໔. ຣາຊວຄ຺ໂຄ

໑. ຆຏິກາຣສຸຕ຺ຕໍ

໒໘໒. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ໂກສເລສຸ ຈາຣິກໍ ຈຣຕິ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ມຄ຺ຄາ ໂອກ຺ກມ຺ມ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ປເທເສ ສິຕໍ ປາຕ຺ວາກາສິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ຠຄວໂຕ ສິຕສ຺ສ ປາຕຸກມ຺ມາຍ? ນ ອກາຣເຓນ [ນ ອກາຣເຓ (ສີ.)] ຕຖາຄຕາ ສິຕໍ ປາຕຸກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ [ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ກຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ຠຄວໂຕ ສິຕສ຺ສ ປາຕຸກມ຺ມາຍ? ນ ອກາຣເຓນ ຕຖາຄຕາ ສິຕໍ ປາຕຸກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ອານນ຺ທ, ອິມສ຺ມິໍ ປເທເສ ເວຄຬິງ຺ຄໍ [ເວຫລິງ຺ຄໍ (ສີ.), ເວຠລິຄໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ເວຠລິງ຺ຄໍ (ປີ.)] ນາມ ຄາມນິຄໂມ ອໂຫສິ ອິທ຺ໂຘ ເຈວ ຜີໂຕ ຈ ພຫຸຊໂນ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ໂສ. ເວຄຬິງ຺ຄໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຄາມນິຄມໍ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫາສິ. ອິຘ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຣາໂມ ອໂຫສິ. ອິຘ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ນິສິນ຺ນໂກ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ໂອວທຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ນິສີທຕຸ ເອຕ຺ຖ. ອຍໍ ຠູມິປເທໂສ ທ຺ວີຫິ ອຣຫນ຺ເຕຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘຫິ ປຣິຠຸຕ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ນິສີທິ ຠຄວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ. ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອາມນ຺ເຕສິ –

‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ອານນ຺ທ, ອິມສ຺ມິໍ ປເທເສ ເວຄຬິງ຺ຄໍ ນາມ ຄາມນິຄໂມ ອໂຫສິ ອິທ຺ໂຘ ເຈວ ຜີໂຕ ຈ ພຫຸຊໂນ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ໂສ. ເວຄຬິງ຺ຄໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຄາມນິຄມໍ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫາສິ. ອິຘ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຣາໂມ ອໂຫສິ. ອິຘ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ນິສິນ຺ນໂກ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ໂອວທຕິ.

໒໘໓. ‘‘ເວຄຬິງ຺ເຄ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຄາມນິຄເມ ຆຏິກາໂຣ [ຆຏີກາໂຣ (ສີ. ປີ.)] ນາມ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອໂຫສິ ອຄ຺ຄຸປຏ຺ຐາໂກ. ຆຏິກາຣສ຺ສ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ໂຊຕິປາໂລ ນາມ ມາຓໂວ ສຫາໂຍ ອໂຫສິ ປິຍສຫາໂຍ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ໂສຕ຺ຕິສິນານິໍ [ໂສຕ຺ຕິໍ ສິນານິໍ (ສີ. ປີ.), ໂສຕ຺ຕິສິນານໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ອາທາຍ [ອາຫຣ (ກ.)] ນທິໍ ຄມິສ຺ສາມ ສິນາຍິຕຸ’ນ຺ຕິ. ‘ເອວໍ ສມ຺ມາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ຈ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາໂລ ຈ ມາຓໂວ ໂສຕ຺ຕິສິນານິໍ ອາທາຍ ນທິໍ ອຄມໍສຸ ສິນາຍິຕຸໍ’.

໒໘໔. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ອຍໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອວິທູເຣ ອາຣາໂມ. ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອວິທູເຣ ອາຣາໂມ. ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ໂອວຏ຺ຏິກາຍໍ ປຣາມສິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອວິທູເຣ ອາຣາໂມ. ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ໂອວຏ຺ຏິກໍ ວິນິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ [ວິນິເວເຐຕ຺ວາ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ສີສໍນ຺ຫາຕໍ [ສສີສໍ ນຫາຕໍ (ສີ.), ສີສນ຺ຫາຕໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ເກເສສຸ ປຣາມສິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອວິທູເຣ ອາຣາໂມ. ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາລສ຺ສ ມາຓວສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ ວຕ, ໂຠ, ອພ຺ຠຸຕໍ ວຕ, ໂຠ! ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມາຍໍ ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ອິຕ຺ຕຣຊຈ຺ໂຈ ສມາໂນ ອມ຺ຫາກໍ ສີສໍນ຺ຫາຕານໍ ເກເສສຸ ປຣາມສິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສຕິ; ນ ວຕິທໍ ກິຣ ໂອຣກໍ ມຎ຺ເຎ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ; ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ຍາວຕາໂທຫິປິ [ຍາເວຕໂທຫິປິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)], ສມ຺ມ ຆຏິກາຣາ’ຕິ? ‘ຍາວຕາໂທຫິປິ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ. ຕຖາ ຫິ ປນ ເມ ສາຘຸສມ຺ມຕໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ, ມຸຎ຺ຈ; ຄມິສ຺ສາມາ’ຕິ.

໒໘໕. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ຈ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາໂລ ຈ ມາຓໂວ ເຍນ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ໂຊຕິປາໂລ ປນ ມາຓໂວ ກສ຺ສເປນ ຠຄວຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ສຫາໂຍ ປິຍສຫາໂຍ. ອິມສ຺ສ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຆຏິກາຣຎ຺ຈ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ໂຊຕິປາລຎ຺ຈ ມາຓວໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ຈ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາໂລ ຈ ມາຓໂວ ກສ຺ສເປນ ຠຄວຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິຕາ ສມາທປິຕາ ສມຸຕ຺ເຕຊິຕາ ສມ຺ປຫໍສິຕາ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກມິໍສຸ.

໒໘໖. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອິມໍ ນຸ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ, ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ອຖ ຈ ປນ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ນ ປພ຺ພຊິສ຺ສສີ’ຕິ? ‘ນນຸ ມໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ຊານາສິ, ອນ຺ເຘ ຊິຓ຺ເຓ ມາຕາປິຕໂຣ ໂປເສມີ’ຕິ? ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ, ອຫໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ຈ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາໂລ ຈ ມາຓໂວ ເຍນ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ສຫາໂຍ ປິຍສຫາໂຍ. ອິມໍ ຠຄວາ ປພ຺ພາເຊຕູ’ຕິ. ອລຕ຺ຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ອລຕ຺ຖ ອຸປສມ຺ປທໍ.

໒໘໗. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຈິຣູປສມ຺ປນ຺ເນ ໂຊຕິປາເລ ມາຓເວ ອຑ຺ຒມາສຸປສມ຺ປນ຺ເນ ເວຄຬິງ຺ເຄ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ພາຣາຓສີ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ພາຣາຓສີ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ພາຣາຓສິຍໍ ວິຫຣຕິ ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ. ອສ຺ໂສສິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ – ‘ກສ຺ສໂປ ກິຣ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ພາຣາຓສິໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ ພາຣາຓສິຍໍ ວິຫຣຕິ ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຠທ຺ຣໍ [ຠທ຺ຣໍ ຠທ຺ຣໍ (ກ.)] ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ພາຣາຓສິຍາ ນິຍ຺ຍາສິ ມຫຈ຺ຈຣາຊານຸຠາເວນ [ມຫຈ຺ຈາ ຣາຊານຸຠາເວນ (ສີ.), ມຫຕາ ຣາຊານຸຠາເວນ (ປີ.)] ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ເຍນ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກິໍ ກາສິຣາຊານໍ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສເປນ ຠຄວຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິໂຕ ສມາທປິໂຕ ສມຸຕ຺ເຕຊິໂຕ ສມ຺ປຫໍສິໂຕ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ສເກ ນິເວສເນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ປຓ຺ຑຸປຸຏກສ຺ສ [ປຓ຺ຑຸມຸຏີກສ຺ສ (ສີ. ປີ.), ປຓ຺ຑຸມຸທິກສ຺ສ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ສາລິໂນ ວິຄຕກາຬກໍ ອເນກສູປໍ ອເນກພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກາລໍ ອາໂຣຈາເປສິ – ‘ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ.

໒໘໘. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ກິກິສ຺ສ ກາສິຣຎ຺ໂຎ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປສິ ສມ຺ປວາເຣສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ນີຈໍ ອາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ພາຣາຓສິຍໍ ວສ຺ສາວາສໍ; ເອວຣູປໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ. ‘ອລໍ, ມຫາຣາຊ. ອຘິວຸຕ຺ໂຖ ເມ ວສ຺ສາວາໂສ’ຕິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ພາຣາຓສິຍໍ ວສ຺ສາວາສໍ; ເອວຣູປໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ. ‘ອລໍ, ມຫາຣາຊ. ອຘິວຸຕ຺ໂຖ ເມ ວສ຺ສາວາໂສ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກິສ຺ສ ກາສິຣຎ຺ໂຎ ‘ນ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຘິວາເສຕິ ພາຣາຓສິຍໍ ວສ຺ສາວາສ’ນ຺ຕິ ອຫຸເທວ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ອຫຸ ໂທມນສ຺ສໍ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ມຍາ ອຸປຏ຺ຐາກຕໂຣ’ຕິ?

‘‘‘ອຕ຺ຖິ, ມຫາຣາຊ, ເວຄຬິງ຺ຄໍ ນາມ ຄາມນິຄໂມ. ຕຕ຺ຖ ຆຏິກາໂຣ ນາມ ກຸມ຺ຠກາໂຣ; ໂສ ເມ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອຄ຺ຄຸປຏ຺ຐາໂກ. ຕຸຍ຺ຫໍ ໂຂ ປນ, ມຫາຣາຊ, ນ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຘິວາເສຕິ ພາຣາຓສິຍໍ ວສ຺ສາວາສນ຺ຕິ ອຕ຺ເຖວ [ອຕ຺ຖິ (ສີ. ປີ.)] ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖິ ໂທມນສ຺ສໍ. ຕຍິທໍ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ [ຆຏິກາເຣ ກຸມ຺ຠກາເຣ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ນຕ຺ຖິ ຈ ນ ຈ ຠວິສ຺ສຕິ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ, ຘມ຺ມໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ, ສງ຺ຆໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ, ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ, ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ປຏິວິຣໂຕ, ມຸສາວາທາ ປຏິວິຣໂຕ, ສຸຣາເມຣຍມຊ຺ຊປມາທຏ຺ຐານາ ປຏິວິຣໂຕ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ພຸທ຺ເຘ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ຘມ຺ເມ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສງ຺ເຆ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ອຣິຍກນ຺ເຕຫິ ສີເລຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ທຸກ຺ເຂ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ, ທຸກ຺ຂສມຸທເຍ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ, ທຸກ຺ຂນິໂຣເຘ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ, ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິຍາ ປຏິປທາຍ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເອກຠຕ຺ຕິໂກ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ສີລວາ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕມຓິສຸວຓ຺ໂຓ ອເປຕຊາຕຣູປຣຊໂຕ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ປນ຺ນມຸສໂລ ນ ສຫຕ຺ຖາ ປຖວິໍ ຂຓຕິ [ກຸມ຺ຠກາໂຣ ນ ມຸສເລນ ນ ສຫຕ຺ຖາ ປຐວິໍ ຂຓຕິ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.), ກຸມ຺ຠກາໂຣ ນ ມຸສເລນ ສຫຕ຺ຖາ ປຖວິຎ຺ຈ ຂຓຕິ (ກ.)]. ຍໍ ໂຫຕິ ກູລປລຸຄ຺ຄໍ ວາ ມູສິກຸກ຺ກໂຣ [ມູສິກຸກ຺ກຸໂຣ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ວາ ຕໍ ກາເຊນ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຠາຊນໍ ກຣິຕ຺ວາ ເອວມາຫ – ‘‘ເອຕ຺ຖ ໂຍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕຓ຺ຑຸລປຏິຠສ຺ຕານິ [ຕຓ຺ຑຸລ ປຠິວຕ຺ຕານິ (ສີ. ປີ.)] ວາ ມຸຄ຺ຄປຏິຠສ຺ຕານິ ວາ ກຬາຍປຏິຠສ຺ຕານິ ວາ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຍໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕໍ ຫຣຕູ’’ຕິ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ອນ຺ເຘ ຊິຓ຺ເຓ ມາຕາປິຕໂຣ ໂປເສຕິ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍານໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ໂອປປາຕິໂກ ຕຕ຺ຖ ປຣິນິພ຺ພາຍີ ອນາວຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ຕສ຺ມາ ໂລກາ.

໒໘໙. ‘‘‘ເອກມິທາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ສມຍໍ ເວຄຬິງ຺ເຄ ນາມ ຄາມນິຄເມ ວິຫຣາມິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈໍ – ‘‘ຫນ຺ທ, ໂກ ນຸ ໂຂ ອຍໍ ຠຄ຺ຄໂວ ຄໂຕ’’ຕິ? ‘‘ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ໂຂ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອນ຺ໂຕກຸມ຺ຠິຍາ ໂອທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊາ’’ຕິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠິຍາ ໂອທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກມິໍ [ປກ຺ກາມິໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)]. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເຍນ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ກຸມ຺ຠິຍາ ໂອທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ? ‘‘ກສ຺ສໂປ, ຕາຕ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ກຸມ຺ຠິຍາ ໂອທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ? ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ລາຠາ ວຕ ເມ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ ເມ, ຍສ຺ສ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເອວໍ ອຠິວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ອຑ຺ຒມາສໍ ປີຕິສຸຂໍ ນ ວິຊຫຕິ [ນ ວິຊຫິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)], ສຕ຺ຕາຫໍ ມາຕາປິຕູນໍ.

໒໙໐. ‘‘‘ເອກມິທາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ສມຍໍ ຕຕ຺ເຖວ ເວຄຬິງ຺ເຄ ນາມ ຄາມນິຄເມ ວິຫຣາມິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈໍ – ‘‘ຫນ຺ທ, ໂກ ນຸ ໂຂ ອຍໍ ຠຄ຺ຄໂວ ຄໂຕ’’ຕິ? ‘‘ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ໂຂ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອນ຺ໂຕ ກໂຬປິຍາ ກຸມ຺ມາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊາ’’ຕິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ກໂຬປິຍາ ກຸມ຺ມາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກມິໍ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເຍນ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ກໂຬປິຍາ ກຸມ຺ມາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ? ‘‘ກສ຺ສໂປ, ຕາຕ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ກໂຬປິຍາ ກຸມ຺ມາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ລາຠາ ວຕ ເມ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ ເມ, ຍສ຺ສ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເອວໍ ອຠິວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ອຑ຺ຒມາສໍ ປີຕິສຸຂໍ ນ ວິຊຫຕິ, ສຕ຺ຕາຫໍ ມາຕາປິຕູນໍ.

