຓິປຸຕ຺ຕປຸຓ຺ຓຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໙໖. ນວເມ ອຏ຺ຐາຣສສຸປິ ວິຊ຺ຊາຏ຺ຐາເນສຸ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ສພ຺ພສິປ຺ເປສຸ ໂກວິໂທ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິທຍາອພ຺ຠຎ຺ຎາວຫສ຺ເສວ ຘມ຺ມສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອຸປລພ຺ຠນໂຕ ‘‘ໂມກ຺ຂຘມ຺ມໍ ອທິສ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ອິທໍ ເວທຕ຺ຕຍໍ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ຕຖາ ຫິ ອເນນ ທຸຄ຺ຄຕິປຣິມຸຈ຺ຈນມ຺ປິ ທຸລ຺ລຠໍ, ອຠິຎ຺ຎາປຣິວາຣານໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ສມາປຕ຺ຕີນໍ ລາຠິຕາຍ ສຍໍ ເອກເທເສນ ອຸປສນ຺ໂຕ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕໍ ອຸຕ຺ຕມທມຖສມຖໍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສມ຺ຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິມາຫ. ປິຏການິ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຜລຠາຊນານິ ຄເຫຕ຺ວາ ອສ຺ສາມິກາຍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ພຸທ຺ຘານນ຺ຕິ ຄາຣວວເສນ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ປຣິຠຸຎ຺ຊີຕິ ເທວຕາຫິ ປກ຺ຂິຕ຺ຕທິພ຺ໂພຊໍ ວນມູລຜລາຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິ. ປຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາປິຕສມນນ຺ຕຣເມວ ຫິ ເທວຕາ ຕຕ຺ຖ ທິພ຺ໂພຊໍ ປກ຺ຂິປິໍສຸ. ສມ຺ມສິຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ, ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິໍສູຕິ ມຫາເທວຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອນຸໂມທນກຖາຍ ອນຸປຸພ຺ພິກຖາສກ຺ຂິກາຍ ສຸວິໂສຘິຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິໍສຸ.

ທສຫິ ກຖາວຕ຺ຖູຫີຕິ ອປ຺ປິຈ຺ຉກຖາ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິກຖາ ປວິເວກກຖາ ອສໍສຄ຺ຄກຖາ ວີຣິຍາຣມ຺ຠກຖາ ສີລສມ຺ປທາກຖາ ສມາຘິສມ຺ປທາກຖາ ປຎ຺ຎາສມ຺ປທາກຖາ ວິມຸຕ຺ຕິສມ຺ປທາກຖາ ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນສມ຺ປທາກຖາຕິ ອິເມຫິ ທສຫິ ກຖາວຕ຺ຖູຫິ. ຊາຕິຠູມິຣຏ຺ຐວາສິໂນຕິ ຊາຕິຠູມິວນ຺ຕເທສວາສິໂນ, ສຕ຺ຖຸ ຊາຕເທສວາສິໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສີສານຸໂລກິໂກຕິ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ສີສໍ ອນຸ ອນຸ ປສ຺ສນ຺ໂຕ. ໂອກາສໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ສາກຈ຺ຉາຍ ອວສຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ. ສຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິກ຺ກມໍ ປຸຈ຺ຉີຕິ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ສີລວິສຸທ຺ຘຕ຺ຖໍ ຠຄວຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໕໗) ສຕ຺ຕ ວິສຸທ຺ຘິໂຍ ປຸຈ຺ຉິ. ຘມ຺ມກຖິການໍ ອຄ຺ຄຏ຺ຐາເນ ຐເປສິ ສວິເສເສນ ທສກຖາວຕ຺ຖຸລາຠິຕາຍ.

ມຫາກຈ຺ຈານຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໙໗. ທສເມ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ກຖິຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ມຘຸປິຓ຺ຑິກສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາສຸ ວິຍ ສງ຺ເຂເປນ ເທສິຕຘມ຺ມສ຺ສ. ຕໍ ເທສນໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາຕິ ຕໍ ສງ຺ເຂປເທສນໍ ອາຍຕນາທິວເສນ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ. ອຕ຺ຖໍ ວິຠຊມານານນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ສງ຺ເຂປເທສນາຍ ອຕ຺ຖໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ກເຖນ຺ຕານໍ. ອຕ຺ຖວເສນ ວາຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖາ’’ຕິ ອຕ຺ຖວເສນ ວາ ເທສນໍ ປູເຣຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ວາຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕການິ ເອຕ຺ຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ເທສນາວເສນ ວຕ຺ຕພ຺ພານີ’’ຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນວເສນ ວາ ປູເຣຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ອຍໍ ປນ ມຫາກຈ຺ຈານຕ຺ເຖໂຣ ອຸຠຍວເສນປິ ສກ຺ໂກຕິ ຕສ຺ສ ສງ຺ເຂເປນ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ວິຕ຺ຖາເຣນ ສຕ຺ຖຸ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ເທສນໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ອຄ຺ໂຄຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ປາໂຕວ ສຸໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸໂປສຖງ຺ຄານິ ອຘິຏ຺ຐາຍາ’’ຕິອາທິນາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ອຎ຺ເຎຫີຕິ ອຎ຺ຎາສໍ ອິຕ຺ຖີນໍ ເກເສຫິ ອຕິວິຍ ທີຆາ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ທີຆາ ເອວ, ອຖ ໂຂ ສິນິທ຺ຘນີລມຸທຸກຎ຺ຈິກາ ຈ. ນິກ຺ເກສີຕິ ອປ຺ປເກສີ ຍຖາ ‘‘ອນຸທຣາ ກຎ຺ຎາ’’ຕິ.

ປຓິຍນ຺ຕິ ວິກ຺ເກຕພ຺ພຠຓ຺ຑໍ. ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ອຸປນິສ຺ສຍໍ ເກສານໍ ປກຕິຠາວາປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ. ຄາຣເວນາຕິ ມຸຓ຺ຑສີສາປິ ເຖເຣ ຄາຣເວນ ເອກວຈເນເນວ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ. ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ສ຺ວາຕນາຍ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ. ອິມິສ຺ສາ ອິຕ຺ຖິຍາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕເສຏ຺ຐິຘີຕຣມາຫ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ອຏ຺ຐານປຍຸຕ຺ຕໍ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ ຍສປຏິລາໂຠວ ອໂຫສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສປຏິລາໂຠຕິ ຈ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິປຏິລາໂຠ. ສຕ຺ຕສຸ ຫິ ຊວນເຈຕນາສຸ ປຐມາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍຜລາ, ປຈ຺ຉິມາ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍຜລາ, ມຊ຺ເຌ ປຎ຺ຈ ອປຣາປຣິຍເວທນີຍຜລາ, ຕສ຺ມາ ປຐມໍ ເອກໍ ເຈຕນໍ ຐເປຕ຺ວາ ເສສາ ຍຖາສກໍ ປຣິປຸຓ຺ຓຜລທາຍິໂນ ໂຫນ຺ຕິ, ປຐມເຈຕນາຍ ປນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ ຍສປຏິລາໂຠວ ອໂຫສິ.

ປຐມເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໔. ເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ໂຄ

(໑໔) ໒. ທຸຕິຍເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

ຈູຬປນ຺ຖກຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໑໙໘-໒໐໐. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕນ຺ຕິ ອຠິຎ຺ຎາມເນນ ອຸປ຺ປາທິຕໍ. ມເນນ ກຕກາໂຍຕິ ອຠິຎ຺ຎາຈິຕ຺ເຕນ ເທສນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ຕກາໂຍ. ມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕກາໂຍຕິ ອຠິຎ຺ຎາມນສາ ນິມ຺ມິຕກາໂຍ ‘‘ອຎ຺ຎໍ ກາຍໍ ອຠິນິມ຺ມິນາຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໖-໒໓໗; ປຏິ. ມ. ໓.໑໔) ວິຍ. ເອກສທິເສເຍວາຕິ ອຕ຺ຕສທິເສເຍວ. ເອກວິຘເມວາຕິ ອຕ຺ຕນາ ກຕປ຺ປກາຣເມວ. ເອຕປ຺ປຣໂມ ຫິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສາວການໍ ອິທ຺ຘິນິມ຺ມານວິຘິ. ອຄ຺ໂຄ ນາມ ຊາໂຕ ເອກເທເສນ ສຕ຺ຖຸ ອິທ຺ຘິນິມ຺ມານານຸວິຘານໂຕ.

ລາຠິຕາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ລາຠີຕິ ອີກາໂຣ ອຕິສຍຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເຖຣສ຺ສ ຈຕຸນ຺ນໍ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານໍ ອຕິສເຍນ ສວິເສສລາຠິຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານໍ ລາຠິຕາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນ ເກວລຎ຺ເຈຕາ ເຈໂຕສຎ຺ຎາວິວຏ຺ຏກຸສລຕາ ຣູປາຣູປຊ຺ຌານລາຠິຕາຍ ເອວ, ອຖ ໂຂ ອິເມຫິປິ ກາຣເຓຫີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຈູຬປນ຺ຖໂກ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຈໂຕຕິ ເຈຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕສີເສນ ສມາຘິ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ເຈຕໂສ ສມາຘິສ຺ສ ວິວຏ຺ຏນໍ ເຈໂຕວິວຏ຺ໂຏ, ເອກສ຺ມິໍເຍວາຣມ຺ມເຓ ສມາຘິຈິຕ຺ຕໍ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐິມສ຺ສ ເຫຏ຺ຐິມສ຺ສ ອຸປຣູປຣິ ຫາປນໂຕ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານລາຠີ ເຈໂຕວິວຏ຺ຏກຸສໂລ ນາມ. ‘‘ສພ຺ພໂສ ຣູປສຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໒໖໕) ວຸຕ຺ຕສຎ຺ຎາ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນສຎ຺ຎາສຫຄຕໍ…ເປ… ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສຎ຺ຎາສຫຄຕ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໒໖໕-໒໖໘) ສຎ຺ຎາສີເສນ ວຸຕ຺ຕຊ຺ຌານານໍ ວິວຏ຺ຏກຸສໂລ, ຕຖາ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສາທິສຎ຺ຎາ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທິໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ວິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ເກວເລ ຣູປາຣູປຘມ຺ມມຕ຺ເຕ ອສງ຺ຂເຕ ນິພ຺ພາເນ ຈ ວິເສສໂຕ ວຏ຺ຏນໂຕ ຈ ສຸຎ຺ຎຕານຸປສ຺ສນາພຫຸໂລ ສຎ຺ຎາວິວຏ຺ຏກຸສໂລ. ສມາຘິກຸສລຕາຍ ເຈໂຕວິວຏ຺ຏກຸສລຕາ ຕພ຺ພຫຸລວິຫາຣິຕາຍ. ຕຖາ ວິປສ຺ສນາກຸສລຕາຍ ສຎ຺ຎາວິວຏ຺ຏກຸສລຕາ. ເອໂກຕິ ຈູຬປນ຺ຖກຕ຺ເຖຣໍ ວທຕິ. ສມາຘິລກ຺ຂເຓຕິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣາທິສມາຘິສຠາເວ. ປຸນ ເອໂກຕິ ມຫາປນ຺ຖກຕ຺ເຖຣມາຫ. ວິປສ຺ສນາລກ຺ຂເຓຕິ ສຕ຺ຕອນຸປສ຺ສນາ ອຏ຺ຐາຣສມຫາວິປສ຺ສນາທິວິປສ຺ສນາສຠາເວ. ສມາຘິຄາຬ຺ໂຫຕິ ສມາຘິສ຺ມິໍ ໂອຄາຬ຺ຫຈິຕ຺ໂຕ ສຸຠາວິຕຠາວນຕາ. ອງ຺ຄສໍຂິຕ຺ເຕຕິ ຈຕຸຣງ຺ຄິກຕິວງ຺ຄິກາທິວເສນ ຌານງ຺ຄານໍ ສງ຺ຂິປເນ. ອາຣມ຺ມຓສໍຂິຕ຺ເຕຕິ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສາທິນິພ຺ພຕ຺ຕເນນ ກສິຓາທິອາຣມ຺ມຓານໍ ສໍຂິປເນ. ອງ຺ຄວວຕ຺ຖາປເນຕິ ວິຕກ຺ກາທີນໍ ຌານງ຺ຄານໍ ວວຕ຺ຖາປເນ. ອາຣມ຺ມຓວວຕ຺ຖາປເນຕິ ປຖວີກສິຓາທິຊ຺ຌານາຣມ຺ມຓານໍ ວວຕ຺ຖາປເນ.

ຌານງ຺ເຄຫີຕິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານງ຺ເຄຫິ, ຌານງ຺ຄາເນວ ຌານໍ. ປຸນ ຌານງ຺ເຄຫີຕິ ອຣູປາວຈຣຊ຺ຌານງ຺ເຄຫິ. ຠາຕາຕິ ເຊຏ຺ຐຠາຕາ. ອສ຺ສາຕິ ກຸຏຸມ຺ພິຍສ຺ສ. ສຸວຓ຺ຓປູຊນ຺ຕິ ໂສວຓ຺ຓມຍໍ ປຸປ຺ຜປູຊໍ ກຕ຺ວາ. ເທວປຸເຣຕິ ຕາວຕິໍສຠວເນ ສຸທສ຺ສນມຫານຄເຣ. ອຄ຺ຄທ຺ວາເຣນາຕິ ຕສ຺ມິໍ ທິວເສ ອຄ຺ຄໍ ສພ຺ພປຐມໍ ວິວເຏນ ນຄຣທ຺ວາເຣນ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ.

