໑. ຆຏິກາຣສຸຕ຺ຕໍ

໒໘໒. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ໂກສເລສຸ ຈາຣິກໍ ຈຣຕິ ມຫຕາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ສທ຺ຘິໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ມຄ຺ຄາ ໂອກ຺ກມ຺ມ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ປເທເສ ສິຕໍ ປາຕ຺ວາກາສິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ຠຄວໂຕ ສິຕສ຺ສ ປາຕຸກມ຺ມາຍ? ນ ອກາຣເຓນ [ນ ອກາຣເຓ (ສີ.)] ຕຖາຄຕາ ສິຕໍ ປາຕຸກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ [ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ກຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເຫຕຸ, ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ ຠຄວໂຕ ສິຕສ຺ສ ປາຕຸກມ຺ມາຍ? ນ ອກາຣເຓນ ຕຖາຄຕາ ສິຕໍ ປາຕຸກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ອານນ຺ທ, ອິມສ຺ມິໍ ປເທເສ ເວຄຬິງ຺ຄໍ [ເວຫລິງ຺ຄໍ (ສີ.), ເວຠລິຄໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.), ເວຠລິງ຺ຄໍ (ປີ.)] ນາມ ຄາມນິຄໂມ ອໂຫສິ ອິທ຺ໂຘ ເຈວ ຜີໂຕ ຈ ພຫຸຊໂນ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ໂສ. ເວຄຬິງ຺ຄໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຄາມນິຄມໍ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫາສິ. ອິຘ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຣາໂມ ອໂຫສິ. ອິຘ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ນິສິນ຺ນໂກ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ໂອວທຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ນິສີທຕຸ ເອຕ຺ຖ. ອຍໍ ຠູມິປເທໂສ ທ຺ວີຫິ ອຣຫນ຺ເຕຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘຫິ ປຣິຠຸຕ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ນິສີທິ ຠຄວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ. ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອາມນ຺ເຕສິ –

‘‘ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ອານນ຺ທ, ອິມສ຺ມິໍ ປເທເສ ເວຄຬິງ຺ຄໍ ນາມ ຄາມນິຄໂມ ອໂຫສິ ອິທ຺ໂຘ ເຈວ ຜີໂຕ ຈ ພຫຸຊໂນ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ໂສ. ເວຄຬິງ຺ຄໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຄາມນິຄມໍ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫາສິ. ອິຘ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຣາໂມ ອໂຫສິ. ອິຘ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ນິສິນ຺ນໂກ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ໂອວທຕິ.

໒໘໓. ‘‘ເວຄຬິງ຺ເຄ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຄາມນິຄເມ ຆຏິກາໂຣ [ຆຏີກາໂຣ (ສີ. ປີ.)] ນາມ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອໂຫສິ ອຄ຺ຄຸປຏ຺ຐາໂກ. ຆຏິກາຣສ຺ສ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ໂຊຕິປາໂລ ນາມ ມາຓໂວ ສຫາໂຍ ອໂຫສິ ປິຍສຫາໂຍ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ໂສຕ຺ຕິສິນານິໍ [ໂສຕ຺ຕິໍ ສິນານິໍ (ສີ. ປີ.), ໂສຕ຺ຕິສິນານໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ອາທາຍ [ອາຫຣ (ກ.)] ນທິໍ ຄມິສ຺ສາມ ສິນາຍິຕຸ’ນ຺ຕິ. ‘ເອວໍ ສມ຺ມາ’ຕິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ຈ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາໂລ ຈ ມາຓໂວ ໂສຕ຺ຕິສິນານິໍ ອາທາຍ ນທິໍ ອຄມໍສຸ ສິນາຍິຕຸໍ’.

