໒. ຣຏ຺ຐປາລສຸຕ຺ຕໍ

໒໙໓. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ກຸຣູສຸ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ເຍນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກໍ [ຖູລໂກຏ຺ຐິກໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ນາມ ກຸຣູນໍ ນິຄໂມ ຕທວສຣິ. ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຂ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກາ [ຖູລໂກຏ຺ຐິຕກາ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ – ‘‘ສມໂຓ ຂລຸ, ໂຠ, ໂຄຕໂມ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ສກ຺ຍກຸລາ ປພ຺ພຊິໂຕ ກຸຣູສຸ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຕໍ ໂຂ ປນ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ – ‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ ສຸຄໂຕ ໂລກວິທູ ອນຸຕ຺ຕໂຣ ປຸຣິສທມ຺ມສາຣຖິ ສຕ຺ຖາ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’ຕິ. ໂສ ອິມໍ ໂລກໍ ສເທວກໍ ສມາຣກໍ ສພ຺ຣຫ຺ມກໍ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ ປຊໍ ສເທວມນຸສ຺ສໍ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວເທຕິ. ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓໍ ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ປກາເສຕິ. ສາຘຸ ໂຂ ປນ ຕຖາຣູປານໍ ອຣຫຕໍ ທສ຺ສນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ; ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິໍສຸ, ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ; ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ; ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ນາມໂຄຕ຺ຕໍ ສາເວຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ; ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ເນ ໂຂ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກ ຠຄວາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ.

໒໙໔. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ນາມ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ອຄ຺ຄກຸລສ຺ສ [ອຄ຺ຄກຸລິກສ຺ສ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ປຸຕ຺ໂຕ ຕິສ຺ສໍ ປຣິສາຍໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຍຖາ ຍຖາ ຂ຺ວາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ [ຍຖາ ຍຖາ ໂຂ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ (ສີ.)], ນຍິທໍ ສຸກຣໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕາ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິຕາ ສມາທປິຕາ ສມຸຕ຺ເຕຊິຕາ ສມ຺ປຫໍສິຕາ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກມິໍສຸ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຈິຣປກ຺ກນ຺ເຕສຸ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກສຸ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິເກສຸ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຖາ ຍຖາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ນຍິທໍ ສຸກຣໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕາ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ. ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ. ລເຠຍ຺ຍາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ລເຠຍ຺ຍໍ ອຸປສມ຺ປທໍ. ປພ຺ພາເຊຕຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ [ເອຕ຺ຖ ‘‘ລເຠຍ຺ຍາຫໍ…ເປ… ອຸປສມ຺ປທໍ’’ຕິ ວາກ຺ຍທ຺ວຍໍ ສພ຺ເພສຸປິ ມູລໂປຕ຺ຖເກສຸ ທິສ຺ສຕິ, ປາຣາຊິກປາຬິຍໍ ປນ ສຸທິນ຺ນຠາຓວາເຣ ເອຕໍ ນຕ຺ຖິ. ‘‘ປພ຺ພາເຊຕຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ວາກ຺ຍໍ ມຣມ຺ມໂປຕ຺ຖເກ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ, ປາຣາຊິກປາຬິຍຎ຺ຈ ຕເທວ ອຕ຺ຖິ]. ‘‘ອນຸຎ຺ຎາໂຕສິ ປນ ຕ຺ວໍ, ຣຏ຺ຐປາລ, ມາຕາປິຕູຫິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ‘‘ນ ໂຂຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອນຸຎ຺ຎາໂຕ ມາຕາປິຕູຫິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ. ‘‘ນ ໂຂ, ຣຏ຺ຐປາລ, ຕຖາຄຕາ ອນນຸຎ຺ຎາຕໍ ມາຕາປິຕູຫິ ປຸຕ຺ຕໍ ປພ຺ພາເຊນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ສ຺ວາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຕຖາ ກຣິສ຺ສາມິ ຍຖາ ມໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ.

໒໙໕. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ເຍນ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອມ຺ມຕາຕາ, ຍຖາ ຍຖາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ນຍິທໍ ສຸກຣໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕາ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ. ອິຈ຺ຉາມຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ. ອນຸຊານາຖ ມໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ [ສຸຂປຣິຫໂຕ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.) (ເອຫິ ຕ຺ວໍ ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣ ຫິ ຈ, ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ, ນ ຕໍ ມຍໍ ອນຸຊານາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ,) ສພ຺ພຕ຺ຖ ທິສ຺ສຕິ, ສຸທິນ຺ນກຓ຺ເຑ ປນ ນຕ຺ຖິ, ອຏ຺ຐກຖາສຸປິ ນ ທສ຺ສິຕໍ]. ນ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອມ຺ມຕາຕາ, ຍຖາ ຍຖາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ນຍິທໍ ສຸກຣໍ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕາ ເອກນ຺ຕປຣິປຸຓ຺ຓໍ ເອກນ຺ຕປຣິສຸທ຺ຘໍ ສງ຺ຂລິຂິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕຸໍ. ອິຈ຺ຉາມຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ. ອນຸຊານາຖ ມໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ນ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ?