ໂກກນທນ຺ຕິ ປທຸມວິເສສນໍ ຍຖາ ‘‘ໂກກາສກ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ກິຣ ພຫຸປຕ຺ຕໍ ວຓ຺ຓສມ຺ປນ຺ນໍ ອຕິສຸຄນ຺ຘຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ‘‘ໂກກນທໍ ນາມ ເສຕປທຸມ’’ນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ປາໂຕຕິ ປເຄວ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ໂກກນທສງ຺ຂາຕໍ ປທຸມໍ ປາໂຕ ສູຣິຍຸຄ຺ຄມນເວລາຍໍ ຜຸລ຺ລໍ ວິກສິຕໍ ອວີຕຄນ຺ຘໍ ສິຍາ ວິໂຣຈມານໍ, ເອວໍ ສຣີຣຄນ຺ເຘນ ຄຸຓຄນ຺ເຘນ ຈ ສຸຄນ຺ຘໍ ສຣທກາເລ ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ ອາທິຈ຺ຈມິວ ອຕ຺ຕໂນ ເຕຊສາ ຕປນ຺ຕໍ ອງ຺ເຄຫິ ນິຈ຺ຉຣຓກຊຸຕິຍາ ອງ຺ຄີຣສໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ປສ຺ສາຕິ.

ຈູຬປນ຺ຖໂກ ກິຣ ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘກາເລ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎວາ ຫຸຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ທນ຺ຘຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸທ຺ເທສຄຫຓກາເລ ປຣິຫາສເກຬິໍ ອກາສິ. ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ເຕນ ປຣິຫາເສນ ລຊ຺ຊິໂຕ ເນວ ອຸທ຺ເທສໍ ຄຓ຺ຫິ, ນ ສຊ຺ຌາຍມກາສິ. ເຕນ ກມ຺ເມນາຍໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາວ ທນ຺ໂຘ ຊາໂຕ, ຕສ຺ມາ ຄຫິຕຄຫິຕປທໍ ອຸປຣິອຸປຣິປທໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ນສ຺ສຕິ. ອິທ຺ຘິຍາ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ສຸທ຺ຘໍ ໂຈຬຂຓ຺ຑໍ ອທາສີຕິ ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພເຫຕຸໍ ທິສ຺ວາ ຕທນຸຣູເປ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ສຸທ຺ຘໍ ໂຈຬຂຓ຺ຑໍ ອທາສິ. ໂສ ກິຣ ປຸພ຺ເພ ຣາຊາ ຫຸຕ຺ວາ ນຄຣໍ ປທກ຺ຂິຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ນລາຏໂຕ ເສເທ ມຸຈ຺ຈນ຺ເຕ ປຣິສຸທ຺ເຘນ ສາຏເກນ ນລາຏໍ ປຸຎ຺ຉິ, ສາຏໂກ ກິລິຏ຺ໂຐ ອໂຫສິ. ໂສ ‘‘ອິມໍ ສຣີຣໍ ນິສ຺ສາຍ ເອວຣູໂປ ປຣິສຸທ຺ຘສາຏໂກ ປກຕິໍ ຊຫິຕ຺ວາ ກິລິຏ຺ໂຐ ຊາໂຕ, ອນິຈ຺ຈາ ວຕ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ປຏິລຠິ. ເຕນ ກາຣເຓນສ຺ສ ຣໂຊຫຣຓເມວ ປຈ຺ຈໂຍ ຊາໂຕ.

ໂລມານີຕິ ໂຈຬຂຓ຺ຑຕນ຺ຕຄຕອໍສຸເກ ວທຕິ. ‘‘ກິລິຏ຺ຐຘາຕຸການີ’’ຕິ ກິລິຏ຺ຐສຠາວານິ. ເອວໍຄຕິກເມວາຕິ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ຠວງ຺ຄວເສນ ປກຕິຍາ ປຓ຺ຑຣໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ຣາຄາທິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມວເສນ ສໍກິລິຏ຺ຐໍ ຊາຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ສມາເນຕ຺ວາຕິ ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ, ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພິຬາຣສ຺ສຕ຺ຖາຍາຕິ ພິຬາຣສ຺ສ ໂຄຈຣຕ຺ຖາຍ. ຊລປຖກມ຺ມິເກນາຕິ ສມຸທ຺ທກມ຺ມິເກນ. ຈາຣິນ຺ຕິ ຂາທິຕພ຺ພຕິຓໍ. ສຈ຺ຈກາຣນ຺ຕິ ສຈ຺ຈຠາວາວຫໍ ກາຣໍ, ‘‘ອຕ຺ຕນາ ຄຫິເຕ ຠຓ຺ເຑ ອຎ຺ເຎສໍ ນ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ທາຕພ຺ພລຎ຺ຊນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕິເຍນ ປຏິຫາເຣນາຕິ ຕຕິເຍນ ສາສເນນ. ປຕ຺ຕິກາ ຫຸຕ຺ວາຕິ ສາມິໂນ ຫຸຕ຺ວາ.

ອປ຺ປເກນປີຕິ ໂຖເກນປິ ປຣິຕ຺ເຕນປິ. ເມຘາວີຕິ ປຎ຺ຎວາ. ປາຠເຕນາຕິ ຠຓ຺ຑມູເລນ. ວິຈກ຺ຂໂຓຕິ ໂວຫາຣກຸສໂລ. ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ ອຕ຺ຕານນ຺ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ຘນໍ ຍສຎ຺ຈ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕານໍ ສຓ຺ຐເປຕິ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ຍຖາ ກິໍ? ອຓຸໍ ອຄ຺ຄິໍວ ສນ຺ຘມໍ, ຍຖາ ປຓ຺ຑິໂຕ ປຸຣິໂສ ປຣິຕ຺ຕກໍ ອຄ຺ຄິໍ ອນຸກ຺ກເມນ ໂຄມຍຈຸຓ຺ຓາທີນິ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມຸຂວາເຕນ ຘເມນ຺ໂຕ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ ວຑ຺ເຒຕິ, ມຫນ຺ຕໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ກໂຣຕິ, ເອວເມວ ປຓ຺ຑິໂຕ ໂຖກມ຺ປິ ປາຠຕໍ ລຠິຕ຺ວາ ນານາອຸປາເຍຫິ ປໂຍເຊຕ຺ວາ ຘນຎ຺ຈ ຍສຎ຺ຈ ວຑ຺ເຒຕິ, ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ປຸນ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕານໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ຕາຍ ເອວ ວາ ປນ ຘນສ຺ສ ມຫນ຺ຕຕາຍ ອຕ຺ຕານໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ອຠິຎ຺ຎາຕໍ ປາກຏໍ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສຸຠູຕິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໑-໒໐໒. ຕຕິເຍ ຣຓາຕິ ຫິ ຣາຄາທໂຍ ກິເລສາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕີຕິ ‘‘ສຣຓາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໐໐ ທຸກມາຕິກາ) ຣາຄາທໂຍ ກິເລສາ ‘‘ຣຓາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຣຓນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ຣຓາ. ເຍຫິ ອຠິຠູຕາ ສຕ຺ຕາ ນານປ຺ປກາເຣນ ກນ຺ທນ຺ຕິ ປຣິເທວນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕ ຣາຄາທໂຍ ‘‘ຣຓາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເທສິຕນິຍາມໂຕ ອໂນກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ເທສິຕາໂນກ຺ກມນໂຕ ອນຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ເທເສຕິ, ສຕ຺ຖາຣາ ເທສິຕນິຍາເມເນວ ອໂນທິສ຺ສກໍ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ເມຕ຺ຕາຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ຠິກ຺ຂາຄຫເຓ ສຕິ. ຠິກ຺ຂາທາຍການໍ ມຫປ຺ຜລໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອິທໍ ຈູຬຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຕສຸຕ຺ເຕນ (ອ. ນິ. ໑.໕໑ ອາທໂຍ) ທີເປຕພ຺ພໍ. ອຈ຺ຉຣາສງ຺ຆາຕມຕ຺ຕມ຺ປິ ຫິ ກາລໍ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ອາເສວນ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທິນ຺ນທານໍ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ ມຫານິສໍສໍ, ເຕນ ຈ ໂສ ອໂມຆໍ ຣຏ຺ຐປິຓ຺ຑໍ ຠຸຎ຺ຊຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຕຕ຺ຖ ອາຄໂຕເຍວ. ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາຕິ ອາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ.

ຂທິຣວນິຍເຣວຕຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໓. ປຎ຺ຈເມ ວນສຠາຄນ຺ຕິ ສຠາຄໍ ວນໍ, ສຠາຄນ຺ຕິ ຈ ສປ຺ປາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຎ຺ຫິ ປກຕິວິຣຸທ຺ຘໍ ພ຺ຍາຘິວິຣຸທ຺ຘຎ຺ຈ ນ ໂຫຕິ, ຕໍ ‘‘ສຠາຄ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸທກສຠາຄນ຺ຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກລ຺ຍາຓກມ຺ມາຍູຫນກ຺ຂໂຓຕິ ກລ຺ຍາຓກມ຺ມູປຈຍສ຺ສ ໂອກາໂສ. ຕິຓ຺ຓໍ ຠາຕິການນ຺ຕິ ອຸປຕິສ຺ໂສ, ຈຸນ຺ໂທ, ອຸປເສໂນຕິ ອິເມສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ເຊຏ຺ຐຠາຕິການໍ. ຕິສ຺ສນ຺ນຎ຺ຈ ຠຄິນີນນ຺ຕິ ຈາລາ, ອຸປຈາລາ, ສີສຸປຈາລາຕິ ອິເມສໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ເຊຏ຺ຐຠຄິນີນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ສຍໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຈາລາ, ອຸປຈາລາ, ສີສຸປຈາລາຕິ ຕິສ຺ໂສ ຠຄິນິໂຍ, ຈຸນ຺ໂທ ອຸປເສໂນຕິ ອິເມ ຠາຕໂຣ ປພ຺ພາເຊສິ, ເຣວຕກຸມາໂຣ ເອໂກວ ເຄເຫ ອວສິສ຺ສຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອມ຺ຫາກໍ…ເປ… ປພ຺ພາເຊນ຺ຕີ’’ຕິ. ມຫລ຺ລກຕຣາຕິ ວຸທ຺ຘຕຣາ. ອິທຎ຺ຈ ກຸມາຣິກາຍ ຈິຣຊີວິຕໍ ອຠິກງ຺ຂມານາ ອາຫໍສຸ. ສາ ກິຣ ຕສ຺ສ ອຍ຺ຍິກາ ວີສຕິວສ຺ສສຕິກາ ຂຓ຺ຑທນ຺ຕາ ປລິຕເກສາ ວລິຕ຺ຕຈາ ຕິລກາຫຕຄຕ຺ຕາ ໂຄປານສິວງ຺ກາ ອໂຫສິ. ວິຘາວນິກນ຺ຕິ ວິຘາວນກີຬິກໍ. ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ສມ຺ປຕ຺ຕີນນ຺ຕິ ອນຸສ຺ສວວເສນ ມນຸສ຺ສເທວໂມກ຺ຂສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ, ມນຸສ຺ສເທວພ຺ຣຫ຺ມສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ວາ. ສີວລິສ຺ສ ປຸຎ຺ຎໍ ວີມໍສິສ຺ສາມາຕິ ‘‘ສີວລິນາ ກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວິປາກທານຏ຺ຐານມິທ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ເອວມາຫ. ສຠາຄຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມໍ ເທສໍ.