໒໙໑. ‘‘‘ເອກມິທາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ສມຍໍ ຕຕ຺ເຖວ ເວຄຬິງ຺ເຄ ນາມ ຄາມນິຄເມ ວິຫຣາມິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ກຸຏິ [ຄນ຺ຘກຸຏິ (ສີ.)] ໂອວສ຺ສຕິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິໍ – ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ນິເວສເນ ຕິຓໍ ຊານາຖາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ມຫາຣາຊ, ເຕ ຠິກ຺ຂູ ມໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ນິເວສເນ ຕິຓໍ, ອຕ຺ຖິ ຈ ຂ຺ວາສ຺ສ ອາເວສເນ [ອາເວສນໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຕິຓຈ຺ຉທນ’’ [ນວຈ຺ຉທນໍ (ສີ.)] ນ຺ຕິ. ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ອາເວສນໍ ອຸຕ຺ຕິຓໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ຠິກ຺ຂູ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ອາເວສນໍ ອຸຕ຺ຕິຓມກໍສຸ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ເກ ອາເວສນໍ ອຸຕ຺ຕິຓໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ? ‘‘ຠິກ຺ຂູ, ຠຄິນິ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກຸຏິ ໂອວສ຺ສຕີ’’ຕິ. ‘‘ຫຣຖ, ຠນ຺ເຕ, ຫຣຖ, ຠທ຺ຣມຸຂາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເຍນ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເກ ອາເວສນໍ ອຸຕ຺ຕິຓມກໍສູ’’ຕິ? ‘‘ຠິກ຺ຂູ, ຕາຕ, ກສ຺ສປສ຺ສ ກິຣ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກຸຏິ ໂອວສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ລາຠາ ວຕ ເມ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ ເມ, ຍສ຺ສ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເອວໍ ອຠິວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ອຑ຺ຒມາສໍ ປີຕິສຸຂໍ ນ ວິຊຫຕິ, ສຕ຺ຕາຫໍ ມາຕາປິຕູນໍ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອາເວສນໍ ສພ຺ພນ຺ຕໍ ເຕມາສໍ ອາກາສຈ຺ຉທນໍ ອຏ຺ຐາສິ, ນ ເທໂວຕິວສ຺ສິ [ນ ຈາຕິວສ຺ສິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)]. ເອວຣູໂປ ຈ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ’ຕິ. ‘ລາຠາ, ຠນ຺ເຕ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ, ສຸລທ຺ຘາ, ຠນ຺ເຕ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ຍສ຺ສ ຠຄວາ ເອວໍ ອຠິວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’’ຕິ.

໒໙໒. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ປຎ຺ຈມຕ຺ຕານິ ຕຓ຺ຑຸລວາຫສຕານິ ປາເຫສິ ປຓ຺ຑຸປຸຏກສ຺ສ ສາລິໂນ ຕທຸປິຍຎ຺ຈ ສູເປຍ຺ຍໍ. ອຖ ໂຂ ເຕ, ອານນ຺ທ, ຣາຊປຸຣິສາ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘ອິມານິ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ປຎ຺ຈມຕ຺ຕານິ ຕຓ຺ຑຸລວາຫສຕານິ ກິກິນາ ກາສິຣາເຊນ ປຫິຕານິ ປຓ຺ຑຸປຸຏກສ຺ສ ສາລິໂນ ຕທຸປິຍຎ຺ຈ ສູເປຍ຺ຍໍ. ຕານິ, ຠນ຺ເຕ, ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫຖາ’ຕິ [ປຕິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕູຕິ (ສີ. ປີ.), ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕູຕິ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)]. ‘ຣາຊາ ໂຂ ພຫຸກິຈ຺ໂຈ ພຫຸກຣຓີໂຍ. ອລໍ ເມ! ຣຎ຺ໂຎວ ໂຫຕູ’ຕິ. ສິຍາ ໂຂ ປນ ເຕ, ອານນ຺ທ, ເອວມສ຺ສ – ‘ອຎ຺ໂຎ ນູນ ເຕນ ສມເຍນ ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ອໂຫສີ’ຕິ. ນ ໂຂ ປເນຕໍ, ອານນ຺ທ, ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຫໍ ເຕນ ສມເຍນ ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ອໂຫສິ’’ນ຺ຕິ.

ອິທມໂວຈ ຠຄວາ. ອຕ຺ຕມໂນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທີຕິ.

ຆຏິກາຣສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ປຐມໍ.

໒. ຣຏ຺ຐປາລສຸຕ຺ຕໍ

໒໙໓. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ກຸຣູສຸ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ເຍນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກໍ [ຖູລໂກຏ຺ຐິກໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ນາມ ກຸຣູນໍ ນິຄໂມ ຕທວສຣິ. ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກາ [ຖູລໂກຏ຺ຐິຕກາ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ – ‘‘ສມໂຓ ຂລຸ, ໂຠ, ໂຄຕໂມ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ ກຸຣູສຸ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຕໍ ໂຂ ປນ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ – ‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ ສຸຄໂຕ ໂລກວິທູ ອນຸຕ຺ຕໂຣ ປຸຣິສທມ຺ມສາຣຖິ ສຕ຺ຖາ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’ຕິ. ໂສ ອິມໍ ໂລກໍ ສເທວກໍ ສມາຣກໍ ສພ຺ຣຫ຺ມກໍ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ ປຊໍ ສເທວມນຸສ຺ສໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວເທຕິ. ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສຕິ. ສາຘຸ ໂຂ ປນ ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕໍ ທສ຺ສນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ; ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິໍສຸ, ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ; ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ; ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ນາມໂຄຕ຺ຕໍ ສາເວຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ; ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ເນ ໂຂ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກ ຠຄວາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ.

໒໙໔. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ນາມ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ອຄ຺ຄກຸລສ຺ສ [ອຄ຺ຄກຸລິກສ຺ສ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ປຸຕ຺ໂຕ ຕິສ຺ສໍ ປຣິສາຍໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຍຖາ ຍຖາ ຂ຺ວາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ [ຍຖາ ຍຖາ ໂຂ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ (ສີ.)], ນຍິທໍ ສຸກຣໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕາ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິຕາ ສມາທປິຕາ ສມຸຕ຺ເຕຊິຕາ ສມ຺ປຫໍສິຕາ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກມິໍສຸ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຈິຣປກ຺ກນ຺ເຕສຸ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກສຸ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຖາ ຍຖາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ນຍິທໍ ສຸກຣໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕາ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ. ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ. ລເຠຍ຺ຍາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ລເຠຍ຺ຍໍ ອຸປສມ຺ປທໍ. ປພ຺ພາເຊຕຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ [ເອຕ຺ຖ ‘‘ລເຠຍ຺ຍາຫໍ…ເປ… ອຸປສມ຺ປທໍ’’ຕິ ວາກ຺ຍທ຺ວຍໍ ສພ຺ເພສຸປິ ມູລໂປຕ຺ຖເກສຸ ທິສ຺ສຕິ, ປາຣາຊິກປາຬິຍໍ ປນ ສຸທິນ຺ນຠາຓວາເຣ ເອຕໍ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ປພ຺ພາເຊຕຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ວາກ຺ຍໍ ມຣມ຺ມໂປຕ຺ຖເກ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ, ປາຣາຊິກປາຬິຍຎ຺ຈ ຕເທວ ອຕ຺ຖິ]. ‘‘ອນຸຎ຺ຎາໂຕສິ ປນ ຕ຺ວໍ, ຣຏ຺ຐປາລ, ມາຕາປິຕູຫິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ‘‘ນ ໂຂຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອນຸຎ຺ຎາໂຕ ມາຕາປິຕູຫິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ. ‘‘ນ ໂຂ, ຣຏ຺ຐປາລ, ຕຖາຄຕາ ອນນຸຎ຺ຎາຕໍ ມາຕາປິຕູຫິ ປຸຕ຺ຕໍ ປພ຺ພາເຊນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ສ຺ວາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຕຖາ ກຣິສ຺ສາມິ ຍຖາ ມໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ.

໒໙໕. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ເຍນ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອມ຺ມຕາຕາ, ຍຖາ ຍຖາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ນຍິທໍ ສຸກຣໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕາ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ. ອິຈ຺ຉາມຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ. ອນຸຊານາຖ ມໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ [ສຸຂປຣິຫໂຕ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.) (ເອຫິ ຕ຺ວໍ ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣ ຫິ ຈ, ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ, ນ ຕໍ ມຍໍ ອນຸຊານາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ,) ສພ຺ພຕ຺ຖ ທິສ຺ສຕິ, ສຸທິນ຺ນກຓ຺ເຑ ປນ ນຕ຺ຖິ, ອຏ຺ຐກຖາສຸປິ ນ ທສ຺ສິຕໍ]. ນ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອມ຺ມຕາຕາ, ຍຖາ ຍຖາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ນຍິທໍ ສຸກຣໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕາ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ. ອິຈ຺ຉາມຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ. ອນຸຊານາຖ ມໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ນ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ?

໒໙໖. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ – ‘‘ນ ມໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ ຕຕ຺ເຖວ ອນນ຺ຕຣຫິຕາຍ ຠູມິຍາ ນິປຊ຺ຊິ – ‘‘ອິເຘວ ເມ ມຣຓໍ ຠວິສ຺ສຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ວາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ເອກມ຺ປິ ຠຕ຺ຕໍ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ທ຺ເວປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ຕີຓິປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ຈຕ຺ຕາຣິປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ປຎ຺ຈປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ຉປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ສຕ຺ຕປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ນ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ [‘‘ມຣເຓນປິ ເຕ…ເປ… ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ ວາກ຺ຍທ຺ວຍໍ ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ, ປາຣາຊິກປາຬິຍໍ ປນ ປຐມຏ຺ຐາເນ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາ ອິຘ ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນ ປຸນາຄຕໍ ອຘິກໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ]. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ອຸຏ຺ເຐຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ; ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ. ນ ຕໍ ມຍໍ ອນຸຊານາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ [‘‘ມຣເຓນປິ ເຕ…ເປ… ປພ຺ພຊາຍາ’’ຕິ ວາກ຺ຍທ຺ວຍໍ ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ, ປາຣາຊິກປາຬິຍໍ ປນ ປຐມຏ຺ຐາເນ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາ ອິຘ ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນ ປຸນາຄຕໍ ອຘິກໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ]. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ…ເປ… ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ນ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ, ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ອຸຏ຺ເຐຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ; ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ. ນ ຕໍ ມຍໍ ອນຸຊານາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ.

໒໙໗. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫາຍກາ ເຍນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ [ຕ຺ວໍ ໂຂ (ສີ. ປີ.)], ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ນ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ເຕ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ອຸຏ຺ເຐຫິ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ; ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ. ນ ຕໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ [ອນຸຊານນ຺ຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ເຕ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫາຍກາ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ, ນ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ, ມຣເຓນປິ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ເຕ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ? ອຸຏ຺ເຐຫິ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ, ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ. ນ ຕໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ, ມຣເຓນປິ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ເຕ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ.

໒໙໘. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫາຍກາ ເຍນ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອມ຺ມຕາຕາ, ເອໂສ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ອນນ຺ຕຣຫິຕາຍ ຠູມິຍາ ນິປນ຺ໂນ – ‘ອິເຘວ ເມ ມຣຓໍ ຠວິສ຺ສຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ວາ’ຕິ. ສເຈ ຕຸມ຺ເຫ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ນານຸຊານິສ຺ສຖ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ, ຕຕ຺ເຖວ [ຕຕ຺ເຖວສ຺ສ (ສີ.)] ມຣຓໍ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ສເຈ ປນ ຕຸມ຺ເຫ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສຖ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ, ປພ຺ພຊິຕມ຺ປິ ນໍ ທກ຺ຂິສ຺ສຖ. ສເຈ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ນາຠິຣມິສ຺ສຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ, ກາ ຕສ຺ສ [ກາ ຈສ຺ສ (ສີ.)] ອຎ຺ຎາ ຄຕິ ຠວິສ຺ສຕິ? ອິເຘວ ປຈ຺ຈາຄມິສ຺ສຕິ. ອນຸຊານາຖ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ. ‘‘ອນຸຊານາມ, ຕາຕາ, ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ປພ຺ພຊິເຕນ ຈ ປນ [ປນ ເຕ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ມາຕາປິຕໂຣ ອຸທ຺ທສ຺ເສຕພ຺ພາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫາຍກາ ເຍນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອຸຏ຺ເຐຫິ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ [‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ ມາຕາປິຕູນໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຫໂຕ, ນ ຕ຺ວໍ ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ, ອຸຏ຺ເຐຫິ ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ, ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ, (ສີ. ປີ. ກ.)], ອນຸຎ຺ຎາໂຕສິ ມາຕາປິຕູຫິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ປພ຺ພຊິເຕນ ຈ ປນ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອຸທ຺ທສ຺ເສຕພ຺ພາ’’ຕິ.

໒໙໙. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ພລໍ ຄາເຫຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອນຸຎ຺ຎາໂຕ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ມາຕາປິຕູຫິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ປພ຺ພາເຊຕຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ. ອລຕ຺ຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ອລຕ຺ຖ ອຸປສມ຺ປທໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຈິຣູປສມ຺ປນ຺ເນ ອາຍສ຺ມນ຺ເຕ ຣຏ຺ຐປາເລ ອຑ຺ຒມາສູປສມ຺ປນ຺ເນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ໂຕ ນຈິຣສ຺ເສວ – ຍສ຺ສຕ຺ຖາຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສມ຺ມເທວ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ ຕທນຸຕ຺ຕຣໍ – ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິໂຍສານໍ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫາສິ. ‘ຂີຓາ ຊາຕິ, ວຸສິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ກຕໍ ກຣຓີຍໍ, ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາ’ຕິ ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິ. ອຎ຺ຎຕໂຣ ໂຂ ປນາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອຣຫຕໍ ອໂຫສິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ມາຕາປິຕໂຣ ອຸທ຺ທສ຺ເສຕຸໍ, ສເຈ ມໍ ຠຄວາ ອນຸຊານາຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ເຈຕສາ ເຈໂຕ ປຣິຈ຺ຈ [ເຈໂຕປຣິວິຕກ຺ກໍ (ສີ. ປີ.)] ມນສາກາສິ. ຍຖາ [ຍທາ (ສີ. ປີ.)] ຠຄວາ ອຎ຺ຎາສິ – ‘‘ອຠພ຺ໂພ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຫີນາຍາວຕ຺ຕິຕຸ’’ນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍສ຺ສທານິ ຕ຺ວໍ, ຣຏ຺ຐປາລ, ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ເສນາສນໍ ສໍສາເມຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກໍ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິໂກ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ວິຫຣຕິ ຣຎ຺ໂຎ ໂກຣພ຺ຍສ຺ສ ມິຄຈີເຣ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປາວິສິ. ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ສປທານໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ສກປິຕຸ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ມຊ຺ຌິມາຍ ທ຺ວາຣສາລາຍ ອຸລ຺ລິຂາເປຕິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ. ທິສ຺ວານ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິເມຫິ ມຸຓ຺ຑເກຫິ ສມຓເກຫິ ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ປພ຺ພາຊິໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ສກປິຕຸ ນິເວສເນ ເນວ ທານໍ ອລຕ຺ຖ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ; ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອກ຺ໂກສເມວ ອລຕ຺ຖ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຎາຕິທາສີ ອາຠິໂທສິກໍ ກຸມ຺ມາສໍ ຉຑ຺ເຑຕຸກາມາ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຕໍ ຎາຕິທາສິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສເຈຕໍ, ຠຄິນິ, ຉຑ຺ຑນີຍຘມ຺ມໍ, ອິຘ ເມ ປຕ຺ເຕ ອາກິຣາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຎາຕິທາສີ ຕໍ ອາຠິໂທສິກໍ ກຸມ຺ມາສໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປຕ຺ເຕ ອາກິຣນ຺ຕີ ຫຕ຺ຖານຎ຺ຈ ປາທານຎ຺ຈ ສຣສ຺ສ ຈ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄເຫສິ.

