໕. ຈູຬສຈ຺ຈກສຸຕ຺ຕໍ

໓໕໓. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕິ ມຫາວເນ ກູຏາຄາຣສາລາຍໍ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ເວສາລິຍໍ ປຏິວສຕິ ຠສ຺ສປ຺ປວາທໂກ ປຓ຺ຑິຕວາໂທ ສາຘຸສມ຺ມໂຕ ພຫຸຊນສ຺ສ. ໂສ ເວສາລິຍໍ ປຣິສຕິ ເອວໍ ວາຈໍ ຠາສຕິ – ‘‘ນາຫໍ ຕໍ ປສ຺ສາມິ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ, ສງ຺ຆິໍ ຄຓິໍ ຄຓາຈຣິຍໍ, ອປິ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ປຏິຊານມານໍ, ໂຍ ມຍາ ວາເທນ ວາທໍ ສມາຣທ຺ໂຘ ນ ສງ຺ກມ຺ເປຍ຺ຍ ນ ສມ຺ປກມ຺ເປຍ຺ຍ ນ ສມ຺ປເວເຘຍ຺ຍ, ຍສ຺ສ ນ ກຈ຺ເຉຫິ ເສທາ ມຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸໍ. ຖູຓໍ ເຈປາຫໍ ອເຈຕນໍ ວາເທນ ວາທໍ ສມາຣເຠຍ຺ຍໍ, ສາປິ ມຍາ ວາເທນ ວາທໍ ສມາຣທ຺ຘາ ສງ຺ກມ຺ເປຍ຺ຍ ສມ຺ປກມ຺ເປຍ຺ຍ ສມ຺ປເວເຘຍ຺ຍ. ໂກ ປນ ວາໂທ ມນຸສ຺ສຠູຕສ຺ສາ’’ຕິ?

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ອສ຺ສຊິ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເວສາລິໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປາວິສິ. ອທ຺ທສາ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ເວສາລິຍໍ ຊງ຺ຆາວິຫາຣໍ ອນຸຈງ຺ກມມາໂນ ອນຸວິຈຣມາໂນ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອສ຺ສຊິໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ. ທິສ຺ວານ ເຍນາຍສ຺ມາ ອສ຺ສຊິ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມຕາ ອສ຺ສຊິນາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ເອກມນ຺ຕໍ ຐິໂຕ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ອສ຺ສຊິໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກຖໍ ປນ, ໂຠ ອສ຺ສຊິ, ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ສາວເກ ວິເນຕິ, ກຖໍຠາຄາ ຈ ປນ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ສາວເກສຸ ອນຸສາສນີ ພຫຸລາ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຠຄວາ ສາວເກ ວິເນຕິ, ເອວໍຠາຄາ ຈ ປນ ຠຄວໂຕ ສາວເກສຸ ອນຸສາສນີ ພຫຸລາ ປວຕ຺ຕຕິ – ‘ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນິຈ຺ຈໍ, ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ, ສຎ຺ຎາ ອນິຈ຺ຈາ, ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ອນິຈ຺ຈໍ. ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຕ຺ຕາ, ເວທນາ ອນຕ຺ຕາ, ສຎ຺ຎາ ອນຕ຺ຕາ, ສງ຺ຂາຣາ ອນຕ຺ຕາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ອນຕ຺ຕາ. ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ, ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’ຕິ. ເອວໍ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຠຄວາ ສາວເກ ວິເນຕິ, ເອວໍຠາຄາ ຈ ປນ ຠຄວໂຕ ສາວເກສຸ ອນຸສາສນີ ພຫຸລາ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ‘‘ທຸສ຺ສຸຕໍ ວຕ, ໂຠ ອສ຺ສຊິ, ອສ຺ສຸມ຺ຫ ເຍ ມຍໍ ເອວໍວາທິໍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ອສ຺ສຸມ຺ຫ. ອປ຺ເປວ ນາມ ມຍໍ ກທາຈິ ກຣຫຈິ ເຕນ ໂຠຕາ ໂຄຕເມນ ສທ຺ຘິໍ ສມາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາມ, ອປ຺ເປວ ນາມ ສິຍາ ໂກຈິເທວ ກຖາສລ຺ລາໂປ, ອປ຺ເປວ ນາມ ຕສ຺ມາ ປາປກາ ທິຏ຺ຐິຄຕາ ວິເວເຈຍ຺ຍາມາ’’ຕິ.

໓໕໔. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ປຎ຺ຈມຕ຺ຕານິ ລິຈ຺ຉວິສຕານິ ສນ຺ຖາຄາເຣ [ສນ຺ຘາຄາເຣ (ກ.)] ສນ຺ນິປຕິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ. ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ເຍນ ເຕ ລິຈ຺ຉວີ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕ ລິຈ຺ຉວີ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຠິກ຺ກມນ຺ຕຸ ໂຠນ຺ໂຕ ລິຈ຺ຉວີ, ອຠິກ຺ກມນ຺ຕຸ ໂຠນ຺ໂຕ ລິຈ຺ຉວີ, ອຊ຺ຊ ເມ ສມເຓນ ໂຄຕເມນ ສທ຺ຘິໍ ກຖາສລ຺ລາໂປ ຠວິສ຺ສຕິ. ສເຈ ເມ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ຕຖາ ປຕິຏ຺ຐິສ຺ສຕິ ຍຖາ ຈ ເມ [ຍຖາສ຺ສ ເມ (ສີ. ປີ.)] ຎາຕຎ຺ຎຕເຣນ ສາວເກນ ອສ຺ສຊິນາ ນາມ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ພລວາ ປຸຣິໂສ ທີຆໂລມິກໍ ເອຬກໍ ໂລເມສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ອາກຑ຺ເຒຍ຺ຍ ປຣິກຑ຺ເຒຍ຺ຍ ສມ຺ປຣິກຑ຺ເຒຍ຺ຍ, ເອວເມວາຫໍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ວາເທນ ວາທໍ ອາກຑ຺ຒິສ຺ສາມິ ປຣິກຑ຺ຒິສ຺ສາມິ ສມ຺ປຣິກຑ຺ຒິສ຺ສາມິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ພລວາ ໂສຓ຺ຑິກາກມ຺ມກາໂຣ ມຫນ຺ຕໍ ໂສຓ຺ຑິກາກິຬຎ຺ຊໍ ຄມ຺ຠີເຣ ອຸທກຣຫເທ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກຓ຺ເຓ ຄເຫຕ຺ວາ ອາກຑ຺ເຒຍ຺ຍ ປຣິກຑ຺ເຒຍ຺ຍ ສມ຺ປຣິກຑ຺ເຒຍ຺ຍ, ເອວເມວາຫໍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ວາເທນ ວາທໍ ອາກຑ຺ຒິສ຺ສາມິ ປຣິກຑ຺ຒິສ຺ສາມິ ສມ຺ປຣິກຑ຺ຒິສ຺ສາມິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ພລວາ ໂສຓ຺ຑິກາຘຸຕ຺ໂຕ ວາລໍ [ຖາລໍ (ກ.)] ກຓ຺ເຓ ຄເຫຕ຺ວາ ໂອຘຸເນຍ຺ຍ ນິທ຺ຘຸເນຍ຺ຍ ນິປ຺ໂຜເຏຍ຺ຍ [ນິຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ (ສີ. ປີ. ກ.), ນິຈ຺ໂຉເຏຍ຺ຍ (ກ.), ນິປ຺ໂປເຐຍ຺ຍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ເອວເມວາຫໍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ວາເທນ ວາທໍ ໂອຘຸນິສ຺ສາມິ ນິທ຺ຘຸນິສ຺ສາມິ ນິປ຺ໂຜເຏສ຺ສາມິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ກຸຎ຺ຊໂຣ ສຏ຺ຐິຫາຍໂນ ຄມ຺ຠີຣໍ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ສາຓໂຘວິກໍ ນາມ ກີຬິຕຊາຕໍ ກີຬຕິ, ເອວເມວາຫໍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ສາຓໂຘວິກໍ ມຎ຺ເຎ ກີຬິຕຊາຕໍ ກີຬິສ຺ສາມິ. ອຠິກ຺ກມນ຺ຕຸ ໂຠນ຺ໂຕ ລິຈ຺ຉວີ, ອຠິກ຺ກມນ຺ຕຸ ໂຠນ຺ໂຕ ລິຈ຺ຉວີ, ອຊ຺ຊ ເມ ສມເຓນ ໂຄຕເມນ ສທ຺ຘິໍ ກຖາສລ຺ລາໂປ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ເຣກຈ຺ເຈ ລິຈ຺ຉວີ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ກິໍ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສຕີ’’ຕິ? ເອກຈ຺ເຈ ລິຈ຺ຉວີ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ກິໍ ໂສ ຠວມາໂນ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ໂຍ ຠຄວໂຕ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາທໍ ອາໂຣເປສ຺ສຕີ’’ຕິ? ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຈມຕ຺ເຕຫິ ລິຈ຺ຉວິສເຕຫິ ປຣິວຸໂຕ ເຍນ ມຫາວນໍ ກູຏາຄາຣສາລາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ.

໓໕໕. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ສມ຺ພຫຸລາ ຠິກ຺ຂູ ອພ຺ໂຠກາເສ ຈງ຺ກມນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ເຍນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກຫໍ ນຸ ໂຂ, ໂຠ, ເອຕຣຫິ ໂສ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ວິຫຣຕິ? ທສ຺ສນກາມາ ຫິ ມຍໍ ຕໍ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເອສ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຠຄວາ ມຫາວນໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ທິວາວິຫາຣໍ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ມຫຕິຍາ ລິຈ຺ຉວິປຣິສາຍ ສທ຺ຘິໍ ມຫາວນໍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເຕປິ ໂຂ ລິຈ຺ຉວີ ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ, ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທິໍສຸ, ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ, ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ນາມໂຄຕ຺ຕໍ ສາເວຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ, ອປ຺ເປກຈ຺ເຈ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ.

໓໕໖. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍາຫໍ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ກິຎ຺ຈິເທວ ເທສໍ, ສເຈ ເມ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ໂອກາສໍ ກໂຣຕິ ປຎ຺ຫສ຺ສ ເວຍ຺ຍາກຣຓາຍາ’’ຕິ. ‘‘ປຸຈ຺ຉ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິ. ‘‘ກຖໍ ປນ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ສາວເກ ວິເນຕິ, ກຖໍຠາຄາ ຈ ປນ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ສາວເກສຸ ອນຸສາສນີ ພຫຸລາ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ? ‘‘ເອວໍ ໂຂ ອຫໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ສາວເກ ວິເນມິ, ເອວໍຠາຄາ ຈ ປນ ເມ ສາວເກສຸ ອນຸສາສນີ ພຫຸລາ ປວຕ຺ຕຕິ – ‘ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນິຈ຺ຈໍ, ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ, ສຎ຺ຎາ ອນິຈ຺ຈາ, ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ອນິຈ຺ຈໍ. ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຕ຺ຕາ, ເວທນາ ອນຕ຺ຕາ, ສຎ຺ຎາ ອນຕ຺ຕາ, ສງ຺ຂາຣາ ອນຕ຺ຕາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ອນຕ຺ຕາ. ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ, ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’ຕິ. ເອວໍ ໂຂ ອຫໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ສາວເກ ວິເນມິ, ເອວໍຠາຄາ ຈ ປນ ເມ ສາວເກສຸ ອນຸສາສນີ ພຫຸລາ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ.

‘‘ອຸປມາ ມໍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ປຏິຠາຕີ’’ຕິ. ‘‘ປຏິຠາຕຸ ຕໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນາ’’ຕິ ຠຄວາ ອໂວຈ.

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ໂຠ ໂຄຕມ, ເຍ ເກຈິເມ ພີຊຄາມຠູຕຄາມາ ວຸທ຺ຘິໍ ວິຣູຬ຺ຫິໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ເຕ ປຖວິໍ ນິສ຺ສາຍ ປຖວິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ. ເອວເມເຕ ພີຊຄາມຠູຕຄາມາ ວຸທ຺ຘິໍ ວິຣູຬ຺ຫິໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ວາ ປນ, ໂຠ ໂຄຕມ, ເຍ ເກຈິເມ ພລກຣຓີຍາ ກມ຺ມນ຺ຕາ ກຣີຍນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ເຕ ປຖວິໍ ນິສ຺ສາຍ ປຖວິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ. ເອວເມເຕ ພລກຣຓີຍາ ກມ຺ມນ຺ຕາ ກຣີຍນ຺ຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຣູປຕ຺ຕາຍໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ຣູເປ ປຕິຏ຺ຐາຍ ປຸຎ຺ຎໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎໍ ວາ ປສວຕິ, ເວທນຕ຺ຕາຍໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ເວທນາຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ ປຸຎ຺ຎໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎໍ ວາ ປສວຕິ, ສຎ຺ຎຕ຺ຕາຍໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ສຎ຺ຎາຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ ປຸຎ຺ຎໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎໍ ວາ ປສວຕິ, ສງ຺ຂາຣຕ຺ຕາຍໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ສງ຺ຂາເຣສຸ ປຕິຏ຺ຐາຍ ປຸຎ຺ຎໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎໍ ວາ ປສວຕິ, ວິຎ຺ຎາຓຕ຺ຕາຍໍ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ວິຎ຺ຎາເຓ ປຕິຏ຺ຐາຍ ປຸຎ຺ຎໍ ວາ ອປຸຎ຺ຎໍ ວາ ປສວຕີ’’ຕິ.

‘‘ນນຸ ຕ຺ວໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ເອວໍ ວເທສິ – ‘ຣູປໍ ເມ ອຕ຺ຕາ, ເວທນາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ສຎ຺ຎາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ສງ຺ຂາຣາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’’’ຕິ? ‘‘ອຫຎ຺ຫິ, ໂຠ ໂຄຕມ, ເອວໍ ວທາມິ – ‘ຣູປໍ ເມ ອຕ຺ຕາ, ເວທນາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ສຎ຺ຎາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ສງ຺ຂາຣາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ, ອຍຎ຺ຈ ມຫຕີ ຊນຕາ’’ຕິ.

‘‘ກິຎ຺ຫິ ເຕ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ມຫຕີ ຊນຕາ ກຣິສ຺ສຕິ? ອິງ຺ຆ ຕ຺ວໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ສກຎ຺ເຎວ ວາທໍ ນິພ຺ເພເຐຫີ’’ຕິ. ‘‘ອຫຎ຺ຫິ, ໂຠ ໂຄຕມ, ເອວໍ ວທາມິ – ‘ຣູປໍ ເມ ອຕ຺ຕາ, ເວທນາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ສຎ຺ຎາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ສງ຺ຂາຣາ ເມ ອຕ຺ຕາ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’’’ຕິ.

໓໕໗. ‘‘ເຕນ ຫິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຕຎ຺ເຎເວຕ຺ຖ ປຏິປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມິ, ຍຖາ ເຕ ຂເມຍ຺ຍ ຕຖາ ນໍ [ຕຖາ ຕໍ (ກ.)] ພ຺ຍາກເຣຍ຺ຍາສິ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ວຕ຺ເຕຍ຺ຍ ຣຎ຺ໂຎ ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ມຸທ຺ຘາວສິຕ຺ຕສ຺ສ ສກສ຺ມິໍ ວິຊິເຕ ວໂສ – ຆາເຕຕາຍໍ ວາ ຆາເຕຕຸໍ, ຊາເປຕາຍໍ ວາ ຊາເປຕຸໍ, ປພ຺ພາເຊຕາຍໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ວາ ປນ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ອຊາຕສຕ຺ຕຸສ຺ສ ເວເທຫິປຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ? ‘‘ວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຣຎ຺ໂຎ ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ມຸທ຺ຘາວສິຕ຺ຕສ຺ສ ສກສ຺ມິໍ ວິຊິເຕ ວໂສ – ຆາເຕຕາຍໍ ວາ ຆາເຕຕຸໍ, ຊາເປຕາຍໍ ວາ ຊາເປຕຸໍ, ປພ຺ພາເຊຕາຍໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ວາ ປນ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ອຊາຕສຕ຺ຕຸສ຺ສ ເວເທຫິປຸຕ຺ຕສ຺ສ. ອິເມສມ຺ປິ ຫິ, ໂຠ ໂຄຕມ, ສງ຺ຆານໍ ຄຓານໍ – ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ວຊ຺ຊີນໍ ມລ຺ລານໍ – ວຕ຺ຕຕິ ສກສ຺ມິໍ ວິຊິເຕ ວໂສ – ຆາເຕຕາຍໍ ວາ ຆາເຕຕຸໍ, ຊາເປຕາຍໍ ວາ ຊາເປຕຸໍ, ປພ຺ພາເຊຕາຍໍ ວາ ປພ຺ພາເຊຕຸໍ. ກິໍ ປນ ຣຎ຺ໂຎ ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ມຸທ຺ຘາວສິຕ຺ຕສ຺ສ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ວາ ປນ ຣຎ຺ໂຎ ມາຄຘສ຺ສ ອຊາຕສຕ຺ຕຸສ຺ສ ເວເທຫິປຸຕ຺ຕສ຺ສ? ວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ວຕ຺ຕິຕຸຎ຺ຈ ມຣຫຕີ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ວເທສິ – ‘ຣູປໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ, ວຕ຺ຕຕິ ເຕ ຕສ຺ມິໍ ຣູເປ ວໂສ – ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ? ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ຠຄວາ ສຈ຺ຈກໍ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ວເທສິ – ‘ຣູປໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ, ວຕ຺ຕຕິ ເຕ ຕສ຺ມິໍ ຣູເປ ວໂສ – ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ? ທຸຕິຍມ຺ປິ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ສຈ຺ຈກໍ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ພ຺ຍາກໂຣຫິ ທານິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ນ ທານິ ເຕ ຕຸຓ຺ຫີຠາວສ຺ສ ກາໂລ. ໂຍ ໂກຈິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ ຕຖາຄເຕນ ຍາວຕຕິຍໍ ສຫຘມ຺ມິກໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ໂຐ ນ ພ຺ຍາກໂຣຕິ, ເອຕ຺ເຖວສ຺ສ ສຕ຺ຕຘາ ມຸທ຺ຘາ ຜລຕີ’’ຕິ.

ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ວຊິຣປາຓິ ຍກ຺ໂຂ ອາຍສໍ ວຊິຣໍ ອາທາຍ ອາທິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຊ຺ຊລິຕໍ ສໂຊຕິຠູຕໍ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຣິເວຫາສໍ ຐິໂຕ ໂຫຕິ – ‘ສຈາຍໍ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວຕາ ຍາວຕຕິຍໍ ສຫຘມ຺ມິກໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ໂຐ ນ ພ຺ຍາກຣິສ຺ສຕິ ເອຕ຺ເຖວສ຺ສ ສຕ຺ຕຘາ ມຸທ຺ຘໍ ຜາເລສ຺ສາມີ’ຕິ. ຕໍ ໂຂ ປນ ວຊິຣປາຓິໍ ຍກ຺ຂໍ ຠຄວາ ເຈວ ປສ຺ສຕິ ສຈ຺ຈໂກ ຈ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຠີໂຕ ສໍວິຄ຺ໂຄ ໂລມຫຏ຺ຐຊາໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍເຍວ ຕາຓໍ ຄເວສີ ຠຄວນ຺ຕໍເຍວ ເລຓໍ ຄເວສີ ຠຄວນ຺ຕໍເຍວ ສຣຓໍ ຄເວສີ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປຸຈ຺ຉຕຸ ມໍ ຠວໍ ໂຄຕໂມ, ພ຺ຍາກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ.

໓໕໘. ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ວເທສິ – ‘ຣູປໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ, ວຕ຺ຕຕິ ເຕ ຕສ຺ມິໍ ຣູເປ ວໂສ – ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’.

‘‘ມນສິ ກໂຣຫິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ; ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ພ຺ຍາກໂຣຫິ. ນ ໂຂ ເຕ ສນ຺ຘິຍຕິ ປຸຣິເມນ ວາ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິເມນ ວາ ປຸຣິມໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ວເທສິ – ‘ເວທນາ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ, ວຕ຺ຕຕິ ເຕ ຕິສ຺ສໍ ເວທນາຍໍ [ຕາຍໍ ເວທນາຍໍ (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ວໂສ – ເອວໍ ເມ ເວທນາ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ເວທນາ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’.

‘‘ມນສິ ກໂຣຫິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ; ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ພ຺ຍາກໂຣຫິ. ນ ໂຂ ເຕ ສນ຺ຘິຍຕິ ປຸຣິເມນ ວາ ປຈ຺ຉິມໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວາ ປຸຣິມໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ວເທສິ – ‘ສຎ຺ຎາ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ, ວຕ຺ຕຕິ ເຕ ຕິສ຺ສໍ ສຎ຺ຎາຍໍ ວໂສ – ເອວໍ ເມ ສຎ຺ຎາ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ສຎ຺ຎາ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’.

‘‘ມນສິ ກໂຣຫິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ; ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ພ຺ຍາກໂຣຫິ. ນ ໂຂ ເຕ ສນ຺ຘິຍຕິ ປຸຣິເມນ ວາ ປຈ຺ຉິມໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວາ ປຸຣິມໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ວເທສິ – ‘ສງ຺ຂາຣາ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ, ວຕ຺ຕຕິ ເຕ ເຕສຸ ສງ຺ຂາເຣສຸ ວໂສ – ເອວໍ ເມ ສງ຺ຂາຣາ ໂຫນ຺ຕຸ, ເອວໍ ເມ ສງ຺ຂາຣາ ມາ ອເຫສຸ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’.

‘‘ມນສິ ກໂຣຫິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ; ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ພ຺ຍາກໂຣຫິ. ນ ໂຂ ເຕ ສນ຺ຘິຍຕິ ປຸຣິເມນ ວາ ປຈ຺ຉິມໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວາ ປຸຣິມໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຍໍ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ວເທສິ – ‘ວິຎ຺ຎາຓໍ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ, ວຕ຺ຕຕິ ເຕ ຕສ຺ມິໍ ວິຎ຺ຎາເຓ ວໂສ – ເອວໍ ເມ ວິຎ຺ຎາຓໍ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ວິຎ຺ຎາຓໍ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’.

‘‘ມນສິ ກໂຣຫິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ; ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ພ຺ຍາກໂຣຫິ. ນ ໂຂ ເຕ ສນ຺ຘິຍຕິ ປຸຣິເມນ ວາ ປຈ຺ຉິມໍ, ປຈ຺ຉິເມນ ວາ ປຸຣິມໍ. ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຣູປໍ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາ’’ຕິ? ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’. ‘‘ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວາ ຕໍ ສຸຂໍ ວາ’’ຕິ? ‘‘ທຸກ຺ຂໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’. ‘‘ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມໍ, ກລ຺ລໍ ນຸ ຕໍ ສມນຸປສ຺ສິຕຸໍ – ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ເວທນາ…ເປ… ສຎ຺ຎາ…ເປ… ສງ຺ຂາຣາ…ເປ… ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາ’’ຕິ? ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’. ‘‘ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວາ ຕໍ ສຸຂໍ ວາ’’ຕິ? ‘‘ທຸກ຺ຂໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’. ‘‘ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມໍ, ກລ຺ລໍ ນຸ ຕໍ ສມນຸປສ຺ສິຕຸໍ – ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’’ຕິ? ‘‘ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມ’’.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ໂຍ ນຸ ໂຂ ທຸກ຺ຂໍ ອລ຺ລີໂນ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປຄໂຕ ທຸກ຺ຂໍ ອຊ຺ໂຌສິໂຕ, ທຸກ຺ຂໍ ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ, ອປິ ນຸ ໂຂ ໂສ ສາມໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ປຣິຊາເນຍ຺ຍ, ທຸກ຺ຂໍ ວາ ປຣິກ຺ເຂເປຕ຺ວາ ວິຫເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ? ‘‘ກິຎ຺ຫິ ສິຍາ, ໂຠ ໂຄຕມ? ໂນ ຫິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິ.

‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ນນຸ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ສນ຺ເຕ ທຸກ຺ຂໍ ອລ຺ລີໂນ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປຄໂຕ ທຸກ຺ຂໍ ອຊ຺ໂຌສິໂຕ, ທຸກ຺ຂໍ – ‘ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ສມນຸປສ຺ສສີ’’ຕິ? ‘‘ກິຎ຺ຫິ ໂນ ສິຍາ, ໂຠ ໂຄຕມ? ເອວເມຕໍ ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິ.

໓໕໙. ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ປຸຣິໂສ ສາຣຕ຺ຖິໂກ ສາຣຄເວສີ ສາຣປຣິເຍສນໍ ຈຣມາໂນ ຕິຓ຺ຫໍ ກຸຐາຣິໍ [ກຸຘາຣິໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.)] ອາທາຍ ວນໍ ປວິເສຍ຺ຍ. ໂສ ຕຕ຺ຖ ປສ຺ເສຍ຺ຍ ມຫນ຺ຕໍ ກທລິກ຺ຂນ຺ຘໍ ອຸຊຸໍ ນວໍ ອກຸກ຺ກຸກຊາຕໍ [ອກຸກ຺ກຸຏຊາຕໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ.)]. ຕເມນໍ ມູເລ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ມູເລ ເຉຕ຺ວາ ອຄ຺ເຄ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ອຄ຺ເຄ ເຉຕ຺ວາ ປຕ຺ຕວຏ຺ຏິໍ ວິນິພ຺ຠຸເຊຍ຺ຍ [ວິນິພ຺ຠຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ (ກ.)]. ໂສ ຕຕ຺ຖ ປຕ຺ຕວຏ຺ຏິໍ ວິນິພ຺ຠຸຊນ຺ໂຕ ເຜຄ຺ຄຸມ຺ປິ ນາຘິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ກຸໂຕ ສາຣໍ? ເອວເມວ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ມຍາ ສກສ຺ມິໍ ວາເທ ສມນຸຍຸຎ຺ຊິຍມາໂນ ສມນຸຄາຫິຍມາໂນ ສມນຸຠາສິຍມາໂນ ຣິຕ຺ໂຕ ຕຸຈ຺ໂຉ ອປຣທ຺ໂຘ. ຠາສິຕາ ໂຂ ປນ ເຕ ເອສາ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ເວສາລິຍໍ ປຣິສຕິ ວາຈາ – ‘ນາຫໍ ຕໍ ປສ຺ສາມິ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ, ສງ຺ຆິໍ ຄຓິໍ ຄຓາຈຣິຍໍ, ອປິ ອຣຫນ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ປຏິຊານມານໍ, ໂຍ ມຍາ ວາເທນ ວາທໍ ສມາຣທ຺ໂຘ ນ ສງ຺ກມ຺ເປຍ຺ຍ ນ ສມ຺ປກມ຺ເປຍ຺ຍ ນ ສມ຺ປເວເຘຍ຺ຍ, ຍສ຺ສ ນ ກຈ຺ເຉຫິ ເສທາ ມຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸໍ. ຖູຓໍ ເຈປາຫໍ ອເຈຕນໍ ວາເທນ ວາທໍ ສມາຣເຠຍ຺ຍໍ ສາປິ ມຍາ ວາເທນ ວາທໍ ສມາຣທ຺ຘາ ສງ຺ກມ຺ເປຍ຺ຍ ສມ຺ປກມ຺ເປຍ຺ຍ ສມ຺ປເວເຘຍ຺ຍ. ໂກ ປນ ວາໂທ ມນຸສ຺ສຠູຕສ຺ສາ’ຕິ? ຕຸຍ຺ຫໍ ໂຂ ປນ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ອປ຺ເປກຈ຺ຈານິ ເສທຜຸສິຕານິ ນລາຏາ ມຸຕ຺ຕານິ, ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ວິນິຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐິຕານິ. ມຍ຺ຫໍ ໂຂ ປນ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ນຕ຺ຖິ ເອຕຣຫິ ກາຍສ຺ມິໍ ເສໂທ’’ຕິ. ອິຕິ ຠຄວາ ຕສ຺ມິໍ [ຕສ຺ສໍ (?)] ປຣິສຕິ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓໍ ກາຍໍ ວິວຣິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕ ມງ຺ກຸຠູໂຕ ປຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ໂຘ ອໂຘມຸໂຂ ປຊ຺ຌາຍນ຺ໂຕ ອປ຺ປຏິຠາໂນ ນິສີທິ.

໓໖໐. ອຖ ໂຂ ທຸມ຺ມຸໂຂ ລິຈ຺ຉວິປຸຕ຺ໂຕ ສຈ຺ຈກໍ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕໍ ມງ຺ກຸຠູຕໍ ປຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘໍ ອໂຘມຸຂໍ ປຊ຺ຌາຍນ຺ຕໍ ອປ຺ປຏິຠານໍ ວິທິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຸປມາ ມໍ, ຠຄວາ, ປຏິຠາຕີ’’ຕິ. ‘‘ປຏິຠາຕຸ ຕໍ, ທຸມ຺ມຸຂາ’’ຕິ ຠຄວາ ອໂວຈ. ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠນ຺ເຕ, ຄາມສ຺ສ ວາ ນິຄມສ຺ສ ວາ ອວິທູເຣ ໂປກ຺ຂຣຓີ. ຕຕ຺ຣາສ຺ສ ກກ຺ກຏໂກ. ອຖ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ສມ຺ພຫຸລາ ກຸມາຣກາ ວາ ກຸມາຣິກາ ວາ ຕມ຺ຫາ ຄາມາ ວາ ນິຄມາ ວາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ເຍນ ສາ ໂປກ຺ຂຣຓີ ເຕນຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍຸໍ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕໍ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ ຕໍ ກກ຺ກຏກໍ ອຸທກາ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຖເລ ປຕິຏ຺ຐາເປຍ຺ຍຸໍ. ຍຎ຺ຎເທວ ຫິ ໂສ, ຠນ຺ເຕ, ກກ຺ກຏໂກ ອຬໍ ອຠິນິນ຺ນາເມຍ຺ຍ ຕໍ ຕເທວ ເຕ ກຸມາຣກາ ວາ ກຸມາຣິກາ ວາ ກຏ຺ເຐນ ວາ ກຖເລນ ວາ ສຎ຺ຉິນ຺ເທຍ຺ຍຸໍ ສມ຺ຠຎ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ ສມ຺ປລິຠຎ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ. ເອວຎ຺ຫິ ໂສ, ຠນ຺ເຕ, ກກ຺ກຏໂກ ສພ຺ເພຫິ ອເຬຫິ ສຎ຺ຉິນ຺ເນຫິ ສມ຺ຠຄ຺ເຄຫິ ສມ຺ປລິຠຄ຺ເຄຫິ ອຠພ຺ໂພ ຕໍ ໂປກ຺ຂຣຓິໍ ປຸນ ໂອຕຣິຕຸໍ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ປຸພ຺ເພ. ເອວເມວ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຍານິ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວິສູກາຍິຕານິ ວິເສວິຕານິ ວິປ຺ຜນ຺ທິຕານິ ຕານິປິ ສພ຺ພານິ [ວິປ຺ຜນ຺ທິຕານິ ການິຈິ ການິຈິ ຕານິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຠຄວຕາ ສຎ຺ຉິນ຺ນານິ ສມ຺ຠຄ຺ຄານິ ສມ຺ປລິຠຄ຺ຄານິ; ອຠພ຺ໂພ ຈ ທານິ, ຠນ຺ເຕ, ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ປຸນ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ຍທິທໍ ວາທາຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ທຸມ຺ມຸຂໍ ລິຈ຺ຉວິປຸຕ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອາຄເມຫິ ຕ຺ວໍ, ທຸມ຺ມຸຂ, ອາຄເມຫິ ຕ຺ວໍ, ທຸມ຺ມຸຂ ( ) [(ມຸຂໂຣສິ ຕ຺ວໍ ທຸມ຺ມຸຂ) (ສ຺ຍາ. ກໍ.)] ນ ມຍໍ ຕຍາ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ເຕມ, ອິຘ ມຍໍ ໂຠຕາ ໂຄຕເມນ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ເຕມ.

໓໖໑. ‘‘ຕິຏ຺ຐເຕສາ, ໂຠ ໂຄຕມ, ອມ຺ຫາກຎ຺ເຈວ ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ປຸຖຸສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ວາຈາ. ວິລາປໍ ວິລປິຕໍ ມຎ຺ເຎ. ກິຕ຺ຕາວຕາ ຈ ນຸ ໂຂ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ສາວໂກ ສາສນກໂຣ ໂຫຕິ ໂອວາທປຕິກໂຣ ຕິຓ຺ຓວິຈິກິຈ຺ໂຉ ວິຄຕກຖໍກໂຖ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ວິຫຣຕີ’’ຕິ? ‘‘ອິຘ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ມມ ສາວໂກ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ວາ ໂອຬາຣິກໍ ວາ ສຸຂຸມໍ ວາ ຫີນໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ ຍໍ ທູເຣ ສນ຺ຕິເກ ວາ, ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ; ຍາ ກາຈິ ເວທນາ…ເປ… ຍາ ກາຈິ ສຎ຺ຎາ…ເປ… ເຍ ເກຈິ ສງ຺ຂາຣາ…ເປ… ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ວາ ໂອຬາຣິກໍ ວາ ສຸຂຸມໍ ວາ ຫີນໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ, ຍໍ ທູເຣ ສນ຺ຕິເກ ວາ, ສພ຺ພໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ມມ ສາວໂກ ສາສນກໂຣ ໂຫຕິ ໂອວາທປຕິກໂຣ ຕິຓ຺ຓວິຈິກິຈ຺ໂຉ ວິຄຕກຖໍກໂຖ ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ວິຫຣຕີ’’ຕິ.

‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ປນ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫໍ ໂຫຕິ ຂີຓາສໂວ ວຸສິຕວາ ກຕກຣຓີໂຍ ໂອຫິຕຠາໂຣ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕສທຕ຺ໂຖ ປຣິກ຺ຂີຓຠວສໍໂຍຊໂນ ສມ຺ມທຎ຺ຎາ ວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ? ‘‘ອິຘ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຠິກ຺ຂຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ວາ ໂອຬາຣິກໍ ວາ ສຸຂຸມໍ ວາ ຫີນໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ ຍໍ ທູເຣ ສນ຺ຕິເກ ວາ ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ອນຸປາທາ ວິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ; ຍາ ກາຈິ ເວທນາ…ເປ… ຍາ ກາຈິ ສຎ຺ຎາ…ເປ… ເຍ ເກຈິ ສງ຺ຂາຣາ…ເປ… ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ວາ ໂອຬາຣິກໍ ວາ ສຸຂຸມໍ ວາ ຫີນໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ ຍໍ ທູເຣ ສນ຺ຕິເກ ວາ ສພ຺ພໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ອນຸປາທາ ວິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫໍ ໂຫຕິ ຂີຓາສໂວ ວຸສິຕວາ ກຕກຣຓີໂຍ ໂອຫິຕຠາໂຣ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕສທຕ຺ໂຖ ປຣິກ຺ຂີຓຠວສໍໂຍຊໂນ ສມ຺ມທຎ຺ຎາ ວິມຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຠິກ຺ຂຸ ຕີຫິ ອນຸຕ຺ຕຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ – ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິເຍນ, ປຏິປທານຸຕ຺ຕຣິເຍນ, ວິມຸຕ຺ຕານຸຕ຺ຕຣິເຍນ. ເອວໍ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຠິກ຺ຂຸ ຕຖາຄຕຎ຺ເຎວ ສກ຺ກໂຣຕິ ຄຣຸໍ ກໂຣຕິ ມາເນຕິ ປູເຊຕິ – ພຸທ຺ໂຘ ໂສ ຠຄວາ ໂພຘາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ທນ຺ໂຕ ໂສ ຠຄວາ ທມຖາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ສນ຺ໂຕ ໂສ ຠຄວາ ສມຖາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຕິຓ຺ໂຓ ໂສ ຠຄວາ ຕຣຓາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ໂສ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພານາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’’ຕິ.

໓໖໒. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ, ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມຍເມວ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຘໍສີ, ມຍໍ ປຄພ຺ພາ, ເຍ ມຍໍ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ວາເທນ ວາທໍ ອາສາເທຕພ຺ພໍ ອມຎ຺ຎິມ຺ຫ. ສິຍາ ຫິ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຫຕ຺ຖິໍ ປຠິນ຺ນໍ ອາສຊ຺ຊ ປຸຣິສສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິຠາໂວ, ນ ຕ຺ເວວ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ອາສຊ຺ຊ ສິຍາ ປຸຣິສສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິຠາໂວ. ສິຍາ ຫິ, ໂຠ ໂຄຕມ, ປຊ຺ຊລິຕໍ [ຊລນ຺ຕໍ (ສີ. ປີ.)] ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ອາສຊ຺ຊ ປຸຣິສສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິຠາໂວ, ນ ຕ຺ເວວ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ອາສຊ຺ຊ ສິຍາ ປຸຣິສສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິຠາໂວ. ສິຍາ ຫິ, ໂຠ ໂຄຕມ, ອາສີວິສໍ ໂຆຣວິສໍ ອາສຊ຺ຊ ປຸຣິສສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິຠາໂວ, ນ ຕ຺ເວວ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ອາສຊ຺ຊ ສິຍາ ປຸຣິສສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິຠາໂວ. ມຍເມວ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຘໍສີ, ມຍໍ ປຄພ຺ພາ, ເຍ ມຍໍ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ວາເທນ ວາທໍ ອາສາເທຕພ຺ພໍ ອມຎ຺ຎິມ຺ຫ. ອຘິວາເສຕຸ [ອຘິວາເສຕຸ ຈ (ປີ. ກ.)] ເມ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ສ຺ວາຕນາຍ ຠຕ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນາ’’ຕິ. ອຘິວາເສສິ ຠຄວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາເວນ.

໓໖໓. ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ອຘິວາສນໍ ວິທິຕ຺ວາ ເຕ ລິຈ຺ຉວີ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ສຸຓນ຺ຕຸ ເມ ໂຠນ຺ໂຕ ລິຈ຺ຉວີ, ສມໂຓ ເມ ໂຄຕໂມ ນິມນ຺ຕິໂຕ ສ຺ວາຕນາຍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ເຕນ ເມ ອຠິຫເຣຍ຺ຍາຖ ຍມສ຺ສ ປຕິຣູປໍ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ເຕ ລິຈ຺ຉວີ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຈ຺ຈເຍນ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈມຕ຺ຕານິ ຖາລິປາກສຕານິ ຠຕ຺ຕາຠິຫາຣໍ ອຠິຫຣິໍສຸ. ອຖ ໂຂ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ສເກ ອາຣາເມ ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ປຏິຍາທາເປຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ກາລໍ ອາໂຣຈາເປສິ – ‘‘ກາໂລ, ໂຠ ໂຄຕມ, ນິຏ຺ຐິຕໍ ຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ສຈ຺ຈກສ຺ສ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣາໂມ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ. ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຓີເຕນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ສຫຕ຺ຖາ ສນ຺ຕປ຺ເປສິ ສມ຺ປວາເຣສິ. ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ນີຈໍ ອາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ສຈ຺ຈໂກ ນິຄຓ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍມິທໍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ທາເນ ປຸຎ຺ຎຎ຺ຈ ປຸຎ຺ຎມຫີ ຈ ຕໍ ທາຍການໍ ສຸຂາຍ ໂຫຕູ’’ຕິ. ‘‘ຍໍ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຕາທິສໍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ອາຄມ຺ມ ອວີຕຣາຄໍ ອວີຕໂທສໍ ອວີຕໂມຫໍ, ຕໍ ທາຍການໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ຍໍ ໂຂ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ມາທິສໍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ອາຄມ຺ມ ວີຕຣາຄໍ ວີຕໂທສໍ ວີຕໂມຫໍ, ຕໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ຈູຬສຈ຺ຈກສຸຕ຺ຕໍ ນິຏ຺ຐິຕໍ ປຎ຺ຈມໍ.