໒໙໖. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ – ‘‘ນ ມໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ ຕຕ຺ເຖວ ອນນ຺ຕຣຫິຕາຍ ຠູມິຍາ ນິປຊ຺ຊິ – ‘‘ອິເຘວ ເມ ມຣຓໍ ຠວິສ຺ສຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ວາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ເອກມ຺ປິ ຠຕ຺ຕໍ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ທ຺ເວປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ຕີຓິປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ຈຕ຺ຕາຣິປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ປຎ຺ຈປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ຉປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ, ສຕ຺ຕປິ ຠຕ຺ຕານິ ນ ຠຸຎ຺ຊິ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ນ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ [‘‘ມຣເຓນປິ ເຕ…ເປ… ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ ວາກ຺ຍທ຺ວຍໍ ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ, ປາຣາຊິກປາຬິຍໍ ປນ ປຐມຏ຺ຐາເນ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາ ອິຘ ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນ ປຸນາຄຕໍ ອຘິກໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ]. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ອຸຏ຺ເຐຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ; ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ. ນ ຕໍ ມຍໍ ອນຸຊານາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ [‘‘ມຣເຓນປິ ເຕ…ເປ… ປພ຺ພຊາຍາ’’ຕິ ວາກ຺ຍທ຺ວຍໍ ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ໂປຕ຺ຖເກສຸ ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ, ປາຣາຊິກປາຬິຍໍ ປນ ປຐມຏ຺ຐາເນ ເຍວ ທິສ຺ສຕິ. ຕສ຺ມາ ອິຘ ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນ ປຸນາຄຕໍ ອຘິກໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ]. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ…ເປ… ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ນ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ, ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ອຸຏ຺ເຐຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ; ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ. ນ ຕໍ ມຍໍ ອນຸຊານາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມຍໍ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສາມ. ກິໍ ປນ ມຍໍ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສາມ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ.

໒໙໗. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫາຍກາ ເຍນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ [ຕ຺ວໍ ໂຂ (ສີ. ປີ.)], ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ. ນ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ເຕ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ອຸຏ຺ເຐຫິ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ; ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ. ນ ຕໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ [ອນຸຊານນ຺ຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ມຣເຓນປິ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ເຕ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫາຍກາ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ມາຕາປິຕູນໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຠໂຕ, ນ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ, ມຣເຓນປິ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ເຕ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ? ອຸຏ຺ເຐຫິ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ, ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ. ນ ຕໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ, ມຣເຓນປິ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກາ ວິນາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ. ກິໍ ປນ ເຕ ຕໍ ຊີວນ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສນ຺ຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ? ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ.

໒໙໘. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫາຍກາ ເຍນ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອມ຺ມຕາຕາ, ເອໂສ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ອນນ຺ຕຣຫິຕາຍ ຠູມິຍາ ນິປນ຺ໂນ – ‘ອິເຘວ ເມ ມຣຓໍ ຠວິສ຺ສຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາ ວາ’ຕິ. ສເຈ ຕຸມ຺ເຫ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ນານຸຊານິສ຺ສຖ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ, ຕຕ຺ເຖວ [ຕຕ຺ເຖວສ຺ສ (ສີ.)] ມຣຓໍ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ສເຈ ປນ ຕຸມ຺ເຫ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ອນຸຊານິສ຺ສຖ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ, ປພ຺ພຊິຕມ຺ປິ ນໍ ທກ຺ຂິສ຺ສຖ. ສເຈ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ນາຠິຣມິສ຺ສຕິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ, ກາ ຕສ຺ສ [ກາ ຈສ຺ສ (ສີ.)] ອຎ຺ຎາ ຄຕິ ຠວິສ຺ສຕິ? ອິເຘວ ປຈ຺ຈາຄມິສ຺ສຕິ. ອນຸຊານາຖ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍາ’’ຕິ. ‘‘ອນຸຊານາມ, ຕາຕາ, ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ປພ຺ພຊິເຕນ ຈ ປນ [ປນ ເຕ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ມາຕາປິຕໂຣ ອຸທ຺ທສ຺ເສຕພ຺ພາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຫາຍກາ ເຍນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຏ຺ຐປາລໍ ກຸລປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ອຸຏ຺ເຐຫິ, ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ [‘‘ຕ຺ວໍ ໂຂສິ ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ ມາຕາປິຕູນໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ສຸເຂຘິໂຕ ສຸຂປຣິຫໂຕ, ນ ຕ຺ວໍ ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ ກສ຺ສຈິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຊານາສິ, ອຸຏ຺ເຐຫິ ສມ຺ມ ຣຏ຺ຐປາລ ຠຸຎ຺ຊ ຈ ປິວ ຈ ປຣິຈາເຣຫິ ຈ, ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປິວນ຺ໂຕ ປຣິຈາເຣນ຺ໂຕ ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຠິຣມສ຺ສຸ, (ສີ. ປີ. ກ.)], ອນຸຎ຺ຎາໂຕສິ ມາຕາປິຕູຫິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ປພ຺ພຊິເຕນ ຈ ປນ ເຕ ມາຕາປິຕໂຣ ອຸທ຺ທສ຺ເສຕພ຺ພາ’’ຕິ.