ຕໍ ຠູມິຣາມເຓຍ຺ຍກນ຺ຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ອຣຫນ຺ໂຕ ຄາມນ຺ເຕ ກາຍວິເວກໍ ນ ລຠນ຺ຕິ, ຈິຕ຺ຕວິເວກໍ ປນ ລຠນ຺ເຕວ. ເຕສຎ຺ຫິ ທິພ຺ພປ຺ປຏິຠາຄານິປິ ອາຣມ຺ມຓານິ ຈິຕ຺ຕໍ ຈາເລຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຄາໂມ ວາ ໂຫຕຸ ອຣຎ຺ຎາທີນໍ ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ, ‘ຍຕ຺ຖ ອຣຫນ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ຕິ, ຕໍ ຠູມິຣາມເຓຍ຺ຍກໍ’, ໂສ ຠູມິປ຺ປເທໂສ ຣມຓີໂຍ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກງ຺ຂາເຣວຕຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໔. ຉຏ຺ເຐ ອກປ຺ປິໂຍ, ອາວຸໂສ, ຄຸໂຬຕິ ເອກທິວສໍ ເຖໂຣ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ຄຸຬກຣຓໍ ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາ ຄຸເຬ ປິຏ຺ຐມ຺ປິ ຉາຣິກມ຺ປິ ປກ຺ຂິຕ຺ເຕ ທິສ຺ວານ ‘‘ອກປ຺ປິໂຍ ຄຸໂຬ, ສາມິໂສ ນ ກປ຺ປຕິ ຄຸໂຬ ວິກາເລ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ໂຕ ເອວມາຫ. ອກປ຺ປິຍາ ມຸຄ຺ຄາຕິ ເອກທິວສໍ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ວຈ຺ເຈ ມຸຄ຺ຄໍ ຊາຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອກປ຺ປິຍາ ມຸຄ຺ຄາ, ປກ຺ກາປິ ມຸຄ຺ຄາ ຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈາຍນ຺ໂຕ ເອວມາຫ. ເສສເມຕ຺ຖ ສພ຺ພໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ໂສຓໂກຬິວິສຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໕. ສຕ຺ຕເມ ຫາເປຕພ຺ພເມວ ອໂຫສິ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕ຺ຕາ. ອຸທເກນ ສມຸປພ຺ຍູຬ຺ເຫຕິ ອຸທເກນ ຖລໍ ອຸສ຺ສາເຣຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຣາສິກເຕ. ຫຣິຕູປລິຕ຺ຕາຍາຕິ ໂຄມຍປຣິຠຓ຺ຑກຕາຍ. ຕິວິເຘນ ອຸທເກນ ໂປເສນ຺ຕີຕິ ຂີໂຣທກໍ ຄນ຺ໂຘທກໍ ເກວໂລທກນ຺ຕິ ເອວໍ ຕິວິເຘນ ອຸທເກນ ໂປເສນ຺ຕິ ປຣິປາເລນ຺ຕິ. ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາຕິ ປຣິໂສເຘຕ຺ວາ ຄຫິເຕ ຕຓ຺ຑຸເລຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເທໂວ ມຎ຺ເຎຕິ ເທໂວ ວິຍ. ວີໂຓວາເທນາຕິ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ໂສຓ, ຍທາ ເຕ ວີຓາຍ ຕນ຺ຕິໂຍ ອຈ຺ຈາຍຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ອປິ ນຸ ເຕ ວີຓາ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ສຣວຕີ ວາ ໂຫຕິ ກມ຺ມຎ຺ຎາ ວາຕິ? ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ໂສຓ, ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ອຕິສິຖິລວີຣິຍໍ ໂກສຊ຺ຊາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫ ຕ຺ວໍ, ໂສຓ, ວີຣິຍສມຕໍ ອຘິຏ຺ຐຫ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານຎ຺ຈ ສມຕໍ ປຏິວິຊ຺ຌາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໔໓) ເອວໍ ວີຓໍ ອຸປມໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິເຕນ ວີໂຓປໂມວາເທນ. ວີຣິຍສມຖໂຍຊນຕ຺ຖາຍາຕິ ວີຣິຍສ຺ສ ສມເຖນ ໂຍຊນຕ຺ຖາຍ.

ໂສຓກຸຏິກຓ຺ຓຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໖. ອຏ຺ຐເມ ກຸຏິກຓ຺ໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ‘‘ໂກຏິກຓ຺ໂຓ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ກຸຏິກຓ຺ໂຓ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ. ກຸລຆເຣ ຠວາ ກຸລຆຣິກາ. ສາ ກິຣ ອວນ຺ຕິຣຏ຺ເຐ ກຸລຆເຣ ມຫາວິຠວສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ຠຣິຍາ. ທສພລສ຺ສ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຈິນ຺ເຕສີຕິ ອິທໍ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຠາຓການໍ ມເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຕ຺ຕນິປາຕຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ສປຣິໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມ຺ມ ຘມ຺ມເທສນໍ ອສ຺ໂສສິ, ນ ຈ ກຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ອຘິຄຎ຺ຉິ. ກສ຺ມາ? ໂສ ຫິ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ເຫມວຕໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ‘ອາຄໂຕ ນຸ ໂຂ ເມ ສຫາຍໂກ, ໂນ’ຕິ ທິສາທິສໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ຕໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ‘ວຎ຺ຈິໂຕ ເມ ສຫາໂຍ, ໂຍ ເອວໍ ວິຈິຕ຺ຕປ຺ປຏິຠານໍ ຠຄວໂຕ ເທສນໍ ນ ສຸຓາຕີ’ຕິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ອໂຫສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍສ຺ມາ ປຏິສນ຺ຘິຊາຕິອຠິນິກ຺ຂມນໂພຘິປຣິນິພ຺ພາເນສ຺ເວວ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕານິ ຫຸຕ຺ວາວ ປຏິວິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນ ຈິຣຏ຺ຐິຕິການິ ໂຫນ຺ຕິ, ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕເນ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ປນ ຕານິ ສວິເສສານິ ຫຸຕ຺ວາ ຈິຣຕຣໍ ຐຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕິໂຍຊນສຫສ຺ສໍ ຫິມວນ຺ຕໍ ອກາລປຸປ຺ຜິຕໍ ທິສ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ອຄ຺ຄພລກາຍາຕິ ສພ຺ພປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ພລກາຍາ. ເກນ ປຸປ຺ຜິຕຠາວໍ ຊານາສີຕິ ເກນ ກາຣເຓນ ຫິມວນ຺ຕສ຺ສ ປຸປ຺ຜິຕຠາວໍ ຊານາສີຕິ, ເຍນ ກາຣເຓນ ອິມໍ ອກາລປຸປ຺ຜປາຏິຫາຣິຍໍ ຊາຕໍ, ຕໍ ຊານາສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຕຠາວນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມຈກ຺ກສ຺ສ ຠຄວຕາ ປວຕ຺ຕິຕຠາວໍ. ສທ຺ເທ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫີຕິ ສທ຺ເທ ອາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂສິ. ຕໂຕຕິ ‘‘ອຫໍ ‘ເອຕໍ ອມຕຘມ຺ມໍ ຕມ຺ປິ ຊານາເປສ຺ສາມີ’ຕິ ຕວ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄໂຕສ຺ມີ’’ຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕທນນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສາຕາຄິໂຣ ເຫມວຕສ຺ສ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທໍ ກເຖຕ຺ວາ ຕໍ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອາເນຕຸກາໂມ ‘‘ອຊ຺ຊ ປນ຺ນຣໂສ’’ຕິອາທິຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ (ສຸ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໕໓) ອຊ຺ຊາຕິ ອຍໍ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິໂວ ປກ຺ຂຄຓນໂຕ ປນ຺ນຣໂສ, ອຸປວສິຕພ຺ພໂຕ ອຸໂປສໂຖ. ຕີສຸ ວາ ອຸໂປສເຖສຸ ອຊ຺ຊ ປນ຺ນຣໂສ ອຸໂປສໂຖ, ນ ຈາຕຸທ຺ທສິອຸໂປສໂຖ, ນ ສາມຄ຺ຄີອຸໂປສໂຖ. ທິວິ ຠວານິ ທິພ຺ພານິ, ທິພ຺ພານິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ທິພ຺ພານິ. ການິ ຕານິ? ຣູປານິ. ຕຎ຺ຫິ ຣຕ຺ຕິໍ ເທວານໍ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໂຕ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ສຣີຣວຕ຺ຖາຠຣຓວິມານປ຺ປຠາຫິ ອພ຺ຠາທິອຸປກ຺ກິເລສວິຣຫິຕາຍ ຈນ຺ທປ຺ປຠາຍ ຈ ສກລຊມ຺ພຸທີໂປ ອລງ຺ກໂຕ ອໂຫສີຕິ ອຕິວິຍ ອລງ຺ກໂຕ ຈ ປຣິວິສຸທ຺ຘິເທວສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສຣີຣປ຺ປຠາຍ. ເຕນາຫ – ‘‘ທິພ຺ພາ ຣຕ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐິຕາ’’ຕິ.

ເອວໍ ຣຕ຺ຕິຄຸຓວຓ຺ຓນາປເທເສນປິ ສຫາຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາທໍ ຊເນນ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທໍ ກເຖຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ອໂນມນາມໍ ສຕ຺ຖາຣໍ, ຫນ຺ທ ປສ຺ສາມ ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອໂນເມຫິ ອລາມເກຫິ ສພ຺ພາກາຣປຣິປູເຣຫິ ຄຸເຓຫິ ນາມໍ ອສ຺ສາຕິ ອໂນມນາໂມ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ພຸຊ຺ຌິຕາ ສຈ຺ຈານີຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ໂພເຘຕາ ປຊາຍາຕິ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິນາ (ມຫານິ. ໑໙໒; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນຕ຺ຖຸຕິຄາຖານິທ຺ເທໂສ ໙໗; ປຏິ. ມ. ໑.໑໖໒) ນເຍນ ພຸທ຺ໂຘຕິ ອໂນເມຫິ ຄຸເຓຫິ ນາມໍ. ‘‘ຠຄ຺ຄຣາໂຄຕິ ຠຄວາ, ຠຄ຺ຄໂທໂສຕິ ຠຄວາ’’ຕິອາທິນາ (ມຫານິ. ໘໔) ນເຍນ ຠຄວາຕິ ອໂນເມຫິ ຄຸເຓຫິ ນາມໍ. ເອສ ນໂຍ ‘‘ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິອາທີສຸ. ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິອຕ຺ເຖຫິ ເທວມນຸສ຺ເສ ອນຸສາສຕິ ‘‘ອິມໍ ປຊຫຖ, ອິມໍ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕຖາ’’ຕິ ສຕ຺ຖາ. ຕໍ ອໂນມນາມໍ ສຕ຺ຖາຣໍ. ຫນ຺ທາຕິ ວຈສາຍຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ປສ຺ສາມາຕິ ເຕນ ອຕ຺ຕານໍ ສຫ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນພຫຸວຈນໍ. ໂຄຕມນ຺ຕິ ໂຄຕມໂຄຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ສຕ຺ຖາ, ນ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ມາ ວິມຕິໍ ອກາສິ, ເອກນ຺ຕພ຺ຍວສິໂຕ ຫຸຕ຺ວາວ ເອຫິ ປສ຺ສາມ ໂຄຕມນ຺ຕິ.

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ເຫມວໂຕ ‘‘ອຍໍ ສາຕາຄິໂຣ ‘ອໂນມນາມໍ ສຕ຺ຖາຣ’ນ຺ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປກາເສຕິ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸໂນ ຈ ທຸລ຺ລຠາ ໂລເກ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸປຏິຎ຺ເຎຫິ ປູຣຓາທິສທິເສເຫວ ໂລໂກ ອຸປທ຺ທຸໂຕ. ໂສ ປນ ຍທິ ສພ຺ພຎ຺ຎູ, ອທ຺ຘາ ຕາທິລກ຺ຂຓໍ ປຕ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສຕິ, ເຕນ ເອວໍ ຄເຫສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕາທິລກ຺ຂຓໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ກຈ຺ຈິ ມໂນ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ກຈ຺ຈີຕິ ປຸຈ຺ຉາ. ມໂນຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ສຸປຓິຫິໂຕຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຐປິໂຕ ອຈໂລ ອສມ຺ປເວຘີ. ສພ຺ເພສຸ ຠູເຕສຸ ສພ຺ພຠູເຕສຸ. ຕາທິໂນຕິ ຕາທິລກ຺ຂຓໍ ປຕ຺ຕສ຺ເສວ ສໂຕ. ປຸຈ຺ຉາ ເອວ ວາ ອຍໍ ‘‘ໂສ ຕວ ສຕ຺ຖາ ສພ຺ພຠູເຕສຸ ຕາທີ, ອຸທາຫຸ ໂນ’’ຕິ. ອິຏ຺ເຐ ອນິຏ຺ເຐຈາຕິ ເອວຣູເປ ອາຣມ຺ມເຓ. ສງ຺ກປ຺ປາຕິ ວິຕກ຺ກາ. ວສີກຕາຕິ ວສໍ ຄມິຕາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍໍ ຕໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ວທສິ, ຕສ຺ສ ເຕ ສຕ຺ຖຸໂນ ກຈ຺ຈິ ຕາທິລກ຺ຂຓໍ ສມ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ສໂຕ ສພ຺ພຠູເຕສຸ ມໂນ ສຸປຓິຫິໂຕ, ອຸທາຫຸ ຍາວ ປຈ຺ຈຍໍ ນ ລຠຕິ, ຕາວ ສຸປຓິຫິໂຕ ວິຍ ຂາຍຕິ. ໂສ ວາ ເຕ ສຕ຺ຖາ ກຈ຺ຈິ ສພ຺ພຠູເຕສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ຕາທີ, ອຸທາຫຸ ໂນ, ເຍ ຈ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຣາຄໂທສວເສນ ສງ຺ກປ຺ປາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ຕ຺ຍາສ຺ສ ກຈ຺ຈິ ວສີກຕາ, ອຸທາຫຸ ກທາຈິ ເຕສມ຺ປິ ວເສນ ວຕ຺ຕຕີຕິ.

