໑໐. ກຓ຺ຓກຕ຺ຖລສຸຕ຺ຕໍ

໓໗໕. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ອຸຣຸຎ຺ຎາຍໍ [ອຸຊຸຎ຺ຎາຍໍ (ສີ. ປີ.), ອຸທຎ຺ຎາຍໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ວິຫຣຕິ ກຓ຺ຓກຕ຺ຖເລ ມິຄທາເຍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ອຸຣຸຎ຺ຎໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປຸຣິສໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ອມ຺ໂຠ ປຸຣິສ, ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມມ ວຈເນນ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທາຫິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉ – ‘ຣາຊາ, ຠນ຺ເຕ, ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທຕິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ວເທຫິ – ‘ອຊ຺ຊ ກິຣ, ຠນ຺ເຕ, ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສຕີ’’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ໂສ ປຸຣິໂສ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ໂສ ປຸຣິໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຣາຊາ, ຠນ຺ເຕ, ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທຕິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕິ; ເອວຎ຺ຈ ວເທຕິ – ‘ອຊ຺ຊ ກິຣ ຠນ຺ເຕ, ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສຕີ’’’ຕິ. ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ໂສມາ ຈ ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ – ‘‘ອຊ຺ຊ ກິຣ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ໂສມາ ຈ ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ ຣາຊານໍ ປເສນທິໍ ໂກສລໍ ຠຕ຺ຕາຠິຫາເຣ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ມຫາຣາຊ, ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ວຈເນນ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທາຫິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉ – ‘ໂສມາ ຈ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທຕິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’’ຕິ.

໓໗໖. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາໂສ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂສມາ ຈ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທຕິ [ວນ຺ທນ຺ຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)], ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’ຕິ [ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)]. ‘‘ກິໍ ປນ, ມຫາຣາຊ, ໂສມາ ຈ ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ ອຎ຺ຎໍ ທູຕໍ ນາລຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ໂສມາ ຈ ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ – ‘ອຊ຺ຊ ກິຣ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສຕີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ໂສມາ ຈ ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ ມໍ ຠຕ຺ຕາຠິຫາເຣ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘ເຕນ ຫິ, ມຫາຣາຊ, ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ວຈເນນ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທາຫິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉ – ໂສມາ ຈ ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ ຠຄວໂຕ ປາເທ ສິຣສາ ວນ຺ທຕິ, ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’’’ຕິ. ‘‘ສຸຂິນິໂຍ ໂຫນ຺ຕຸ ຕາ, ມຫາຣາຊ, ໂສມາ ຈ ຠຄິນີ ສກຸລາ ຈ ຠຄິນີ’’ຕິ.

໓໗໗. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສຸຕໍ ເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ເອວມາຫ – ‘ນຕ຺ຖິ ໂສ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ໂຍ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ສພ຺ພທສ຺ສາວີ ອປຣິເສສໍ ຎາຓທສ຺ສນໍ ປຏິຊານິສ຺ສຕິ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’ຕິ. ເຍ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ເອວມາຫໍສຸ – ‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ເອວມາຫ – ນຕ຺ຖິ ໂສ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ໂຍ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ສພ຺ພທສ຺ສາວີ ອປຣິເສສໍ ຎາຓທສ຺ສນໍ ປຏິຊານິສ຺ສຕິ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’ຕິ; ກຈ຺ຈິ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ວຸຕ຺ຕວາທິໂນ, ນ ຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠູເຕນ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂນ຺ຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຈານຸຘມ຺ມໍ ພ຺ຍາກໂຣນ຺ຕິ, ນ ຈ ໂກຈິ ສຫຘມ຺ມິໂກ ວາທານຸວາໂທ ຄາຣຍ຺ຫໍ ຐານໍ ອາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ? ‘‘ເຍ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ເອວມາຫໍສຸ – ‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ເອວມາຫ – ນຕ຺ຖິ ໂສ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ໂຍ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ສພ຺ພທສ຺ສາວີ ອປຣິເສສໍ ຎາຓທສ຺ສນໍ ປຏິຊານິສ຺ສຕິ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’ຕິ; ນ ເມ ເຕ ວຸຕ຺ຕວາທິໂນ, ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂນ຺ຕິ ຈ ປນ ມໍ ເຕ ອສຕາ ອຠູເຕນາ’’ຕິ.