໒໙໙. ອຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ພລໍ ຄາເຫຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອນຸຎ຺ຎາໂຕ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ມາຕາປິຕູຫິ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ. ປພ຺ພາເຊຕຸ ມໍ ຠຄວາ’’ຕິ. ອລຕ຺ຖ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ອລຕ຺ຖ ອຸປສມ຺ປທໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຈິຣູປສມ຺ປນ຺ເນ ອາຍສ຺ມນ຺ເຕ ຣຏ຺ຐປາເລ ອຑ຺ຒມາສູປສມ຺ປນ຺ເນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ສາວຕ຺ຖິ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອາຕາປີ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ໂຕ ນຈິຣສ຺ເສວ – ຍສ຺ສຕ຺ຖາຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສມ຺ມເທວ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ ຕທນຸຕ຺ຕຣໍ – ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຣິໂຍສານໍ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫາສິ. ‘ຂີຓາ ຊາຕິ, ວຸສິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ກຕໍ ກຣຓີຍໍ, ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາ’ຕິ ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິ. ອຎ຺ຎຕໂຣ ໂຂ ປນາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອຣຫຕໍ ອໂຫສິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ມາຕາປິຕໂຣ ອຸທ຺ທສ຺ເສຕຸໍ, ສເຈ ມໍ ຠຄວາ ອນຸຊານາຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ເຈຕສາ ເຈໂຕ ປຣິຈ຺ຈ [ເຈໂຕປຣິວິຕກ຺ກໍ (ສີ. ປີ.)] ມນສາກາສິ. ຍຖາ [ຍທາ (ສີ. ປີ.)] ຠຄວາ ອຎ຺ຎາສິ – ‘‘ອຠພ຺ໂພ ໂຂ ຣຏ຺ຐປາໂລ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຫີນາຍາວຕ຺ຕິຕຸ’’ນ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍສ຺ສທານິ ຕ຺ວໍ, ຣຏ຺ຐປາລ, ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ເສນາສນໍ ສໍສາເມຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກໍ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິໂກ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ວິຫຣຕິ ຣຎ຺ໂຎ ໂກຣພ຺ຍສ຺ສ ມິຄຈີເຣ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປາວິສິ. ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ສປທານໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ສກປິຕຸ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ມຊ຺ຌິມາຍ ທ຺ວາຣສາລາຍ ອຸລ຺ລິຂາເປຕິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ. ທິສ຺ວານ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິເມຫິ ມຸຓ຺ຑເກຫິ ສມຓເກຫິ ອມ຺ຫາກໍ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ມນາໂປ ປພ຺ພາຊິໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ສກປິຕຸ ນິເວສເນ ເນວ ທານໍ ອລຕ຺ຖ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ; ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອກ຺ໂກສເມວ ອລຕ຺ຖ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຎາຕິທາສີ ອາຠິໂທສິກໍ ກຸມ຺ມາສໍ ຉຑ຺ເຑຕຸກາມາ ໂຫຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຕໍ ຎາຕິທາສິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສເຈຕໍ, ຠຄິນິ, ຉຑ຺ຑນີຍຘມ຺ມໍ, ອິຘ ເມ ປຕ຺ເຕ ອາກິຣາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຎາຕິທາສີ ຕໍ ອາຠິໂທສິກໍ ກຸມ຺ມາສໍ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປຕ຺ເຕ ອາກິຣນ຺ຕີ ຫຕ຺ຖານຎ຺ຈ ປາທານຎ຺ຈ ສຣສ຺ສ ຈ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄເຫສິ.

໓໐໐. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຎາຕິທາສີ ເຍນາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ມາຕາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ມາຕຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຄ຺ເຆຍ຺ເຍ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ – ‘ອຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’’ຕິ. ‘‘ສເຈ, ເຊ, ສຈ຺ຈໍ ຠຓສິ, ອທາສິໍ ຕໍ ກໂຣມີ’’ຕິ [ສຈ຺ຈໍ ວທສິ, ອທາສີ ຠວສີຕິ (ສີ. ປີ.), ສຈ຺ຈໍ ວທສິ, ອທາສີ ຠວິສ຺ສສິ (ກ.)]. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ມາຕາ ເຍນາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຄ຺ເຆ, ຄຫປຕິ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ – ‘ຣຏ຺ຐປາໂລ ກິຣ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’’ຕິ? ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຕໍ ອາຠິໂທສິກໍ ກຸມ຺ມາສໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ກຸຏ຺ຏມູລໍ [ກຸຑ຺ຑໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ນິສ຺ສາຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ເຍນາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຕ຺ຖິ ນາມ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອາຠິໂທສິກໍ ກຸມ຺ມາສໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສສິ? ນນຸ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ສກໍ ເຄຫໍ ຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ກຸໂຕ ໂນ, ຄຫປຕິ, ອມ຺ຫາກໍ ເຄຫໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິຕານໍ? ອນຄາຣາ ມຍໍ, ຄຫປຕິ. ອຄມມ຺ຫ ໂຂ ເຕ, ຄຫປຕິ, ເຄຫໍ, ຕຕ຺ຖ ເນວ ທານໍ ອລຕ຺ຖມ຺ຫ ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ; ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອກ຺ໂກສເມວ ອລຕ຺ຖມ຺ຫາ’’ຕິ. ‘‘ເອຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ຆຣໍ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ຄຫປຕິ, ກຕໍ ເມ ອຊ຺ຊ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ’’. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ອຘິວາເສຫິ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຘິວາເສສິ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ເຍນ ສກໍ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຊໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ກິລຎ຺ເຊຫິ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເອຖ ຕຸມ຺ເຫ, ວຘຸໂຍ, ເຍນ ອລງ຺ກາເຣນ ອລງ຺ກຕາ ປຸພ຺ເພ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປິຍາ ໂຫຖ ມນາປາ ເຕນ ອລງ຺ກາເຣນ ອລງ຺ກໂຣຖາ’’ຕິ.

໓໐໑. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ສເກ ນິເວສເນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ກາລໍ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ກາໂລ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ສກປິຕຸ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຊໍ ວິວຣາເປຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິທໍ ເຕ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ມາຕຸ ມຕ຺ຕິກໍ ຘນໍ, ອຎ຺ຎໍ ເປຕ຺ຕິກໍ, ອຎ຺ຎໍ ປິຕາມຫໍ. ສກ຺ກາ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂຠເຄ ຈ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ກາຕຸໍ. ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ [ຣຏ຺ຐປາລ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ (ສພ຺ພຕ຺ຖ)], ຫີນາຍາວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ໂຠເຄ ຈ ຠຸຎ຺ຊສ຺ສຸ ປຸຎ຺ຎານິ ຈ ກໂຣຫີ’’ຕິ. ‘‘ສເຈ ເມ ຕ຺ວໍ, ຄຫປຕິ, ວຈນໍ ກເຣຍ຺ຍາສິ, ອິມໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ປຸຎ຺ຊໍ ສກເຏ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ນິພ຺ພາຫາເປຕ຺ວາ ມຊ຺ເຌຄງ຺ຄາຍ ນທິຍາ ໂສເຕ ໂອປິລາເປຍ຺ຍາສິ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ ຫິ ເຕ, ຄຫປຕິ, ຕໂຕນິທານໍ ໂສກປຣິເທວທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສຸປາຍາສາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາ ປຈ຺ເຈກໍ ປາເທສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ກີທິສາ ນາມ ຕາ, ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕ, ອຈ຺ຉຣາໂຍ ຍາສໍ ຕ຺ວໍ ເຫຕຸ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣສີ’’ຕິ? ‘‘ນ ໂຂ ມຍໍ, ຠຄິນີ, ອຈ຺ຉຣານໍ ເຫຕຸ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣາມາ’’ຕິ. ‘‘ຠຄິນິວາເທນ ໂນ ອຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ຣຏ຺ຐປາໂລ ສມຸທາຈຣຕີ’’ຕິ ຕາ ຕຕ຺ເຖວ ມຸຈ຺ຉິຕາ ປປຕິໍສຸ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ປິຕຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສເຈ, ຄຫປຕິ, ໂຠຊນໍ ທາຕພ຺ພໍ, ເທຖ; ມາ ໂນ ວິເຫເຐຖາ’’ຕິ. ‘‘ຠຸຎ຺ຊ, ຕາຕ ຣຏ຺ຐປາລ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ປິຕາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປສິ ສມ຺ປວາເຣສິ.

໓໐໒. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຠຸຕ຺ຕາວີ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓີ ຐິຕໂກວ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ພິມ຺ພໍ, ອຣຸກາຍໍ ສມຸສ຺ສິຕໍ;

ອາຕຸຣໍ ພຫຸສງ຺ກປ຺ປໍ, ຍສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ຘຸວໍ ຐິຕິ.

‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ຣູປໍ, ມຓິນາ ກຸຓ຺ຑເລນ ຈ;

ອຏ຺ຐິ ຕເຈນ ໂອນທ຺ຘໍ, ສຫ ວຕ຺ເຖຠິ ໂສຠຕິ.

‘‘ອລຕ຺ຕກກຕາ ປາທາ, ມຸຂໍ ຈຸຓ຺ຓກມກ຺ຂິຕໍ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ອຏ຺ຐາປທກຕາ ເກສາ, ເນຕ຺ຕາ ອຎ຺ຊນມກ຺ຂິຕາ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ອຎ຺ຊນີວ ນວາ [ອຎ຺ຊນີວຓ຺ຓວາ (ກ.)] ຈິຕ຺ຕາ, ປູຕິກາໂຍ ອລງ຺ກໂຕ;

ອລໍ ພາລສ຺ສ ໂມຫາຍ, ໂນ ຈ ປາຣຄເວສິໂນ.

‘‘ໂອທຫິ ມິຄໂວ ປາສໍ, ນາສທາ ວາກຣໍ ມິໂຄ;

ຠຸຕ຺ວາ ນິວາປໍ ຄຈ຺ຉາມ [ຄຈ຺ຉາມິ (ສ຺ຍາ. ກ.)], ກນ຺ທນ຺ເຕ ມິຄພນ຺ຘເກ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຐິຕໂກວ ອິມາ ຄາຖາ ຠາສິຕ຺ວາ ເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ໂກຣພ຺ຍສ຺ສ ມິຄຈີຣໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສີທິ.

໓໐໓. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ມິຄວໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ໂສເຘຫິ, ສມ຺ມ ມິຄວ, ມິຄຈີຣໍ ອຸຍ຺ຍານຠູມິໍ; ຄຈ຺ຉາມ ສຸຠູມິໍ ທສ຺ສນາຍາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ມິຄໂວ ຣຎ຺ໂຎ ໂກຣພ຺ຍສ຺ສ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ມິຄຈີຣໍ ໂສເຘນ຺ໂຕ ອທ຺ທສ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສິນ຺ນໍ. ທິສ຺ວານ ເຍນ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ໂກຣພ຺ຍໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ສຸທ຺ຘໍ ໂຂ ເຕ, ເທວ, ມິຄຈີຣໍ. ອຕ຺ຖິ ເຈຕ຺ຖ ຣຏ຺ຐປາໂລ ນາມ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ອຄ຺ຄກຸລສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຍສ຺ສ ຕ຺ວໍ ອຠິຓ຺ຫໍ ກິຕ຺ຕຍມາໂນ ອໂຫສິ, ໂສ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ມິຄວ, ອລໍ ທານຊ຺ຊ ອຸຍ຺ຍານຠູມິຍາ. ຕເມວ ທານິ ມຍໍ ຠວນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ປຍິຣຸປາສິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ‘‘ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍຕ຺ຕໍ ຕໍ ສພ຺ພໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຠທ຺ຣໍ ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິກມ຺ຫາ ນິຍ຺ຍາສິ ມຫຈ຺ຈຣາຊານຸຠາເວນ [ມຫຈ຺ຈາ ຣາຊານຸຠາເວນ (ສີ.)] ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ທສ຺ສນາຍ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ອຸສ຺ສຏາຍ ອຸສ຺ສຏາຍ ປຣິສາຍ ເຍນາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ຣຏ຺ຐປາເລນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ເອກມນ຺ຕໍ ຐິໂຕ ໂຂ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອິຘ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາລ ຫຕ຺ຖຕ຺ຖເຣ [ກຏ຺ຐຕ຺ຖເຣ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ນິສີທຕູ’’ຕິ. ‘‘ອລໍ, ມຫາຣາຊ, ນິສີທ ຕ຺ວໍ; ນິສິນ຺ໂນ ອຫໍ ສເກ ອາສເນ’’ຕິ. ນິສີທິ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ. ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ຣຏ຺ຐປາລໍ ເອຕທໂວຈ –

໓໐໔. ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ປາຣິຊຸຎ຺ຎານິ ເຍຫິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ອິເຘກຈ຺ເຈ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ. ກຕມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ? ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ກຕມຎ຺ຈ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ? ອິຘ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອກຈ຺ໂຈ ຊິຓ຺ໂຓ ໂຫຕິ ວຸຑ຺ໂຒ ມຫລ຺ລໂກ ອທ຺ຘຄໂຕ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ໂສ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ອຫໍ ໂຂມ຺ຫິ ເອຕຣຫິ ຊິຓ຺ໂຓ ວຸຑ຺ໂຒ ມຫລ຺ລໂກ ອທ຺ຘຄໂຕ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ນ ໂຂ ປນ ມຍາ ສຸກຣໍ ອນຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ຜາຕິໍ ກາຕຸໍ [ຜາຕິກຕ຺ຕຸໍ (ສີ.)]. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ເຕນ ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ຠວໍ ໂຂ ປນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເອຕຣຫິ ທຫໂຣ ຍຸວາ ສຸສຸກາຬເກໂສ ຠທ຺ເຣນ ໂຍພ຺ພເນນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຐເມນ ວຍສາ. ຕໍ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຊຣາປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ?

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ? ອິຘ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອກຈ຺ໂຈ ອາພາຘິໂກ ໂຫຕິ ທຸກ຺ຂິໂຕ ພາຬ຺ຫຄິລາໂນ. ໂສ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ອຫໍ ໂຂມ຺ຫິ ເອຕຣຫິ ອາພາຘິໂກ ທຸກ຺ຂິໂຕ ພາຬ຺ຫຄິລາໂນ. ນ ໂຂ ປນ ມຍາ ສຸກຣໍ ອນຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ຜາຕິໍ ກາຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ເຕນ ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ຠວໍ ໂຂ ປນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ເອຕຣຫິ ອປ຺ປາພາໂຘ ອປ຺ປາຕງ຺ໂກ ສມເວປາກິນິຍາ ຄຫຓິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ນາຕິສີຕາຍ ນາຈ຺ຈຸຓ຺ຫາຍ. ຕໍ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ພ຺ຍາຘິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ?

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ? ອິຘ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອກຈ຺ໂຈ ອຑ຺ໂຒ ໂຫຕິ ມຫທ຺ຘໂນ ມຫາໂຠໂຄ. ຕສ຺ສ ເຕ ໂຠຄາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ໂສ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ອຫໍ ໂຂ ປຸພ຺ເພ ອຑ຺ໂຒ ອໂຫສິໍ ມຫທ຺ຘໂນ ມຫາໂຠໂຄ. ຕສ຺ສ ເມ ເຕ ໂຠຄາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຕາ. ນ ໂຂ ປນ ມຍາ ສຸກຣໍ ອນຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ຜາຕິໍ ກາຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ເຕນ ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ຠວໍ ໂຂ ປນ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ອຄ຺ຄກຸລສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ. ຕໍ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ?

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ? ອິຘ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ພຫູ ໂຫນ຺ຕິ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ. ຕສ຺ສ ເຕ ຎາຕກາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ໂສ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ມມໍ ໂຂ ປຸພ຺ເພ ພຫູ ອເຫສຸໍ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ. ຕສ຺ສ ເມ ເຕ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຕາ. ນ ໂຂ ປນ ມຍາ ສຸກຣໍ ອນຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຘິຄຕໍ ວາ ໂຠຄໍ ຜາຕິໍ ກາຕຸໍ. ຍໍນູນາຫໍ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ໂສ ເຕນ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ເຎນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ. ໂຠໂຕ ໂຂ ປນ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຖຸລ຺ລໂກຏ຺ຐິເກ ພຫູ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ. ຕໍ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ຎາຕິປາຣິຊຸຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ?

‘‘ອິມານິ ໂຂ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຈຕ຺ຕາຣິ ປາຣິຊຸຎ຺ຎານິ, ເຍຫິ ປາຣິຊຸຎ຺ເຎຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ອິເຘກຈ຺ເຈ ເກສມສ຺ສຸໍ ໂອຫາເຣຕ຺ວາ ກາສາຍານິ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ. ຕານິ ໂຠໂຕ ຣຏ຺ຐປາລສ຺ສ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ຎຕ຺ວາ ວາ ທິສ຺ວາ ວາ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ?

໓໐໕. ‘‘ອຕ຺ຖິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາ, ເຍ ອຫໍ [ຍມຫໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ຈ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ‘ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ’ຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ປຐໂມ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ‘ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ’ຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ທຸຕິໂຍ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ‘ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍ’ນ຺ຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຕຕິໂຍ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’ຕິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ຘມ຺ມຸທ຺ເທໂສ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ອິເມ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາ, ເຍ ອຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ.

໓໐໖. ‘‘‘ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ’ຕິ – ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອາຫ. ອິມສ຺ສ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ? ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຕ຺ວໍ ວີສຕິວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກປິ ປຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກປິ ຫຕ຺ຖິສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ອສ຺ສສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຣຖສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຘນຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຖຣຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ອູຣຸພລີ ພາຫຸພລີ ອລມຕ຺ໂຕ ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ’’ຕິ? ‘‘ອໂຫສິໍ ອຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ວີສຕິວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກປິ ປຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກປິ ຫຕ຺ຖິສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ອສ຺ສສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຣຖສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຘນຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ຖຣຸສ຺ມິມ຺ປິ ກຕາວີ ອູຣຸພລີ ພາຫຸພລີ ອລມຕ຺ໂຕ ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ. ອປ຺ເປກທາຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອິທ຺ຘິມາວ ມຎ຺ເຎ ນ [ອິທ຺ຘິມາ ມຎ຺ເຎ ນ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ອິທ຺ຘິມາ ຈ ມຎ຺ເຎ (ສີ.), ນ ວິຍ ມຎ຺ເຎ (ກ.)] ອຕ຺ຕໂນ ພເລນ ສມສມໍ ສມນຸປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ເອວເມວ ຕ຺ວໍ ເອຕຣຫິ ອູຣຸພລີ ພາຫຸພລີ ອລມຕ຺ໂຕ ສງ຺ຄາມາວຈໂຣ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ. ເອຕຣຫິ ຊິຓ຺ໂຓ ວຸຑ຺ໂຒ ມຫລ຺ລໂກ ອທ຺ຘຄໂຕ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ ອາສີຕິໂກ ເມ ວໂຍ ວຕ຺ຕຕິ. ອປ຺ເປກທາຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ‘ອິຘ ປາທໍ ກຣິສ຺ສາມີ’ຕິ ອຎ຺ເຎເນວ ປາທໍ ກໂຣມີ’’ຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ – ‘ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ’ຕິ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ’ຕິ. ອຸປນິຍ຺ຍຕິ ຫິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ.

‘‘ສໍວິຊ຺ຊນ຺ເຕ ໂຂ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອິມສ຺ມິໍ ຣາຊກຸເລ ຫຕ຺ຖິກາຍາປິ ອສ຺ສກາຍາປິ ຣຖກາຍາປິ ປຕ຺ຕິກາຍາປິ, ອມ຺ຫາກໍ ອາປທາສຸ ປຣິໂຍຘາຍ ວຕ຺ຕິສ຺ສນ຺ຕິ. ‘ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ’ຕິ – ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອາຫ. ອິມສ຺ສ ປນ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ? ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອຕ຺ຖິ ເຕ ໂກຈິ ອນຸສາຍິໂກ ອາພາໂຘ’’ຕິ? ‘‘ອຕ຺ຖິ ເມ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອນຸສາຍິໂກ ອາພາໂຘ. ອປ຺ເປກທາ ມໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ ໂຫນ຺ຕິ – ‘ອິທານິ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕິ, ອິທານິ ຣາຊາ ໂກຣພ຺ໂຍ ກາລໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ລຠສິ ຕ຺ວໍ ເຕ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ເຈ ຎາຕິສາໂລຫິເຕ – ‘ອາຍນ຺ຕຸ ເມ ໂຠນ຺ໂຕ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ, ສພ຺ເພວ ສນ຺ຕາ ອິມໍ ເວທນໍ ສໍວິຠຊຖ, ຍຖາຫໍ ລຫຸກຕຣິກໍ ເວທນໍ ເວທິເຍຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ – ອຸທາຫຸ ຕ຺ວໍເຍວ ຕໍ ເວທນໍ ເວທິຍສີ’’ຕິ? ‘‘ນາຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ລຠາມິ ເຕ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ເຈ ຎາຕິສາໂລຫິເຕ – ‘ອາຍນ຺ຕຸ ເມ ໂຠນ຺ໂຕ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈາ ຎາຕິສາໂລຫິຕາ, ສພ຺ເພວ ສນ຺ຕາ ອິມໍ ເວທນໍ ສໍວິຠຊຖ, ຍຖາຫໍ ລຫຸກຕຣິກໍ ເວທນໍ ເວທິເຍຍ຺ຍ’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຫເມວ ຕໍ ເວທນໍ ເວທິຍາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ – ‘ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ’ຕິ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ’ຕິ. ອຕາໂຓ ຫິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ.

‘‘ສໍວິຊ຺ຊຕິ ໂຂ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອິມສ຺ມິໍ ຣາຊກຸເລ ປຫູຕໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ຠູມິຄຕຎ຺ຈ ເວຫາສຄຕຎ຺ຈ. ‘ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍ’ນ຺ຕິ – ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອາຫ. ອິມສ຺ສ ປນ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ? ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຍຖາ ຕ຺ວໍ ເອຕຣຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ ປຣິຈາເຣສິ, ລຈ຺ຉສິ ຕ຺ວໍ ປຣຕ຺ຖາປິ – ‘ເອວເມວາຫໍ ອິເມເຫວ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ ປຣິຈາເຣມີ’ຕິ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ເຎ ອິມໍ ໂຠຄໍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕ຺ວໍ ປນ ຍຖາກມ຺ມໍ ຄມິສ຺ສສີ’’ຕິ? ‘‘ຍຖາຫໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ເອຕຣຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ ປຣິຈາເຣມິ, ນາຫໍ ລຈ຺ຉາມິ ປຣຕ຺ຖາປິ – ‘ເອວເມວ ອິເມເຫວ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ ສມງ຺ຄີຠູໂຕ ປຣິຈາເຣມີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຎ຺ເຎ ອິມໍ ໂຠຄໍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ; ອຫໍ ປນ ຍຖາກມ຺ມໍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ – ‘ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍ’ນ຺ຕິ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ຈ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍ’ນ຺ຕິ. ອສ຺ສໂກ ຫິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂລໂກ ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍໍ.

‘‘‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’ຕິ – ຠວໍ ຣຏ຺ຐປາໂລ ອາຫ. ອິມສ຺ສ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຠາສິຕສ຺ສ ກຖໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ? ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ຜີຕໍ ກຸຣຸໍ ອຊ຺ຌາວສສີ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ຜີຕໍ ກຸຣຸໍ ອຊ຺ຌາວສາມີ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ສທ຺ຘາຍິໂກ ປຈ຺ຈຍິໂກ. ໂສ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ – ‘ຍຄ຺ເຆ, ມຫາຣາຊ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ, ອຫໍ ອາຄຈ຺ຉາມິ ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ? ຕຕ຺ຖທ຺ທສໍ ມຫນ຺ຕໍ ຊນປທໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ຜີຕຎ຺ຈ ພຫຸຊນໍ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສໍ. ພຫູ ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖິກາຍາ ອສ຺ສກາຍາ ຣຖກາຍາ ປຕ຺ຕິກາຍາ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ຘນຘຎ຺ຎໍ [ທນ຺ຕາຊິນໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)]; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ອກຕຎ຺ເຈວ ກຕຎ຺ຈ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິປຣິຄ຺ຄໂຫ. ສກ຺ກາ ຈ ຕາວຕເກເນວ ພລມຕ຺ເຕນ [ພລຕ຺ເຖນ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.), ພຫລຕ຺ເຖນ (ກ.)] ອຠິວິຊິນິຕຸໍ. ອຠິວິຊິນ, ມຫາຣາຊາ’ຕິ, ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ຕມ຺ປິ ມຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອຠິວິຊິຍ ອຊ຺ຌາວເສຍ຺ຍາມາ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ມຫາຣາຊ, ອິຘ ປຸຣິໂສ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ປຈ຺ຉິມາຍ ທິສາຍ… ອຸຕ຺ຕຣາຍ ທິສາຍ… ທກ຺ຂິຓາຍ ທິສາຍ… ປຣສມຸທ຺ທໂຕ ສທ຺ຘາຍິໂກ ປຈ຺ຈຍິໂກ. ໂສ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ – ‘ຍຄ຺ເຆ, ມຫາຣາຊ, ຊາເນຍ຺ຍາສິ, ອຫໍ ອາຄຈ຺ຉາມິ ປຣສມຸທ຺ທໂຕ? ຕຕ຺ຖທ຺ທສໍ ມຫນ຺ຕໍ ຊນປທໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ຜີຕຎ຺ຈ ພຫຸຊນໍ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສໍ. ພຫູ ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖິກາຍາ ອສ຺ສກາຍາ ຣຖກາຍາ ປຕ຺ຕິກາຍາ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ຘນຘຎ຺ຎໍ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ອກຕຎ຺ເຈວ ກຕຎ຺ຈ; ພຫຸ ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຖິປຣິຄ຺ຄໂຫ. ສກ຺ກາ ຈ ຕາວຕເກເນວ ພລມຕ຺ເຕນ ອຠິວິຊິນິຕຸໍ. ອຠິວິຊິນ, ມຫາຣາຊາ’ຕິ, ກິນ຺ຕິ ນໍ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ? ‘‘ຕມ຺ປິ ມຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອຠິວິຊິຍ ອຊ຺ຌາວເສຍ຺ຍາມາ’’ຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສນ຺ຘາຍ ຠາສິຕໍ – ‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’ຕິ, ຍມຫໍ ຎຕ຺ວາ ຈ ທິສ຺ວາ ສຸຕ຺ວາ ຈ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ‘‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ອພ຺ຠຸຕໍ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ! ຍາວ ສຸຠາສິຕໍ ຈິທໍ ເຕນ ຠຄວຕາ ຊານຕາ ປສ຺ສຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ – ‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’ຕິ. ອູໂນ ຫິ, ໂຠ ຣຏ຺ຐປາລ, ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’’ຕິ.

ອິທມໂວຈ ອາຍສ຺ມາ ຣຏ຺ຐປາໂລ. ອິທໍ ວຕ຺ວາ ອຖາປຣໍ ເອຕທໂວຈ –

໓໐໗. ‘‘ປສ຺ສາມິ ໂລເກ ສຘເນ ມນຸສ຺ເສ,

ລທ຺ຘານ ວິຕ຺ຕໍ ນ ທທນ຺ຕິ ໂມຫາ;

ລຸທ຺ຘາ ຘນໍ [ລທ຺ຘາ ຘນໍ (ກ.)] ສນ຺ນິຈຍໍ ກໂຣນ຺ຕິ,

ຠິຍ຺ໂຍວ ກາເມ ອຠິປຕ຺ຖຍນ຺ຕິ.

‘‘ຣາຊາ ປສຍ຺ຫາ ປຖວິໍ ວິຊິຕ຺ວາ,

ສສາຄຣນ຺ຕໍ ມຫິມາວສນ຺ໂຕ [ມຫິຍາ ວສນ຺ໂຕ (ສີ. ກ.)];

ໂອຣໍ ສມຸທ຺ທສ຺ສ ອຕິຕ຺ຕຣູໂປ,

ປາຣໍ ສມຸທ຺ທສ຺ສປິ ປຕ຺ຖເຍຖ.

‘‘ຣາຊາ ຈ ອຎ຺ເຎ ຈ ພຫູ ມນຸສ຺ສາ,

ອວີຕຕຓ຺ຫາ [ອຕິຕ຺ຕຕຓ຺ຫາ (ກ.)] ມຣຓໍ ອຸເປນ຺ຕິ;

ອູນາວ ຫຸຕ຺ວານ ຊຫນ຺ຕິ ເທຫໍ,

ກາເມຫິ ໂລກມ຺ຫິ ນ ຫຕ຺ຖິ ຕິຕ຺ຕິ.

‘‘ກນ຺ທນ຺ຕິ ນໍ ຎາຕີ ປກິຣິຍ ເກເສ,

ອໂຫວຕາ ໂນ ອມຣາຕິ ຈາຫຸ;

ວຕ຺ເຖນ ນໍ ປາຣຸຕໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ,

ຈິຕໍ ສມາທາຍ [ສມາຘາຍ (ສີ.)] ຕໂຕຑຫນ຺ຕິ.

‘‘ໂສ ຑຍ຺ຫຕິ ສູເລຫິ ຕຸຊ຺ຊມາໂນ,

ເອເກນ ວຕ຺ເຖນ ປຫາຍ ໂຠເຄ;

ນ ມີຍມານສ຺ສ ຠວນ຺ຕິ ຕາຓາ,

ຎາຕີຘ ມິຕ຺ຕາ ອຖ ວາ ສຫາຍາ.

‘‘ທາຍາທກາ ຕສ຺ສ ຘນໍ ຫຣນ຺ຕິ,

ສຕ຺ໂຕ ປນ ຄຈ຺ຉຕິ ເຍນ ກມ຺ມໍ;

ນ ມີຍມານໍ ຘນມນ຺ເວຕິ ກິຎ຺ຈິ,

ປຸຕ຺ຕາ ຈ ທາຣາ ຈ ຘນຎ຺ຈ ຣຏ຺ຐໍ.

‘‘ນ ທີຆມາຍຸໍ ລຠເຕ ຘເນນ, ນ ຈາປິ ວິຕ຺ເຕນ ຊຣໍ ວິຫນ຺ຕິ;

ອປ຺ປໍ ຫິທໍ ຊີວິຕມາຫຸ ຘີຣາ, ອສສ຺ສຕໍ ວິປ຺ປຣິຓາມຘມ຺ມໍ.

‘‘ອຑ຺ຒາ ທລິທ຺ທາ ຈ ຜຸສນ຺ຕິ ຜສ຺ສໍ,

ພາໂລ ຈ ຘີໂຣ ຈ ຕເຖວ ຜຸຏ຺ໂຐ;

ພາໂລ ຈ ພາລ຺ຍາ ວຘິໂຕວ ເສຕິ,

ຘີໂຣ ຈ [ຘີໂຣວ (ກ.)] ນ ເວຘຕິ ຜສ຺ສຜຸຏ຺ໂຐ.

‘‘ຕສ຺ມາ ຫິ ປຎ຺ຎາວ ຘເນນ ເສຍ຺ໂຍ,

ຍາຍ ໂວສານມິຘາຘິຄຈ຺ຉຕິ;

ອພ຺ໂຍສິຕຕ຺ຕາ [ອໂສສິຕຕ຺ຕາ (ສີ. ປີ.)] ຫິ ຠວາຠເວສຸ,

ປາປານິ ກມ຺ມານິ ກໂຣນ຺ຕິ ໂມຫາ.

‘‘ອຸເປຕິ ຄພ຺ຠຎ຺ຈ ປຣຎ຺ຈ ໂລກໍ,

ສໍສາຣມາປຊ຺ຊ ປຣມ຺ປຣາຍ;

ຕສ຺ສປ຺ປປຎ຺ໂຎ ອຠິສທ຺ທຫນ຺ໂຕ,

ອຸເປຕິ ຄພ຺ຠຎ຺ຈ ປຣຎ຺ຈ ໂລກໍ.

‘‘ໂຈໂຣ ຍຖາ ສນ຺ຘິມຸເຂ ຄຫິໂຕ,

ສກມ຺ມຸນາ ຫຎ຺ຎຕິ ປາປຘມ຺ໂມ;

ເອວໍ ປຊາ ເປຈ຺ຈ ປຣມ຺ຫິ ໂລເກ,

ສກມ຺ມຸນາ ຫຎ຺ຎຕິ ປາປຘມ຺ໂມ.

‘‘ກາມາຫິ ຈິຕ຺ຣາ ມຘຸຣາ ມໂນຣມາ,

ວິຣູປຣູເປນ ມເຖນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ;

ອາທີນວໍ ກາມຄຸເຓສຸ ທິສ຺ວາ,

ຕສ຺ມາ ອຫໍ ປພ຺ພຊິໂຕມ຺ຫິ ຣາຊ.

‘‘ທຸມປ຺ຜລາເນວ ປຕນ຺ຕິ ມາຓວາ,

ທຫຣາ ຈ ວຸຑ຺ຒາ ຈ ສຣີຣເຠທາ;

ເອຕມ຺ປິ ທິສ຺ວາ [ເອວມ຺ປິ ທິສ຺ວາ (ສີ.), ເອຕໍ ວິທິຕ຺ວາ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ປພ຺ພຊິໂຕມ຺ຫິ ຣາຊ,

ອປຓ຺ຓກໍ ສາມຎ຺ຎເມວ ເສຍ຺ໂຍ’’ຕິ.

ຣຏ຺ຐປາລສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ທຸຕິຍໍ.