໙. ຘມ຺ມເຈຕິຍສຸຕ຺ຕໍ

໓໖໔. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສກ຺ເກສຸ ວິຫຣຕິ ເມທາຬຸປໍ [ເມຕຬູປໍ (ສີ.), ເມທຬຸມ຺ປໍ (ປີ.)] ນາມ ສກ຺ຍານໍ ນິຄໂມ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ນຄຣກໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ທີຆໍ ກາຣາຍນໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ໂຍເຊຫິ, ສມ຺ມ ກາຣາຍນ, ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ, ອຸຍ຺ຍານຠູມິໍ ຄຈ຺ຉາມ ສຸຠູມິໍ ທສ຺ສນາຍາ’’ຕິ [ສຸຠູມິທສ຺ສນາຍາຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໓)]. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ທີໂຆ ກາຣາຍໂນ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ປຏິເວເທສິ – ‘‘ຍຸຕ຺ຕານິ ໂຂ ເຕ, ເທວ, ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ. ຍສ຺ສທານິ ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠທ຺ຣໍ ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ນຄຣກມ຺ຫາ ນິຍ຺ຍາສິ ມຫຈ຺ຈາ ຣາຊານຸຠາເວນ. ເຍນ ອາຣາໂມ ເຕນ ປາຍາສິ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ອາຣາມໍ ປາວິສິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ອາຣາເມ ຊງ຺ຆາວິຫາຣໍ ອນຸຈງ຺ກມມາໂນ ອນຸວິຈຣມາໂນ ຣຸກ຺ຂມູລານິ ປາສາທິການິ ປສາທນີຍານິ ອປ຺ປສທ຺ທານິ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສານິ ວິຊນວາຕານິ ມນຸສ຺ສຣາຫສ຺ເສຍ຺ຍການິ [ມນຸສ຺ສຣາຫເສຍ຺ຍການິ (ສີ. ປີ.)] ປຏິສລ຺ລານສາຣຸປ຺ປານິ. ທິສ຺ວານ ຠຄວນ຺ຕໍເຍວ ອາຣພ຺ຠ ສຕິ ອຸທປາທິ – ‘‘ອິມານິ ໂຂ ຕານິ ຣຸກ຺ຂມູລານິ ປາສາທິການິ ປສາທນີຍານິ ອປ຺ປສທ຺ທານິ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສານິ ວິຊນວາຕານິ ມນຸສ຺ສຣາຫສ຺ເສຍ຺ຍການິ ປຏິສລ຺ລານສາຣຸປ຺ປານິ, ຍຕ຺ຖ ສຸທໍ ມຍໍ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຍິຣຸປາສາມ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ.

໓໖໕. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ທີຆໍ ກາຣາຍນໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິມານິ ໂຂ, ສມ຺ມ ກາຣາຍນ, ຕານິ ຣຸກ຺ຂມູລານິ ປາສາທິການິ ປສາທນີຍານິ ອປ຺ປສທ຺ທານິ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສານິ ວິຊນວາຕານິ ມນຸສ຺ສຣາຫສ຺ເສຍ຺ຍການິ ປຏິສລ຺ລານສາຣຸປ຺ປານິ, ຍຕ຺ຖ ສຸທໍ ມຍໍ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຍິຣຸປາສາມ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ. ກຫໍ ນຸ ໂຂ, ສມ຺ມ ກາຣາຍນ, ເອຕຣຫິ ໂສ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ? ‘‘ອຕ຺ຖິ, ມຫາຣາຊ, ເມທາຬຸປໍ ນາມ ສກ຺ຍານໍ ນິຄໂມ. ຕຕ຺ຖ ໂສ ຠຄວາ ເອຕຣຫິ ວິຫຣຕິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ‘‘ກີວທູເຣ [ກີວທູໂຣ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ປນ, ສມ຺ມ ກາຣາຍນ, ນຄຣກມ຺ຫາ ເມທາຬຸປໍ ນາມ ສກ຺ຍານໍ ນິຄໂມ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ນ ທູເຣ, ມຫາຣາຊ; ຕີຓິ ໂຍຊນານິ; ສກ຺ກາ ທິວສາວເສເສນ ຄນ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ກາຣາຍນ, ໂຍເຊຫິ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ, ຄມິສ຺ສາມ ມຍໍ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ທີໂຆ ກາຣາຍໂນ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ປຏິເວເທສິ – ‘‘ຍຸຕ຺ຕານິ ໂຂ ເຕ, ເທວ, ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ. ຍສ຺ສທານິ ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠທ຺ຣໍ ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ນຄຣກມ຺ຫາ ເຍນ ເມທາຬຸປໍ ນາມ ສກ຺ຍານໍ ນິຄໂມ ເຕນ ປາຍາສິ. ເຕເນວ ທິວສາວເສເສນ ເມທາຬຸປໍ ນາມ ສກ຺ຍານໍ ນິຄມໍ ສມ຺ປາປຸຓິ. ເຍນ ອາຣາໂມ ເຕນ ປາຍາສິ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ອາຣາມໍ ປາວິສິ.