໒໘໔. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘ອຍໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອວິທູເຣ ອາຣາໂມ. ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ…ເປ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອວິທູເຣ ອາຣາໂມ. ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ໂອວຏ຺ຏິກາຍໍ ປຣາມສິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອວິທູເຣ ອາຣາໂມ. ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ໂອວຏ຺ຏິກໍ ວິນິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ [ວິນິເວເຐຕ຺ວາ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອລໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ. ກິໍ ປນ ເຕນ ມຸຓ຺ຑເກນ ສມຓເກນ ທິຏ຺ເຐນາ’ຕິ? ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາລໍ ມາຓວໍ ສີສໍນ຺ຫາຕໍ [ສສີສໍ ນຫາຕໍ (ສີ.), ສີສນ຺ຫາຕໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ເກເສສຸ ປຣາມສິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອວິທູເຣ ອາຣາໂມ. ອາຍາມ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສາມ. ສາຘຸສມ຺ມຕຎ຺ຫິ ເມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາລສ຺ສ ມາຓວສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘ອຈ຺ຉຣິຍໍ ວຕ, ໂຠ, ອພ຺ຠຸຕໍ ວຕ, ໂຠ! ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມາຍໍ ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ອິຕ຺ຕຣຊຈ຺ໂຈ ສມາໂນ ອມ຺ຫາກໍ ສີສໍນ຺ຫາຕານໍ ເກເສສຸ ປຣາມສິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສຕິ; ນ ວຕິທໍ ກິຣ ໂອຣກໍ ມຎ຺ເຎ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ; ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ຍາວຕາໂທຫິປິ [ຍາເວຕໂທຫິປິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)], ສມ຺ມ ຆຏິກາຣາ’ຕິ? ‘ຍາວຕາໂທຫິປິ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ. ຕຖາ ຫິ ປນ ເມ ສາຘຸສມ຺ມຕໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’ຕິ. ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ, ມຸຎ຺ຈ; ຄມິສ຺ສາມາ’ຕິ.

໒໘໕. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ຈ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາໂລ ຈ ມາຓໂວ ເຍນ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ໂຊຕິປາໂລ ປນ ມາຓໂວ ກສ຺ສເປນ ຠຄວຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ສຫາໂຍ ປິຍສຫາໂຍ. ອິມສ຺ສ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຆຏິກາຣຎ຺ຈ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ໂຊຕິປາລຎ຺ຈ ມາຓວໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ຈ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາໂລ ຈ ມາຓໂວ ກສ຺ສເປນ ຠຄວຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິຕາ ສມາທປິຕາ ສມຸຕ຺ເຕຊິຕາ ສມ຺ປຫໍສິຕາ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກມິໍສຸ.

໒໘໖. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອິມໍ ນຸ ຕ຺ວໍ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ, ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ອຖ ຈ ປນ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ນ ປພ຺ພຊິສ຺ສສີ’ຕິ? ‘ນນຸ ມໍ, ສມ຺ມ ໂຊຕິປາລ, ຊານາສິ, ອນ຺ເຘ ຊິຓ຺ເຓ ມາຕາປິຕໂຣ ໂປເສມີ’ຕິ? ‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ຆຏິກາຣ, ອຫໍ ອຄາຣສ຺ມາ ອນຄາຣິຍໍ ປພ຺ພຊິສ຺ສາມີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ຈ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ໂຊຕິປາໂລ ຈ ມາຓໂວ ເຍນ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍສຸ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຍໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ສຫາໂຍ ປິຍສຫາໂຍ. ອິມໍ ຠຄວາ ປພ຺ພາເຊຕູ’ຕິ. ອລຕ຺ຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ອລຕ຺ຖ ອຸປສມ຺ປທໍ.

໒໘໗. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຈິຣູປສມ຺ປນ຺ເນ ໂຊຕິປາເລ ມາຓເວ ອຑ຺ຒມາສຸປສມ຺ປນ຺ເນ ເວຄຬິງ຺ເຄ ຍຖາຠິຣນ຺ຕໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ເຍນ ພາຣາຓສີ ເຕນ ຈາຣິກໍ ປກ຺ກາມິ. ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ເຍນ ພາຣາຓສີ ຕທວສຣິ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ພາຣາຓສິຍໍ ວິຫຣຕິ ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ. ອສ຺ໂສສິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ – ‘ກສ຺ສໂປ ກິຣ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ພາຣາຓສິໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ ພາຣາຓສິຍໍ ວິຫຣຕິ ອິສິປຕເນ ມິຄທາເຍ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຠທ຺ຣໍ [ຠທ຺ຣໍ ຠທ຺ຣໍ (ກ.)] ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ພາຣາຓສິຍາ ນິຍ຺ຍາສິ ມຫຈ຺ຈຣາຊານຸຠາເວນ [ມຫຈ຺ຈາ ຣາຊານຸຠາເວນ (ສີ.), ມຫຕາ ຣາຊານຸຠາເວນ (ປີ.)] ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທສ຺ສນາຍ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ເຍນ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກິໍ ກາສິຣາຊານໍ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສສິ ສມາທເປສິ ສມຸຕ຺ເຕເຊສິ ສມ຺ປຫໍເສສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສເປນ ຠຄວຕາ ອຣຫຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ສິໂຕ ສມາທປິໂຕ ສມຸຕ຺ເຕຊິໂຕ ສມ຺ປຫໍສິໂຕ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ສເກ ນິເວສເນ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ປຓ຺ຑຸປຸຏກສ຺ສ [ປຓ຺ຑຸມຸຏີກສ຺ສ (ສີ. ປີ.), ປຓ຺ຑຸມຸທິກສ຺ສ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ສາລິໂນ ວິຄຕກາຬກໍ ອເນກສູປໍ ອເນກພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກາລໍ ອາໂຣຈາເປສິ – ‘ກາໂລ, ຠນ຺ເຕ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ.

໒໘໘. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ກິກິສ຺ສ ກາສິຣຎ຺ໂຎ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປສິ ສມ຺ປວາເຣສິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ນີຈໍ ອາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ພາຣາຓສິຍໍ ວສ຺ສາວາສໍ; ເອວຣູປໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ. ‘ອລໍ, ມຫາຣາຊ. ອຘິວຸຕ຺ໂຖ ເມ ວສ຺ສາວາໂສ’ຕິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ… ຕຕິຍມ຺ປິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຘິວາເສຕຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ພາຣາຓສິຍໍ ວສ຺ສາວາສໍ; ເອວຣູປໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານໍ ຠວິສ຺ສຕີ’ຕິ. ‘ອລໍ, ມຫາຣາຊ. ອຘິວຸຕ຺ໂຖ ເມ ວສ຺ສາວາໂສ’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກິສ຺ສ ກາສິຣຎ຺ໂຎ ‘ນ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຘິວາເສຕິ ພາຣາຓສິຍໍ ວສ຺ສາວາສ’ນ຺ຕິ ອຫຸເທວ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ອຫຸ ໂທມນສ຺ສໍ. ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ກສ຺ສປໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ເອຕທໂວຈ – ‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ມຍາ ອຸປຏ຺ຐາກຕໂຣ’ຕິ?

‘‘‘ອຕ຺ຖິ, ມຫາຣາຊ, ເວຄຬິງ຺ຄໍ ນາມ ຄາມນິຄໂມ. ຕຕ຺ຖ ຆຏິກາໂຣ ນາມ ກຸມ຺ຠກາໂຣ; ໂສ ເມ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອຄ຺ຄຸປຏ຺ຐາໂກ. ຕຸຍ຺ຫໍ ໂຂ ປນ, ມຫາຣາຊ, ນ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຘິວາເສຕິ ພາຣາຓສິຍໍ ວສ຺ສາວາສນ຺ຕິ ອຕ຺ເຖວ [ອຕ຺ຖິ (ສີ. ປີ.)] ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຖິ ໂທມນສ຺ສໍ. ຕຍິທໍ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ [ຆຏິກາເຣ ກຸມ຺ຠກາເຣ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ນຕ຺ຖິ ຈ ນ ຈ ຠວິສ຺ສຕິ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ, ຘມ຺ມໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ, ສງ຺ຆໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ, ອທິນ຺ນາທານາ ປຏິວິຣໂຕ, ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ ປຏິວິຣໂຕ, ມຸສາວາທາ ປຏິວິຣໂຕ, ສຸຣາເມຣຍມຊ຺ຊປມາທຏ຺ຐານາ ປຏິວິຣໂຕ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ພຸທ຺ເຘ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ຘມ຺ເມ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ສງ຺ເຆ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ອຣິຍກນ຺ເຕຫິ ສີເລຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ທຸກ຺ເຂ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ, ທຸກ຺ຂສມຸທເຍ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ, ທຸກ຺ຂນິໂຣເຘ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ, ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິຍາ ປຏິປທາຍ ນິກ຺ກງ຺ໂຂ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເອກຠຕ຺ຕິໂກ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ສີລວາ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕມຓິສຸວຓ຺ໂຓ ອເປຕຊາຕຣູປຣຊໂຕ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ປນ຺ນມຸສໂລ ນ ສຫຕ຺ຖາ ປຖວິໍ ຂຓຕິ [ກຸມ຺ຠກາໂຣ ນ ມຸສເລນ ນ ສຫຕ຺ຖາ ປຐວິໍ ຂຓຕິ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.), ກຸມ຺ຠກາໂຣ ນ ມຸສເລນ ສຫຕ຺ຖາ ປຖວິຎ຺ຈ ຂຓຕິ (ກ.)]. ຍໍ ໂຫຕິ ກູລປລຸຄ຺ຄໍ ວາ ມູສິກຸກ຺ກໂຣ [ມູສິກຸກ຺ກຸໂຣ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ວາ ຕໍ ກາເຊນ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຠາຊນໍ ກຣິຕ຺ວາ ເອວມາຫ – ‘‘ເອຕ຺ຖ ໂຍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕຓ຺ຑຸລປຏິຠສ຺ຕານິ [ຕຓ຺ຑຸລ ປຠິວຕ຺ຕານິ (ສີ. ປີ.)] ວາ ມຸຄ຺ຄປຏິຠສ຺ຕານິ ວາ ກຬາຍປຏິຠສ຺ຕານິ ວາ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຍໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕໍ ຫຣຕູ’’ຕິ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ອນ຺ເຘ ຊິຓ຺ເຓ ມາຕາປິຕໂຣ ໂປເສຕິ. ຆຏິກາໂຣ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠກາໂຣ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ໂອຣມ຺ຠາຄິຍານໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ໂອປປາຕິໂກ ຕຕ຺ຖ ປຣິນິພ຺ພາຍີ ອນາວຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ຕສ຺ມາ ໂລກາ.

໒໘໙. ‘‘‘ເອກມິທາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ສມຍໍ ເວຄຬິງ຺ເຄ ນາມ ຄາມນິຄເມ ວິຫຣາມິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈໍ – ‘‘ຫນ຺ທ, ໂກ ນຸ ໂຂ ອຍໍ ຠຄ຺ຄໂວ ຄໂຕ’’ຕິ? ‘‘ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ໂຂ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອນ຺ໂຕກຸມ຺ຠິຍາ ໂອທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊາ’’ຕິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ຠິຍາ ໂອທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກມິໍ [ປກ຺ກາມິໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)]. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເຍນ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ກຸມ຺ຠິຍາ ໂອທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ? ‘‘ກສ຺ສໂປ, ຕາຕ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ກຸມ຺ຠິຍາ ໂອທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ? ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ລາຠາ ວຕ ເມ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ ເມ, ຍສ຺ສ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເອວໍ ອຠິວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ອຑ຺ຒມາສໍ ປີຕິສຸຂໍ ນ ວິຊຫຕິ [ນ ວິຊຫິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)], ສຕ຺ຕາຫໍ ມາຕາປິຕູນໍ.

໒໙໐. ‘‘‘ເອກມິທາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ສມຍໍ ຕຕ຺ເຖວ ເວຄຬິງ຺ເຄ ນາມ ຄາມນິຄເມ ວິຫຣາມິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈໍ – ‘‘ຫນ຺ທ, ໂກ ນຸ ໂຂ ອຍໍ ຠຄ຺ຄໂວ ຄໂຕ’’ຕິ? ‘‘ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ໂຂ ເຕ, ຠນ຺ເຕ, ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອນ຺ໂຕ ກໂຬປິຍາ ກຸມ຺ມາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊາ’’ຕິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ກໂຬປິຍາ ກຸມ຺ມາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກມິໍ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເຍນ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ໂກ ກໂຬປິຍາ ກຸມ຺ມາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ? ‘‘ກສ຺ສໂປ, ຕາຕ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ກໂຬປິຍາ ກຸມ຺ມາສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິໂຍຄາ ສູປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ລາຠາ ວຕ ເມ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ ເມ, ຍສ຺ສ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເອວໍ ອຠິວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ອຑ຺ຒມາສໍ ປີຕິສຸຂໍ ນ ວິຊຫຕິ, ສຕ຺ຕາຫໍ ມາຕາປິຕູນໍ.

໒໙໑. ‘‘‘ເອກມິທາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ສມຍໍ ຕຕ຺ເຖວ ເວຄຬິງ຺ເຄ ນາມ ຄາມນິຄເມ ວິຫຣາມິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ກຸຏິ [ຄນ຺ຘກຸຏິ (ສີ.)] ໂອວສ຺ສຕິ. ອຖ ຂ຺ວາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິໍ – ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ນິເວສເນ ຕິຓໍ ຊານາຖາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ມຫາຣາຊ, ເຕ ຠິກ຺ຂູ ມໍ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ນິເວສເນ ຕິຓໍ, ອຕ຺ຖິ ຈ ຂ຺ວາສ຺ສ ອາເວສເນ [ອາເວສນໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຕິຓຈ຺ຉທນ’’ [ນວຈ຺ຉທນໍ (ສີ.)] ນ຺ຕິ. ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ອາເວສນໍ ອຸຕ຺ຕິຓໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ, ມຫາຣາຊ, ຠິກ຺ຂູ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ອາເວສນໍ ອຸຕ຺ຕິຓມກໍສຸ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘‘ເກ ອາເວສນໍ ອຸຕ຺ຕິຓໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ? ‘‘ຠິກ຺ຂູ, ຠຄິນິ, ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກຸຏິ ໂອວສ຺ສຕີ’’ຕິ. ‘‘ຫຣຖ, ຠນ຺ເຕ, ຫຣຖ, ຠທ຺ຣມຸຂາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ເຍນ ມາຕາປິຕໂຣ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ເກ ອາເວສນໍ ອຸຕ຺ຕິຓມກໍສູ’’ຕິ? ‘‘ຠິກ຺ຂູ, ຕາຕ, ກສ຺ສປສ຺ສ ກິຣ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກຸຏິ ໂອວສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ລາຠາ ວຕ ເມ, ສຸລທ຺ຘໍ ວຕ ເມ, ຍສ຺ສ ເມ ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເອວໍ ອຠິວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ອຑ຺ຒມາສໍ ປີຕິສຸຂໍ ນ ວິຊຫຕິ, ສຕ຺ຕາຫໍ ມາຕາປິຕູນໍ. ອຖ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອາເວສນໍ ສພ຺ພນ຺ຕໍ ເຕມາສໍ ອາກາສຈ຺ຉທນໍ ອຏ຺ຐາສິ, ນ ເທໂວຕິວສ຺ສິ [ນ ຈາຕິວສ຺ສິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)]. ເອວຣູໂປ ຈ, ມຫາຣາຊ, ຆຏິກາໂຣ ກຸມ຺ຠກາໂຣ’ຕິ. ‘ລາຠາ, ຠນ຺ເຕ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ, ສຸລທ຺ຘາ, ຠນ຺ເຕ, ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ຍສ຺ສ ຠຄວາ ເອວໍ ອຠິວິສ຺ສຕ຺ໂຖ’’’ຕິ.

໒໙໒. ‘‘ອຖ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກິກີ ກາສິຣາຊາ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ປຎ຺ຈມຕ຺ຕານິ ຕຓ຺ຑຸລວາຫສຕານິ ປາເຫສິ ປຓ຺ຑຸປຸຏກສ຺ສ ສາລິໂນ ຕທຸປິຍຎ຺ຈ ສູເປຍ຺ຍໍ. ອຖ ໂຂ ເຕ, ອານນ຺ທ, ຣາຊປຸຣິສາ ຆຏິກາຣໍ ກຸມ຺ຠກາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈຸໍ – ‘ອິມານິ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ປຎ຺ຈມຕ຺ຕານິ ຕຓ຺ຑຸລວາຫສຕານິ ກິກິນາ ກາສິຣາເຊນ ປຫິຕານິ ປຓ຺ຑຸປຸຏກສ຺ສ ສາລິໂນ ຕທຸປິຍຎ຺ຈ ສູເປຍ຺ຍໍ. ຕານິ, ຠນ຺ເຕ, ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫຖາ’ຕິ [ປຕິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕູຕິ (ສີ. ປີ.), ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕູຕິ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)]. ‘ຣາຊາ ໂຂ ພຫຸກິຈ຺ໂຈ ພຫຸກຣຓີໂຍ. ອລໍ ເມ! ຣຎ຺ໂຎວ ໂຫຕູ’ຕິ. ສິຍາ ໂຂ ປນ ເຕ, ອານນ຺ທ, ເອວມສ຺ສ – ‘ອຎ຺ໂຎ ນູນ ເຕນ ສມເຍນ ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ອໂຫສີ’ຕິ. ນ ໂຂ ປເນຕໍ, ອານນ຺ທ, ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຫໍ ເຕນ ສມເຍນ ໂຊຕິປາໂລ ມາຓໂວ ອໂຫສິ’’ນ຺ຕິ.

ອິທມໂວຈ ຠຄວາ. ອຕ຺ຕມໂນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທີຕິ.

ຆຏິກາຣສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ປຐມໍ.