ຕີຓິ ວສ຺ສານີຕິ ໂສຓສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕີຓິ ວສ຺ສານິ. ຕທາ ກິຣ ຠິກ຺ຂູ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ມຊ຺ຌິມເທເສເຍວ ວສິໍສຸ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ກຕິປຍາ ເອວ ອເຫສຸໍ. ເຕ ຈ ເອກສ຺ມິໍ ນິຄເມ ເອໂກ ທ຺ເວຕິ ເອວໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ວສິໍສຸ, ເຖຣານຎ຺ຈ ກຕິປເຍ ຠິກ຺ຂູ ອາເນຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎສຸ ອານີຍມາເນສຸ ປຸພ຺ພໍ ອານີຕາ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ ປກ຺ກມິໍສຸ, ກຎ຺ຈິ ກາລໍ ອາຄເມຕ຺ວາ ປຸນ ເຕສຸ ອານີຍມາເນສຸ ອິຕເຣ ປກ຺ກມິໍສຸ, ເອວໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອານຍເນນ ສນ຺ນິປາໂຕ ຈິເຣເນວ ອໂຫສິ, ເຖໂຣ ຈ ຕທາ ເອກວິຫາຣີ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕີຓິ ວສ຺ສານິ ຄຓໍ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕີຓິ ວສ຺ສານີຕິ ຈ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ສຕ຺ຖຸ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຎຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອາຓາປເນເນວ ‘‘ອິມິນາ ສທ຺ຘິໍ ເອກຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ວສິຕຸກາໂມ ຠຄວາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຊານິຕ຺ວາ. ຠຄວາ ກິຣ ເຍນ ສທ຺ຘິໍ ເອກຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ວສິຕຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ເສນາສນປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ ອາຓາເປຕິ.

ອຊ຺ໂຌກາເສ ວີຕິນາເມຕ຺ວາຕິ ອຊ຺ໂຌກາເສ ນິສຊ຺ຊາຍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ. ຍສ຺ມາ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ໂສຓສ຺ສ ສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊເນນ ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ສາວກສາຘາຣຓາ ສພ຺ພາ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ອນຸໂລມປ຺ປຏິໂລມໍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິໍ ອຊ຺ໂຌກາເສ ນິສຊ຺ຊາຍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ປາເທ ປກ຺ຂາເລຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ປາວິສິ, ຕສ຺ມາ ອາຍສ຺ມາປິ ໂສໂຓ ຠຄວໂຕ ອຘິປ຺ປາຍໍ ຎຕ຺ວາ ຕທນຸຣູປໍ ສພ຺ພາ ຕາ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິໍ ອຊ຺ໂຌກາເສ ນິສຊ຺ຊາຍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ປາເທ ປກ຺ຂາເລຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ປາວິສີຕິ ວທນ຺ຕິ. ປວິສິຕ຺ວາ ຈ ຠຄວຕາ ອນຸຎ຺ຎາໂຕ ຈີວຣຕິໂຣກຣຓິຍໍ ກຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປາທປສ຺ເສ ນິສຊ຺ຊາຍ ວີຕິນາເມສິ. ອຊ຺ເຌສີຕິ ອາຓາເປສິ. ປຏິຠາຕຸ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ໂມ ຠາສິຕຸນ຺ຕິ ຠິກ຺ຂຸ ຕຸຍ຺ຫໍ ຘມ຺ໂມ ຠາສິຕຸໍ ອຸປຏ຺ຐາຕຸ, ຎາຓມຸຂໍ ອາຄຈ຺ຉຕຸ, ຍຖາສຸຕໍ ຍຖາປຣິຍຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມໍ ຠຓາຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐກວຄ຺ຄິຍານີຕິ ອຏ຺ຐກວຄ຺ຄຠູຕານິ ກາມສຸຕ຺ຕາທິໂສຬສສຸຕ຺ຕານິ (ມຫານິ. ໑). ສຸຄ຺ຄຫິໂຕຕິ ສມ຺ມາ ອຸຄ຺ຄຫິໂຕ. ສພ຺ເພ ວເຣ ຍາຈີຕິ ວິນຍຘຣປຎ຺ຈເມນ ຄເຓນ ອຸປສມ຺ປທາ ຘຸວນ຺ຫານໍ ຈມ຺ມຕ຺ຖຣຓໍ ຄຓງ຺ຄຓູປາຫນໍ ຈີວຣວິປ຺ປວາໂສຕິ ອິເມ ປຎ຺ຈ ວເຣ ຍາຈິ. ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕເມວາຕິ ອຸທານປາຬິຍໍ ອາຄຕສຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

ສີວລິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໗. ນວເມ ສາກຈ຺ຉິຕ຺ວາ ສາກຈ຺ຉິຕ຺ວາຕິ ຣຎ຺ຎາ ສທ຺ຘິໍ ປຏິວິຣຸຊ຺ຌນວເສນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສາກຈ຺ຉໍ ກຕ຺ວາ. ຄຸຬທຘິນ຺ຕິ ປຕ຺ຖິນ຺ນໍ ຄຸຬສທິສໍ ກຐິນທຘິໍ. ອຕິອຎ຺ຉິຕຸນ຺ຕິ ອຕິວິຍ ອາກຑ຺ຒິຕຸໍ. ກຎ຺ຊິຍໍ ວາເຫຕ຺ວາຕິ ທຘິມຕ຺ຖຸໍ ປວາເຫຕ຺ວາ, ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທຘິໂຕ ກຎ຺ຊິຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ນນ຺ຕິ ສຸປ຺ປວາສໍ. ພີຊປຈ຺ຉິໍ ຜຸສາເປນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍາວ ນ ອຸກ຺ກຑ຺ຒນ຺ຕີຕິ ຍາວ ທາເນ ນ ອຸກ຺ກຑ຺ຒນ຺ຕິ, ທາຕຸກາມາວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ມຫາທຸກ຺ຂໍ ອນຸໂຠສີຕິ ປສວນິພນ຺ຘນໍ ມຫນ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຸໂຠສິ. ສາມິກໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ສຕ຺ຕາຫໍ ມູຬ຺ຫຄພ຺ຠາ ຕິພ຺ພາຫິ ຂຣາຫິ ທຸກ຺ຂເວທນາຫິ ຜຸຏ຺ຐາ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວຕ ໂສ ຠຄວາ, ໂຍ ອິມສ຺ສ ເອວຣູປສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຫານາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ວຕ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ, ໂຍ ອິມສ຺ສ ເອວຣູປສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຫານາຍ ປຏິປນ຺ໂນ. ສຸສຸຂໍ ວຕ ນິພ຺ພານໍ, ຍຕ຺ຖິທໍ ເອວຣູປໍ ທຸກ຺ຂໍ ນ ສໍວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑໘) ອິເມຫິ ຕີຫິ ວິຕກ຺ເກຫິ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຘິວາເສນ຺ຕີ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ເປເສຕຸກາມຕາຍ ສາມິກໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ. ປຸເຣ ມຣຓາຕິ ມຣຓໂຕ ປຸເຣຕຣເມວ. ອິງ຺ຄິຕນ຺ຕິ ອາກາຣໍ. ຊີວິຕຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ຊີວິຕສໍສເຍ ທາຕພ຺ພຠຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພກມ຺ມກ຺ຂໂມ ອໂຫສີຕິ ສຕ຺ຕວສ຺ສິເກຫິ ທາຣເກຫິ ກາຕພ຺ພໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາຍ ສພ຺ພສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຂໂມ ອໂຫສິ. ເຕເນວ ໂສ ສຕ຺ຕາຫໍ ມຫາທາເນ ທີຍມາເນ ຊາຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຘມ຺ມກຣຓໍ ອາທາຍ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸທກໍ ປຣິສ຺ສາເວຕ຺ວາ ອທາສິ.

ໂຍມນ຺ຕິອາທິຄາຖາຍ ‘‘ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ອິມໍ ຣາຄປລິປຖຎ຺ເຈວ ກິເລສທຸຄ຺ຄຎ຺ຈ ສໍສາຣວຏ຺ຏຎ຺ຈ ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌນກໂມຫຎ຺ຈ ອຕີໂຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂອເຆ ຕິຓ຺ໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ປາຣໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ, ທຸວິເຘນ ຌາເນນ ຌາຍີ, ຕຓ຺ຫາຍ ອຠາເວນ ອເນໂຊ, ກຖໍກຖາຍ ອຠາເວນ ອກຖໍກຖີ, ອຸປາທານານໍ ອຠາເວນ ອນຸປາທິຍິຕ຺ວາ ກິເລສນິພ຺ພາເນນ ນິພ຺ພຸໂຕ, ຕມຫໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວທາມີ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສພ຺ເພສໍເຍວ ປນ ເກສານໍ ໂອໂຣປນຎ຺ຈ ອຣຫຕ຺ຕສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ຈ ອປຈ຺ຉາອປຸຣິມາ ອໂຫສີຕິ ອິມິນາ ເຖຣສ຺ສ ຂຸຣຄ຺ເຄເຍວ ອຣຫຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ ທີປິຕາ. ເອກຈ຺ເຈ ປນ ອາຈຣິຍາ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ໂອວາເທ ທິນ຺ເນ ‘ຍໍ ມຍາ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ, ຕມຫໍ ຊານິສ຺ສາມີ’ຕິ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍ ທິວສໍເຍວ ອຎ຺ຎຕຣໍ ວິຈິຕ຺ຕໍ ກຸຏິກໍ ທິສ຺ວາ ປວິສິຕ຺ວາ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍໍ ສຕ຺ຕ ວສ຺ສານິ ອຕ຺ຕນາ ອນຸຠູຕທຸກ຺ຂໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ຕທນຸສາເຣນ ອຕີຕານາຄເຕ ຎາຓໍ ເນນ຺ຕສ຺ສ ອາທິຕ຺ຕາ ວິຍ ຕໂຍ ຠວາ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສຸ. ຎາຓສ຺ສ ປຣິປາກໍ ຄຕຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາວີຖິໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ຕາວເທວ ມຄ຺ຄປ຺ປຏິປາຏິຍາ ສພ຺ເພປິ ອາສເວ ເຂເປນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓີ’’ຕິ. ອຸຠຍຖາປິ ເຖຣສ຺ສ ອຣຫຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ປກາສິຕາ, ເຖໂຣ ປນ ປຠິນ຺ນປ຺ປຏິສມ຺ຠິໂທ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ອໂຫສິ.

ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໘. ທສເມ ອາຫາຣກຣຓເວລນ຺ຕິ ໂຠຊນກິຈ຺ຈເວລໍ. ອຘິຄຈ຺ເຉ ປທໍ ສນ຺ຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣູປສມໍ ສຸຂນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ສນ຺ຕໍ ປທໍ ນິພ຺ພານໍ ອຘິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ. ປຐມປາເທນ ປພ຺ພເຕ ຐິໂຕເຍວາຕິ ປຐເມນ ປາເທນ ຄິຊ຺ຌກູເຏ ປພ຺ພເຕ ຐິໂຕເຍວ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ທຸຕິຍເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໔. ເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ໂຄ

(໑໔) ໓. ຕຕິຍເອຕທຄ຺ຄວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

ຣາຫຸລ-ຣຏ຺ຐປາລຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໐໙-໒໑໐. ຕຕິຍສ຺ສ ປຐມທຸຕິເຍສຸ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາຕິ ອຘິສີລອຘິຈິຕ຺ຕອຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ. ຈຸທ຺ທສ ຠຕ຺ຕຈ຺ເຉເທ ກຕ຺ວາຕິ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣາຫາຣຕາຍ ເອເກກສ຺ມິໍ ທິວເສ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠຕ຺ຕຈ຺ເຉທານໍ ວເສນ ຈຸທ຺ທສ ຠຕ຺ຕຈ຺ເຉເທ ກຕ຺ວາ.

ເຕສນ຺ຕິ ເຕສໍ ຕາປສານໍ. ລາພຸຠາຊນາທິປຣິກ຺ຂາຣໍ ສໍວິຘາຍາຕິ ລາພຸຠາຊນາທິຕາປສປຣິກ຺ຂາຣໍ ສໍວິທຫິຕ຺ວາ. ສປຣິຬາຫກາຍຘາຕຸໂກຕິ ອຸສ຺ສນ຺ນປິຕ຺ຕຕາຍ ສປຣິຬາຫກາຍສຠາໂວ. ສຕສຫສ຺ສາຕິ ສຕສຫສ຺ສປຣິມາຓາ. ສຕສຫສ຺ສໍ ປຣິມາຓໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ສຕສຫສ຺ສາ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຍຖາ ‘‘ຣູປຠໂວ ຣູປ’’ນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖິອຕ຺ເຖ ວາ ອກາຣປຈ຺ຈໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປາຓາຕິປາຕາທິອກຸສລຘມ຺ມສມຸທາຈາຣສງ຺ຂາໂຕ ອາມຄນ຺ໂຘ ກຸຓປຄນ຺ໂຘ ນຕ຺ຖິ ເອເຕສນ຺ຕິ ນິຣາມຄນ຺ຘາ, ຍຖາວຸຕ຺ຕກິເລສສມຸທາຈາຣຣຫິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິເລສສມຸທາຈາໂຣ ເຫຕ຺ຖ ‘‘ອາມຄນ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ກິໍກາຣຓາ? ອມນຸຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ກິເລສອສຸຈິມິສ຺ສຕ຺ຕາ, ສພ຺ຠິ ຊິຄຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ, ປຣມທຸຄ຺ຄນ຺ຘຠາວວຫຕ຺ຕາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ເຍ ເຍ ອຸສ຺ສນ຺ນກິເລສາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ເຕ ອຕິທຸຄ຺ຄນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕເນວ ນິກ຺ກິເລສານໍ ມຕສຣີຣມ຺ປິ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ນ ໂຫຕິ. ທານຄ຺ຄປຣິວຫນເກຕິ ທານຄ຺ຄຘຸຣວຫນເກ. ມາປໂກຕິ ທິວເສ ທິວເສ ປຣິມິຕປຣິພ຺ພຍທານວເສນ ຘຎ຺ຎມາປໂກ.