໓໖໖. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ອພ຺ໂຠກາເສ ຈງ຺ກມນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ເຍນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກຫໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕຣຫິ ໂສ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ? ທສ຺ສນກາມາ ຫິ ມຍໍ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອໂສ, ມຫາຣາຊ, ວິຫາໂຣ ສໍວຸຕທ຺ວາໂຣ. ເຕນ ອປ຺ປສທ຺ໂທ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຕຣມາໂນ ອາຬິນ຺ທໍ ປວິສິຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາສິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄຬໍ ອາໂກເຏຫິ. ວິວຣິສ຺ສຕິ ຠຄວາ ເຕ ທ຺ວາຣ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຕຕ຺ເຖວ ຂຄ຺ຄຎ຺ຈ ອຸຓ຺ຫີສຎ຺ຈ ທີຆສ຺ສ ກາຣາຍນສ຺ສ ປາທາສິ. ອຖ ໂຂ ທີຆສ຺ສ ກາຣາຍນສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຣຫາຍຕິ ໂຂ ທານິ ຣາຊາ [ມຫາຣາຊາ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)], ອິເຘວ [ເຕນິເຘວ (ສີ.)] ທານິ ມຍາ ຐາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ເຍນ ໂສ ວິຫາໂຣ ສໍວຸຕທ຺ວາໂຣ ເຕນ ອປ຺ປສທ຺ໂທ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຕຣມາໂນ ອາຬິນ຺ທໍ ປວິສິຕ຺ວາ ອຸກ຺ກາສິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄຬໍ ອາໂກເຏສິ. ວິວຣິ ຠຄວາ ທ຺ວາຣໍ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ວິຫາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປາເທສຸ ສິຣສາ ນິປຕິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປາທານິ ມຸເຂນ ຈ ປຣິຈຸມ຺ພຕິ, ປາຓີຫິ ຈ ປຣິສມ຺ພາຫຕິ, ນາມຎ຺ຈ ສາເວຕິ – ‘‘ຣາຊາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ປເສນທິ ໂກສໂລ; ຣາຊາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ປເສນທິ ໂກສໂລ’’ຕິ.

໓໖໗. ‘‘ກິໍ ປນ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ອຕ຺ຖວສໍ ສມ຺ປສ຺ສມາໂນ ອິມສ຺ມິໍ ສຣີເຣ ເອວຣູປໍ ປຣມນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກໂຣສິ, ມິຕ຺ຕູປຫາຣໍ [ຈິຕ຺ຕູປຫາຣໍ (ສີ.)] ອຸປທໍເສສີ’’ຕິ? ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ – ‘ໂຫຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ’ຕິ. ອິຘາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ປສ຺ສາມິ ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ປຣິຍນ຺ຕກຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ເຕ ທສປິ ວສ຺ສານິ, ວີສມ຺ປິ ວສ຺ສານິ, ຕິໍສມ຺ປິ ວສ຺ສານິ, ຈຕ຺ຕາຣີສມ຺ປິ ວສ຺ສານິ. ເຕ ອປເຣນ ສມເຍນ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິຕາ ສມງ຺ຄີຠູຕາ ປຣິຈາເຣນ຺ຕິ. ອິຘ ປນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ປສ຺ສາມິ ຍາວຊີວໍ ອາປາຓໂກຏິກໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ເຕ. ນ ໂຂ ປນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ອຎ຺ຎໍ ເອວໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ສມນຸປສ຺ສາມິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ໂຫຕິ – ‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ’’ຕິ.