໓໐໐. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຎາຕິທາສີ ເຍນາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ມາຕາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ມາຕຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຄ຺ເຆຍ຺ເຍ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ – ‘ອຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’’ຕິ. ‘‘ສເຈ, ເຊ, ສຈ຺ຈໍ ຠຓສິ, ອທາສິໍ ຕໍ ກໂຣມີ’’ຕິ [ສຈ຺ຈໍ ວທສິ, ອທາສີ ຠວສີຕິ (ສີ. ປີ.), ສຈ຺ຈໍ ວທສິ, ອທາສີ ຠວິສ຺ສສິ (ກ.)]. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ມາຕາ ເຍນາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຄ຺ເຆ, ຄຫປຕິ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ – ‘ຣຏ຺ຐປາໂລ ກິຣ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’’ຕິ? ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຕໍ ອາຠິໂທສິກໍ ກຸມ຺ມາສໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ກຸຏ຺ຏມູລໍ [ກຸຑ຺ຑໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ນິສ຺ສາຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ເຍນາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຕ຺ຖິ ນາມ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອາຠິໂທສິກໍ ກຸມ຺ມາສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສສິ? ນນຸ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ສກໍ ເຄຫໍ ຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ກຸໂຕ ໂນ, ຄຫປຕິ, ອມ຺ຫາກໍ ເຄຫໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕານໍ? ອນຄາຣາ ມຍໍ, ຄຫປຕິ. ອຄມມ຺ຫ ໂຂ ເຕ, ຄຫປຕິ, ເຄຫໍ, ຕຕ຺ຖ ເນວ ທານໍ ອລຕ຺ຖມ຺ຫ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ; ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອກ຺ໂກສເມວ ອລຕ຺ຖມ຺ຫາ’’ຕິ. ‘‘ເອຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ຆຣໍ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ຄຫປຕິ, ກຕໍ ເມ ອຊ຺ຊ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ’’. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອຘິວາເສຫິ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຘິວາເສສິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ເຍນ ສກໍ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຊໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ກິລຎ຺ເຊຫິ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເອຖ ຕຸມ຺ເຫ, ວຘຸໂຍ, ເຍນ ອລງ຺ກາເຣນ ອລງ຺ກຕາ ປຸພ຺ເພ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປິຍາ ໂຫຖ ມນາປາ ເຕນ ອລງ຺ກາເຣນ ອລງ຺ກໂຣຖາ’’ຕິ.

໓໐໑. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ສເກ ນິເວສເນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກາລໍ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ກາໂລ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ສກປິຕຸ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຊໍ ວິວຣາເປຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິທໍ ເຕ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ມາຕຸ ມຕ຺ຕິກໍ ຘນໍ, ອຎ຺ຎໍ ເປຕ຺ຕິກໍ, ອຎ຺ຎໍ ປິຕາມຫໍ. ສກ຺ກາ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂຠເຄ ຈ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ກາຕຸໍ. ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ [ຣຏ຺ຐປາລ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ (ສພ຺ພຕ຺ຖ)], ຫີນາຍາວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ໂຠເຄ ຈ ຠຸຎ຺ຊສ຺ສຸ ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ກໂຣຫີ’’ຕິ. ‘‘ສເຈ ເມ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ວຈນໍ ກເຣຍ຺ຍາສິ, ອິມໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຊໍ ສກເຏ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ນິພ຺ພາຫາເປຕ຺ວາ ມຊ຺ເຌຄງ຺ຄາຍ ນທິຍາ ໂສເຕ ໂອປິລາເປຍ຺ຍາສິ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ ຫິ ເຕ, ຄຫປຕິ, ຕໂຕນິທານໍ ໂສກປຣິເທວທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສຸປາຍາສາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາ ປຈ຺ເຈກໍ ປາເທສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ກີທິສາ ນາມ ຕາ, ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕ, ອຈ຺ຉຣາໂຍ ຍາສໍ ຕ຺ວໍ ເຫຕຸ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣສີ’’ຕິ? ‘‘ນ ໂຂ ມຍໍ, ຠຄິນີ, ອຈ຺ຉຣານໍ ເຫຕຸ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣາມາ’’ຕິ. ‘‘ຠຄິນິວາເທນ ໂນ ອຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ຣຏ຺ຐປາໂລ ສມຸທາຈຣຕີ’’ຕິ ຕາ ຕຕ຺ເຖວ ມຸຈ຺ຉິຕາ ປປຕິໍສຸ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ປິຕຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສເຈ, ຄຫປຕິ, ໂຠຊນໍ ທາຕພ຺ພໍ, ເທຖ; ມາ ໂນ ວິເຫເຐຖາ’’ຕິ. ‘‘ຠຸຎ຺ຊ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປສິ ສມ຺ປວາເຣສິ.

໓໐໒. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຠຸຕ຺ຕາວີ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓີ ຐິຕໂກວ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ພິມ຺ພໍ, ອຣຸກາຍໍ ສມຸສ຺ສິຕໍ;

ອາຕຸຣໍ ພຫຸສງ຺ກປ຺ປໍ, ຍສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ຘຸວໍ ຐິຕິ.

‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ຣູປໍ, ມຓິນາ ກຸຓ຺ຑເລນ ຈ;

ອຏ຺ຐິ ຕເຈນ ໂອນທ຺ຘໍ, ສຫ ວຕ຺ເຖຠິ ໂສຠຕິ.

‘‘ອລຕ຺ຕກກຕາ ປາທາ, ມຸຂໍ ຈຸຓ຺ຓກມກ຺ຂິຕໍ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ອຏ຺ຐາປທກຕາ ເກສາ, ເນຕ຺ຕາ ອຎ຺ຊນມກ຺ຂິຕາ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ອຎ຺ຊນີວ ນວາ [ອຎ຺ຊນີວຓ຺ຓວາ (ກ.)] ຈິຕ຺ຕາ, ປູຕິກາໂຍ ອລງ຺ກໂຕ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ໂອທຫິ ມິຄໂວ ປາສໍ, ນາສທາ ວາກຣໍ ມິໂຄ;

ຠຸຕ຺ວາ ນິວາປໍ ຄຈ຺ຉາມ [ຄຈ຺ຉາມິ (ສ຺ຍາ. ກ.)], ກນ຺ທນ຺ເຕ ມິຄພນ຺ຘເກ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຐິຕໂກວ ອິມາ ຄາຖາ ຠາສິຕ຺ວາ ເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ໂກຣພ຺ຍສ຺ສ ມິຄຈີຣໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສີທິ.

໓໐໓. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ມິຄວໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ໂສເຘຫິ, ສມ຺ມ ມິຄວ, ມິຄຈີຣໍ ອຸຍ຺ຍານຠູມິໍ; ຄຈ຺ຉາມ ສຸຠູມິໍ ທສ຺ສນາຍາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ມິຄໂວ ຣຎ຺ໂຎ ໂກຣພ຺ຍສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ມິຄຈີຣໍ ໂສເຘນ຺ໂຕ ອທ຺ທສ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສິນ຺ນໍ. ທິສ຺ວານ ເຍນ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ໂກຣພ຺ຍໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສຸທ຺ຘໍ ໂຂ ເຕ, ເທວ, ມິຄຈີຣໍ. ອຕ຺ຖິ ເຈຕ຺ຖ ຣຏ຺ຐປາໂລ ນາມ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ອຄ຺ຄກຸລສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຍສ຺ສ ຕ຺ວໍ ອຠິຓ຺ຫໍ ກິຕ຺ຕຍມາໂນ ອໂຫສິ, ໂສ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ມິຄວ, ອລໍ ທານຊ຺ຊ ອຸຍ຺ຍານຠູມິຍາ. ຕເມວ ທານິ ມຍໍ ຠວນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ປຍິຣຸປາສິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ‘‘ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍຕ຺ຕໍ ຕໍ ສພ຺ພໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຠທ຺ຣໍ ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກມ຺ຫາ ນິຍ຺ຍາສິ ມຫຈ຺ຈຣາຊານຸຠາເວນ [ມຫຈ຺ຈາ ຣາຊານຸຠາເວນ (ສີ.)] ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ທສ຺ສນາຍ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ອຸສ຺ສຏາຍ ອຸສ຺ສຏາຍ ປຣິສາຍ ເຍນາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ຣຏ຺ຐປາເລນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ເອກມນ຺ຕໍ ຐິໂຕ ໂຂ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິຘ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາລ ຫຕ຺ຖຕ຺ຖເຣ [ກຏ຺ຐຕ຺ຖເຣ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ນິສີທຕູ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ມຫາຣາຊ, ນິສີທ ຕ຺ວໍ; ນິສິນ຺ໂນ ອຫໍ ສເກ ອາສເນ’’ຕິ. ນິສີທິ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ. ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ –

໓໐໔. ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ປາຣິຊຸຎ຺ຎານິ ເຍຫິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ອິເຘກຈ຺ເຈ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ. ກຕມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ? ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ກຕມຎ຺ຈ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ? ອິຘ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອກຈ຺ໂຈ ຊິຓ຺ໂຓ ໂຫຕິ ວຸຑ຺ໂຒ ມຫລ຺ລໂກ ອທ຺ຘຄໂຕ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ໂສ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ອຫໍ ໂຂມ຺ຫິ ເອຕຣຫິ ຊິຓ຺ໂຓ ວຸຑ຺ໂຒ ມຫລ຺ລໂກ ອທ຺ຘຄໂຕ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ນ ໂຂ ປນ ມຍາ ສຸກຣໍ ອນຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ຜາຕິໍ ກາຕຸໍ [ຜາຕິກຕ຺ຕຸໍ (ສີ.)]. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ເຕນ ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ຠວໍ ໂຂ ປນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເອຕຣຫິ ທຫໂຣ ຍຸວາ ສຸສຸກາຬເກໂສ ຠທ຺ເຣນ ໂຍພ຺ພເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຐເມນ ວຍສາ. ຕໍ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ?

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ? ອິຘ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອກຈ຺ໂຈ ອາພາຘິໂກ ໂຫຕິ ທຸກ຺ຂິໂຕ ພາຬ຺ຫຄິລາໂນ. ໂສ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ອຫໍ ໂຂມ຺ຫິ ເອຕຣຫິ ອາພາຘິໂກ ທຸກ຺ຂິໂຕ ພາຬ຺ຫຄິລາໂນ. ນ ໂຂ ປນ ມຍາ ສຸກຣໍ ອນຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ຜາຕິໍ ກາຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ເຕນ ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ຠວໍ ໂຂ ປນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເອຕຣຫິ ອປ຺ປາພາໂຘ ອປ຺ປາຕງ຺ໂກ ສມເວປາກິນິຍາ ຄຫຓິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ນາຕິສີຕາຍ ນາຈ຺ຈຸຓ຺ຫາຍ. ຕໍ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ?

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ? ອິຘ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອກຈ຺ໂຈ ອຑ຺ໂຒ ໂຫຕິ ມຫທ຺ຘໂນ ມຫາໂຠໂຄ. ຕສ຺ສ ເຕ ໂຠຄາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ໂສ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ອຫໍ ໂຂ ປຸພ຺ເພ ອຑ຺ໂຒ ອໂຫສິໍ ມຫທ຺ຘໂນ ມຫາໂຠໂຄ. ຕສ຺ສ ເມ ເຕ ໂຠຄາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຕາ. ນ ໂຂ ປນ ມຍາ ສຸກຣໍ ອນຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ຜາຕິໍ ກາຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ເຕນ ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ຠວໍ ໂຂ ປນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ອຄ຺ຄກຸລສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ. ຕໍ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ?

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ? ອິຘ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ພຫູ ໂຫນ຺ຕິ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ. ຕສ຺ສ ເຕ ຎາຕກາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ໂສ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ມມໍ ໂຂ ປຸພ຺ເພ ພຫູ ອເຫສຸໍ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ. ຕສ຺ສ ເມ ເຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຕາ. ນ ໂຂ ປນ ມຍາ ສຸກຣໍ ອນຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ຜາຕິໍ ກາຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ເຕນ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ໂຠໂຕ ໂຂ ປນ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ພຫູ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ. ຕໍ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ?

‘‘ອິມານິ ໂຂ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຈຕ຺ຕາຣິ ປາຣິຊຸຎ຺ຎານິ, ເຍຫິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ອິເຘກຈ຺ເຈ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ. ຕານິ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ?

໓໐໕. ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາ, ເຍ ອຫໍ [ຍມຫໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ຈ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ‘ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ’ຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ປຐໂມ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ‘ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ’ຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ທຸຕິໂຍ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ‘ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍ’ນ຺ຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຕຕິໂຍ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’ຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ອິເມ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາ, ເຍ ອຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ.

໓໐໖. ‘‘‘ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ’ຕິ – ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອາຫ. ອິມສ຺ສ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ? ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຕ຺ວໍ ວີສຕິວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກປິ ປຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກປິ ຫຕ຺ຖິສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ອສ຺ສສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຣຖສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຘນຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຖຣຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ອູຣຸພລີ ພາຫຸພລີ ອລມຕ຺ໂຕ ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ’’ຕິ? ‘‘ອໂຫສິໍ ອຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ວີສຕິວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກປິ ປຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກປິ ຫຕ຺ຖິສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ອສ຺ສສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຣຖສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຘນຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຖຣຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ອູຣຸພລີ ພາຫຸພລີ ອລມຕ຺ໂຕ ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ. ອປ຺ເປກທາຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອິທ຺ຘິມາວ ມຎ຺ເຎ ນ [ອິທ຺ຘິມາ ມຎ຺ເຎ ນ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ອິທ຺ຘິມາ ຈ ມຎ຺ເຎ (ສີ.), ນ ວິຍ ມຎ຺ເຎ (ກ.)] ອຕ຺ຕໂນ ພເລນ ສມສມໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ເອວເມວ ຕ຺ວໍ ເອຕຣຫິ ອູຣຸພລີ ພາຫຸພລີ ອລມຕ຺ໂຕ ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ. ເອຕຣຫິ ຊິຓ຺ໂຓ ວຸຑ຺ໂຒ ມຫລ຺ລໂກ ອທ຺ຘຄໂຕ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ ອາສີຕິໂກ ເມ ວໂຍ ວຕ຺ຕຕິ. ອປ຺ເປກທາຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ‘ອິຘ ປາທໍ ກຣິສ຺ສາມີ’ຕິ ອຎ຺ເຎເນວ ປາທໍ ກໂຣມີ’’ຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ – ‘ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ’ຕິ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ’ຕິ. ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ຫິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ.