ປາຬິຍນ຺ຕິ ວິນຍປາຬິຍໍ. ມິຄຊາຕກໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ກເຖສີຕິ ອຕີເຕ ກິຣ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ມິຄໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມິຄຄຓປຣິວຸໂຕ ອຣຎ຺ເຎ ວສຕິ. ອຖສ຺ສ ຠຄິນີ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຕ຺ຕກໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ‘‘ຠາຕິກ ອິມໍ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ ມິຄມາຍໍ ສິກ຺ຂາເປຫີ’’ຕິ ອາຫ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ປຏິສ຺ສຸຓິຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉ ຕາຕ, ອສຸກເວລາຍໍ ນາມ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສິກ຺ເຂຍ຺ຍາສີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ມາຕຸເລນ ວຸຕ຺ຕເວລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມິຄມາຍໍ ສິກ຺ຂິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ວເນ ວິຈຣນ຺ໂຕ ປາເສນ ພທ຺ໂຘ ພທ຺ຘຣວໍ ວິຣວິ. ມິຄຄໂຓ ປລາຍິຕ຺ວາ ‘‘ປຸຕ຺ໂຕ ເຕ ປາເສນ ພທ຺ໂຘ’’ຕິ ຕສ຺ສ ມາຕຸຍາ ອາໂຣເຈສິ. ສາ ຠາຕຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ຠາຕິກ ຠາຄິເນຍ຺ໂຍ ເຕ ມິຄມາຍໍ ສິກ຺ຂາປິໂຕ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ‘‘ມາ ຕ຺ວໍ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ປາປກໍ ອາສງ຺ກິ, ສຸຄ຺ຄຫິຕາ ເຕນ ມິຄມາຍາ, ອິທານິ ຕໍ ຫາສຍມາໂນ ອາຄຈ຺ຉິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ມິຄໍ ຕິປລ຺ລຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ມິຄນ຺ຕິ ຠາຄິເນຍ຺ຍມິຄໍ. ຕິປລ຺ລຕ຺ຖໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ສຍນໍ, ອຸໂຠຫິ ປສ຺ເສຫິ ອຸຊຸກເມວ ຈ ນິປນ຺ນກວເສນ ຕີຫາກາເຣຫິ ປລ຺ລຕ຺ຖໍ ອສ຺ສ, ຕີຓິ ວາ ປລ຺ລຕ຺ຖານິ ອສ຺ສາຕິ ຕິປລ຺ລຕ຺ໂຖ, ຕໍ ຕິປລ຺ລຕ຺ຖໍ. ອເນກມາຍນ຺ຕິ ພຫຸມາຍໍ ພຫຸວຎ຺ຈນໍ. ອຏ຺ຐກ຺ຂຸຣນ຺ຕິ ເອເກກສ຺ມິໍ ປາເທ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວເສນ ອຏ຺ຐຫິ ຂຸເຣຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕາປປາຍິນ຺ຕິ ປຸຣິມຍາມໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ມຊ຺ຌິມຍາເມ ອຣຎ຺ຎໂຕ ອາຄມ຺ມ ປານີຍສ຺ສ ປິວນໂຕ ອຑ຺ຒຣຕ຺ເຕ ອາປໍ ປິວຕີຕິ ອຑ຺ຒຣຕ຺ຕາປປາຍີ. ‘‘ອຑ຺ຒຣຕ຺ເຕ ອາປປາຍິ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ. ມມ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ ມິຄໍ ອຫໍ ສາຘຸກໍ ມິຄມາຍໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປສິໍ. ກຖໍ? ຍຖາ ເອເກນ ໂສເຕນ ຉມາຍໍ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ຉຫິ ກລາຫິ ອຕິໂຠຕິ ຠາຄິເນຍ຺ໂຍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອຍຎ຺ຫິ ຕວ ປຸຕ຺ຕໍ ຕຖາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປສິໍ, ຍຖາ ເອກສ຺ມິໍ ອຸປຣິມນາສິກາໂສເຕ ວາຕໍ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາ ປຖວິຍໍ ອລ຺ລີເນນ ເອເກນ ເຫຏ຺ຐິມນາສິກາໂສເຕນ ຕເຖວ ຉມາຍໍ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ຉຫິ ກລາຫິ ລຸທ຺ທກໍ ອຕິໂຠຕິ, ຉຫິ ໂກຏ຺ຐາເສຫິ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣຕິ ວຎ຺ເຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຕເມຫິ ຉຫິ? ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາເທ ປສາເຣຕ຺ວາ ເອເກນ ປສ຺ເສນ ເສຍ຺ຍາຍ, ຂຸເຣຫິ ຕິຓປໍສຸຂຓເນນ, ຊິວ຺ຫານິນ຺ນາມເນນ, ອຸທຣສ຺ສ ອຸທ຺ຘຸມາຕຠາວກຣເຓນ, ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ, ວາຕສ຺ສ ນິຣຸມ຺ຠເນນາຕິ. ອຖ ວາ ຕຖາ ນໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປສິໍ, ຍຖາ ເອເກນ ໂສເຕນ ຉມາຍໍ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ. ຉຫີຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ເຕຫິ ຉຫິ ກາຣເຓຫິ. ກລາຫີຕິ ກລາຍິສ຺ສຕິ, ລຸທ຺ທກໍ ວຎ຺ເຈສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຠຕີຕິ ຠຄິນິໍ ອາລປຕິ. ຠາຄິເນຍ຺ໂຍຕິ ເອວໍ ຉຫິ ກາຣເຓຫິ ວຎ຺ຈກໍ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ ນິທ຺ທິສຕິ.

ເອວໍ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ຠາຄິເນຍ຺ຍສ຺ສ ມິຄມາຍໍ ສາຘຸກໍ ອຸຄ຺ຄຫິຕຠາວໍ ວທນ຺ໂຕ ຠຄິນິໍ ສມສ຺ສາເສສິ. ໂສປິ ມິຄໂປຕໂກ ປາເສ ພທ຺ໂຘ ອນິພນ຺ຘິຕ຺ວາເຍວ ຠູມິຍໍ ມຫາຜາສຸກປສ຺ເສນ ປາເທ ປສາເຣຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ປາທານໍ ອາສນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຂຸເຣຫິ ເອວ ປຫຣິຕ຺ວາ ປໍສຸຎ຺ຈ ຕິຓານິ ຈ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສີສໍ ປາເຕຕ຺ວາ ຊິວ຺ຫໍ ນິນ຺ນາເມຕ຺ວາ ສຣີຣໍ ເຂຬກິລິນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ວາຕຄ຺ຄຫເຓນ ອຸທຣໍ ອຸທ຺ຘຸມາຕກໍ ກຕ຺ວາ ອກ຺ຂີນິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐານາສິກາໂສເຕນ ວາຕໍ ສຎ຺ຈຣາເປນ຺ໂຕ ອຸປຣິມນາສິກາໂສເຕນ ວາຕໍ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາ ສກລສຣີຣໍ ຖທ຺ຘຠາວໍ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ມຕກາກາຣໍ ທສ຺ເສສິ, ນີລມກ຺ຂິກາປິ ນໍ ສມ຺ປຣິວາເຣສຸໍ, ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ກາກາ ນິລີຍິໍສຸ. ລຸທ຺ໂທ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸທເຣ ຫຕ຺ເຖນ ປຫຣິຕ຺ວາ ‘‘ປາໂຕວ ພທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕິ, ປູຕິໂກ ຊາໂຕ’’ຕິ ຕສ຺ສ ພນ຺ຘນຣຊ຺ຊຸໍ ໂມເຈຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ເຖວ ທານິ ນໍ ອຸກ຺ກນ຺ຕິຕ຺ວາ ມໍສໍ ອາທາຍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິຣາສງ຺ໂກ ຫຸຕ຺ວາ ສາຂາປລາສໍ ຄເຫຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ. ມິຄໂປຕໂກປິ ອຸຏ຺ຐາຍ ຈຕູຫິ ປາເທຫິ ຐຕ຺ວາ ກາຍໍ ວິຘຸນິຕ຺ວາ ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ມຫາວາເຕນ ຉິນ຺ນວລາຫໂກ ວິຍ ເວເຄນ ມາຕຸ ສນ຺ຕິກໍ ອຄມາສິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣາຫຸໂລ ອິທາເນວ ສິກ຺ຂາກາໂມ, ປຸພ຺ເພປິ ສິກ຺ຂາກາໂມເຍວາ’’ຕິ ເອວໍ ມິຄຊາຕກໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ກເຖສິ.

ອມ຺ພລຏ຺ຐິຍຣາຫຸໂລວາທໍ ເທເສສີຕິ ‘‘ປສ຺ສສິ ໂນ ຕ຺ວໍ, ຣາຫຸລ, ອິມໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ອຸທກາວເສສໍ ອຸທກາທາເນ ຐປິຕນ຺ຕິ? ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ. ເອວໍ ປຣິຕ຺ຕກໍ ໂຂ, ຣາຫຸລ, ເຕສໍ ສາມຎ຺ຎໍ, ເຍສໍ ນຕ຺ຖິ ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທ ລຊ຺ຊາ’’ຕິ ເອວມາທິນາ ອມ຺ພລຏ຺ຐິຍຣາຫຸໂລວາທໍ (ມ. ນິ. ໒.໑໐໗ ອາທໂຍ) ກເຖສິ. ເຄຫສິຕໍ ວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອາຍສ຺ມາ ກິຣ ຣາຫຸໂລ ຠຄວໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕວ ປາທຕລໂຕ ຍາວ ອຸປຣິ ເກສນ຺ຕາ ຕຖາຄຕໍ ໂອໂລເກສິ, ໂສ ຠຄວໂຕ ພຸທ຺ຘເວສວິລາສໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ໂສຠຕິ ຠຄວາ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສມຫາປຸຣິສລກ຺ຂຓວິຈິຕ຺ຕສຣີໂຣ ພ຺ຍາມປ຺ປຠາປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕາຍ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓສຸວຓ຺ຓຈຸຓ຺ຓມຊ຺ຌຄໂຕ ວິຍ ວິຊ຺ຊຸລຕາປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ກນກປພ຺ພໂຕ ວິຍ ຍນ຺ຕສມາກຑ຺ຒິຕຣຕນວິຈິຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓອຄ຺ຆິກໍ ວິຍ ປໍສຸກູລຈີວຣປ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນປິ ຣຕ຺ຕກມ຺ພລປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕກນກປພ຺ພໂຕ ວິຍ ປວາຬລຕາປຏິມຓ຺ຑິຕສຸວຓ຺ຓຆຏິກໍ ວິຍ ຈີນປິຏ຺ຐຈຸຓ຺ຓປູຊິຕສຸວຓ຺ຓເຈຕິຍໍ ວິຍ ລາຂາຣສານຸລິຕ຺ໂຕ ກນກຖູໂປ ວິຍ ຣຕ຺ຕວລາຫກນ຺ຕຣຄໂຕ ຕງ຺ຂຓມຸຄ຺ຄຕປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ວິຍ ອໂຫ ສມຕິໍສປາຣມິຕານຸຠາເວນ ສຊ຺ຊິຕສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ສິຣິສມ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ຕໂຕ ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ອຫມ຺ປິ ໂສຠາມິ, ສເຈ ຠຄວາ ຈຕູສຸ ມຫາທີເປສຸ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຊ຺ຊໍ ອກຣິສ຺ສ, ມຍ຺ຫໍ ປຣິຓາຍກຏ຺ຐານນ຺ຕຣມທສ຺ສ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອຕິວິຍ ຊມ຺ພຸທີປຕລໍ ອຕິໂສຠິສ຺ສາ’’ຕິ ອຕ຺ຕຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ເຄຫສິຕໍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຕ຺ຖຸ ເຈວ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ເຄຫສິຕໍ ວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ.