໓໖໘. ‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠນ຺ເຕ, ຣາຊາໂນປິ ຣາຊູຫິ ວິວທນ຺ຕິ, ຂຕ຺ຕິຍາປິ ຂຕ຺ຕິເຍຫິ ວິວທນ຺ຕິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາປິ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ວິວທນ຺ຕິ, ຄຫປຕໂຍປິ ຄຫປຕີຫິ ວິວທນ຺ຕິ, ມາຕາປິ ປຸຕ຺ເຕນ ວິວທຕິ, ປຸຕ຺ໂຕປິ ມາຕຣາ ວິວທຕິ, ປິຕາປິ ປຸຕ຺ເຕນ ວິວທຕິ, ປຸຕ຺ໂຕປິ ປິຕຣາ ວິວທຕິ, ຠາຕາປິ ຠຄິນິຍາ ວິວທຕິ, ຠຄິນີປິ ຠາຕຣາ ວິວທຕິ, ສຫາໂຍປິ ສຫາເຍນ ວິວທຕິ. ອິຘ ປນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ປສ຺ສາມິ ສມຄ຺ເຄ ສມ຺ໂມທມາເນ ອວິວທມາເນ ຂີໂຣທກີຠູເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປິຍຈກ຺ຂູຫິ ສມ຺ປສ຺ສນ຺ເຕ ວິຫຣນ຺ເຕ. ນ ໂຂ ປນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ອຎ຺ຎໍ ເອວໍ ສມຄ຺ຄໍ ປຣິສໍ ສມນຸປສ຺ສາມິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ໂຫຕິ – ‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ’ຕິ.

໓໖໙. ‘‘ປຸນ ຈປຣາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຣາເມນ ອາຣາມໍ, ອຸຍ຺ຍາເນນ ອຸຍ຺ຍານໍ ອນຸຈງ຺ກມາມິ ອນຸວິຈຣາມິ. ໂສຫໍ ຕຕ຺ຖ ປສ຺ສາມິ ເອເກ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ກິເສ ລູເຂ ທຸພ຺ພຓ຺ເຓ ອຸປ຺ປຓ຺ຑຸປ຺ປຓ຺ຑຸກຊາເຕ ຘມນິສນ຺ຖຕຄຕ຺ເຕ, ນ ວິຍ ມຎ຺ເຎ ຈກ຺ຂຸໍ ພນ຺ຘນ຺ເຕ ຊນສ຺ສ ທສ຺ສນາຍ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ອທ຺ຘາ ອິເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ອນຠິຣຕາ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖິ ວາ ເຕສໍ ກິຎ຺ຈິ ປາປໍ ກມ຺ມໍ ກຕໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ; ຕຖາ ຫິ ອິເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ກິສາ ລູຂາ ທຸພ຺ພຓ຺ຓາ ອຸປ຺ປຓ຺ຑຸປ຺ປຓ຺ຑຸກຊາຕາ ຘມນິສນ຺ຖຕຄຕ຺ຕາ, ນ ວິຍ ມຎ຺ເຎ ຈກ຺ຂຸໍ ພນ຺ຘນ຺ຕິ ຊນສ຺ສ ທສ຺ສນາຍາ’ຕິ. ຕ຺ຍາຫໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວທາມິ – ‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ຕຸມ຺ເຫ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ກິສາ ລູຂາ ທຸພ຺ພຓ຺ຓາ ອຸປ຺ປຓ຺ຑຸປ຺ປຓ຺ຑຸກຊາຕາ ຘມນິສນ຺ຖຕຄຕ຺ຕາ, ນ ວິຍ ມຎ຺ເຎ ຈກ຺ຂຸໍ ພນ຺ຘຖ ຊນສ຺ສ ທສ຺ສນາຍາ’ຕິ? ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘ພນ຺ຘຸກໂຣໂຄ ໂນ [ປຓ຺ຑຸກໂຣຄິໂນ (ກ.)], ມຫາຣາຊາ’ຕິ. ອິຘ ປນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ປສ຺ສາມິ ຫຏ຺ຐປຫຏ຺ເຐ ອຸທຄ຺ຄຸທຄ຺ເຄ ອຠິຣຕຣູເປ ປີຓິນ຺ທ຺ຣິເຍ [ປີຓິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍ (ສີ. ປີ.)] ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ເກ ປນ຺ນໂລເມ ປຣທຕ຺ຕວຸຕ຺ເຕ ມິຄຠູເຕນ ເຈຕສາ ວິຫຣນ຺ເຕ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ອທ຺ຘາ ອິເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ອຸຬາຣໍ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສໍ ຊານນ຺ຕິ; ຕຖາ ຫິ ອິເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ຫຏ຺ຐປຫຏ຺ຐາ ອຸທຄ຺ຄຸທຄ຺ຄາ ອຠິຣຕຣູປາ ປີຓິນ຺ທ຺ຣິຍາ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກາ ປນ຺ນໂລມາ ປຣທຕ຺ຕວຸຕ຺ຕາ ມິຄຠູເຕນ ເຈຕສາ ວິຫຣນ຺ຕີ’ຕິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ໂຫຕິ – ‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ’ຕິ.