‘‘ສໍວິຊ຺ຊນ຺ເຕ ໂຂ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອິມສ຺ມິໍ ຣາຊກຸເລ ຫຕ຺ຖິກາຍາປິ ອສ຺ສກາຍາປິ ຣຖກາຍາປິ ປຕ຺ຕິກາຍາປິ, ອມ຺ຫາກໍ ອາປທາສຸ ປຣິໂຍຘາຍ ວຕ຺ຕິສ຺ສນ຺ຕິ. ‘ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ’ຕິ – ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອາຫ. ອິມສ຺ສ ປນ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ? ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອຕ຺ຖິ ເຕ ໂກຈິ ອນຸສາຍິໂກ ອາພາໂຘ’’ຕິ? ‘‘ອຕ຺ຖິ ເມ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອນຸສາຍິໂກ ອາພາໂຘ. ອປ຺ເປກທາ ມໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ ໂຫນ຺ຕິ – ‘ອິທານິ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕິ, ອິທານິ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ລຠສິ ຕ຺ວໍ ເຕ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ເຈ ຎາຕິສາໂລຫິເຕ – ‘ອາຍນ຺ຕຸ ເມ ໂຠນ຺ໂຕ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ, ສພ຺ເພວ ສນ຺ຕາ ອິມໍ ເວທນໍ ສໍວິຠຊຖ, ຍຖາຫໍ ລຫຸກຕຣິກໍ ເວທນໍ ເວທິເຍຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ – ອຸທາຫຸ ຕ຺ວໍເຍວ ຕໍ ເວທນໍ ເວທິຍສີ’’ຕິ? ‘‘ນາຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ລຠາມິ ເຕ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ເຈ ຎາຕິສາໂລຫິເຕ – ‘ອາຍນ຺ຕຸ ເມ ໂຠນ຺ໂຕ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ, ສພ຺ເພວ ສນ຺ຕາ ອິມໍ ເວທນໍ ສໍວິຠຊຖ, ຍຖາຫໍ ລຫຸກຕຣິກໍ ເວທນໍ ເວທິເຍຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຫເມວ ຕໍ ເວທນໍ ເວທິຍາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ – ‘ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ’ຕິ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ’ຕິ. ອຕາໂຓ ຫິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ.

‘‘ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອິມສ຺ມິໍ ຣາຊກຸເລ ປຫູຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ຠູມິຄຕຎ຺ຈ ເວຫາສຄຕຎ຺ຈ. ‘ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍ’ນ຺ຕິ – ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອາຫ. ອິມສ຺ສ ປນ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ? ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍຖາ ຕ຺ວໍ ເອຕຣຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ ປຣິຈາເຣສິ, ລຈ຺ຉສິ ຕ຺ວໍ ປຣຕ຺ຖາປິ – ‘ເອວເມວາຫໍ ອິເມເຫວ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ ປຣິຈາເຣມີ’ຕິ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ເຎ ອິມໍ ໂຠຄໍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕ຺ວໍ ປນ ຍຖາກມ຺ມໍ ຄມິສ຺ສສີ’’ຕິ? ‘‘ຍຖາຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອຕຣຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ ປຣິຈາເຣມິ, ນາຫໍ ລຈ຺ຉາມິ ປຣຕ຺ຖາປິ – ‘ເອວເມວ ອິເມເຫວ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ ປຣິຈາເຣມີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎ ອິມໍ ໂຠຄໍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ; ອຫໍ ປນ ຍຖາກມ຺ມໍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ – ‘ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍ’ນ຺ຕິ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ຈ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍ’ນ຺ຕິ. ອສ຺ສໂກ ຫິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂລໂກ ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍໍ.

‘‘‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’ຕິ – ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອາຫ. ອິມສ຺ສ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ? ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຜີຕໍ ກຸຣຸໍ ອຊ຺ຌາວສສີ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຜີຕໍ ກຸຣຸໍ ອຊ຺ຌາວສາມີ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ສທ຺ຘາຍິໂກ ປຈ຺ຈຍິໂກ. ໂສ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ – ‘ຍຄ຺ເຆ, ມຫາຣາຊ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ, ອຫໍ ອາຄຈ຺ຉາມິ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ? ຕຕ຺ຖທ຺ທສໍ ມຫນ຺ຕໍ ຊນປທໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ຜີຕຎ຺ຈ ພຫຸຊນໍ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສໍ. ພຫູ ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖິກາຍາ ອສ຺ສກາຍາ ຣຖກາຍາ ປຕ຺ຕິກາຍາ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ຘນຘຎ຺ຎໍ [ທນ຺ຕາຊິນໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)]; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ອກຕຎ຺ເຈວ ກຕຎ຺ຈ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິປຣິຄ຺ຄໂຫ. ສກ຺ກາ ຈ ຕາວຕເກເນວ ພລມຕ຺ເຕນ [ພລຕ຺ເຖນ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.), ພຫລຕ຺ເຖນ (ກ.)] ອຠິວິຊິນິຕຸໍ. ອຠິວິຊິນ, ມຫາຣາຊາ’ຕິ, ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ຕມ຺ປິ ມຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອຠິວິຊິຍ ອຊ຺ຌາວເສຍ຺ຍາມາ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ປຈ຺ຉິມາຍ ທິສາຍ… ອຸຕ຺ຕຣາຍ ທິສາຍ… ທກ຺ຂິຓາຍ ທິສາຍ… ປຣສມຸທ຺ທໂຕ ສທ຺ຘາຍິໂກ ປຈ຺ຈຍິໂກ. ໂສ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ – ‘ຍຄ຺ເຆ, ມຫາຣາຊ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ, ອຫໍ ອາຄຈ຺ຉາມິ ປຣສມຸທ຺ທໂຕ? ຕຕ຺ຖທ຺ທສໍ ມຫນ຺ຕໍ ຊນປທໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ຜີຕຎ຺ຈ ພຫຸຊນໍ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສໍ. ພຫູ ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖິກາຍາ ອສ຺ສກາຍາ ຣຖກາຍາ ປຕ຺ຕິກາຍາ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ຘນຘຎ຺ຎໍ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ອກຕຎ຺ເຈວ ກຕຎ຺ຈ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິປຣິຄ຺ຄໂຫ. ສກ຺ກາ ຈ ຕາວຕເກເນວ ພລມຕ຺ເຕນ ອຠິວິຊິນິຕຸໍ. ອຠິວິຊິນ, ມຫາຣາຊາ’ຕິ, ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ຕມ຺ປິ ມຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອຠິວິຊິຍ ອຊ຺ຌາວເສຍ຺ຍາມາ’’ຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ – ‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’ຕິ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’ຕິ. ອູໂນ ຫິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’’ຕິ.

ອິທມໂວຈ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ. ອິທໍ ວຕ຺ວາ ອຖາປຣໍ ເອຕທໂວຈ –

໓໐໗. ‘‘ປສ຺ສາມິ ໂລເກ ສຘເນ ມນຸສ຺ເສ,

ລທ຺ຘານ ວິຕ຺ຕໍ ນ ທທນ຺ຕິ ໂມຫາ;

ລຸທ຺ຘາ ຘນໍ [ລທ຺ຘາ ຘນໍ (ກ.)] ສນ຺ນິຈຍໍ ກໂຣນ຺ຕິ,

ຠິຍ຺ໂຍວ ກາເມ ອຠິປຕ຺ຖຍນ຺ຕິ.

‘‘ຣາຊາ ປສຍ຺ຫາ ປຖວິໍ ວິຊິຕ຺ວາ,

ສສາຄຣນ຺ຕໍ ມຫິມາວສນ຺ໂຕ [ມຫິຍາ ວສນ຺ໂຕ (ສີ. ກ.)];

ໂອຣໍ ສມຸທ຺ທສ຺ສ ອຕິຕ຺ຕຣູໂປ,

ປາຣໍ ສມຸທ຺ທສ຺ສປິ ປຕ຺ຖເຍຖ.

‘‘ຣາຊາ ຈ ອຎ຺ເຎ ຈ ພຫູ ມນຸສ຺ສາ,

ອວີຕຕຓ຺ຫາ [ອຕິຕ຺ຕຕຓ຺ຫາ (ກ.)] ມຣຓໍ ອຸເປນ຺ຕິ;

ອູນາວ ຫຸຕ຺ວານ ຊຫນ຺ຕິ ເທຫໍ,

ກາເມຫິ ໂລກມ຺ຫິ ນ ຫຕ຺ຖິ ຕິຕ຺ຕິ.

‘‘ກນ຺ທນ຺ຕິ ນໍ ຎາຕີ ປກິຣິຍ ເກເສ,

ອໂຫວຕາ ໂນ ອມຣາຕິ ຈາຫຸ;

ວຕ຺ເຖນ ນໍ ປາຣຸຕໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ,

ຈິຕໍ ສມາທາຍ [ສມາຘາຍ (ສີ.)] ຕໂຕຑຫນ຺ຕິ.

‘‘ໂສ ຑຍ຺ຫຕິ ສູເລຫິ ຕຸຊ຺ຊມາໂນ,

ເອເກນ ວຕ຺ເຖນ ປຫາຍ ໂຠເຄ;

ນ ມີຍມານສ຺ສ ຠວນ຺ຕິ ຕາຓາ,

ຎາຕີຘ ມິຕ຺ຕາ ອຖ ວາ ສຫາຍາ.

‘‘ທາຍາທກາ ຕສ຺ສ ຘນໍ ຫຣນ຺ຕິ,

ສຕ຺ໂຕ ປນ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນ ກມ຺ມໍ;

ນ ມີຍມານໍ ຘນມນ຺ເວຕິ ກິຎ຺ຈິ,

ປຸຕ຺ຕາ ຈ ທາຣາ ຈ ຘນຎ຺ຈ ຣຏ຺ຐໍ.

‘‘ນ ທີຆມາຍຸໍ ລຠເຕ ຘເນນ, ນ ຈາປິ ວິຕ຺ເຕນ ຊຣໍ ວິຫນ຺ຕິ;

ອປ຺ປໍ ຫິທໍ ຊີວິຕມາຫຸ ຘີຣາ, ອສສ຺ສຕໍ ວິປ຺ປຣິຓາມຘມ຺ມໍ.

‘‘ອຑ຺ຒາ ທລິທ຺ທາ ຈ ຜຸສນ຺ຕິ ຜສ຺ສໍ,

ພາໂລ ຈ ຘີໂຣ ຈ ຕເຖວ ຜຸຏ຺ໂຐ;

ພາໂລ ຈ ພາລ຺ຍາ ວຘິໂຕວ ເສຕິ,

ຘີໂຣ ຈ [ຘີໂຣວ (ກ.)] ນ ເວຘຕິ ຜສ຺ສຜຸຏ຺ໂຐ.

‘‘ຕສ຺ມາ ຫິ ປຎ຺ຎາວ ຘເນນ ເສຍ຺ໂຍ,

ຍາຍ ໂວສານມິຘາຘິຄຈ຺ຉຕິ;

ອພ຺ໂຍສິຕຕ຺ຕາ [ອໂສສິຕຕ຺ຕາ (ສີ. ປີ.)] ຫິ ຠວາຠເວສຸ,

ປາປານິ ກມ຺ມານິ ກໂຣນ຺ຕິ ໂມຫາ.

‘‘ອຸເປຕິ ຄພ຺ຠຎ຺ຈ ປຣຎ຺ຈ ໂລກໍ,

ສໍສາຣມາປຊ຺ຊ ປຣມ຺ປຣາຍ;

ຕສ຺ສປ຺ປປຎ຺ໂຎ ອຠິສທ຺ທຫນ຺ໂຕ,

ອຸເປຕິ ຄພ຺ຠຎ຺ຈ ປຣຎ຺ຈ ໂລກໍ.

‘‘ໂຈໂຣ ຍຖາ ສນ຺ຘິມຸເຂ ຄຫິໂຕ,

ສກມ຺ມຸນາ ຫຎ຺ຎຕິ ປາປຘມ຺ໂມ;

ເອວໍ ປຊາ ເປຈ຺ຈ ປຣມ຺ຫິ ໂລເກ,

ສກມ຺ມຸນາ ຫຎ຺ຎຕິ ປາປຘມ຺ໂມ.

‘‘ກາມາຫິ ຈິຕ຺ຣາ ມຘຸຣາ ມໂນຣມາ,

ວິຣູປຣູເປນ ມເຖນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ;

ອາທີນວໍ ກາມຄຸເຓສຸ ທິສ຺ວາ,

ຕສ຺ມາ ອຫໍ ປພ຺ພຊິໂຕມ຺ຫິ ຣາຊ.

‘‘ທຸມປ຺ຜລາເນວ ປຕນ຺ຕິ ມາຓວາ,

ທຫຣາ ຈ ວຸຑ຺ຒາ ຈ ສຣີຣເຠທາ;

ເອຕມ຺ປິ ທິສ຺ວາ [ເອວມ຺ປິ ທິສ຺ວາ (ສີ.), ເອຕໍ ວິທິຕ຺ວາ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ປພ຺ພຊິໂຕມ຺ຫິ ຣາຊ,

ອປຓ຺ຓກໍ ສາມຎ຺ຎເມວ ເສຍ຺ໂຍ’’ຕິ.

ຣຏ຺ຐປາລສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ທຸຕິຍໍ.

໓. ມຆເທວສຸຕ຺ຕໍ

໓໐໘. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ມິຖິລາຍໍ ວິຫຣຕິ ມຆເທວອມ຺ພວເນ [ມຂາເທວອມ຺ພວເນ (ສີ. ປີ.), ມຄ຺ຆເທວອມ຺ພວເນ (ກ.)]. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ປເທເສ ສິຕໍ ປາຕ຺ວາກາສິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ຠຄວໂຕ ສິຕສ຺ສ ປາຕຸກມ຺ມາຍ? ນ ອກາຣເຓນ ຕຖາຄຕາ ສິຕໍ ປາຕຸກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ຠຄວໂຕ ສິຕສ຺ສ ປາຕຸກມ຺ມາຍ? ນ ອກາຣເຓນ ຕຖາຄຕາ ສິຕໍ ປາຕຸກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ອານນ຺ທ, ອິມິສ຺ສາເຍວ ມິຖິລາຍໍ ຣາຊາ ອໂຫສິ ມຆເທໂວ ນາມ ຘມ຺ມິໂກ ຘມ຺ມຣາຊາ ຘມ຺ເມ ຐິໂຕ ມຫາຣາຊາ; ຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເນຄເມສຸ ເຈວ ຊານປເທສຸ ຈ; ອຸໂປສຖຎ຺ຈ ອຸປວສຕິ ຈາຕຸທ຺ທສິໍ ປຎ຺ຈທສິໍ ອຏ຺ຐມິຎ຺ຈ ປກ຺ຂສ຺ສ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຣາຊາ ມຆເທໂວ ພຫູນໍ ວສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຕານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຫສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ກປ຺ປກໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ຍທາ ເມ, ສມ຺ມ ກປ຺ປກ, ປສ຺ເສຍ຺ຍາສິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ, ອຖ ເມ ອາໂຣເຈຍ຺ຍາສີ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ເທວາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ພຫູນໍ ວສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຕານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຫສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ. ທິສ຺ວານ ຣາຊານໍ ມຆເທວໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ປາຕຸຠູຕາ ໂຂ ເທວສ຺ສ ເທວທູຕາ, ທິສ຺ສນ຺ຕິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານີ’ຕິ. ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ກປ຺ປກ, ຕານິ ປລິຕານິ ສາຘຸກໍ ສຓ຺ຑາເສນ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ມມ ອຎ຺ຊລິສ຺ມິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຫີ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ເທວາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຕານິ ປລິຕານິ ສາຘຸກໍ ສຓ຺ຑາເສນ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ອຎ຺ຊລິສ຺ມິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ.

໓໐໙. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຣາຊາ ມຆເທໂວ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ອາມນ຺ຕາເປຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ປາຕຸຠູຕາ ໂຂ ເມ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ເທວທູຕາ; ທິສ຺ສນ຺ຕິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ; ຠຸຕ຺ຕາ ໂຂ ປນ ເມ ມານຸສກາ ກາມາ; ສມໂຍ ທິພ຺ເພ ກາເມ ປຣິເຍສິຕຸໍ. ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ອິມໍ ຣຊ຺ຊໍ ປຏິປຊ຺ຊ. ອຫໍ ປນ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມິ. ເຕນ ຫິ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ຍທາ ຕ຺ວມ຺ປິ ປສ຺ເສຍ຺ຍາສິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ, ອຖ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ສາຘຸກໍ ຣຊ຺ເຊ ສມນຸສາສິຕ຺ວາ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍາສິ. ເຍນ ເມ ອິທໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາສິ, ມາ ໂຂ ເມ ຕ຺ວໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ອໂຫສິ. ຍສ຺ມິໍ ໂຂ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ປຸຣິສຍຸເຄ ວຕ຺ຕມາເນ ເອວຣູປສ຺ສ ກລ຺ຍາຓສ຺ສ ວຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິ ໂສ ເຕສໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ໂຫຕິ. ຕໍ ຕາຫໍ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ເອວໍ ວທາມິ – ເຍນ ເມ ອິທໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາສິ, ມາ ໂຂ ເມ ຕ຺ວໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ອໂຫສີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຣາຊາ ມຆເທໂວ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ສາຘຸກໍ ຣຊ຺ເຊ ສມນຸສາສິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ມຆເທວອມ຺ພວເນ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິ. ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ, ຕຖາ ທຸຕິຍໍ, ຕຖາ ຕຕິຍໍ, ຕຖາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ; ອິຕິ ອຸທ຺ຘມໂຘ ຕິຣິຍໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນ [ອພ຺ຍາປຊ຺ເຌນ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.), ອພ຺ຍາປຊ຺ເຊນ (ກ.)] ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ. ກຣຸຓາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ… ມຸທິຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ… ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ, ຕຖາ ທຸຕິຍໍ, ຕຖາ ຕຕິຍໍ, ຕຖາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ; ອິຕິ ອຸທ຺ຘມໂຘ ຕິຣິຍໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ.

‘‘ຣາຊາ ໂຂ ປນານນ຺ທ, ມຆເທໂວ ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ກຸມາຣກີຬິຕໍ ກີຬິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ໂອປຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ມຆເທວອມ຺ພວເນ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍມຈຣິ. ໂສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ ຠາເວຕ຺ວາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປໂຄ ອໂຫສິ.

໓໑໐. ‘‘ອຖ ໂຂ ຣຎ຺ໂຎ, ອານນ຺ທ, ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ພຫູນໍ ວສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຕານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຫສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ກປ຺ປກໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ຍທາ ເມ, ສມ຺ມ ກປ຺ປກ, ປສ຺ເສຍ຺ຍາສິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ, ອຖ ໂຂ ອາໂຣເຈຍ຺ຍາສີ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ເທວາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ພຫູນໍ ວສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຕານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຫສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ. ທິສ຺ວານ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ປາຕຸຠູຕາ ໂຂ ເທວສ຺ສ ເທວທູຕາ; ທິສ຺ສນ຺ຕິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານີ’ຕິ. ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ກປ຺ປກ, ຕານິ ປລິຕານິ ສາຘຸກໍ ສຓ຺ຑາເສນ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ມມ ອຎ຺ຊລິສ຺ມິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຫີ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ເທວາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຕານິ ປລິຕານິ ສາຘຸກໍ ສຓ຺ຑາເສນ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຊລິສ຺ມິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ.

‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ອາມນ຺ຕາເປຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ປາຕຸຠູຕາ ໂຂ, ເມ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ເທວທູຕາ; ທິສ຺ສນ຺ຕິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ; ຠຸຕ຺ຕາ ໂຂ ປນ ເມ ມານຸສກາ ກາມາ; ສມໂຍ ທິພ຺ເພ ກາເມ ປຣິເຍສິຕຸໍ. ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ອິມໍ ຣຊ຺ຊໍ ປຏິປຊ຺ຊ. ອຫໍ ປນ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມິ. ເຕນ ຫິ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ຍທາ ຕ຺ວມ຺ປິ ປສ຺ເສຍ຺ຍາສິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ, ອຖ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ສາຘຸກໍ ຣຊ຺ເຊ ສມນຸສາສິຕ຺ວາ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍາສິ. ເຍນ ເມ ອິທໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາສິ, ມາ ໂຂ ເມ ຕ຺ວໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ອໂຫສິ. ຍສ຺ມິໍ ໂຂ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ປຸຣິສຍຸເຄ ວຕ຺ຕມາເນ ເອວຣູປສ຺ສ ກລ຺ຍາຓສ຺ສ ວຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິ ໂສ ເຕສໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ໂຫຕິ. ຕໍ ຕາຫໍ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ເອວໍ ວທາມິ – ເຍນ ເມ ອິທໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາສິ, ມາ ໂຂ ເມ ຕ຺ວໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ອໂຫສີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຣຎ຺ໂຎ ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ສາຘຸກໍ ຣຊ຺ເຊ ສມນຸສາສິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ມຆເທວອມ຺ພວເນ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິ. ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ, ຕຖາ ທຸຕິຍໍ, ຕຖາ ຕຕິຍໍ, ຕຖາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ; ອິຕິ ອຸທ຺ຘມໂຘ ຕິຣິຍໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ. ກຣຸຓາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ… ມຸທິຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ… ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ, ຕຖາ ທຸຕິຍໍ, ຕຖາ ຕຕິຍໍ, ຕຖາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ; ອິຕິ ອຸທ຺ຘມໂຘ ຕິຣິຍໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ. ຣຎ຺ໂຎ ໂຂ ປນານນ຺ທ, ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ກຸມາຣກີຬິຕໍ ກີຬິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ໂອປຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ມຆເທວອມ຺ພວເນ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍມຈຣິ. ໂສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ ຠາເວຕ຺ວາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປໂຄ ອໂຫສິ.

໓໑໑. ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ໂຂ ປນານນ຺ທ, ມຆເທວສ຺ສ ປຸຕ຺ຕປປຸຕ຺ຕກາ ຕສ຺ສ ປຣມ຺ປຣາ ຈຕຸຣາສີຕິຣາຊສຫສ຺ສານິ [ຈຕຸຣາສີຕິຂຕ຺ຕິຍສຫສ຺ສານິ (ສີ. ປີ.), ຈຕຸຣາສີຕິສຫສ຺ສານິ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ອິມສ຺ມິໍເຍວ ມຆເທວອມ຺ພວເນ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໍສຸ. ເຕ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣິໍສຸ, ຕຖາ ທຸຕິຍໍ, ຕຖາ ຕຕິຍໍ, ຕຖາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ; ອິຕິ ອຸທ຺ຘມໂຘ ຕິຣິຍໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣິໍສຸ. ກຣຸຓາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ… ມຸທິຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ… ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣິໍສຸ, ຕຖາ ທຸຕິຍໍ, ຕຖາ ຕຕິຍໍ, ຕຖາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ; ອິຕິ ອຸທ຺ຘມໂຘ ຕິຣິຍໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣິໍສຸ. ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ກຸມາຣກີຬິຕໍ ກີຬິໍສຸ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ໂອປຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສຸໍ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສຸໍ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ມຆເທວອມ຺ພວເນ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍມຈຣິໍສຸ. ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ ຠາເວຕ຺ວາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປຄາ ອເຫສຸໍ. ນິມິ ເຕສໍ ຣາຊາ [ຣາຊານໍ (ສີ. ປີ.)] ປຈ຺ຉິມໂກ ອໂຫສິ ຘມ຺ມິໂກ ຘມ຺ມຣາຊາ ຘມ຺ເມ ຐິໂຕ ມຫາຣາຊາ; ຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເນຄເມສຸ ເຈວ ຊານປເທສຸ ຈ; ອຸໂປສຖຎ຺ຈ ອຸປວສຕິ ຈາຕຸທ຺ທສິໍ ປຎ຺ຈທສິໍ ອຏ຺ຐມິຎ຺ຈ ປກ຺ຂສ຺ສ.

໓໑໒. ‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ອານນ຺ທ, ເທວານໍ ຕາວຕິໍສານໍ ສຸຘມ຺ມາຍໍ ສຠາຍໍ ສນ຺ນິສິນ຺ນານໍ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ອຍມນ຺ຕຣາກຖາ ອຸທປາທິ – ‘ລາຠາ ວຕ, ໂຠ, ວິເທຫານໍ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ, ໂຠ, ວິເທຫານໍ, ເຍສໍ ນິມິ ຣາຊາ ຘມ຺ມິໂກ ຘມ຺ມຣາຊາ ຘມ຺ເມ ຐິໂຕ ມຫາຣາຊາ; ຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເນຄເມສຸ ເຈວ ຊານປເທສຸ ຈ; ອຸໂປສຖຎ຺ຈ ອຸປວສຕິ ຈາຕຸທ຺ທສິໍ ປຎ຺ຈທສິໍ ອຏ຺ຐມິຎ຺ຈ ປກ຺ຂສ຺ສາ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ເທເວ ຕາວຕິໍເສ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍາຖ ໂນ ຕຸມ຺ເຫ, ມາຣິສາ, ນິມິໍ ຣາຊານໍ ທຏ຺ຐຸ’ນ຺ຕິ? ‘ອິຈ຺ຉາມ ມຍໍ, ມາຣິສ, ນິມິໍ ຣາຊານໍ ທຏ຺ຐຸ’ນ຺ຕິ. ເຕນ ໂຂ ປນ, ອານນ຺ທ, ສມເຍນ ນິມິ ຣາຊາ ຕທຫຸໂປສເຖ ປນ຺ນຣເສ ສີສໍນ຺ຫາໂຕ [ສສີສໍ ນຫາໂຕ (ສີ.), ສີສນ຺ຫາໂຕ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ອຸໂປສຖິໂກ ອຸປຣິປາສາທວຣຄໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ພລວາ ປຸຣິໂສ ສມິຎ຺ຊິຕໍ ວາ ພາຫໍ ປສາເຣຍ຺ຍ, ປສາຣິຕໍ ວາ ພາຫໍ ສມິຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວເມວ – ເທເວສຸ ຕາວຕິໍເສສຸ ອນ຺ຕຣຫິໂຕ ນິມິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປມຸເຂ ປາຕຸຣໂຫສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ລາຠາ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ສຸລທ຺ຘໍ ເຕ, ມຫາຣາຊ. ເທວາ, ມຫາຣາຊ, ຕາວຕິໍສາ ສຸຘມ຺ມາຍໍ ສຠາຍໍ ກິຕ຺ຕຍມານຣູປາ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ – ‘‘ລາຠາ ວຕ, ໂຠ, ວິເທຫານໍ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ, ໂຠ, ວິເທຫານໍ, ເຍສໍ ນິມິ ຣາຊາ ຘມ຺ມິໂກ ຘມ຺ມຣາຊາ ຘມ຺ເມ ຐິໂຕ ມຫາຣາຊາ; ຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເນຄເມສຸ ເຈວ ຊານປເທສຸ ຈ; ອຸໂປສຖຎ຺ຈ ອຸປວສຕິ ຈາຕຸທ຺ທສິໍ ປຎ຺ຈທສິໍ ອຏ຺ຐມິຎ຺ຈ ປກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ. ເທວາ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ຕາວຕິໍສາ ທສ຺ສນກາມາ. ຕສ຺ສ ເຕ ອຫໍ, ມຫາຣາຊ, ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ຕໍ ອາຊຎ຺ຎຣຖໍ ປຫິຓິສ຺ສາມິ; ອຠິຣຸເຫຍ຺ຍາສິ, ມຫາຣາຊ, ທິພ຺ພໍ ຍານໍ ອວິກມ຺ປມາໂນ’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ນິມິ ຣາຊາ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ.

໓໑໓. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ນິມິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ – ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ພລວາ ປຸຣິໂສ ສມິຎ຺ຊິຕໍ ວາ ພາຫໍ ປສາເຣຍ຺ຍ, ປສາຣິຕໍ ວາ ພາຫໍ ສມິຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວເມວ – ນິມິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປມຸເຂ ອນ຺ຕຣຫິໂຕ ເທເວສຸ ຕາວຕິໍເສສຸ ປາຕຸຣໂຫສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ມາຕລິໍ ສງ຺ຄາຫກໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ມາຕລິ, ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ຕໍ ອາຊຎ຺ຎຣຖໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວເທຫິ – ອຍໍ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ໂຕ ອາຊຎ຺ຎຣໂຖ ສກ຺ເກນ ເທວານມິນ຺ເທນ ເປສິໂຕ; ອຠິຣຸເຫຍ຺ຍາສິ, ມຫາຣາຊ, ທິພ຺ພໍ ຍານໍ ອວິກມ຺ປມາໂນ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ຠທ຺ທນ຺ຕວາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ມາຕລິ ສງ຺ຄາຫໂກ ສກ຺ກສ຺ສ ເທວານມິນ຺ທສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ຕໍ ອາຊຎ຺ຎຣຖໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ໂຕ ອາຊຎ຺ຎຣໂຖ ສກ຺ເກນ ເທວານມິນ຺ເທນ ເປສິໂຕ; ອຠິຣຸຫ, ມຫາຣາຊ, ທິພ຺ພໍ ຍານໍ ອວິກມ຺ປມາໂນ. ອປິ ຈ, ມຫາຣາຊ, ກຕເມນ ຕໍ ເນມິ, ເຍນ ວາ ປາປກມ຺ມາ ປາປການໍ ກມ຺ມານໍ ວິປາກໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕິ, ເຍນ ວາ ກລ຺ຍາຓກມ຺ມາ ກລ຺ຍາຓກມ຺ມານໍ ວິປາກໍ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕີ’ຕິ? ‘ອຸຠເຍເນວ ມໍ, ມາຕລິ, ເນຫີ’ຕິ. ສມ຺ປເວເສສິ [ສມ຺ປາເປສິ (ສີ. ປີ.)] ໂຂ, ອານນ຺ທ, ມາຕລິ, ສງ຺ຄາຫໂກ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ສຸຘມ຺ມໍ ສຠໍ. ອທ຺ທສາ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ. ທິສ຺ວານ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ເອຫິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ. ສ຺ວາຄຕໍ, ມຫາຣາຊ. ເທວາ ເຕ ທສ຺ສນກາມາ, ມຫາຣາຊ, ຕາວຕິໍສາ ສຸຘມ຺ມາຍໍ ສຠາຍໍ ກິຕ຺ຕຍມານຣູປາ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ – ‘‘ລາຠາ ວຕ, ໂຠ, ວິເທຫານໍ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ, ໂຠ, ວິເທຫານໍ, ເຍສໍ ນິມິ ຣາຊາ ຘມ຺ມິໂກ ຘມ຺ມຣາຊາ ຘມ຺ເມ ຐິໂຕ ມຫາຣາຊາ; ຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເນຄເມສຸ ເຈວ ຊານປເທສຸ ຈ; ອຸໂປສຖຎ຺ຈ ອຸປວສຕິ ຈາຕຸທ຺ທສິໍ ປຎ຺ຈທສິໍ ອຏ຺ຐມິຎ຺ຈ ປກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິ. ເທວາ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ຕາວຕິໍສາ ທສ຺ສນກາມາ. ອຠິຣມ, ມຫາຣາຊ, ເທເວສຸ ເທວານຸຠາເວນາ’ຕິ. ‘ອລໍ, ມາຣິສ, ຕຕ຺ເຖວ ມໍ ມິຖິລໍ ປຏິເນຕຸ. ຕຖາຫໍ ຘມ຺ມໍ ຈຣິສ຺ສາມິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເນຄເມສຸ ເຈວ ຊານປເທສຸ ຈ; ອຸໂປສຖຎ຺ຈ ອຸປວສາມິ ຈາຕຸທ຺ທສິໍ ປຎ຺ຈທສິໍ ອຏ຺ຐມິຎ຺ຈ ປກ຺ຂສ຺ສາ’ຕິ.

໓໑໔. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ມາຕລິໍ ສງ຺ຄາຫກໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ມາຕລິ, ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ຕໍ ອາຊຎ຺ຎຣຖໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ຕຕ຺ເຖວ ມິຖິລໍ ປຏິເນຫີ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ຠທ຺ທນ຺ຕວາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ມາຕລິ ສງ຺ຄາຫໂກ ສກ຺ກສ຺ສ ເທວານມິນ຺ທສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ສຫສ຺ສຍຸຕ຺ຕໍ ອາຊຎ຺ຎຣຖໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ຕຕ຺ເຖວ ມິຖິລໍ ປຏິເນສິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ນິມິ ຣາຊາ ຘມ຺ມໍ ຈຣຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເນຄເມສຸ ເຈວ ຊານປເທສຸ ຈ, ອຸໂປສຖຎ຺ຈ ອຸປວສຕິ ຈາຕຸທ຺ທສິໍ ປຎ຺ຈທສິໍ ອຏ຺ຐມິຎ຺ຈ ປກ຺ຂສ຺ສາຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ນິມິ ຣາຊາ ພຫູນໍ ວສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຕານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຫສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ກປ຺ປກໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ຍທາ ເມ, ສມ຺ມ ກປ຺ປກ, ປສ຺ເສຍ຺ຍາສິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ, ອຖ ເມ ອາໂຣເຈຍ຺ຍາສີ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ເທວາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ນິມິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ພຫູນໍ ວສ຺ສານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຕານໍ ພຫູນໍ ວສ຺ສສຫສ຺ສານໍ ອຈ຺ຈເຍນ ນິມິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ. ທິສ຺ວານ ນິມິໍ ຣາຊານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ປາຕຸຠູຕາ ໂຂ ເທວສ຺ສ ເທວທູຕາ; ທິສ຺ສນ຺ຕິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານີ’ຕິ. ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ກປ຺ປກ, ຕານິ ປລິຕານິ ສາຘຸກໍ ສຓ຺ຑາເສນ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ມມ ອຎ຺ຊລິສ຺ມິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຫີ’ຕິ. ‘ເອວໍ, ເທວາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກປ຺ປໂກ ນິມິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຕານິ ປລິຕານິ ສາຘຸກໍ ສຓ຺ຑາເສນ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ນິມິສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອຎ຺ຊລິສ຺ມິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ນິມິ ຣາຊາ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ອາມນ຺ຕາເປຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ປາຕຸຠູຕາ ໂຂ ເມ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ເທວທູຕາ; ທິສ຺ສນ຺ຕິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ; ຠຸຕ຺ຕາ ໂຂ ປນ ເມ ມານຸສກາ ກາມາ; ສມໂຍ ທິພ຺ເພ ກາເມ ປຣິເຍສິຕຸໍ. ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ອິມໍ ຣຊ຺ຊໍ ປຏິປຊ຺ຊ. ອຫໍ ປນ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມິ. ເຕນ ຫິ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ຍທາ ຕ຺ວມ຺ປິ ປສ຺ເສຍ຺ຍາສິ ສິຣສ຺ມິໍ ປລິຕານິ ຊາຕານິ, ອຖ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ສາຘຸກໍ ຣຊ຺ເຊ ສມນຸສາສິຕ຺ວາ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍາສິ. ເຍນ ເມ ອິທໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາສິ, ມາ ໂຂ ເມ ຕ຺ວໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ອໂຫສິ. ຍສ຺ມິໍ ໂຂ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ປຸຣິສຍຸເຄ ວຕ຺ຕມາເນ ເອວຣູປສ຺ສ ກລ຺ຍາຓສ຺ສ ວຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິ ໂສ ເຕສໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ໂຫຕິ. ຕໍ ຕາຫໍ, ຕາຕ ກຸມາຣ, ເອວໍ ວທາມິ – ‘ເຍນ ເມ ອິທໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາສິ, ມາ ໂຂ ເມ ຕ຺ວໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ອໂຫສີ’ຕິ.

໓໑໕. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ນິມິ ຣາຊາ ກປ຺ປກສ຺ສ ຄາມວຣໍ ທຕ຺ວາ ເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ສາຘຸກໍ ຣຊ຺ເຊ ສມນຸສາສິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ມຆເທວອມ຺ພວເນ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິ. ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ, ຕຖາ ທຸຕິຍໍ, ຕຖາ ຕຕິຍໍ, ຕຖາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ; ອິຕິ ອຸທ຺ຘມໂຘ ຕິຣິຍໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ. ກຣຸຓາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ… ມຸທິຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ… ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ, ຕຖາ ທຸຕິຍໍ, ຕຖາ ຕຕິຍໍ, ຕຖາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ; ອິຕິ ອຸທ຺ຘມໂຘ ຕິຣິຍໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫາສິ. ນິມິ ໂຂ, ປນານນ຺ທ, ຣາຊາ ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ກຸມາຣກີຬິຕໍ ກີຬິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ໂອປຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ, ຈຕຸຣາສີຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ມຆເທວອມ຺ພວເນ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍມຈຣິ. ໂສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ ຠາເວຕ຺ວາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປໂຄ ອໂຫສິ. ນິມິສ຺ສ ໂຂ ປນານນນ຺ທ, ຣຎ຺ໂຎ ກຬາຣຊນໂກ ນາມ ປຸຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ. ນ ໂສ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິ. ໂສ ຕໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທິ. ໂສ ເຕສໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ອໂຫສິ.

໓໑໖. ‘‘ສິຍາ ໂຂ ປນ ເຕ, ອານນ຺ທ, ເອວມສ຺ສ – ‘ອຎ຺ໂຎ ນູນ ເຕນ ສມເຍນ ຣາຊາ ມຆເທໂວ ອໂຫສິ, ເຍນ ຕໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕ’ນ຺ຕິ [ໂຍ ຕໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິນີຕິ (ສີ.)]. ນ ໂຂ ປເນຕໍ, ອານນ຺ທ, ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຫໍ ເຕນ ສມເຍນ ຣາຊາ ມຆເທໂວ ອໂຫສິໍ. (ອຫໍ ຕໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິນິໍ,) [( ) ນຕ຺ຖິ (ກ.)] ມຍາ ຕໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ; ປຈ຺ຉິມາ ຊນຕາ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕສິ. ຕໍ ໂຂ ປນານນ຺ທ, ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນ ນິພ຺ພິທາຍ ນ ວິຣາຄາຍ ນ ນິໂຣຘາຍ ນ ອຸປສມາຍ ນ ອຠິຎ຺ຎາຍ ນ ສມ຺ໂພຘາຍ ນ ນິພ຺ພານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຍາວເທວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປປຕ຺ຕິຍາ. ອິທໍ ໂຂ ປນານນ຺ທ, ເອຕຣຫິ ມຍາ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ເອກນ຺ຕນິພ຺ພິທາຍ ວິຣາຄາຍ ນິໂຣຘາຍ ອຸປສມາຍ ອຠິຎ຺ຎາຍ ສມ຺ໂພຘາຍ ນິພ຺ພານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ກຕມຎ຺ຈານນ຺ທ, ເອຕຣຫິ ມຍາ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ເອກນ຺ຕນິພ຺ພິທາຍ ວິຣາຄາຍ ນິໂຣຘາຍ ອຸປສມາຍ ອຠິຎ຺ຎາຍ ສມ຺ໂພຘາຍ ນິພ຺ພານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ? ອຍເມວ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ, ສມ຺ມາວາຈາ, ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ, ສມ຺ມາອາຊີໂວ, ສມ຺ມາວາຍາໂມ, ສມ຺ມາສຕິ, ສມ຺ມາສມາຘິ. ອິທໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ເອຕຣຫິ ມຍາ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ເອກນ຺ຕນິພ຺ພິທາຍ ວິຣາຄາຍ ນິໂຣຘາຍ ອຸປສມາຍ ອຠິຎ຺ຎາຍ ສມ຺ໂພຘາຍ ນິພ຺ພານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ຕໍ ໂວ ອຫໍ, ອານນ຺ທ, ເອວໍ ວທາມິ – ‘ເຍນ ເມ ອິທໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາຖ, ມາ ໂຂ ເມ ຕຸມ຺ເຫ ອນ຺ຕິມປຸຣິສາ ອຫຸວຕ຺ຖ’. ຍສ຺ມິໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ປຸຣິສຍຸເຄ ວຕ຺ຕມາເນ ເອວຣູປສ຺ສ ກລ຺ຍາຓສ຺ສ ວຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິ ໂສ ເຕສໍ ອນ຺ຕິມປຸຣິໂສ ໂຫຕິ. ຕໍ ໂວ ອຫໍ, ອານນ຺ທ, ເອວໍ ວທາມິ – ‘ເຍນ ເມ ອິທໍ ກລ຺ຍາຓໍ ວຕ຺ຕໍ ນິຫິຕໍ ອນຸປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາຖ, ມາ ໂຂ ເມ ຕຸມ຺ເຫ ອນ຺ຕິມປຸຣິສາ ອຫຸວຕ຺ຖາ’’’ຕິ.

ອິທມໂວຈ ຠຄວາ. ອຕ຺ຕມໂນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທີຕິ.

ມຆເທວສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ຕຕິຍໍ.

໔. ມຘຸຣສຸຕ຺ຕໍ

໓໑໗. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ມຘຸຣາຍໍ ວິຫຣຕິ ຄຸນ຺ທາວເນ. ອສ຺ໂສສິ ໂຂ ຣາຊາ ມາຘຸໂຣ ອວນ຺ຕິປຸຕ຺ໂຕ – ‘‘ສມໂຓ ຂລຸ, ໂຠ, ກຈ຺ຈາໂນ ມຘຸຣາຍໍ [ມຖຸຣາຍໍ (ຏີກາ)] ວິຫຣຕິ ຄຸນ຺ທາວເນ. ຕໍ ໂຂ ປນ ຠວນ຺ຕໍ ກຈ຺ຈານໍ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ – ‘ປຓ຺ຑິໂຕ ວິຍຕ຺ໂຕ ເມຘາວີ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຈິຕ຺ຕກຖີ ກລ຺ຍາຓປຏິຠາໂນ ວຸທ຺ໂຘ ເຈວ ອຣຫາ ຈ’. ສາຘຸ ໂຂ ປນ ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕໍ ທສ຺ສນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ມາຘຸໂຣ ອວນ຺ຕິປຸຕ຺ໂຕ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຠທ຺ຣໍ ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ມຘຸຣາຍ ນິຍ຺ຍາສິ ມຫຈ຺ຈຣາຊານຸຠາເວນ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ທສ຺ສນາຍ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ເຍນາຍສ຺ມາ ມຫາກຈ຺ຈາໂນ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກຈ຺ຈາເນນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣາຊາ ມາຘຸໂຣ ອວນ຺ຕິປຸຕ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວມາຫໍສຸ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ສຸກ຺ໂກ ວຓ຺ໂຓ, ກຓ຺ໂຫ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ໂນ ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາ ພ຺ຣຫ຺ມນິມ຺ມິຕາ ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’ຕິ. ອິຘ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ກິມກ຺ຂາຍີ’’ຕິ? ‘‘ໂຆໂສເຍວ ໂຂ ເອໂສ, ມຫາຣາຊ, ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ສຸກ຺ໂກ ວຓ຺ໂຓ, ກຓ຺ໂຫ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ໂນ ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາ ພ຺ຣຫ຺ມນິມ຺ມິຕາ ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’ຕິ. ຕທມິນາເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໑໘. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ເຈປິ ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ? ‘‘ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ເຈປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ເຈປິ ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ … ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ? ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ເຈປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ … ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ເວສ຺ສສ຺ສ ເຈປິ ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ… ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ? ‘‘ເວສ຺ສສ຺ສ ເຈປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ… ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ສຸທ຺ທສ຺ສ ເຈປິ ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ… ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ? ‘‘ສຸທ຺ທສ຺ສ ເຈປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອິຊ຺ເຌຍ຺ຍ ຘເນນ ວາ ຘຎ຺ເຎນ ວາ ຣຊເຕນ ວາ ຊາຕຣູເປນ ວາ ສຸທ຺ໂທປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີຕິ… ຂຕ຺ຕິໂຍປິສ຺ສາສ຺ສ… ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິສ຺ສາສ຺ສ… ເວສ຺ໂສປິສ຺ສາສ຺ສ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ ປຈ຺ຉານິປາຕີ ກິໍກາຣປຏິສ຺ສາວີ ມນາປຈາຣີ ປິຍວາທີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ [ນາສໍ (ສີ.), ນາຫໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໑໙. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘສ຺ສ ຂຕ຺ຕິໂຍ ປາຓາຕິປາຕີ ອທິນ຺ນາທາຍີ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣີ ມຸສາວາທີ ປິສຸຓວາໂຈ ຜຣຸສວາໂຈ ສມ຺ຜປ຺ປລາປີ ອຠິຊ຺ຌາລຸ ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ [ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐີ (ສພ຺ພຕ຺ຖ)] ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍປິ ຫິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປາຓາຕິປາຕີ ອທິນ຺ນາທາຍີ ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣີ ມຸສາວາທີ ປິສຸຓວາໂຈ ຜຣຸສວາໂຈ ສມ຺ຜປ຺ປລາປີ ອຠິຊ຺ຌາລຸ ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເອວໍ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ເມ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ມຫາຣາຊ! ສາຘຸ ໂຂ ເຕ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ໂຫຕິ, ສາຘຸ ຈ ປນ ເຕ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ…ເປ… ອິຘສ຺ສ ເວສ຺ໂສ…ເປ… ອິຘສ຺ສ ສຸທ຺ໂທ ປາຓາຕິປາຕີ ອທິນ຺ນາທາຍີ…ເປ… ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ສຸທ຺ໂທປິ ຫິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປາຓາຕິປາຕີ ອທິນ຺ນາທາຍີ…ເປ… ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ອປາຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິນິປາຕໍ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເອວໍ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ເມ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ມຫາຣາຊ! ສາຘຸ ໂຂ ເຕ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ໂຫຕິ, ສາຘຸ ຈ ປນ ເຕ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໒໐. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘສ຺ສ ຂຕ຺ຕິໂຍ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ, ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ, ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ປຏິວິຣໂຕ, ມຸສາວາທາ ປຏິວິຣໂຕ, ປິສຸຓາຍ ວາຈາຍ ປຏິວິຣໂຕ, ຜຣຸສາຍ ວາຈາຍ ປຏິວິຣໂຕ, ສມ຺ຜປ຺ປລາປາ ປຏິວິຣໂຕ, ອນຠິຊ຺ຌາລຸ ອພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ [ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ກ.)] ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ຂຕ຺ຕິໂຍປິ ຫິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ, ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ, ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ປຏິວິຣໂຕ, ມຸສາວາທາ ປຏິວິຣໂຕ, ປິສຸຓາຍ ວາຈາຍ ປຏິວິຣໂຕ, ຜຣຸສາຍ ວາຈາຍ ປຏິວິຣໂຕ, ສມ຺ຜປ຺ປລາປາ ປຏິວິຣໂຕ, ອນຠິຊ຺ຌາລຸ ອພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເອວໍ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ເມ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ມຫາຣາຊ! ສາຘຸ ໂຂ ເຕ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ໂຫຕິ, ສາຘຸ ຈ ປນ ເຕ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ອິຘສ຺ສ ເວສ຺ໂສ, ອິຘສ຺ສ ສຸທ຺ໂທ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ…ເປ… ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ສຸທ຺ໂທປິ ຫິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ, ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ…ເປ… ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ເອວໍ ເມ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕິ, ເອວຎ຺ຈ ປນ ເມ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ມຫາຣາຊ! ສາຘຸ ໂຂ ເຕ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ໂຫຕິ, ສາຘຸ ຈ ປນ ເຕ ເອຕໍ ອຣຫຕໍ ສຸຕໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໒໑. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ຂຕ຺ຕິໂຍ ສນ຺ຘິໍ ວາ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ນິລ຺ໂລປໍ ວາ ຫເຣຍ຺ຍ, ເອກາຄາຣິກໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍ, ປຣິປນ຺ເຖ ວາ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ປຣທາຣໍ ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຕຎ຺ເຈ ເຕ ປຸຣິສາ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຍ຺ຍຸໍ – ‘ອຍໍ ເຕ, ເທວ, ໂຈໂຣ ອາຄຸຈາຣີ. ອິມສ຺ສ ຍໍ ອິຈ຺ຉສິ ຕໍ ທຓ຺ຑໍ ປເຓຫີ’ຕິ. ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ຆາເຕຍ຺ຍາມ ວາ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ຊາເປຍ຺ຍາມ ວາ ປພ຺ພາເຊຍ຺ຍາມ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍາມ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຍາ ຫິສ຺ສ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຸພ຺ເພ ‘ຂຕ຺ຕິໂຍ’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ສາສ຺ສ ອນ຺ຕຣຫິຕາ; ໂຈໂຣຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ [ສງ຺ຂໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ອິຘ ເວສ຺ໂສ, ອິຘ ສຸທ຺ໂທ ສນ຺ຘິໍ ວາ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ນິລ຺ໂລປໍ ວາ ຫເຣຍ຺ຍ, ເອກາຄາຣິກໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍ, ປຣິປນ຺ເຖ ວາ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ປຣທາຣໍ ວາ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ຕຎ຺ເຈ ເຕ ປຸຣິສາ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຍ຺ຍຸໍ – ‘ອຍໍ ເຕ, ເທວ, ໂຈໂຣ ອາຄຸຈາຣີ. ອິມສ຺ສ ຍໍ ອິຈ຺ຉສິ ຕໍ ທຓ຺ຑໍ ປເຓຫີ’ຕິ. ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ຆາເຕຍ຺ຍາມ ວາ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ຊາເປຍ຺ຍາມ ວາ ປພ຺ພາເຊຍ຺ຍາມ ວາ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍາມ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຍາ ຫິສ຺ສ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຸພ຺ເພ ‘ສຸທ຺ໂທ’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ສາສ຺ສ ອນ຺ຕຣຫິຕາ; ໂຈໂຣຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ…ເປ… ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໒໒. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ຂຕ຺ຕິໂຍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ອສ຺ສ ວິຣໂຕ ປາຓາຕິປາຕາ, ວິຣໂຕ ອທິນ຺ນາທານາ, ວິຣໂຕ ມຸສາວາທາ, ຣຕ຺ຕູປຣໂຕ, ເອກຠຕ຺ຕິໂກ, ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ, ສີລວາ, ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ? ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ອຠິວາເທຍ຺ຍາມ ວາ [ປິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໘໔, ໑໘໗ ສາມຎ຺ຎຜເລ)], ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຈ຺ຈຸຏ຺ເຐຍ຺ຍາມ ວາ ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ ອຠິນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ ວາ ນໍ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປ຺ປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາເຣຫິ ຘມ຺ມິກໍ ວາ ອສ຺ສ ຣກ຺ຂາວຣຓຄຸຕ຺ຕິໍ ສໍວິທເຫຍ຺ຍາມ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຍາ ຫິສ຺ສ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຸພ຺ເພ ‘ຂຕ຺ຕິໂຍ’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ສາສ຺ສ ອນ຺ຕຣຫິຕາ; ສມໂຓຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ອິຘ ເວສ຺ໂສ, ອິຘ ສຸທ຺ໂທ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ອສ຺ສ ວິຣໂຕ ປາຓາຕິປາຕາ, ວິຣໂຕ ອທິນ຺ນາທານາ ວິຣໂຕ ມຸສາວາທາ, ຣຕ຺ຕູປຣໂຕ, ເອກຠຕ຺ຕິໂກ, ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ, ສີລວາ, ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ? ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ອຠິວາເທຍ຺ຍາມ ວາ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຈ຺ຈຸຏ຺ເຐຍ຺ຍາມ ວາ ອາສເນນ ວາ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ ອຠິນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ ວາ ນໍ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປ຺ປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາເຣຫິ ຘມ຺ມິກໍ ວາ ອສ຺ສ ຣກ຺ຂາວຣຓຄຸຕ຺ຕິໍ ສໍວິທເຫຍ຺ຍາມ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຍາ ຫິສ຺ສ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຸພ຺ເພ ‘ສຸທ຺ໂທ’ຕິ ສມຎ຺ຎາ ສາສ຺ສ ອນ຺ຕຣຫິຕາ; ສມໂຓຕ຺ເວວ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ ໂນ ວາ? ກຖໍ ວາ ເຕ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ອທ຺ຘາ ໂຂ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ສມສມາ ໂຫນ຺ຕິ. ເນສໍ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິມິນາປິ ໂຂ ເອຕໍ, ມຫາຣາຊ, ປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ ຍຖາ ໂຆໂສ ເຍເວໂສ ໂລກສ຺ມິໍ – ‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ເສຏ຺ໂຐ ວຓ຺ໂຓ, ຫີໂນ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓວ ສຸກ຺ໂກ ວຓ຺ໂຓ, ກຓ຺ໂຫ ອຎ຺ໂຎ ວຓ຺ໂຓ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ໂນ ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ; ພ຺ຣາຫ຺ມຓາວ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ຕາ ໂອຣສາ ມຸຂໂຕ ຊາຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຊາ ພ຺ຣຫ຺ມນິມ຺ມິຕາ ພ຺ຣຫ຺ມທາຍາທາ’’’ຕິ.

໓໒໓. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣາຊາ ມາຘຸໂຣ ອວນ຺ຕິປຸຕ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ມຫາກຈ຺ຈານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ! ເສຍ຺ຍຖາປິ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ວາ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ ວິວເຣຍ຺ຍ, ມູຬ຺ຫສ຺ສ ວາ ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍ, ອນ຺ຘກາເຣ ວາ ເຕລປຊ຺ໂຊຕໍ ຘາເຣຍ຺ຍ – ‘ຈກ຺ຂຸມນ຺ໂຕ ຣູປານິ ທກ຺ຂນ຺ຕີ’ຕິ; ເອວເມວໍ ໂຠຕາ ກຈ຺ຈາເນນ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ປກາສິໂຕ. ເອສາຫໍ ຠວນ຺ຕໍ ກຈ຺ຈານໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມິ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ. ອຸປາສກໍ ມໍ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ຘາເຣຕຸ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ມາ ໂຂ ມໍ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ສຣຓໍ ອຄມາສິ. ຕເມວ ຕ຺ວໍ [ຕເມຕໍ ຕ຺ວໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ຕເມຕໍ (ກ.)] ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉ ຍມຫໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ’’ຕິ. ‘‘ກຫໍ ປນ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ເອຕຣຫິ ໂສ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ? ‘‘ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເອຕຣຫິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ‘‘ສເຈປິ ມຍໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ສຸເຓຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສສຸ ໂຍຊເນສຸ, ທສປິ ມຍໍ ໂຍຊນານິ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ. ສເຈປິ ມຍໍ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ສຸເຓຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ວີສຕິຍາ ໂຍຊເນສຸ, ຕິໍສາຍ ໂຍຊເນສຸ, ຈຕ຺ຕາຣີສາຍ ໂຍຊເນສຸ, ປຎ຺ຎາສາຍ ໂຍຊເນສຸ, ປຎ຺ຎາສມ຺ປິ ມຍໍ ໂຍຊນານິ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ. ໂຍຊນສເຕ ເຈປິ ມຍໍ ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ສຸເຓຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ, ໂຍຊນສຕມ຺ປິ ມຍໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ. ຍໂຕ ຈ, ໂຠ ກຈ຺ຈານ, ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ໂສ ຠຄວາ, ປຣິນິພ຺ພຸຕມ຺ປິ ມຍໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມ ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈ. ອຸປາສກໍ ມໍ ຠວໍ ກຈ຺ຈາໂນ ຘາເຣຕຸ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ປາຓຸເປຕໍ ສຣຓໍ ຄຕ’’ນ຺ຕິ.

ມຘຸຣສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໕. ໂພຘິຣາຊກຸມາຣສຸຕ຺ຕໍ

໓໒໔. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ຠຄ຺ເຄສຸ ວິຫຣຕິ ສຸສຸມາຣຄິເຣ ເຠສກຬາວເນ ມິຄທາເຍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ໂພຘິສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ໂກກນໂທ [ໂກກນຸໂທ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ນາມ ປາສາໂທ ອຈິຣກາຣິໂຕ ໂຫຕິ ອນຊ຺ຌາວຸຏ຺ໂຐ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເກນຈິ ວາ ມນຸສ຺ສຠູເຕນ. ອຖ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ສຎ຺ຊິກາປຸຕ຺ຕໍ ມາຓວໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ສຎ຺ຊິກາປຸຕ຺ຕ, ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມມ ວຈເນນ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉ – ‘ໂພຘິ, ຠນ຺ເຕ, ຣາຊກຸມາໂຣ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທຕິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຫິ – ‘ອຘິວາເສຕຸ ກິຣ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ໂພຘິສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ໂຠ’’ຕິ ໂຂ ສຎ຺ຊິກາປຸຕ຺ໂຕ ມາຓໂວ ໂພຘິສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ສຎ຺ຊິກາປຸຕ຺ໂຕ ມາຓໂວ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂພຘິ ໂຂ [ໂພຘິ ໂຠ ໂຄຕມ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຣາຊກຸມາໂຣ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທຕິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຕິ – ‘ອຘິວາເສຕຸ ກິຣ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ໂພຘິສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ ສຎ຺ຊິກາປຸຕ຺ໂຕ ມາຓໂວ ຠຄວໂຕ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເຍນ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ໂພຘິໍ ຣາຊກຸມາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອໂວຈຸມ຺ຫ ໂຠໂຕ ວຈເນນ ຕໍ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ – ‘ໂພຘິ ໂຂ ຣາຊກຸມາໂຣ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທຕິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຕິ – ອຘິວາເສຕຸ ກິຣ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ໂພຘິສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’ຕິ. ອຘິວຸຏ຺ຐຎ຺ຈ ປນ ສມເຓນ ໂຄຕເມນາ’’ຕິ.

໓໒໕. ອຖ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ສເກ ນິເວສເນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ, ໂກກນທຎ຺ຈ ປາສາທໍ ໂອທາເຕຫິ ທຸສ຺ເສຫິ ສນ຺ຖຣາເປຕ຺ວາ ຍາວ ປຈ຺ຉິມໂສປານກເຬວຣາ [ກເຬພຣາ (ສີ.)], ສຎ຺ຊິກາປຸຕ຺ຕໍ ມາຓວໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ສຎ຺ຊິກາປຸຕ຺ຕ, ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ກາລໍ ອາໂຣເຈຫິ – ‘ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ໂຠ’’ຕິ ໂຂ ສຎ຺ຊິກາປຸຕ຺ໂຕ ມາຓໂວ ໂພຘິສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ກາລໍ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ກາໂລ, ໂຠ ໂຄຕມ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ໂພຘິສ຺ສ ຣາຊກຸມາຣສ຺ສ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ພຫິທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກ ຐິໂຕ ໂຫຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ອາຄມຍມາໂນ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ. ທິສ຺ວານ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາ ເຍນ ໂກກນໂທ ປາສາໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຈ຺ຉິມໍ ໂສປານກເຬວຣໍ ນິສ຺ສາຍ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຠິຣຸຫຕຸ [ອຠິຣູຫຕຸ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.) ອກ຺ກມຕຸ (ຈູຬວ. ໒໖໘)], ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ທຸສ຺ສານິ, ອຠິຣຸຫຕຸ ສຸຄໂຕ ທຸສ຺ສານິ; ຍໍ ມມ ອສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຠິຣຸຫຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ. ທຸສ຺ສານິ, ອຠິຣຸຫຕຸ ສຸຄໂຕ ທຸສ຺ສານິ; ຍໍ ມມ ອສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ.

໓໒໖. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອປໂລເກສິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ໂພຘິໍ ຣາຊກຸມາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສໍຫຣຕຸ, ຣາຊກຸມາຣ, ທຸສ຺ສານິ; ນ ຠຄວາ ເຈລປຏິກໍ [ເຈລປຕ຺ຕິກໍ (ສີ. ປີ.)] ອກ຺ກມິສ຺ສຕິ. ປຈ຺ຉິມໍ ຊນຕໍ ຕຖາຄໂຕ ອນຸກມ຺ປຕີ’’ຕິ [ອປໂລເກຕີຕິ (ສພ຺ພຕ຺ຖ)]. ອຖ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ທຸສ຺ສານິ ສໍຫຣາເປຕ຺ວາ ອຸປຣິໂກກນທປາສາເທ [ອຸປຣິໂກກນເທ ປາສາເທ (ສີ. ປີ. ວິນເຍຈ), ອຸປຣິໂກກນເທ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ອາສນານິ ປຎ຺ຎເປສິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ໂກກນທໍ ປາສາທໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ອຖ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປສິ ສມ຺ປວາເຣສິ. ອຖ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ນີຈໍ ອາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ໂພຘິ ຣາຊກຸມາໂຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເອວໍ ໂຫຕິ – ‘ນ ໂຂ ສຸເຂນ ສຸຂໍ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ທຸກ຺ເຂນ ໂຂ ສຸຂໍ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພ’’’ນ຺ຕິ.

໓໒໗. ‘‘ມຍ຺ຫມ຺ປິ ໂຂ, ຣາຊກຸມາຣ, ປຸພ຺ເພວ ສມ຺ໂພຘາ ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ເສວ ສໂຕ ເອຕທໂຫສິ – ‘ນ ໂຂ ສຸເຂນ ສຸຂໍ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ທຸກ຺ເຂນ ໂຂ ສຸຂໍ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ອປເຣນ ສມເຍນ ທຫໂຣວ ສມາໂນ ສຸສຸກາຬເກໂສ ຠທ຺ເຣນ ໂຍພ຺ພເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຐເມນ ວຍສາ ອກາມການໍ ມາຕາປິຕູນໍ ອສ຺ສຸມຸຂານໍ ຣຸທນ຺ຕານໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໍ. ໂສ ເອວໍ ປພ຺ພຊິໂຕ ສມາໂນ ກິໍກຸສລຄເວສີ [ກິໍກຸສລໍຄເວສີ (ກ.)] ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສນ຺ຕິວຣປທໍ ປຣິເຍສມາໂນ ເຍນ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຬາຣໍ ກາລາມໍ ເອຕທໂວຈໍ – ‘ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ອາວຸໂສ ກາລາມ, ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸ’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣາຊກຸມາຣ, ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ມໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ວິຫຣຕາຍສ຺ມາ, ຕາທິໂສ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຍຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎູ ປຸຣິໂສ ນຈິຣສ຺ເສວ ສກໍ ອາຈຣິຍກໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫເຣຍ຺ຍາ’ຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ນຈິຣສ຺ເສວ ຂິປ຺ປເມວ ຕໍ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓິໍ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ຕາວຕເກເນວ ໂອຏ຺ຐປຫຕມຕ຺ເຕນ ລປິຕລາປນມຕ຺ເຕນ ຎາຓວາທຎ຺ຈ ວທາມິ, ເຖຣວາທຎ຺ຈ ຊານາມິ ປສ຺ສາມີຕິ ຈ ປຏິຊານາມິ, ອຫຎ຺ເຈວ ອຎ຺ເຎ ຈ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ນ ໂຂ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ເກວລໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕເກນ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມີຕິ ປເວເທຕິ; ອທ຺ຘາ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ຊານໍ ປສ຺ສໍ ວິຫຣຕີ’ຕິ.

‘‘ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເຍນ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຬາຣໍ ກາລາມໍ ເອຕທໂວຈໍ – ‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ໂນ, ອາວຸໂສ ກາລາມ, ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມີຕິ ປເວເທສີ’ຕິ [ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທສີຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)]? ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣາຊກຸມາຣ, ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນໍ ປເວເທສິ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ນ ໂຂ ອາຬາຣສ຺ເສວ ກາລາມສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ສທ຺ຘາ, ມຍ຺ຫໍປຕ຺ຖິ ສທ຺ຘາ; ນ ໂຂ ອາຬາຣສ຺ເສວ ກາລາມສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ວີຣິຍໍ…ເປ… ສຕິ… ສມາຘິ… ປຎ຺ຎາ, ມຍ຺ຫໍປຕ຺ຖິ ປຎ຺ຎາ. ຍໍນູນາຫໍ ຍໍ ຘມ຺ມໍ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມີຕິ ປເວເທຕິ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປທເຫຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ນຈິຣສ຺ເສວ ຂິປ຺ປເມວ ຕໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫາສິໍ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເຍນ ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຬາຣໍ ກາລາມໍ ເອຕທໂວຈໍ – ‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂນ, ອາວຸໂສ ກາລາມ, ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທສີ’ຕິ? ‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ ອຫໍ, ອາວຸໂສ, ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທມີ’ຕິ. ‘ອຫມ຺ປິ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມີ’ຕິ. ‘ລາຠາ ໂນ, ອາວຸໂສ, ສຸລທ຺ຘໍ ໂນ, ອາວຸໂສ, ເຍ ມຍໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຕາທິສໍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໍ ປສ຺ສາມ. ອິຕິ ຍາຫໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທມິ, ຕໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣສິ. ຍໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣສິ, ຕມຫໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທມິ. ອິຕິ ຍາຫໍ ຘມ຺ມໍ ຊານາມິ ຕໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ຊານາສິ; ຍໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ຊານາສິ ຕມຫໍ ຘມ຺ມໍ ຊານາມິ. ອິຕິ ຍາທິໂສ ອຫໍ, ຕາທິໂສ ຕຸວໍ; ຍາທິໂສ ຕຸວໍ ຕາທິໂສ ອຫໍ. ເອຫິ ທານິ, ອາວຸໂສ, ອຸໂຠວ ສນ຺ຕາ ອິມໍ ຄຓໍ ປຣິຫຣາມາ’ຕິ. ອິຕິ ໂຂ, ຣາຊກຸມາຣ, ອາຬາໂຣ ກາລາໂມ ອາຈຣິໂຍ ເມ ສມາໂນ (ອຕ຺ຕໂນ) [( ) ນຕ຺ຖິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ອນ຺ເຕວາສິໍ ມໍ ສມານໍ ອຕ຺ຕນາ [ອຕ຺ຕໂນ (ສີ. ປີ.)] ສມສມໍ ຐເປສິ, ອຸຬາຣາຍ ຈ ມໍ ປູຊາຍ ປູເຊສິ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ນິພ຺ພິທາຍ ນ ວິຣາຄາຍ ນ ນິໂຣຘາຍ ນ ອຸປສມາຍ ນ ອຠິຎ຺ຎາຍ ນ ສມ຺ໂພຘາຍ ນ ນິພ຺ພານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຍາວເທວ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນູປປຕ຺ຕິຍາ’ຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ຕໍ ຘມ຺ມໍ ອນລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມາ ນິພ຺ພິຊ຺ຊ ອປກ຺ກມິໍ.

໓໒໘. ‘‘ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ກິໍກຸສລຄເວສີ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສນ຺ຕິວຣປທໍ ປຣິເຍສມາໂນ ເຍນ ອຸທໂກ [ອຸທ຺ທໂກ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຣາມປຸຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸທກໍ ຣາມປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈໍ – ‘ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ອາວຸໂສ [ອາວຸໂສ ຣາມ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.) ປສ຺ສ ມ. ນິ. ໑.໒໗໘ ປາສຣາສິສຸຕ຺ເຕ], ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸ’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣາຊກຸມາຣ, ອຸທໂກ ຣາມປຸຕ຺ໂຕ ມໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ວິຫຣຕາຍສ຺ມາ, ຕາທິໂສ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຍຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎູ ປຸຣິໂສ ນຈິຣສ຺ເສວ ສກໍ ອາຈຣິຍກໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫເຣຍ຺ຍາ’ຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ນຈິຣສ຺ເສວ ຂິປ຺ປເມວ ຕໍ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓິໍ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ຕາວຕເກເນວ ໂອຏ຺ຐປຫຕມຕ຺ເຕນ ລປິຕລາປນມຕ຺ເຕນ ຎາຓວາທຎ຺ຈ ວທາມິ, ເຖຣວາທຎ຺ຈ ຊານາມິ ປສ຺ສາມີຕິ ຈ ປຏິຊານາມິ, ອຫຎ຺ເຈວ ອຎ຺ເຎ ຈ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ນ ໂຂ ຣາໂມ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ເກວລໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕເກນ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມີຕິ ປເວເທສິ; ອທ຺ຘາ ຣາໂມ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ຊານໍ ປສ຺ສໍ ວິຫາສີ’ຕິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເຍນ ອຸທໂກ ຣາມປຸຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸທກໍ ຣາມປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈໍ – ‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ໂນ, ອາວຸໂສ, ຣາໂມ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມີຕິ ປເວເທສີ’ຕິ? ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣາຊກຸມາຣ, ອຸທໂກ ຣາມປຸຕ຺ໂຕ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນໍ ປເວເທສິ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ນ ໂຂ ຣາມສ຺ເສວ ອໂຫສິ ສທ຺ຘາ, ມຍ຺ຫໍປຕ຺ຖິ ສທ຺ຘາ; ນ ໂຂ ຣາມສ຺ເສວ ອໂຫສິ ວີຣິຍໍ…ເປ… ສຕິ… ສມາຘິ… ປຎ຺ຎາ, ມຍ຺ຫໍປຕ຺ຖິ ປຎ຺ຎາ. ຍໍນູນາຫໍ ຍໍ ຘມ຺ມໍ ຣາໂມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມີຕິ ປເວເທຕິ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປທເຫຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ນຈິຣສ຺ເສວ ຂິປ຺ປເມວ ຕໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫາສິໍ.

‘‘ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເຍນ ອຸທໂກ ຣາມປຸຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸທກໍ ຣາມປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈໍ – ‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂນ, ອາວຸໂສ, ຣາໂມ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທສີ’ຕິ? ‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ຣາໂມ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທສີ’ຕິ. ‘ອຫມ຺ປິ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣາມີ’ຕິ. ‘ລາຠາ ໂນ, ອາວຸໂສ, ສຸລທ຺ຘໍ ໂນ, ອາວຸໂສ, ເຍ ມຍໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຕາທິສໍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໍ ປສ຺ສາມ. ອິຕິ ຍໍ ຘມ຺ມໍ ຣາໂມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທສິ ຕໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣສິ. ຍໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣສິ ຕໍ ຘມ຺ມໍ ຣາໂມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ປເວເທສິ. ອິຕິ ຍໍ ຘມ຺ມໍ ຣາໂມ ອຠິຎ຺ຎາສິ ຕໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ຊານາສິ; ຍໍ ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມໍ ຊານາສິ ຕໍ ຘມ຺ມໍ ຣາໂມ ອຠິຎ຺ຎາສິ. ອິຕິ ຍາທິໂສ ຣາໂມ ອໂຫສິ ຕາທິໂສ ຕຸວໍ, ຍາທິໂສ ຕຸວໍ ຕາທິໂສ ຣາໂມ ອໂຫສິ. ເອຫິ ທານິ, ອາວຸໂສ, ຕຸວໍ ອິມໍ ຄຓໍ ປຣິຫຣາ’ຕິ. ອິຕິ ໂຂ, ຣາຊກຸມາຣ, ອຸທໂກ ຣາມປຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ເມ ສມາໂນ ອາຈຣິຍຏ຺ຐາເນ ມໍ ຐເປສິ, ອຸຬາຣາຍ ຈ ມໍ ປູຊາຍ ປູເຊສິ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ນິພ຺ພິທາຍ ນ ວິຣາຄາຍ ນ ນິໂຣຘາຍ ນ ອຸປສມາຍ ນ ອຠິຎ຺ຎາຍ ນ ສມ຺ໂພຘາຍ ນ ນິພ຺ພານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຍາວເທວ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນູປປຕ຺ຕິຍາ’ຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ຕໍ ຘມ຺ມໍ ອນລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມາ ນິພ຺ພິຊ຺ຊ ອປກ຺ກມິໍ.

໓໒໙. ‘‘ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ກິໍກຸສລຄເວສີ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສນ຺ຕິວຣປທໍ ປຣິເຍສມາໂນ, ມຄເຘສຸ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ, ເຍນ ອຸຣຸເວລາ ເສນານິຄໂມ ຕທວສຣິໍ. ຕຕ຺ຖທ຺ທສໍ ຣມຓີຍໍ ຠູມິຠາຄໍ, ປາສາທິກຎ຺ຈ ວນສຓ຺ຑໍ, ນທີຎ຺ຈ ສນ຺ທນ຺ຕິໍ ເສຕກໍ ສຸປຕິຕ຺ຖໍ, ຣມຓີຍໍ ສມນ຺ຕາ ຈ ໂຄຈຣຄາມໍ. ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ເອຕທໂຫສິ – ‘ຣມຓີໂຍ ວຕ, ໂຠ, ຠູມິຠາໂຄ, ປາສາທິໂກ ຈ ວນສຓ຺ໂຑ, ນທິຎ຺ຈ ສນ຺ທນ຺ຕິໍ ເສຕກາ ສຸປຕິຕ຺ຖາ, ຣມຓີຍາ ສມນ຺ຕາ [ສາມນ຺ຕາ (?) ປຸຣິມປິຏ຺ເຐປິ] ຈ ໂຄຈຣຄາໂມ. ອລໍ ວຕິທໍ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຘານຕ຺ຖິກສ຺ສ ປຘານາຍາ’ຕິ. ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ຕຕ຺ເຖວ ນິສີທິໍ – ‘ອລມິທໍ ປຘານາຍາ’ຕິ. ອປິສ຺ສຸ ມໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ຕິສ຺ໂສ ອຸປມາ ປຏິຠໍສຸ ອນຈ຺ຉຣິຍາ ປຸພ຺ເພ ອສ຺ສຸຕປຸພ຺ພາ.

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຣາຊກຸມາຣ, ອລ຺ລໍ ກຏ຺ຐໍ ສສ຺ເນຫໍ ອຸທເກ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ອຖ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ອຸຕ຺ຕຣາຣຓິໍ ອາທາຍ – ‘ອຄ຺ຄິໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕສ຺ສາມິ, ເຕໂຊ ປາຕຸກຣິສ຺ສາມີ’ຕິ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ຣາຊກຸມາຣ, ອປິ ນຸ ໂສ ປຸຣິໂສ ອມຸໍ ອລ຺ລໍ ກຏ຺ຐໍ ສສ຺ເນຫໍ ອຸທເກ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອຸຕ຺ຕຣາຣຓິໍ ອາທາຍ ອຠິມນ຺ເຖນ຺ໂຕ [ອຠິມຕ຺ຖນ຺ໂຕ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ອຄ຺ຄິໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ເຕໂຊ ປາຕຸກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ຠນ຺ເຕ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ອທຸຎ຺ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ອລ຺ລໍ ກຏ຺ຐໍ ສສ຺ເນຫໍ ຕຎ຺ຈ ປນ ອຸທເກ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຍາວເທວ ຈ ປນ ໂສ ປຸຣິໂສ ກິລມຖສ຺ສ ວິຆາຕສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສາ’’ຕິ. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ຣາຊກຸມາຣ, ເຍ ຫິ ເກຈິ ສມຓາ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວາ ກາເຍນ ເຈວ ຈິຕ຺ເຕນ ຈ ກາເມຫິ ອວູປກຏ຺ຐາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ໂຍ ຈ ເນສໍ ກາເມສຸ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ ກາມສ຺ເນໂຫ ກາມມຸຈ຺ຉາ ກາມປິປາສາ ກາມປຣິຬາໂຫ ໂສ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ນ ສຸປ຺ປຫີໂນ ໂຫຕິ, ນ ສຸປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ໂຘ. ໂອປກ຺ກມິກາ ເຈປິ ເຕ ໂຠນ຺ໂຕ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ທຸກ຺ຂາ ຕິພ຺ພາ ຂຣາ ກຏຸກາ ເວທນາ ເວທຍນ຺ຕິ, ອຠພ຺ພາວ ເຕ ຎາຓາຍ ທສ຺ສນາຍ ອນຸຕ຺ຕຣາຍ ສມ຺ໂພຘາຍ. ໂນ ເຈປິ ເຕ ໂຠນ຺ໂຕ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ໂອປກ຺ກມິກາ ທຸກ຺ຂາ ຕິພ຺ພາ ຂຣາ ກຏຸກາ ເວທນາ ເວທຍນ຺ຕິ, ອຠພ຺ພາວ ເຕ ຎາຓາຍ ທສ຺ສນາຍ ອນຸຕ຺ຕຣາຍ ສມ຺ໂພຘາຍ. ອຍໍ ໂຂ ມໍ, ຣາຊກຸມາຣ, ປຐມາ ອຸປມາ ປຏິຠາສິ ອນຈ຺ຉຣິຍາ ປຸພ຺ເພ ອສ຺ສຸຕປຸພ຺ພາ.