ຠຄວາປິ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕວ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓຈ຺ຉວິມໍສໂລຫິໂຕ ທານິ ຣາຫຸລສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຣຊນີເຍສຸ ຣູປາຣມ຺ມຓາທີສຸ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປກ຺ຂນ຺ທນກາໂລ ຊາໂຕ, ນິປ຺ຜລຕາຍ ນຸ ໂຂ ຣາຫຸໂລ ວີຕິນາເມຕີ’’ຕິ. ອຖ ສຫາວຊ຺ຊເນເນວ ປສນ຺ເນ ອຸທເກ ມຈ຺ຉໍ ວິຍ ປຣິສຸທ຺ເຘ ອາທາສມຓ຺ຑເລ ມຸຂນິມິຕ຺ຕໍ ວິຍ ຈ ຕສ຺ສ ຕໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໍ ອທ຺ທສ, ທິສ຺ວາ ຈ ‘‘ອຍໍ ຣາຫຸໂລ ມຍ຺ຫໍ ອຕ຺ຣໂຊ ຫຸຕ຺ວາ ມມ ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘ອຫໍ ໂສຠາມິ, ມຍ຺ຫໍ ວຓ຺ຓາຍຕນໍ ປສນ຺ນ’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ເຄຫສິຕໍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ອຕິຕ຺ເຖ ປກ຺ຂນ຺ໂທ, ອຸປ຺ປຖໍ ປຏິປນ຺ໂນ, ອໂຄຈເຣ ຈຣຕິ, ທິສາມູຬ຺ຫອທ຺ຘິໂກ ວິຍ ອຄນ຺ຕພ຺ພໍ ທິສໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ໂຂ ປນສ຺ສ ກິເລໂສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວຑ຺ຒນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕຕ຺ຖມ຺ປິ ຍຖາຠູຕໍ ປສ຺ສິຕຸໍ ນ ທສ຺ສິສ຺ສຕິ ປຣຕ຺ຖມ຺ປິ ອຸຠຍຕ຺ຖມ຺ປິ, ຕໂຕ ນິຣເຍປິ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫາເປສ຺ສຕິ, ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍມ຺ປິ ເປຕ຺ຕິວິສເຍປິ ອສຸຣກາເຍປິ ສມ຺ພາເຘປິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສ຺ມິນ຺ຕິ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາຣວຏ຺ເຏ ປຣິປາເຕສ຺ສຕິ. ຍຖາ ໂຂ ປນ ອເນກຣຕນປູຣາ ມຫານາວາ ຠິນ຺ນຜລກນ຺ຕເຣນ ອຸທກໍ ອາທິຍມານາ ມຸຫຸຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕພ຺ພາ ໂຫຕິ, ເວເຄນ ເວເຄນສ຺ສາ ວິວຣໍ ປິທຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວເມວ ອຍມ຺ປິ ນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕພ຺ໂພ. ຍາວສ຺ສ ອຍໍ ກິເລໂສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ສີລຣຕນາທີນິ ນ ວິນາເສຕິ, ຕາວເທວ ນໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຊ຺ຌາສຍໍ ອກາສິ. ຕໂຕ ຣາຫຸລໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ, ຣາຫຸລ, ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ວາ ໂອຬາຣິກໍ ວາ ສຸຂຸມໍ ວາ ຫີນໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ ຍໍ ທູເຣ ສນ຺ຕິເກ ວາ, ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ. ຣູປເມວ ນຸ ໂຂ ຠຄວາ ຣູປເມວ ນຸ ໂຂ ສຸຄຕາຕິ. ຣູປມ຺ປິ ຣາຫຸລ, ເວທນາປິ ຣາຫຸລ, ສຎ຺ຎາປິ ຣາຫຸລ, ສງ຺ຂາຣາປິ ຣາຫຸລ, ວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ຣາຫຸລາ’’ຕິ ມຫາຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕໍ (ມ. ນິ. ໒.໑໑໓ ອາທໂຍ) ອຠາສິ. ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ – ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣາຫຸລ…ເປ… ກເຖສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສໍຍຸຕ຺ຕເກ ປນ ຣາຫຸໂລວາໂທຕິ ຣາຫຸລສໍຍຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕຣາຫຸໂລວາທໍ ສນ຺ຘາຍ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ, ຍມຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເຖເຣນ ຍາຈິໂຕ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຣາຫຸລ, ຈກ຺ຂຸ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາຕິ? ອນິຈ຺ຈໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂໍ ວາ ຕໍ ສຸຂໍ ວາຕິ? ທຸກ຺ຂໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມໍ, ກລ຺ລໍ ນຸ ຕໍ ສມນຸປສ຺ສິຕຸໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’’ຕິອາທິນາ ຣາຫຸໂລວາທໍ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໘໘ ອາທໂຍ) ອາຣຠິ. ເຖຣສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຈາໂຣເຍວ, ນ ປນ ມຫາຣາຫຸໂລວາໂທ ວິຍ ວິຕກ຺ກູປຈ຺ເຉທາຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຖສ຺ສ ສຕ຺ຖາ ຎາຓປຣິປາກໍ ຎຕ຺ວາຕິອາທີສຸ ຠຄວໂຕ ກິຣ ຣໂຫຄຕສ຺ສ ປຏິສລ຺ລີນສ຺ສ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ ‘‘ປຣິປກ຺ກາ ໂຂ ຣາຫຸລສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ, ຍນ຺ນູນາຫໍ ຣາຫຸລໍ ອຸຕ຺ຕຣິ ອາສວານໍ ຂເຍ ວິເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ? ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣາຫຸລໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ຄຓ຺ຫາຫິ, ຣາຫຸລ, ນິສີທນໍ, ເຍນ ອນ຺ຘວນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ ທິວາວິຫາຣາຍາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣາຫຸໂລ ຠຄວໂຕ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ນິສີທນໍ ອາທາຍ ຠຄວໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ຘິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອເນການິ ເທວຕາສຫສ຺ສານິ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸພນ຺ຘິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ‘‘ອຊ຺ຊ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣາຫຸລໍ ອຸຕ຺ຕຣິ ອາສວານໍ ຂເຍ ວິເນສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອນ຺ຘວນໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ອາຍສ຺ມາປິ ຣາຫຸໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ອຖ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣາຫຸລໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຣາຫຸລ, ຈກ຺ຂຸ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາຕິ? ອນິຈ຺ຈໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ, ທຸກ຺ຂໍ ວາ ຕໍ ສຸຂໍ ວາຕິ? ທຸກ຺ຂໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມໍ, ກລ຺ລໍ ນຸ ຕໍ ສມນຸປສ຺ສິຕຸໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’’ຕິອາທິນາ ຣາຫຸໂລວາທໍ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໑) ອທາສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອນ຺ຘວເນ ນິສິນ຺ໂນ ຈູຬຣາຫຸໂລວາທໍ ກເຖສີ’’ຕິ.

ໂກຏິສຕສຫສ຺ສເທວຕາຫີຕິ ອາຍສ຺ມຕາ ຣາຫຸເລນ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປາທມູເລ ປຖວິນ຺ຘຣຣາຊກາເລ ປຕ຺ຖນໍ ຐເປນ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ປຕ຺ຖນໍ ຐປິຕເທວຕາເຍເວຕາ. ຕາສຸ ປນ ກາຈິ ຠູມຏ຺ຐເທວຕາ, ກາຈິ ອນ຺ຕລິກ຺ຂຏ຺ຐກາ, ກາຈິ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາທິເທວໂລເກ, ກາຈິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ, ອິມສ຺ມິໍ ປນ ທິວເສ ສພ຺ພາ ເອກຏ຺ຐາເນ ອນ຺ຘວນສ຺ມິໍເຍວ ສນ຺ນິປຕິຕາ.

ອາຠິໂທສິກນ຺ຕິ ປາຣິວາສິກໍ ເອກຣຕ຺ຕາຕິກ຺ກນ຺ຕໍ ປູຕິຠູຕໍ. ເອກຣຕ຺ຕາຕິກ຺ກນ຺ຕສ຺ເສວ ຫິ ນາມສຎ຺ຎາ ເອສາ, ຍທິທໍ ອາຠິໂທສິໂກຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຈນຕ຺ໂຖ – ປູຕິຠາວໂທເສນ ອຠິຠູໂຕຕິ ອຠິໂທໂສ, ອຠິໂທໂສເຍວ ອາຠິໂທສິໂກ. ກຸມ຺ມາສນ຺ຕິ ຍວກຸມ຺ມາສໍ. ອຘິວາເສຕ຺ວາຕິ ‘‘ເຕນ ຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອຘິວາເສຫິ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ປິຕຣາ ນິມນ຺ຕິໂຕ ສ຺ວາຕນາຍ ຠິກ຺ຂໍ ອຘິວາເສຕ຺ວາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເຖໂຣ ປກຕິຍາ ອຸກ຺ກຏ຺ຐສປທານຈາຣິໂກ ສ຺ວາຕນາຍ ຠິກ຺ຂໍ ນາມ ນາຘິວາເສຕິ, ມາຕຸ ອນຸຄ຺ຄເຫນ ປນ ອຘິວາເສຕິ. ມາຕຸ ກິຣສ຺ສ ເຖຣໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ມຫາໂສໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ໂຣທເນເນວ ທຸກ຺ຂີ ວິຍ ຊາຕາ, ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ‘‘ສຈາຫໍ ຕໍ ອປສ຺ສິຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມິ, ຫທຍມ຺ປິສ຺ສາ ຜເລຍ຺ຍາ’’ຕິ ອນຸຄ຺ຄເຫນ ອຘິວາເສສິ. ປຓ຺ຑິຕາ ຫິ ຠິກ຺ຂູ ມາຕາປິຕູນໍ ອາຈຣິຍຸປຊ຺ຌາຍານໍ ວາ ກາຕພ຺ພໍ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຘຸຕງ຺ຄສຸທ຺ຘິກາ ນ ຠວນ຺ຕິ.

ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ເຕ ອິຕ຺ຖິຊເນຕິ ປິຕຣາ ອຸຍ຺ໂຍຊິເຕ ອິຕ຺ຖິຊເນ. ປິຕາ ກິຣສ຺ສ ທຸຕິຍທິວເສ ສກນິເວສເນ ມຫນ຺ຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຊໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ກິລຎ຺ເຊຫິ ປຏິຈ຺ຉາທາເປຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາໂຍ ‘‘ເອຖ ຕຸມ຺ເຫ ວຘູ, ເຍນ ອລງ຺ກາເຣນ ອລງ຺ກຕາ ປຸພ຺ເພ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປິຍາ ໂຫຖ ມນາປາ, ເຕນ ອລງ຺ກາເຣນ ອລງ຺ກໂຣຖາ’’ຕິ ອາຓາເປຕ຺ວາ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ກາເລ ອາໂຣຈິເຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສິນ຺ນໍ ‘‘ອິທໍ ເຕ, ຣຏ຺ຐປາລ, ມຕ຺ຕິກໍ ຘນໍ, ອຎ຺ຎໍ ເປຕ຺ຕິກໍ, ອຎ຺ຎໍ ປິຕາມຫໍ; ສກ຺ກາ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂຠເຄ ຈ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ, ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ກາຕຸໍ? ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຫີນາຍາວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ໂຠເຄ ຈ ຠຸຎ຺ຊສ຺ສຸ, ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ກໂຣຫີ’’ຕິ ຍາຈິຕ຺ວາ ເຕນ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ເທສິເຕ ‘‘ອຫໍ ອິມໍ ອຸປ຺ປພ຺ພາເຊສ຺ສາມີ’’ຕິ ອານຍິໍ, ໂສ ‘‘ທານິ ເມ ຘມ຺ມກຖໍ ກາຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ, ອລໍ ເມ ວຈນໍ ນ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຸຏ຺ຐາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ໂອໂຣຘານໍ ທ຺ວາຣໍ ວິວຣາເປຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ໂວ ສາມິໂກ, ຄຈ຺ຉຖ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ວານ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວາຍມຖາ’’ຕິ ອຸຍ຺ໂຍເຊສິ. ຕີສຸ ວເຍສຸ ຐິຕາ ນາຏກິຕ຺ຖິໂຍ ເຖຣໍ ປຣິວາຣຍິໍສຸ. ຕາສຸ ອຍໍ ອສຸຠສຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ເຕ ອິຕ຺ຖິຊເນ ອສຸຠສຎ຺ຎໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ’’ຕິ.

ຐິຕໂກວ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາຕິ –

‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕກຕໍ ພິມ຺ພໍ, ອຣຸກາຍໍ ສມຸສ຺ສິຕໍ;

ອາຕຸຣໍ ພຫຸສງ຺ກປ຺ປໍ, ຍສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ຘຸວໍ ຐິຕິ.

‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕກຕໍ ຣູປໍ, ມຓິນາ ກຸຓ຺ຑເລນ ຈ;

ອຏ຺ຐິໍ ຕເຈນ ໂອນທ຺ຘໍ, ສຫ ວຕ຺ເຖຫິ ໂສຠຕິ.

‘‘ອລຕ຺ຕກກຕາ ປາທາ, ມຸຂໍ ຈຸຓ຺ຓກມກ຺ຂິຕໍ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ອຏ຺ຐາປທກຕາ ເກສາ, ເນຕ຺ຕາ ອຎ຺ຊນມກ຺ຂິຕາ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ອຎ຺ຊນີວຓ຺ຓວາ ຈິຕ຺ຕາ, ປູຕິກາໂຍ ອລງ຺ກໂຕ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ໂອທຫິ ມິຄໂວ ປາສໍ, ນາສທາ ວາຄຸຣໍ ມິໂຄ;

ຠຸຕ຺ວາ ນິວາປໍ ຄຈ຺ຉາມິ, ກນ຺ທນ຺ເຕ ມິຄພນ຺ຘເກ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ໒.໓໐໒; ເຖຣຄາ. ໗໖໙-໗໗໔) –

ອິມາຫິ ຄາຖາຫິ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ.