໓໗໐. ‘‘ປຸນ ຈປຣາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຣາຊາ ຂຕ຺ຕິໂຍ ມຸທ຺ຘາວສິຕ຺ໂຕ; ປໂຫມິ ຆາເຕຕາຍໍ ວາ ຆາເຕຕຸໍ, ຊາເປຕາຍໍ ວາ ຊາເປຕຸໍ, ປພ຺ພາເຊຕາຍໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຑ຺ຑກຣເຓ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ກຖໍ ໂອປາເຕນ຺ຕິ. ໂສຫໍ ນ ລຠາມິ – ‘ມາ ເມ ໂຠນ຺ໂຕ ອຑ຺ຑກຣເຓ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ກຖໍ ໂອປາເຕຖ [ໂອປາເຕນ຺ຕຸ (ສີ.) ອຸປຣິເສລສຸຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ໂອປາເຕຖາ’’ຕິເຍວ ທິສ຺ສຕິ], ກຖາປຣິໂຍສານໍ ເມ ໂຠນ຺ໂຕ ອາຄເມນ຺ຕູ’ຕິ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ກຖໍ ໂອປາເຕນ຺ຕິ. ອິຘ ປນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ ປສ຺ສາມິ; ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວາ ອເນກສຕາຍ ປຣິສາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ເນວ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວໂຕ ສາວການໍ ຂິປິຕສທ຺ໂທ ວາ ໂຫຕິ ອຸກ຺ກາສິຕສທ຺ໂທ ວາ. ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອເນກສຕາຍ ປຣິສາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ຕຕ຺ຣຎ຺ຎຕໂຣ ຠຄວໂຕ ສາວໂກ ອຸກ຺ກາສິ. ຕເມນໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ຊຓ຺ຓຸເກນ ຆຏ຺ເຏສິ – ‘ອປ຺ປສທ຺ໂທ ອາຍສ຺ມາ ໂຫຕຸ, ມາຍສ຺ມາ ສທ຺ທມກາສິ; ສຕ຺ຖາ ໂນ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’ຕິ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ ວຕ, ໂຠ, ອພ຺ຠຸຕໍ ວຕ, ໂຠ! ອທຓ຺ເຑນ ວຕ ກິຣ, ໂຠ, ອສຕ຺ເຖນ ເອວໍ ສຸວິນີຕາ ປຣິສາ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ! ນ ໂຂ ປນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ອຎ຺ຎໍ ເອວໍ ສຸວິນີຕໍ ປຣິສໍ ສມນຸປສ຺ສາມິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ໂຫຕິ – ‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ’ຕິ.

໓໗໑. ‘‘ປຸນ ຈປຣາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ປສ຺ສາມິ ອິເຘກຈ຺ເຈ ຂຕ຺ຕິຍປຓ຺ຑິເຕ ນິປຸເຓ ກຕປຣປ຺ປວາເທ ວາລເວຘິຣູເປ. ເຕ ຠິນ຺ທນ຺ຕາ [ໂວຠິນ຺ທນ຺ຕາ (ສີ.)] ມຎ຺ເຎ ຈຣນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຄເຕນ ທິຏ຺ຐິຄຕານິ. ເຕ ສຸຓນ຺ຕິ – ‘ສມໂຓ ຂລຸ, ໂຠ, ໂຄຕໂມ ອມຸກໍ ນາມ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ໂອສຣິສ຺ສຕີ’ຕິ. ເຕ ປຎ຺ຫໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕິ – ‘ອິມໍ ມຍໍ ປຎ຺ຫໍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມ. ເອວໍ ເຈ ໂນ ປຸຏ຺ໂຐ ເອວໍ ພ຺ຍາກຣິສ຺ສຕິ, ເອວມສ຺ສ ມຍໍ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສາມ; ເອວໍ ເຈປິ ໂນ ປຸຏ຺ໂຐ ເອວໍ ພ຺ຍາກຣິສ຺ສຕິ, ເອວມ຺ປິສ຺ສ ມຍໍ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສາມາ’ຕິ. ເຕ ສຸຓນ຺ຕິ – ‘ສມໂຓ ຂລຸ, ໂຠ, ໂຄຕໂມ ອມຸກໍ ນາມ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ໂອສໂຏ’ຕິ. ເຕ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມນ຺ຕິ. ເຕ ຠຄວາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສຕິ ສມາທເປຕິ ສມຸຕ຺ເຕເຊຕິ ສມ຺ປຫໍເສຕິ. ເຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິຕາ ສມາທປິຕາ ສມຸຕ຺ເຕຊິຕາ ສມ຺ປຫໍສິຕາ ນ ເຈວ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ກຸໂຕ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສນ຺ຕິ? ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ຠຄວໂຕ ສາວກາ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ໂຫຕິ – ‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ’ຕິ.