໓໗໘. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ວິຏຏູຠໍ ເສນາປຕິໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ເສນາປຕິ, ອິມໍ ກຖາວຕ຺ຖຸໍ ຣາຊນ຺ເຕປຸເຣ ອພ຺ຠຸທາຫາສີ’’ຕິ? ‘‘ສຎ຺ຊໂຍ, ມຫາຣາຊ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອາກາສໂຄຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປຸຣິສໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ອມ຺ໂຠ ປຸຣິສ, ມມ ວຈເນນ ສຎ຺ຊຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ອາກາສໂຄຕ຺ຕໍ ອາມນ຺ເຕຫິ – ‘ຣາຊາ ຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ປເສນທິ ໂກສໂລ ອາມນ຺ເຕຕີ’’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ໂສ ປຸຣິໂສ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນ ສຎ຺ຊໂຍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອາກາສໂຄຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ສຎ຺ຊຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ອາກາສໂຄຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຣາຊາ ຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ປເສນທິ ໂກສໂລ ອາມນ຺ເຕຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສິຍາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ອຎ຺ຎເທວ ກິຎ຺ຈິ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ, ຕຎ຺ຈ ຊໂນ ອຎ຺ຎຖາປິ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ [ປຈ຺ຈາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ, ອຠິຊານາມິ ມຫາຣາຊ ວາຈໍ ຠາສິຕາຕິ (ສີ.)]. ຍຖາ ກຖໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອຠິຊານາຕິ ວາຈໍ ຠາສິຕາ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ ໂຂ ອຫໍ, ມຫາຣາຊ, ອຠິຊານາມິ ວາຈໍ ຠາສິຕາ – ‘ນຕ຺ຖິ ໂສ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ໂຍ ສກິເທວ ສພ຺ພໍ ຎສ຺ສຕິ, ສພ຺ພໍ ທກ຺ຂິຕິ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’’ຕິ. ‘‘ເຫຕຸຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອາຫ; ສເຫຕຸຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອາຫ – ‘ນຕ຺ຖິ ໂສ ສມໂຓ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວາ ໂຍ ສກິເທວ ສພ຺ພໍ ຎສ຺ສຕິ, ສພ຺ພໍ ທກ຺ຂິຕິ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’’ຕິ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠນ຺ເຕ, ວຓ຺ຓາ – ຂຕ຺ຕິຍາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ເວສ຺ສາ, ສຸທ຺ທາ. ອິເມສໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຈຕຸນ຺ນໍ ວຓ຺ຓານໍ ສິຍາ ວິເສໂສ ສິຍາ ນານາກຣຓ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ມຫາຣາຊ, ວຓ຺ຓາ – ຂຕ຺ຕິຍາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ເວສ຺ສາ, ສຸທ຺ທາ. ອິເມສໍ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຈຕຸນ຺ນໍ ວຓ຺ຓານໍ ທ຺ເວ ວຓ຺ຓາ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍນ຺ຕິ – ຂຕ຺ຕິຍາ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຈ – ຍທິທໍ ອຠິວາທນປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານອຎ຺ຊລິກມ຺ມສາມີຈິກມ຺ມານີ’’ຕິ [ສາມິຈິກມ຺ມານນ຺ຕິ (ສີ.)]. ‘‘ນາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກໍ ປຸຈ຺ຉາມິ; ສມ຺ປຣາຍິກາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉາມິ. ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠນ຺ເຕ, ວຓ຺ຓາ – ຂຕ຺ຕິຍາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ເວສ຺ສາ, ສຸທ຺ທາ. ອິເມສໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຈຕຸນ຺ນໍ ວຓ຺ຓານໍ ສິຍາ ວິເສໂສ ສິຍາ ນານາກຣຓ’’ນ຺ຕິ?