ອາກາສໍ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາຕິ ອາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທິຕ຺ວາ. ກສ຺ມາ ປນ ເຖໂຣ ອາກາເສນ ຄໂຕ? ປິຕາ ກິຣສ຺ສ ເສຏ຺ຐິ ສຕ຺ຕສຸ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກສຸ ອຄ຺ຄຬານິ ທາເປຕ຺ວາ ມລ຺ເລ ອາຓາເປສິ ‘‘ສເຈ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ຫຕ຺ຖປາເທສຸ ນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ຫຣິຕ຺ວາ ຄິຫິເວສໍ ຄຓ຺ຫາເປຖາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ເຖໂຣ ‘‘ເອເຕ ມາທິສໍ ມຫາຂີຓາສວໍ ຫຕ຺ເຖ ວາ ປາເທ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ອປຸຎ຺ຎໍ ປສເວຍ຺ຍຸໍ, ຕໍ ເນສໍ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອາກາເສນ ອຄມາສິ. ມິຄຈີຣນ຺ຕິ ເອວໍນາມກໍ ອຸຍ຺ຍານໍ. ຈຕຸປາຣິຊຸຎ຺ຎປຏິມຓ຺ຑິຕນ຺ຕິ ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎຫິ ປຏິມຓ຺ຑິຕໍ. ປາຣິຊຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ຈ ປຣິຫານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສເມຕ຺ຖ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ກຸຓ຺ຑຘານຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໑. ຕຕິເຍ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ສລາກຄາຫກາ. ສຸນາປຣນ຺ຕຊນປທໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕປິ ປຐມເມວ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຉພ຺ພສ຺ສນ຺ຕເຣຕິ ຉນ຺ນໍ ວສ຺ສານໍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ເມຕ຺ຕີຕິ ມິຕ຺ຕຠາໂວ. ເຠທເກ ສຕີຕິ ເຠທກຣເຓ ສຕິ. ຄຸມ຺ພສຠາຄໂຕຕິ ຄຸມ຺ພສມີປໂຕ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ອິຕ຺ຖີ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອິຕ຺ຖີ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ, ມນຸສ຺ສິຕ຺ຖິວຓ຺ຓໍ ມາເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທີຆຣຕ຺ຕານຸຄໂຕຕິ ທີຆກາລໍ ອນຸພນ຺ໂຘ. ເອຕ຺ຕກໍ ອທ຺ຘານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ. ຫນ຺ທາວຸໂສຕິ ຄຓ຺ຫາວຸໂສ. ອຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຠູຕຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ໂກຓ຺ໂຑ ຊາໂຕຕິ ຘຸຕ຺ໂຕ ຊາໂຕ.

ມາໂວຈ ຜຣຸສໍ ກຎ຺ຈີຕິ ກຎ຺ຈິ ເອກປຸຄ຺ຄລໍ ຜຣຸສໍ ມາ ອໂວຈ. ວຸຕ຺ຕາ ປຏິວເທຍ຺ຍຸ ຕນ຺ຕິ ຕຍາ ປເຣ ທຸສ຺ສີລາຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຕມ຺ປິ ຕເຖວ ປຏິວເທຍ຺ຍຸໍ. ທຸກ຺ຂາ ຫິ ສາຣມ຺ຠກຖາຕິ ເອສາ ກາຣຓຸຕ຺ຕຣາ ຍຸຄຄ຺ຄາຫກຖາ ນາມ ທຸກ຺ຂາ. ປຏິທຓ຺ຑາ ຜຸເສຍ຺ຍຸ ຕນ຺ຕິ ກາຍທຓ຺ຑາທີຫິ ປຣໍ ປຫຣນ຺ຕສ຺ສ ຕາທິສາວ ປຏິທຓ຺ຑາ ຕວ ມຕ຺ຖເກ ປເຕຍ຺ຍຸໍ.

ສເຈ ເນເຣສິ ອຕ຺ຕານນ຺ຕິ ສເຈ ອຕ຺ຕານໍ ນິຈ຺ຈລໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສິ. ກໍໂສ ອຸປຫໂຕ ຍຖາຕິ ມຸຂວຏ຺ຏິຍໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕລມຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຐປິຕໍ ກໍສຕາລໍ ວິຍ. ຕາທິສຎ຺ຫິ ຫຕ຺ເຖຫິ ປາເທຫິ ທຓ຺ເຑນ ວາ ປຫຕມ຺ປິ ສທ຺ທໍ ນ ກໂຣຕິ. ເອສ ປຕ຺ໂຕສິ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ສເຈ ເອວຣູໂປ ຠວິຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສສິ, ອິມໍ ປຏິປທໍ ປູຣຍມາໂນ ເອໂສ ຕ຺ວໍ ອິທານິ ອປ຺ປຕ຺ໂຕປິ ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ໂຕສິ ນາມ. ສາຣມ຺ໂຠ ເຕ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ‘‘ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ຕ຺ວໍ ທຸສ຺ສີໂລ, ອຫໍ ສຸສີໂລ’’ຕິ ເອວມາທິໂກ ອຸຕ຺ຕຣິກຣຓວາຈາລກ຺ຂໂຓ ສາຣມ຺ໂຠ ເຕ ນ ວິຊ຺ຊຕິ, ນ ຠວິສ຺ສຕິເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິກ຺ກິເລເສນາຕິ ສໍກິເລສເຫຕຸນາ.

ວງ຺ຄີສຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໒. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສມ຺ປນ຺ນປຏິຠານານນ຺ຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓປຏິຠານານໍ. ຈຸຕິໍ ໂຍ ເວທິ…ເປ… ສພ຺ພໂສຕິ ໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ຈຸຕິຎ຺ຈ ປຏິສນ຺ຘິຎ຺ຈ ສພ຺ພາກາເຣນ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ຊານາຕິ, ຕໍ ອຫໍ ອລຄ຺ຄນຕາຍ ອສຕ຺ຕໍ, ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສຸຏ຺ຐຸ ຄຕຕ຺ຕາ ສຸຄຕໍ, ຈຕຸນ຺ນໍ ສຈ຺ຈານໍ ສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ສ ຄຕິນ຺ຕິ ຍສ຺ເສເຕ ເທວາທໂຍ ຄຕິໍ ນ ຊານນ຺ຕິ, ຕມຫໍ ອາສວານໍ ຂີຓຕາຍ ຂີຓາສວໍ, ກິເລເສຫິ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣຫນ຺ຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຸປເສນວງ຺ຄນ຺ຕປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໓. ປຎ຺ຈເມ ສພ຺ພປາສາທິການນ຺ຕິ ສພ຺ພໂສ ປສາທໍ ຊເນນ຺ຕານໍ. ກິນ຺ຕາຍນ຺ຕິ ກິໍ ເຕ ອຍໍ. ອຕິລຫຸນ຺ຕິ ອຕິສີຆໍ. ຍສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫານໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖິ, ຕໍ ພຸທ຺ຘາ ‘‘ໂມຆປຸຣິໂສ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ ອຣິຏ຺ຐລາຬຸທາຍິອາທິເກ ວິຍ. ອຸປນິສ຺ສເຍ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ມຄ຺ເຄ ວາ ຜເລ ວາ ອສຕິ ‘‘ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິເຍວ ຘນິຍຕ຺ເຖຣາທິເກ ວິຍ. ອິມສ຺ສປິ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຠາວໂຕ ‘‘ໂມຆປຸຣິສາ’’ຕິ ອາຫ, ຕຸຈ຺ຉມນຸສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພາຫຸລ຺ລາຍາຕິ ປຣິສພາຫຸລ຺ລາຍ. ອເນກປຣິຍາເຍນາຕິ ອເນກກາຣເຓນ.

ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຠິກ຺ຂເວຕິ ຠຄວາ ກິຣ ຕໍ ອທ຺ຘມາສໍ ນ ກຎ຺ຈິ ໂພຘເນຍ຺ຍສຕ຺ຕໍ ອທ຺ທສ, ຕສ຺ມາ ເອວມາຫ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ຕນ຺ຕິວເສນ ຘມ຺ມເທສນາ ກຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍາ. ຍສ຺ມາ ປນສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ມຍິ ໂອກາສໍ ກາເຣຕ຺ວາ ປຏິສລ຺ລີເນ ຠິກ຺ຂູ ອຘມ຺ມິກໍ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕໍ ອຸປເສໂນ ຠິນ຺ທິສ຺ສຕິ, ອຫໍ ຕສ຺ສ ປສີທິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ທສ຺ສນໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມິ. ຕໂຕ ມໍ ປສ຺ສິຕຸກາມາ ພຫູ ຠິກ຺ຂູ ຘຸຕງ຺ຄານິ ສມາທິຍິສ຺ສນ຺ຕິ, ອຫຎ຺ຈ ເຕຫິ ອຸຊ຺ຌິຕສນ຺ຖຕປຈ຺ຈຍາ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມີ’’ຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວມາຫ. ເຖຣສ຺ສາຕິ ອຸປເສນຕ຺ເຖຣສ຺ສ. ມນາປານິ ເຕ ຠິກ຺ຂຸ ປໍສຸກູລານີຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຕວ ອິມານິ ປໍສຸກູລານິ ມນາປານິ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ຂນ຺ຕິຍາ ຄຫິຕານີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ນ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ມນາປານິ ປໍສຸກູລານີຕິ, ຠນ຺ເຕ, ນ ມຍາ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ຂນ຺ຕິຍາ ຄຫິຕານິ, ຄລຄ຺ຄາເຫນ ວິຍ ມຕ຺ຖກຕາຬເນນ ວິຍ ຈ ຄາຫິໂຕ ມຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປາຬິຍໍ ອາຄຕເມວາຕິ ວິນຍປາຬິໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ.

ທພ຺ພຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໔. ຉຏ຺ເຐ ອຏ຺ຐາຣສສຸ ມຫາວິຫາເຣສູຕິ ຣາຊຄຫສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ຐິເຕສຸ ອຏ຺ຐາຣສສຸ ມຫາວິຫາເຣສຸ. ອຸປວິຊຎ຺ຎາຕິ ອາສນ຺ນປສູຕິກາລາ. ຣໂຫຄໂຕຕິ ຣຫສິ ຄໂຕ. ສງ຺ຆສ຺ສ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກຣເຓ ກາຍໍ ໂຍເຊຕຸກາໂມ ຈິນ຺ເຕສີຕິ ເຖໂຣ ກິຣ ອຕ຺ຕໂນ ກຕກິຈ຺ຈຠາວໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຫໍ ອິມໍ ສຣີຣໍ ຘາເຣມິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ວາຕມຸເຂ ຐິຕປທີໂປ ວິຍ ອນິຈ຺ຈຕາມຸເຂ ຐິຕໍ ນຈິຣສ຺ເສວ ນິພ຺ພາຍນຘມ຺ມໍ ຍາວ ນ ນິພ຺ພາຍຕິ, ຕາວ ກິໍ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ກເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ ‘‘ຕິໂຣຣຏ຺ເຐສຸ ພຫູ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອທິສ຺ວາວ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ເຕ ‘ຠຄວນ຺ຕໍ ປສ຺ສິສ຺ສາມ ເຈວ ວນ຺ທິສ຺ສາມາ’ຕິ ຈ ທູຣໂຕປິ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຣ ເຍສໍ ເສນາສນໍ ນປ຺ປໂຫຕິ, ເຕ ສິລາປຕ຺ຕເກປິ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ. ປໂຫມິ ໂຂ ປນາຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາເວນ ເຕສໍ ເຕສໍ ກຸລປຸຕ຺ຕານໍ ອິຈ຺ຉາວເສນ ປາສາທວິຫາຣອຑ຺ຒໂຍຄາທີນິ ມຎ຺ຈປີຐຕ຺ຖຣຓານິ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ? ປຸນທິວເສ ເຈຕ຺ຖ ເອກຈ຺ເຈ ອຕິວິຍ ກິລນ຺ຕຣູປາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ຄາຣເວນ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຸຣໂຕ ຐຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕານິປິ ນ ອຸທ຺ທິສາເປນ຺ຕິ, ອຫໍ ໂຂ ປນ ເຕສໍ ຠຕ຺ຕານິປິ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ປໂຫມີ’’ຕິ. ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍນູນາຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເສນາສນຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕານິ ຈ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ສຠາຄສຠາຄານນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາທິຄຸຓວເສນ ສຠາຄານໍ, ນ ມິຕ຺ຕສນ຺ຖວວເສນ. ເຖໂຣ ຫິ ຍາວຕິກາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ເອກໂຕ ເຕສໍ ອນຸຣູປເມວ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕິ. ເວນຍິກາຠິຘມ຺ມິກກມ຺ມຏ຺ຐານິກກາຍທຬ຺ຫິພຫຸເລສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເຕເນວ ປາຬິຍໍ (ປາຣາ. ໓໘໐) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເຍເຕ ຠິກ຺ຂູ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາ, ເຕສໍ ເອກຊ຺ຌໍ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕີ’’ຕິອາທິ.

ອງ຺ຄຸລິຍາ ຊລມານາຍາຕິ ເຕໂຊກສິຓຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຠິຎ຺ຎາຎາເຓນ ອງ຺ຄຸລິຊລນໍ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ເຕເນວ ເຕໂຊຘາຕຸສມາປຕ຺ຕິຊນິເຕນ ອຄ຺ຄິຊາເລນ ອງ຺ຄຸລິຍາ ຊລມານາຍ. ອຍໍ ມຎ຺ໂຈຕິອາທີສຸ ປນ ເຖເຣ ‘‘ອຍໍ ມຎ຺ໂຈ’’ຕິອາທິໍ ວທນ຺ເຕ ນິມ຺ມິຕາປິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຕຏ຺ຐາເນ ‘‘ອຍໍ ມຎ຺ໂຈ’’ຕິອາທິໍ ວທນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ນິມ຺ມິຕານໍ ຘມ຺ມຕາ.