໓໗໒. ‘‘ປຸນ ຈປຣາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ປສ຺ສາມິ ອິເຘກຈ຺ເຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓປຓ຺ຑິເຕ…ເປ… ຄຫປຕິປຓ຺ຑິເຕ…ເປ… ສມຓປຓ຺ຑິເຕ ນິປຸເຓ ກຕປຣປ຺ປວາເທ ວາລເວຘິຣູເປ. ເຕ ຠິນ຺ທນ຺ຕາ ມຎ຺ເຎ ຈຣນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາຄເຕນ ທິຏ຺ຐິຄຕານິ. ເຕ ສຸຓນ຺ຕິ – ‘ສມໂຓ ຂລຸ, ໂຠ, ໂຄຕໂມ ອມຸກໍ ນາມ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ໂອສຣິສ຺ສຕີ’ຕິ. ເຕ ປຎ຺ຫໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕິ – ‘ອິມໍ ມຍໍ ປຎ຺ຫໍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມ. ເອວໍ ເຈ ໂນ ປຸຏ຺ໂຐ ເອວໍ ພ຺ຍາກຣິສ຺ສຕິ, ເອວມສ຺ສ ມຍໍ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສາມ; ເອວໍ ເຈປິ ໂນ ປຸຏ຺ໂຐ ເອວໍ ພ຺ຍາກຣິສ຺ສຕິ, ເອວມ຺ປິສ຺ສ ມຍໍ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສາມາ’ຕິ. ເຕ ສຸຓນ຺ຕິ – ‘ສມໂຓ ຂລຸ, ໂຠ, ໂຄຕໂມ ອມຸກໍ ນາມ ຄາມໍ ວາ ນິຄມໍ ວາ ໂອສໂຏ’ຕິ. ເຕ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມນ຺ຕິ. ເຕ ຠຄວາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສຕິ ສມາທເປຕິ ສມຸຕ຺ເຕເຊຕິ ສມ຺ປຫໍເສຕິ. ເຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິຕາ ສມາທປິຕາ ສມຸຕ຺ເຕຊິຕາ ສມ຺ປຫໍສິຕາ ນ ເຈວ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ກຸໂຕ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສນ຺ຕິ? ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ຠຄວນ຺ຕໍເຍວ ໂອກາສໍ ຍາຈນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ເຕ ຠຄວາ ປພ຺ພາເຊຕິ. ເຕ ຕຖາປພ຺ພຊິຕາ ສມານາ ເອກາ ວູປກຏ຺ຐາ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ອາຕາປິໂນ ປຫິຕຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕາ ນຈິຣສ຺ເສວ – ຍສ຺ສຕ຺ຖາຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສມ຺ມເທວ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ ຕທນຸຕ຺ຕຣໍ – ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິໂຍສານໍ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣນ຺ຕິ. ເຕ ເອວມາຫໍສຸ – ‘ມນໍ ວຕ, ໂຠ, ອນສ຺ສາມ; ມນໍ ວຕ, ໂຠ, ປນສ຺ສາມ’. ມຍຎ຺ຫິ ປຸພ຺ເພ ອສ຺ສມຓາວ ສມານາ ສມຓາມ຺ຫາຕິ ປຏິຊານິມ຺ຫາ, ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ສມານາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາມ຺ຫາຕິ ປຏິຊານິມ຺ຫາ, ອນຣຫນ຺ໂຕວ ສມານາ ອຣຫນ຺ຕາມ຺ຫາຕິ ປຏິຊານິມ຺ຫາ. ‘ອິທານິ ໂຂມ຺ຫ ສມຓາ, ອິທານິ ໂຂມ຺ຫ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ອິທານິ ໂຂມ຺ຫ ອຣຫນ຺ໂຕ’ຕິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ໂຫຕິ – ‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ’ຕິ.

໓໗໓. ‘‘ປຸນ ຈປຣາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອິເມ ອິສິທຕ຺ຕປຸຣາຓາ ຖປຕໂຍ ມມຠຕ຺ຕາ ມມຍານາ, ອຫໍ ເນສໍ ຊີວິກາຍ [ຊີວິຕສ຺ສ (ສີ.), ຊີວິກໍ (ສີ. ອຏ຺ຐ.), ຊີວິຕໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ກ.)] ທາຕາ, ຍສສ຺ສ ອາຫຕ຺ຕາ; ອຖ ຈ ປນ ໂນ ຕຖາ ມຍິ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ ຍຖາ ຠຄວຕິ. ຠູຕປຸພ຺ພາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເສນໍ ອພ຺ຠຸຍ຺ຍາໂຕ ສມາໂນ ອິເມ ຈ ອິສິທຕ຺ຕປຸຣາຓາ ຖປຕໂຍ ວີມໍສມາໂນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ສມ຺ພາເຘ ອາວສເຖ ວາສໍ ອຸປຄຈ຺ຉິໍ. ອຖ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ອິເມ ອິສິທຕ຺ຕປຸຣາຓາ ຖປຕໂຍ ພຫຸເທວ ຣຕ຺ຕິໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ, ຍໂຕ ອໂຫສິ ຠຄວາ [ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ຠຄວນ຺ຕໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຕໂຕ ສີສໍ ກຕ຺ວາ ມໍ ປາທໂຕ ກຣິຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊິໍສຸ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ ວຕ, ໂຠ, ອພ຺ຠຸຕໍ ວຕ, ໂຠ! ອິເມ ອິສິທຕ຺ຕປຸຣາຓາ ຖປຕໂຍ ມມຠຕ຺ຕາ ມມຍານາ, ອຫໍ ເນສໍ ຊີວິກາຍ ທາຕາ, ຍສສ຺ສ ອາຫຕ຺ຕາ; ອຖ ຈ ປນ ໂນ ຕຖາ ມຍິ ນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ ຍຖາ ຠຄວຕິ. ອທ຺ຘາ ອິເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ອຸຬາຣໍ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສໍ ຊານນ຺ຕີ’ຕິ. ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ຘມ຺ມນ຺ວໂຍ ໂຫຕິ – ‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ’ຕິ.

໓໗໔. ‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາປິ ຂຕ຺ຕິໂຍ, ອຫມ຺ປິ ຂຕ຺ຕິໂຍ; ຠຄວາປິ ໂກສໂລ, ອຫມ຺ປິ ໂກສໂລ; ຠຄວາປິ ອາສີຕິໂກ, ອຫມ຺ປິ ອາສີຕິໂກ. ຍມ຺ປິ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາປິ ຂຕ຺ຕິໂຍ ອຫມ຺ປິ ຂຕ຺ຕິໂຍ, ຠຄວາປິ ໂກສໂລ ອຫມ຺ປິ ໂກສໂລ, ຠຄວາປິ ອາສີຕິໂກ ອຫມ຺ປິ ອາສີຕິໂກ; ອິມິນາວາຣຫາເມວາຫໍ [ອິມິນາປາຫໍ (ກ.)], ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕິ ປຣມນິປຈ຺ຈກາຣໍ ກາຕຸໍ, ມິຕ຺ຕູປຫາຣໍ ອຸປທໍເສຕຸໍ. ຫນ຺ທ, ຈ ທານິ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຄຈ຺ຉາມ; ພຫຸກິຈ຺ຈາ ມຍໍ ພຫຸກຣຓີຍາ’’ຕິ. ‘‘ຍສ຺ສທານິ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຈິຣປກ຺ກນ຺ຕສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເອໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຘມ຺ມເຈຕິຍານິ ຠາສິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ. ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມເຈຕິຍານິ; ປຣິຍາປຸຓາຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມເຈຕິຍານິ; ຘາເຣຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມເຈຕິຍານິ. ອຕ຺ຖສໍຫິຕານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມເຈຕິຍານິ ອາທິພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍການີ’’ຕິ.

ອິທມໂວຈ ຠຄວາ. ອຕ຺ຕມນາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທຸນ຺ຕິ.

ຘມ຺ມເຈຕິຍສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ນວມໍ.