໓໗໙. ‘‘ປຎ຺ຈິມານິ, ມຫາຣາຊ, ປຘານິຍງ຺ຄານິ. ກຕມານິ ປຎ຺ຈ? ອິຘ, ມຫາຣາຊ, ຠິກ຺ຂຸ ສທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ສທ຺ທຫຕິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂພຘິໍ – ‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ ສຸຄໂຕ ໂລກວິທູ ອນຸຕ຺ຕໂຣ ປຸຣິສທມ຺ມສາຣຖິ ສຕ຺ຖາ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’ຕິ; ອປ຺ປາພາໂຘ ໂຫຕິ ອປ຺ປາຕງ຺ໂກ ສມເວປາກິນິຍາ ຄຫຓິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ນາຕິສີຕາຍ ນາຈ຺ຈຸຓ຺ຫາຍ ມຊ຺ຌິມາຍ ປຘານກ຺ຂມາຍ; ອສໂຐ ໂຫຕິ ອມາຍາວີ ຍຖາຠູຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ອາວິກຕ຺ຕາ ສຕ຺ຖຣິ ວາ ວິຎ຺ຎູສຸ ວາ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີສຸ; ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ ວິຫຣຕິ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຫານາຍ, ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປສມ຺ປທາຍ, ຖາມວາ ທຬ຺ຫປຣກ຺ກໂມ ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸໂຣ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ; ປຎ຺ຎວາ ໂຫຕິ ອຸທຍຕ຺ຖຄາມິນິຍາ ປຎ຺ຎາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຣິຍາຍ ນິພ຺ເພຘິກາຍ ສມ຺ມາທຸກ຺ຂກ຺ຂຍຄາມິນິຍາ – ອິມານິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ປຎ຺ຈ ປຘານິຍງ຺ຄານິ. ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ມຫາຣາຊ, ວຓ຺ຓາ – ຂຕ຺ຕິຍາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ເວສ຺ສາ, ສຸທ຺ທາ. ເຕ ຈສ຺ສຸ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປຘານິຍງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ; ເອຕ຺ຖ ປນ ເນສໍ ອສ຺ສ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາ’’ຕິ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠນ຺ເຕ, ວຓ຺ຓາ – ຂຕ຺ຕິຍາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ເວສ຺ສາ, ສຸທ຺ທາ. ເຕ ຈສ຺ສຸ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປຘານິຍງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ; ເອຕ຺ຖ ປນ ເນສໍ, ຠນ຺ເຕ, ສິຍາ ວິເສໂສ ສິຍາ ນານາກຣຓ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເອຕ຺ຖ ໂຂ ເນສາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ປຘານເວມຕ຺ຕຕໍ ວທາມິ. ເສຍ຺ຍຖາປິສ຺ສຸ, ມຫາຣາຊ, ທ຺ເວ ຫຕ຺ຖິທມ຺ມາ ວາ ອສ຺ສທມ຺ມາ ວາ ໂຄທມ຺ມາ ວາ ສຸທນ຺ຕາ ສຸວິນີຕາ, ທ຺ເວ ຫຕ຺ຖິທມ຺ມາ ວາ ອສ຺ສທມ຺ມາ ວາ ໂຄທມ຺ມາ ວາ ອທນ຺ຕາ ອວິນີຕາ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ເຍ ເຕ ທ຺ເວ ຫຕ຺ຖິທມ຺ມາ ວາ ອສ຺ສທມ຺ມາ ວາ ໂຄທມ຺ມາ ວາ ສຸທນ຺ຕາ ສຸວິນີຕາ, ອປິ ນຸ ເຕ ທນ຺ຕາວ ທນ຺ຕກາຣຓໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍຸໍ, ທນ຺ຕາວ ທນ຺ຕຠູມິໍ ສມ຺ປາປຸເຓຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ເຍ ປນ ເຕ ທ຺ເວ ຫຕ຺ຖິທມ຺ມາ ວາ ອສ຺ສທມ຺ມາ ວາ ໂຄທມ຺ມາ ວາ ອທນ຺ຕາ ອວິນີຕາ, ອປິ ນຸ ເຕ ອທນ຺ຕາວ ທນ຺ຕກາຣຓໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍຸໍ, ອທນ຺ຕາວ ທນ຺ຕຠູມິໍ ສມ຺ປາປຸເຓຍ຺ຍຸໍ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ເຕ ທ຺ເວ ຫຕ຺ຖິທມ຺ມາ ວາ ອສ຺ສທມ຺ມາ ວາ ໂຄທມ຺ມາ ວາ ສຸທນ຺ຕາ ສຸວິນີຕາ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຍໍ ຕໍ ສທ຺ເຘນ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ອປ຺ປາພາເຘນ ອສເຐນ ອມາຍາວິນາ ອາຣທ຺ຘວີຣິເຍນ ປຎ຺ຎວຕາ ຕໍ ວຕ [ຕໍ ຕຖາ ໂສ (ກ.)] ອສ຺ສທ຺ໂຘ ພຫ຺ວາພາໂຘ ສໂຐ ມາຍາວີ ກຸສີໂຕ ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎ ປາປຸຓິສ຺ສຕີຕິ – ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

໓໘໐. ‘‘ເຫຕຸຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອາຫ; ສເຫຕຸຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອາຫ. ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠນ຺ເຕ, ວຓ຺ຓາ – ຂຕ຺ຕິຍາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ເວສ຺ສາ, ສຸທ຺ທາ. ເຕ ຈສ຺ສຸ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປຘານິຍງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ເຕ ຈສ຺ສຸ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ; ເອຕ຺ຖ ປນ ເນສໍ, ຠນ຺ເຕ, ສິຍາ ວິເສໂສ ສິຍາ ນານາກຣຓ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເອຕ຺ຖ ໂຂ [ເອຕ຺ຖ ໂຂ ປນ (ສີ.)] ເນສາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ນ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ວທາມິ – ຍທິທໍ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ວິມຸຕ຺ຕິໍ. ເສຍ຺ຍຖາປິ, ມຫາຣາຊ, ປຸຣິໂສ ສຸກ຺ຂໍ ສາກກຏ຺ຐໍ ອາທາຍ ອຄ຺ຄິໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ເຕໂຊ ປາຕຸກເຣຍ຺ຍ; ອຖາປໂຣ ປຸຣິໂສ ສຸກ຺ຂໍ ສາລກຏ຺ຐໍ ອາທາຍ ອຄ຺ຄິໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ເຕໂຊ ປາຕຸກເຣຍ຺ຍ; ອຖາປໂຣ ປຸຣິໂສ ສຸກ຺ຂໍ ອມ຺ພກຏ຺ຐໍ ອາທາຍ ອຄ຺ຄິໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ເຕໂຊ ປາຕຸກເຣຍ຺ຍ; ອຖາປໂຣ ປຸຣິໂສ ສຸກ຺ຂໍ ອຸທຸມ຺ພຣກຏ຺ຐໍ ອາທາຍ ອຄ຺ຄິໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ເຕໂຊ ປາຕຸກເຣຍ຺ຍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ສິຍາ ນຸ ໂຂ ເຕສໍ ອຄ຺ຄີນໍ ນານາທາຣຸໂຕ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ອຈ຺ຈິຍາ ວາ ອຈ຺ຈິໍ, ວຓ຺ເຓນ ວາ ວຓ຺ຓໍ, ອາຠາຍ ວາ ອາຠ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’. ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຍໍ ຕໍ ເຕຊໍ ວີຣິຍາ ນິມ຺ມຖິຕໍ ປຘານາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕໍ [ວິຣິຍໍ ນິປ຺ຜຣຕິ, ຕໍ ປຈ຺ຉາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕໍ (ສີ.)], ນາຫໍ ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ນານາກຣຓໍ ວທາມິ – ຍທິທໍ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ວິມຸຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເຫຕຸຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອາຫ; ສເຫຕຸຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອາຫ. ກິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖິ ເທວາ’’ຕິ? ‘‘ກິໍ ປນ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ວເທສິ – ‘ກິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖິ ເທວາ’’’ຕິ? ‘‘ຍທິ ວາ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ເທວາ ອາຄນ຺ຕາໂຣ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ ຍທິ ວາ ອນາຄນ຺ຕາໂຣ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ’’? ‘‘ເຍ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ເທວາ ສພ຺ຍາພຊ຺ຌາ ເຕ ເທວາ ອາຄນ຺ຕາໂຣ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ, ເຍ ເຕ ເທວາ ອພ຺ຍາພຊ຺ຌາ ເຕ ເທວາ ອນາຄນ຺ຕາໂຣ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

໓໘໑. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ວິຏ຺ຏູໂຠ ເສນາປຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເຍ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ເທວາ ສພ຺ຍາພຊ຺ຌາ ອາຄນ຺ຕາໂຣ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ ເຕ ເທວາ, ເຍ ເຕ ເທວາ ອພ຺ຍາພຊ຺ຌາ ອນາຄນ຺ຕາໂຣ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ ເຕ ເທເວ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ຈາເວສ຺ສນ຺ຕິ ວາ ປພ຺ພາເຊສ຺ສນ຺ຕິ ວາ’’ຕິ?

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຍໍ ໂຂ ວິຏຏູໂຠ ເສນາປຕິ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ; ອຫໍ ຠຄວໂຕ ປຸຕ຺ໂຕ. ອຍໍ ໂຂ ກາໂລ ຍໍ ປຸຕ຺ໂຕ ປຸຕ຺ເຕນ ມນ຺ເຕຍ຺ຍາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ວິຏຏູຠໍ ເສນາປຕິໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ເສນາປຕິ, ຕໍ ເຍເວຕ຺ຖ ປຏິປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມິ; ຍຖາ ເຕ ຂເມຍ຺ຍ ຕຖາ ນໍ ພ຺ຍາກເຣຍ຺ຍາສິ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ເສນາປຕິ, ຍາວຕາ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ວິຊິຕໍ ຍຕ຺ຖ ຈ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ຈໍ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣຕິ, ປໂຫຕິ ຕຕ຺ຖ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ ປຸຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວນ຺ຕໍ ວາ ອພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວນ຺ຕໍ ວາ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ຈາເວຕຸໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ ວາ’’ຕິ? ‘‘ຍາວຕາ, ໂຠ, ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ວິຊິຕໍ ຍຕ຺ຖ ຈ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ຈໍ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣຕິ, ປໂຫຕິ ຕຕ຺ຖ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ ປຸຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວນ຺ຕໍ ວາ ອພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວນ຺ຕໍ ວາ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ຈາເວຕຸໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ ວາ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ເສນາປຕິ, ຍາວຕາ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ອວິຊິຕໍ ຍຕ຺ຖ ຈ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ນ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ຈໍ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣຕິ, ຕຕ຺ຖ ປໂຫຕິ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ ປຸຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວນ຺ຕໍ ວາ ອພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວນ຺ຕໍ ວາ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ຈາເວຕຸໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ ວາ’’ຕິ? ‘‘ຍາວຕາ, ໂຠ, ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ອວິຊິຕໍ ຍຕ຺ຖ ຈ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ນ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ຈໍ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣຕິ, ນ ຕຕ຺ຖ ປໂຫຕິ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ ປຸຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວນ຺ຕໍ ວາ ອພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວນ຺ຕໍ ວາ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ຈາເວຕຸໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ ວາ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ເສນາປຕິ, ສຸຕາ ເຕ ເທວາ ຕາວຕິໍສາ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ໂຠ. ສຸຕາ ເມ ເທວາ ຕາວຕິໍສາ. ອິຘາປິ ໂຠຕາ ຣຎ຺ຎາ ປເສນທິນາ ໂກສເລນ ສຸຕາ ເທວາ ຕາວຕິໍສາ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ເສນາປຕິ, ປໂຫຕິ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ເທເວ ຕາວຕິໍເສ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ຈາເວຕຸໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ ວາ’’ຕິ? ‘‘ທສ຺ສນມ຺ປິ, ໂຠ, ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ເທເວ ຕາວຕິໍເສ ນປ຺ປໂຫຕິ, ກຸໂຕ ປນ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ຈາເວສ຺ສຕິ ວາ ປພ຺ພາເຊສ຺ສຕິ ວາ’’ຕິ? ‘‘ເອວເມວ ໂຂ, ເສນາປຕິ, ເຍ ເຕ ເທວາ ສພ຺ຍາພຊ຺ຌາ ອາຄນ຺ຕາໂຣ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ ເຕ ເທວາ, ເຍ ເຕ ເທວາ ອພ຺ຍາພຊ຺ຌາ ອນາຄນ຺ຕາໂຣ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ ເຕ ເທເວ ທສ຺ສນາຍປິ ນປ຺ປໂຫນ຺ຕິ; ກຸໂຕ ປນ ຕມ຺ຫາ ຐານາ ຈາເວສ຺ສນ຺ຕິ ວາ ປພ຺ພາເຊສ຺ສນ຺ຕິ ວາ’’ຕິ?

໓໘໒. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກນາໂມ ອຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ? ‘‘ອານນ຺ໂທ ນາມ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ‘‘ອານນ຺ໂທ ວຕ, ໂຠ, ອານນ຺ທຣູໂປ ວຕ, ໂຠ! ເຫຕຸຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອາຫ; ສເຫຕຸຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອາຫ. ກິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖິ ພ຺ຣຫ຺ມາ’’ຕິ? ‘‘ກິໍ ປນ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ເອວໍ ວເທສິ – ‘ກິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຖິ ພ຺ຣຫ຺ມາ’’’ຕິ? ‘‘ຍທິ ວາ ໂສ, ຠນ຺ເຕ, ພ຺ຣຫ຺ມາ ອາຄນ຺ຕາ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ, ຍທິ ວາ ອນາຄນ຺ຕາ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ໂຍ ໂສ, ມຫາຣາຊ, ພ຺ຣຫ຺ມາ ສພ຺ຍາພຊ຺ໂຌ ໂສ ພ຺ຣຫ຺ມາ ອາຄນ຺ຕາ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕໍ, ໂຍ ໂສ ພ຺ຣຫ຺ມາ ອພ຺ຍາພຊ຺ໂຌ ໂສ ພ຺ຣຫ຺ມາ ອນາຄນ຺ຕາ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕໂຣ ປຸຣິໂສ ຣາຊານໍ ປເສນທິໍ ໂກສລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສຎ຺ຊໂຍ, ມຫາຣາຊ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອາກາສໂຄຕ຺ໂຕ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ສຎ຺ຊຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ອາກາສໂຄຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ອິມໍ ກຖາວຕ຺ຖຸໍ ຣາຊນ຺ເຕປຸເຣ ອພ຺ຠຸທາຫາສີ’’ຕິ? ‘‘ວິຏຏູໂຠ, ມຫາຣາຊ, ເສນາປຕີ’’ຕິ. ວິຏຏູໂຠ ເສນາປຕິ ເອວມາຫ – ‘‘ສຎ຺ຊໂຍ, ມຫາຣາຊ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອາກາສໂຄຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕໂຣ ປຸຣິໂສ ຣາຊານໍ ປເສນທິໍ ໂກສລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍານກາໂລ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ອປຸຈ຺ຉິມ຺ຫາ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ຠຄວາ ພ຺ຍາກາສິ; ຕຎ຺ຈ ປນມ຺ຫາກໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ ເຈວ ຂມຕິ ຈ, ເຕນ ຈມ຺ຫາ ອຕ຺ຕມນາ. ຈາຕຸວຓ຺ຓິສຸທ຺ຘິໍ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ອປຸຈ຺ຉິມ຺ຫາ, ຈາຕຸວຓ຺ຓິສຸທ຺ຘິໍ ຠຄວາ ພ຺ຍາກາສິ; ຕຎ຺ຈ ປນມ຺ຫາກໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ ເຈວ ຂມຕິ ຈ, ເຕນ ຈມ຺ຫາ ອຕ຺ຕມນາ. ອຘິເທເວ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ອປຸຈ຺ຉິມ຺ຫາ, ອຘິເທເວ ຠຄວາ ພ຺ຍາກາສິ; ຕຎ຺ຈ ປນມ຺ຫາກໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ ເຈວ ຂມຕິ ຈ, ເຕນ ຈມ຺ຫາ ອຕ຺ຕມນາ. ອຘິພ຺ຣຫ຺ມານໍ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວນ຺ຕໍ ອປຸຈ຺ຉິມ຺ຫາ, ອຘິພ຺ຣຫ຺ມານໍ ຠຄວາ ພ຺ຍາກາສິ; ຕຎ຺ຈ ປນມ຺ຫາກໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ ເຈວ ຂມຕິ ຈ, ເຕນ ຈມ຺ຫາ ອຕ຺ຕມນາ. ຍໍ ຍເທວ ຈ ມຍໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອປຸຈ຺ຉິມ຺ຫາ ຕໍ ຕເທວ ຠຄວາ ພ຺ຍາກາສິ; ຕຎ຺ຈ ປນມ຺ຫາກໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ ເຈວ ຂມຕິ ຈ, ເຕນ ຈມ຺ຫາ ອຕ຺ຕມນາ. ຫນ຺ທ, ຈ ທານິ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຄຈ຺ຉາມ; ພຫຸກິຈ຺ຈາ ມຍໍ ພຫຸກຣຓີຍາ’’ຕິ. ‘‘ຍສ຺ສທານິ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມີຕິ.

ກຓ຺ຓກຕ຺ຖລສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ທສມໍ.

ຣາຊວຄ຺ໂຄ ນິຏ຺ຐິໂຕ ຈຕຸຕ຺ໂຖ.