‘‘ເອກສ຺ມິໍ ຠາສມານສ຺ມິໍ, ສພ຺ເພ ຠາສນ຺ຕິ ນິມ຺ມິຕາ;

ເອກສ຺ມິໍ ຕຸຓ຺ຫິມາສິເນ, ສພ຺ເພ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວນ຺ຕິ ເຕ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໒໘໖);

ຍສ຺ມິໍ ປນ ວິຫາເຣ ມຎ຺ຈປີຐາທີນິ ນ ປຣິປູເຣນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາເວນ ປູເຣນ຺ຕິ, ເຕນ ນິມ຺ມິຕານໍ ອວຕ຺ຖຸກໍ ວຈນໍ ນ ໂຫຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ມຎ຺ຈປີຐາທີນໍ ສພ຺ຠາວໂຕ. ສພ຺ພວິຫາເຣສຸ ຈ ຄມນມຄ຺ເຄ ສມປ຺ປມາເຓ ກຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕິ. ກຕິກສຓ຺ຐານາທີນໍ ປນ ນານປ຺ປກາຣຕ຺ຕາ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ກຕິກວຕ຺ຕານິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ກຖາເປຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອນິຍເມຕ຺ວາ ນິມ຺ມິຕານຎ຺ຫິ ‘‘ເອກສ຺ມິໍ ຠາສມານສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທິຘມ຺ມຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຍ ວຓ຺ຓວຍສຣີຣາວຍວປຣິກ຺ຂາຣກິຣິຍາວິເສສາທີຫິ ນິຍມໍ ອກຕ຺ວາ ນິມ຺ມິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ອນິຍເມຕ຺ວາ ນິມ຺ມິຕຕ຺ຕາ ອິທ຺ຘິມຕາ ສທິສາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ຠາສິຕຕຸຓ຺ຫີຠາວາທີສຸ ວາ ຍໍ ຍໍ ອິທ຺ຘິມາ ກໂຣຕິ, ຕໍ ຕເທວ ກໂຣນ຺ຕິ. ສເຈ ປນ ນານປ຺ປກາເຣ ກາຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ເກຈິ ປຐມວເຍ, ເກຈິ ມຊ຺ຌິມວເຍ, ເກຈິ ປຈ຺ຉິມວເຍ, ຕຖາ ທີຆເກເສ ອຸປຑ຺ຒມຸຓ຺ເຑ ມິສ຺ສກເກເສ ອຸປຑ຺ຒຣຕ຺ຕຈີວເຣ ປຓ຺ຑຸກຈີວເຣ, ປທຠາຓຘມ຺ມກຖາສຣຠຎ຺ຎປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉນປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊນຣຊນປຈນຈີວຣສິພ຺ພນໂຘວນາທີນິ ກໂຣນ຺ເຕ, ອປເຣປິ ວາ ນານປ຺ປກາເຣ ກາຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ເຕນ ປາທກຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ຠິກ຺ຂູ ປຐມວຍາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຘິຏ຺ຐິເຕ ອຘິຏ຺ຐານຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕປ຺ປກາຣາເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ປຸນ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານເມວ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ຊນປທກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕ ອນິສີທິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໍ ເວຬຸວນເມວ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕິ. ປາຬິຍນ຺ຕິ ວິນຍປາຬິຍໍ.

ປິລິນ຺ທວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໕. ສຕ຺ຕເມ ປິຍານນ຺ຕິ ປິຍາຍິຕພ຺ພານໍ. ມນາປານນ຺ຕິ ມນວຑ຺ຒນການໍ. ປິລິນ຺ໂທຕິ ປນສ຺ສ ໂຄຕ຺ຕໍ, ວຈ຺ໂຉຕິ ນາມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ປິລິນ຺ໂທຕິ ນາມໍ, ວຈ຺ໂຉຕິ ໂຄຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເຕເນວ ອາຈຣິຍຘມ຺ມປາລຕ຺ເຖເຣນ ເຖຣຄາຖາສໍວຓ຺ຓນາຍ (ເຖຣຄາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໘ ປິລິນ຺ທວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ) ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປິລິນ຺ໂທຕິສ຺ສ ນາມໍ ອກໍສຸ, ວຈ຺ໂຉຕິ ປນ ໂຄຕ຺ຕໍ. ເຕນ ໂສ ອປຣຠາເຄ ປິລິນ຺ທວຈ຺ໂຉຕິ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ. ສໍສນ຺ເທຕ຺ວາຕິ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ.

ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາຕິ ອິທໍ ອງ຺ຄຸຕ຺ຕຣຠາຓການໍ ກຖາມຄ຺ເຄນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ອນຸປ຺ປນ຺ເນເຍວ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວຕິ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປິລິນ຺ທວຈ຺ໂຉຕິ ປຎ຺ຎາໂຕ ສໍສາເຣ ສໍເວຄພຫຸລຕາຍ ປຣິພ຺ພາຊກປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຈູຬຄນ຺ຘາຣໍ ນາມ ວິຊ຺ຊໍ ສາເຘຕ຺ວາ ອາກາສຈາຣີ ປຣຈິຕ຺ຕວິທູ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ຣາຊຄເຫ ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ໂຕ ປຏິວສຕິ. ອຖ ຍທາ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວາ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ຣາຊຄຫໍ ອຸປຄໂຕ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ຕສ຺ສ ສາ ວິຊ຺ຊາ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຕ຺ຖກິຈ຺ຈໍ ນ ສາເຘຕິ. ໂສ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ສຸຕໍ ໂຂ ປນ ເມຕໍ ‘ອາຈຣິຍປາຈຣິຍານໍ ຠາສມານານໍ ຍຕ຺ຖ ມຫາຄນ຺ຘາຣວິຊ຺ຊາ ຘຣຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈູຬຄນ຺ຘາຣວິຊ຺ຊາ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີ’ຕິ. ສມຓສ຺ສ ປນ ໂຄຕມສ຺ສ ອາຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ນາຍໍ ມມ ວິຊ຺ຊາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນິສ຺ສໍສຍໍ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ມຫາຄນ຺ຘາຣວິຊ຺ຊໍ ຊານາຕິ, ຍນ຺ນູນາຫໍ ຕໍ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວິຊ຺ຊໍ ປຣິຍາປຸເຓຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຫໍ, ມຫາສມຓ, ຕວ ສນ຺ຕິເກ ເອກໍ ວິຊ຺ຊໍ ປຣິຍາປຸຓິຕຸກາໂມ, ໂອກາສໍ ເມ ກໂຣຫີ’’ຕິ. ຠຄວາ ‘‘ເຕນ ຫິ ປພ຺ພຊາ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ‘‘ວິຊ຺ຊາຍ ປຣິກມ຺ມໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ປພ຺ພຊີຕິ. ປຣວມ຺ຠນວເສນາຕິ ປເຣສໍ ຄຣຫນວເສນ.

ອກກ຺ກສນ຺ຕິ ອຜຣຸສໍ. ວິຎ຺ຎາປນິນ຺ຕິ ອຕ຺ຖວິຎ຺ຎາປນິໍ. ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຠູຕຕ຺ຖໍ. ນາຠິສເຊຕິ ຍາຍ ຄິຣາຍ ອຎ຺ຎໍ ກຸຊ຺ຌາປນວເສນ ນ ລຄາເປຍ຺ຍ, ຂີຓາສໂວ ນາມ ເອວຣູປເມວ ຄິຣໍ ນ ຠາເສຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ຕມຫໍ ພ຺ຣູມິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວທາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອນຸວິຈິນິຕ຺ວາຕິ ອນຸວິຈາເຣຕ຺ວາ. ຈຓ຺ຑິກຕໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕນ຺ຕິ ສີຆຄຕິຍາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ.

ພາຫິຍທາຣຸຈີຣິຍຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

໒໑໖. ອຏ຺ຐເມ ເອກຣຕ຺ຕິວາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ເທວຕານຸຠາເວນ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ‘‘ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ຄໂຕ ຈ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສມ຺ພຫຸເລ ຠິກ຺ຂູ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາເສ ກາຍາລສິຍວິໂມຈນຕ຺ຖາຍ ອພ຺ໂຠກາເສ ຈງ຺ກມນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ‘‘ກຫໍ ເອຕຣຫິ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ຠິກ຺ຂູ ‘‘ສາວຕ຺ຖິຍໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ – ‘‘ຕ຺ວໍ ປນ ກຸໂຕ ອາຄໂຕ’’ຕິ? ສຸປ຺ປາຣກາ ອາຄໂຕມ຺ຫີຕິ. ກທາ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕສີຕິ? ຫິຍ຺ໂຍ ສາຍໍ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕມ຺ຫີຕິ. ທູຣໂຕ ອາຄໂຕ, ຕວ ປາເທ ໂຘວິຕ຺ວາ ເຕເລນ ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ໂຖກໍ ວິສ຺ສມາຫິ, ອາຄຕກາເລ ສຕ຺ຖາຣໍ ທກ຺ຂິສ຺ສຕີຕິ. ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ສຕ຺ຖຸ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍໍ ນ ຊານາມິ, ເອກຣຕ຺ເຕເນວມ຺ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ອນິສີທິຕ຺ວາ ວີສໂຍຊນສຕິກໍ ມຄ຺ຄໍ ອາຄໂຕ, ສຕ຺ຖາຣໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາວ ວິສ຺ສມິສ຺ສາມີຕິ. ໂສ ເອວໍ ວຕ຺ວາ ຕຣມານຣູໂປ ສາວຕ຺ຖິໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອໂນປມາຍ ພຸທ຺ຘສິຣິຍາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ຈິຣສ຺ສໍ ວຕ ເມ ທິຏ຺ໂຐ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ທິຏ຺ຐຏ຺ຐານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂອຓຕສຣີໂຣ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣວີຖິຍເມວ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ໂຄປ຺ຜເກສຸ ທຬ຺ຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອວມາຫ – ‘‘ເທເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ, ເທເສຕຸ ເມ ສຸຄໂຕ ຘມ຺ມໍ, ຍໍ ມມສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ.

ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວ, ພາຫິຍ, ອນ຺ຕຣຆຣໍ ປວິຏ຺ໂຐມ຺ຫິ ປິຓ຺ຑາຍາ’’ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ພາຫິໂຍ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ສໍສາເຣ ສໍສຣນ຺ເຕນ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ ນ ໂນ ລທ຺ຘປຸພ຺ໂພ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາ ມຍ຺ຫໍ ວາ ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍໍ ນ ຊານາມິ, ເທເສຖ ເມ ຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຖາ ທຸຕິຍມ຺ປິ ປຏິກ຺ຂິປິເຍວ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ ‘‘ອິມສ຺ສ ມໍ ທິຏ຺ຐກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສກລສຣີຣໍ ປີຕິຍາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຏໍ ໂຫຕິ, ພລວປີຕິເວເຄນ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາປິ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ, ມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາ ຕາວ ຕິຏ຺ຐຕຸ, ເອກຣຕ຺ເຕເນວ ວີສໂຍຊນສຕໍ ມຄ຺ຄໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ທຣໂຖປິສ຺ສ ພລວາ, ໂສປິ ຕາວ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠຕູ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕຕິຍໍ ຍາຈິໂຕ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ຐິໂຕວ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ເຕ, ພາຫິຍ, ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ອຸທາ. ໑໐) ນເຍນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ອິມມຕ຺ຖໍ ສໍຂິປິຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຕ຺ຖາຣໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ຕຣຆເຣຕິ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ.

ອປຣິປຸຓ຺ຓປຕ຺ຕຈີວຣຕາຍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຣິເຍສນ຺ໂຕຕິ ໂສ ກິຣ ວີສຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂຸນາ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍ ລຠິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ອໂນໂລເກຕ຺ວາ ສຍເມວ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ເອກຠິກ຺ຂຸສ຺ສປິ ປຕ຺ເຕນ ວາ ຈີວເຣນ ວາ ສງ຺ຄຫໍ ນາກາສິ. ເຕນສ຺ສ ‘‘ອິທ຺ຘິມຍປຕ຺ຕຈີວຣໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ເອຫິຠິກ຺ຂຸຠາເວນ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ນ ອທາສິ. ຕາວເທວ ຈ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິໂຕ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເຕ ປຕ຺ຕຈີວຣ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອປຣິປຸຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ເຕນ ຫິ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຣິເຍສາຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ຕສ຺ມາ ໂສ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຣິເຍສນ຺ໂຕ ສງ຺ກາຣຏ຺ຐານໂຕ ໂຈຬຂຓ຺ຑານິ ສໍກຑ຺ຒຕິ.

ສຫສ຺ສມປີຕິ ປຣິຈ຺ເຉທວຈນໍ. ເອກສຫສ຺ສໍ ທ຺ເວສຫສ຺ສານີຕິ ເອວໍ ສຫສ຺ເສນ ເຈ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ ຄາຖາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕາ ຈ ອນຕ຺ຖປທສໍຫິຕາ ອາກາສວຓ຺ຓປພ຺ພຕວຓ຺ຓາທີນິ ປກາສເກຫິ ອນິພ຺ພານທີປເກຫິ ອນຕ຺ຖເກຫິ ປເທຫິ ສໍຫິຕາ ຍາວ ພຫຸກາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕາວ ປາປິກາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກໍ ຄາຖາປທໍ ເສຍ຺ໂຍຕິ ‘‘ອປ຺ປມາໂທ ອມຕປທໍ…ເປ… ຍຖາ ມຕາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໑) ເອວຣູປາ ເອກຄາຖາປິ ເສຍ຺ໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ.