໑. ຄທ຺ຣຠວຄ຺ໂຄ

໑. ຄທ຺ຣຠງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໑. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ຄທ຺ຣຠສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມໍ ຕໍ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ຄທ຺ຣໂຠ ນາມ ສງ຺ກາຣກູເຏປິ ຈຕຸກ຺ເກປິ ສິງ຺ຆາຏເກປິ ຄາມທ຺ວາເຣປິ ຖຸສຣາສິມ຺ຫິປິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ສຍຕິ, ນ ສຍນພຫຸໂລ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ຕິຓສນ຺ຖາເຣປິ ປຓ຺ຓສນ຺ຖາເຣປິ ກຏ຺ຐມຎ຺ຈເກປິ ຉມາຍປິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຈມ຺ມຂຓ຺ຑໍ ປຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ສຍິຕພ຺ພໍ, ນ ສຍນພຫຸເລນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ຄທ຺ຣຠສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ຠຄວຕາ ເທວາຕິເທເວນ ‘ກລິງ຺ຄຣູປຘານາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕຣຫິ ມມ ສາວກາ ວິຫຣນ຺ຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ອາຕາປິໂນ ປຘານສ຺ມິ’ນ຺ຕິ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣນ ສາຣິປຸຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາປິ –

‘‘‘ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສິນ຺ນສ຺ສ, ຊຓ຺ຓຸເກນາຠິວສ຺ສຕິ;

ອລໍ ຜາສຸວິຫາຣາຍ, ປຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ’’’ຕິ.

ຄທ຺ຣຠງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ປຐໂມ.

໒. ກຸກ຺ກຸຏງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໒. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ກຸກ຺ກຸຏສ຺ສ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມານິ ຕານິ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’’ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸໂຏ ກາເລນ ສມເຍນ ປຏິສລ຺ລີຍຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ກາເລນ ສມເຍເນວ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປານີຍໍ ປຣິໂຠຊນີຍໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ສຣີຣໍ ປຏິຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ນຫາຍິຕ຺ວາ ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ວຸຑ຺ຒານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ທສ຺ສນາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາເລນ ສມເຍນ ສຸຎ຺ຎາຄາຣໍ ປວິສິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸຏສ຺ສ ປຐມໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸໂຏ ກາເລນ ສມເຍເນວ ວຸຏ຺ຐາຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ກາເລນ ສມເຍເນວ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປານີຍໍ ປຣິໂຠຊນີຍໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ສຣີຣໍ ປຏິຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ປຸນເທວ ສຸຎ຺ຎາຄາຣໍ ປວິສິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸຏສ຺ສ ທຸຕິຍໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸໂຏ ປຖວິໍ ຂຓິຕ຺ວາ ຂຓິຕ຺ວາ ອຊ຺ໂຌຫາຣໍ ອຊ຺ໂຌຫຣຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຊ຺ໂຌຫາຣໍ ອຊ຺ໂຌຫຣິຕພ຺ພໍ ‘ເນວ ທວາຍ ນ ມທາຍ ນ ມຓ຺ຑນາຍ ນ ວິຠູສນາຍ, ຍາວເທວ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ຐິຕິຍາ ຍາປນາຍ ວິຫິໍສູປຣຕິຍາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍານຸຄ຺ຄຫາຍ, ອິຕິ ປຸຣາຓຎ຺ຈ ເວທນໍ ປຏິຫງ຺ຂາມິ ນວຎ຺ຈ ເວທນໍ ນ ອຸປ຺ປາເທສ຺ສາມິ, ຍາຕ຺ຣາ ຈ ເມ ຠວິສ຺ສຕິ ອນວຊ຺ຊຕາ ຈ ຜາສຸວິຫາໂຣ ຈາ’ຕິ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸຏສ຺ສ ຕຕິຍໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ຠຄວຕາ ເທວາຕິເທເວນ –

‘‘‘ກນ຺ຕາເຣ ປຸຕ຺ຕມໍສໍວ, ອກ຺ຂສ຺ສພ຺ຠຎ຺ຊນໍ ຍຖາ;

ເອວໍ ອາຫຣິ ອາຫາຣໍ, ຍາປນຕ຺ຖມມຸຈ຺ຉິໂຕ’ຕິ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸໂຏ ສຈກ຺ຂຸໂກປິ ຣຕ຺ຕິໍ ອນ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ອນນ຺ເຘເນວ ອນ຺ເຘນ ວິຍ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອຣຎ຺ເຎປິ ໂຄຈຣຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ເຕນປິ ຣຊນີເຍສຸ ຣູປສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ອນ຺ເຘນ ພຘິເຣນ ມູເຄນ ວິຍ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ນານຸພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸຏສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣນ ມຫາກຈ຺ຈາຍເນນ –

‘ຈກ຺ຂຸມາສ຺ສ ຍຖາ ອນ຺ໂຘ, ໂສຕວາ ພຘິໂຣ ຍຖາ;

ປຎ຺ຎວາສ຺ສ [ຊິວ຺ຫາວສ຺ສ (ສີ. ປີ.)] ຍຖາ ມູໂຄ, ພລວາ ທຸພ຺ພໂລຣິວ;

ອຕ຺ຕອຕ຺ເຖ [ອຖ ອຕ຺ເຖ (ສີ. ປີ.)] ສມຸປ຺ປນ຺ເນ, ສເຍຖ ມຕສາຍິກ’ນ຺ຕິ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸໂຏ ເລຑ຺ຑຸທຓ຺ຑລຄຸຬມຸຄ຺ຄເຣຫິ ປຣິປາຕິຍນ຺ໂຕປິ ສກໍ ເຄຫໍ ນ ວິຊຫຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ຈີວຣກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ເຕນປິ ນວກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ເຕນປິ ວຕ຺ຕປ຺ປຏິວຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ເຕນປິ ອຸທ຺ທິສນ຺ເຕນປິ ອຸທ຺ທິສາເປນ຺ເຕນປິ ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ ນ ວິຊຫິຕພ຺ໂພ, ສກໍ ໂຂ ປເນຕໍ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິໂນ ເຄຫໍ, ຍທິທໍ ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸກ຺ກຸຏສ຺ສ ປຎ຺ຈມໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ຠຄວຕາ ເທວາຕິເທເວນ ‘ໂກ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ໂຄຈໂຣ ສໂກ ເປຕ຺ຕິໂກ ວິສໂຍ? ຍທິທໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ’ຕິ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣນ ສາຣິປຸຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາປິ –

‘‘‘ຍຖາ ສຸທນ຺ໂຕ ມາຕງ຺ໂຄ, ສກໍ ໂສຓ຺ຑໍ ນ ມທ຺ທຕິ;

ຠກ຺ຂາຠກ຺ຂໍ ວິຊານາຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ວຸຕ຺ຕິກປ຺ປນໍ.

‘‘‘ຕເຖວ ພຸທ຺ຘປຸຕ຺ເຕນ, ອປ຺ປມຕ຺ເຕນ ວາ ປນ;

ຊິນວຈນໍ ນ ມທ຺ທິຕພ຺ພໍ, ມນສິກາຣວຣຸຕ຺ຕມ’’’ນ຺ຕິ.

ກຸກ຺ກຸຏງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ທຸຕິໂຍ.

໓. ກລນ຺ທກງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໓. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ກລນ຺ທກສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມໍ ຕໍ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ກລນ຺ທໂກ ປຏິສຕ຺ຕຸມ຺ຫິ ໂອປຕນ຺ເຕ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ປປ຺ໂຜເຏຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເຕເນວ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐລຄຸເຬນ ປຏິສຕ຺ຕຸໍ ປຏິພາຫຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ກິເລສສຕ຺ຕຸມ຺ຫິ ໂອປຕນ຺ເຕ ສຕິປຏ຺ຐານລຄຸຬໍ ປປ຺ໂຜເຏຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເຕເນວ ສຕິປຏ຺ຐານລຄຸເຬນ ສພ຺ພກິເລສາ ປຏິພາຫິຕພ຺ພາ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກລນ຺ທກສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣນ ຈູຬປນ຺ຖເກນ –

‘ຍທາ ກິເລສາ ໂອປຕນ຺ຕິ, ສາມຎ຺ຎຄຸຓຘໍສນາ;

ສຕິປຏ຺ຐານລຄຸເຬນ, ຫນ຺ຕພ຺ພາ ເຕ ປຸນປ຺ປຸນ’’’ນ຺ຕິ.

ກລນ຺ທກງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ຕຕິໂຍ.

໔. ທີປິນິຍງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໔. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ທີປິນິຍາ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມໍ ຕໍ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ທີປິນີ ສກິໍ ເຍວ ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຸຣິສໍ ອຸເປຕິ? ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ອາຍຕິໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍໍ ຈຸຕິໍ ເຠທໍ ຂຍໍ ວິນາສໍ ສໍສາຣຠຍໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ວິສມໍ ສມ຺ປີຬິຕໍ ທິສ຺ວາ ‘ປຸນພ຺ຠເວ ນປ຺ປຏິສນ຺ທຫິສ຺ສາມີ’ຕິ ໂຍນິໂສ ມນສິກາໂຣ ກຣຓີໂຍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ທີປິນິຍາ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ຠຄວຕາ ເທວາຕິເທເວນ ສຸຕ຺ຕນິປາເຕ ຘນິຍໂຄປາລກສຸຕ຺ເຕ –

‘‘‘ອຸສໂຠຣິວ ເຉຕ຺ວ ພນ຺ຘນານິ, ນາໂຄ ປູຕິລຕໍວ ທາລຍິຕ຺ວາ;

ນາຫໍ ປຸນຸເປສ຺ສໍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍໍ, ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’’ຕິ.

ທີປິນິຍງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ຈຕຸຕ຺ໂຖ.

໕. ທີປິກງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໕. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ທີປິກສ຺ສ ທ຺ເວ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມານິ ຕານິ ທ຺ເວ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’’ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ທີປິໂກ ອຣຎ຺ເຎ ຕິຓຄຫນໍ ວາ ວນຄຫນໍ ວາ ປພ຺ພຕຄຫນໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ນິລີຍິຕ຺ວາ ມິເຄ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ວິເວກໍ ເສວິຕພ຺ພໍ ອຣຎ຺ຎໍ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ປພ຺ພຕໍ ກນ຺ທຣໍ ຄິຣິຄຸຫໍ ສຸສານໍ ວນປຕ຺ຖໍ ອພ຺ໂຠກາສໍ ປລາລປຸຎ຺ຊໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ ວິຊນວາຕໍ ມນຸສ຺ສຣາຫເສຍ຺ຍກໍ ປຏິສລ຺ລານສາຣຸປ຺ປໍ; ວິເວກໍ ເສວມາໂນ ຫິ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄີ ໂຍຄາວຈໂຣ ນຈິຣສ຺ເສວ ຉຬຠິຎ຺ຎາສຸ ຈ ວສິຠາວໍ ປາປຸຓາຕິ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ທີປິກສ຺ສ ປຐມໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣຫິ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫເກຫິ –

‘‘‘ຍຖາປິ ທີປິໂກ ນາມ, ນິລີຍິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫເຕ [ຄຓ຺ຫຕີ (ສີ. ປີ.)] ມິເຄ;

ຕເຖວາຍໍ ພຸທ຺ຘປຸຕ຺ໂຕ, ຍຸຕ຺ຕໂຍໂຄ ວິປສ຺ສໂກ;

ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວານ, ຄຓ຺ຫາຕິ ຜລມຸຕ຺ຕມ’ນ຺ຕິ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ທີປິໂກ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປສຸໍ ວຘິຕ຺ວາ ວາເມນ ປສ຺ເສນ ປຕິຕໍ ນ ຠກ຺ເຂຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ເວຬຸທາເນນ ວາ ປຕ຺ຕທາເນນ ວາ ປຸປ຺ຜທາເນນ ວາ ຜລທາເນນ ວາ ສິນານທາເນນ ວາ ມຕ຺ຕິກາທາເນນ ວາ ຈຸຓ຺ຓທາເນນ ວາ ທນ຺ຕກຏ຺ຐທາເນນ ວາ ມຸໂຂທກທາເນນ ວາ ຈາຕຸກມ຺ຍຕາຍ ວາ ມຸຄ຺ຄສຸປ຺ຍຕາຍ [ມຸຄ຺ຄສຸປ຺ປຕາຍ (ສີ. ປີ.)] ວາ ປາຣິຠຏ [ປາຣິຠຏ຺ຏຕາຍ (ສີ. ປີ.)] ຍຕາຍ ວາ ຊງ຺ຆເປສນີເຍນ ວາ ເວຊ຺ຊກມ຺ເມນ ວາ ທູຕກມ຺ເມນ ວາ ປຫິຓຄມເນນ ວາ ປິຓ຺ຑປຏິປິຓ຺ເຑນ ວາ ທານານຸປ຺ປທາເນນ ວາ ວຕ຺ຖຸວິຊ຺ຊາຍ ວາ ນກ຺ຂຕ຺ຕວິຊ຺ຊາຍ ວາ ອງ຺ຄວິຊ຺ຊາຍ [ນຄວິຊ຺ຊາຍ (ກ.)] ວາ ອຎ຺ຎຕຣຎ຺ຎຕເຣນ ວາ ພຸທ຺ຘປ຺ປຏິກຸຏ຺ເຐນ ມິຈ຺ຉາຊີເວນ ນິປ຺ຜາທິຕໍ ໂຠຊນໍ ນ ຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ [ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕພ຺ພໍ (ສີ. ປີ.)] ວາເມນ ປສ຺ເສນ ປຕິຕໍ ປສຸໍ ວິຍ ທີປິໂກ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ທີປິກສ຺ສ ທຸຕິຍໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣນ ສາຣິປຸຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ –

‘‘‘ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິປ຺ຜາຣາ, ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ມຘຸປາຍສໍ;

ສເຈ ຠຸຕ຺ໂຕ ຠເວຍ຺ຍາຫໍ, ສາຊີໂວ ຄຣຫິໂຕ ມມ.

‘‘‘ຍທິປິ ເມ ອນ຺ຕຄຸຓໍ, ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ພຫີ ຈເຣ;

ເນວ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍມາຊີວໍ, ຈຊມາໂນປິ ຊີວິຕ’’’ນ຺ຕິ.

ທີປິກງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ປຎ຺ຈໂມ.

໖. ກຸມ຺ມງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໖. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ກຸມ຺ມສ຺ສ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມານິ ຕານິ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’’ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ໂມ ອຸທກຈໂຣ ອຸທເກເຍວ ວາສໍ ກປ຺ເປຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ສພ຺ພປາຓຠູຕປຸຄ຺ຄລານໍ ຫິຕານຸກມ຺ປິນາ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ວິປຸເລນ ມຫຄ຺ຄເຕນ ອປ຺ປມາເຓນ ອເວເຣນ ອພ຺ຍາປຊ຺ເຊນ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ມສ຺ສ ປຐມໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ໂມ ອຸທເກ ອຸປ຺ປິລວນ຺ໂຕ ສີສໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຍທິ ໂກຈິ ປສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ນິມຸຊ຺ຊຕິ ຄາຬ຺ຫໂມຄາຫຕິ ‘ມາ ມໍ ເຕ ປຸນ ປສ຺ເສຍ຺ຍຸ’ນ຺ຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ກິເລເສສຸ ໂອປຕນ຺ເຕສຸ ອາຣມ຺ມຓສເຣ ນິມຸຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ຄາຬ຺ຫໂມຄາຫິຕພ຺ພໍ ‘ມາ ມໍ ກິເລສາ ປຸນ ປສ຺ເສຍ຺ຍຸ’ນ຺ຕິ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ມສ຺ສ ທຸຕິຍໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ໂມ ອຸທກໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ກາຍໍ ໂອຕາເປຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ນິສຊ຺ຊຏ຺ຐານສຍນຈງ຺ກມໂຕ ມານສໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ສມ຺ມປ຺ປຘາເນ ມານສໍ ໂອຕາເປຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ມສ຺ສ ຕຕິຍໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ໂມ ປຖວິໍ ຂຓິຕ຺ວາ ວິວິຕ຺ເຕ ວາສໍ ກປ຺ເປຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກໍ ປຊຫິຕ຺ວາ ສຸຎ຺ຎໍ ວິວິຕ຺ຕໍ ການນໍ ວນປຕ຺ຖໍ ປພ຺ພຕໍ ກນ຺ທຣໍ ຄິຣິຄຸຫໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ ປວິວິຕ຺ຕໂມຄາຫິຕ຺ວາ ວິວິຕ຺ເຕ ເຍວ ວາສໍ ອຸປຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ມສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣນ ອຸປເສເນນ ວງ຺ຄນ຺ຕປຸຕ຺ເຕນ –

‘‘‘ວິວິຕ຺ຕໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ, ວາຬມິຄນິເສວິຕໍ;

ເສເວ ເສນາສນໍ ຠິກ຺ຂຸ, ປຏິສລ຺ລານກາຣຓາ’ຕິ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ໂມ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ຍທິ ກຎ຺ຈິ ປສ຺ສຕິ ວາ, ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ ວາ, ໂສຓ຺ຑິປຎ຺ຈມານິ ອງ຺ຄານິ ສເກ ກປາເລ ນິທຫິຕ຺ວາ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ໂກ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕ ຕິຏ຺ຐຕິ ກາຍມນຸຣກ຺ຂນ຺ໂຕ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຣູປສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ອາປຕນ຺ເຕສຸ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ສໍວຣກວາຏໍ ອນຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ ມານສໍ ສໂມທຫິຕ຺ວາ ສໍວຣໍ ກຕ຺ວາ ສເຕນ ສມ຺ປຊາເນນ ວິຫາຕພ຺ພໍ ສມຓຘມ຺ມໍ ອນຸຣກ຺ຂມາເນນ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ກຸມ຺ມສ຺ສ ປຎ຺ຈມໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ຠຄວຕາ ເທວາຕິເທເວນ ສໍຍຸຕ຺ຕນິກາຍວເຣ ກຸມ຺ມູປມສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ –

‘‘‘ກຸມ຺ໂມວ ອງ຺ຄານິ ສເກ ກປາເລ, ສໂມທຫໍ ຠິກ຺ຂຸ ມໂນວິຕກ຺ເກ;

ອນິສ຺ສິໂຕ ອຎ຺ຎມເຫຐຍາໂນ, ປຣິນິພ຺ພຸໂຕນູປວເທຍ຺ຍ ກຎ຺ຈີ’’’ຕິ.

ກຸມ຺ມງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ຉຏ຺ໂຐ.

໗. ວໍສງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໗. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ວໍສສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມໍ ຕໍ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ວໍໂສ ຍຕ຺ຖ ວາໂຕ, ຕຕ຺ຖ ອນຸໂລເມຕິ, ນາຎ຺ຎຕ຺ຖມນຸຘາວຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ຍໍ ພຸທ຺ເຘນ ຠຄວຕາ ຠາສິຕໍ ນວງ຺ຄໍ ສຕ຺ຖຸ ສາສນໍ, ຕໍ ອນຸໂລມຍິຕ຺ວາ ກປ຺ປິເຍ ອນວຊ຺ເຊ ຐຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ເຍວ ປຣິເຍສິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ວໍສສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ ມຫາຣາຊ ເຖເຣນ ຣາຫຸເລນ –

‘‘‘ນວງ຺ຄໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ, ອນຸໂລເມຕ຺ວານ ສພ຺ພທາ;

ກປ຺ປິເຍ ອນວຊ຺ຊສ຺ມິໍ, ຐຕ຺ວາປາຍໍ ສມຸຕ຺ຕຣິ’’’ນ຺ຕິ.

ວໍສງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ສຕ຺ຕໂມ.

໘. ຈາປງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໘. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ຈາປສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມໍ ຕໍ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ຈາໂປ ສຸຕຈ຺ຉິໂຕ ນມິໂຕ [ມິໂຕ (ສີ. ປີ. ກ.)] ຍາວຄ຺ຄມູລໍ ສມກເມວ ອນຸນມຕິ ນປ຺ປຏິຕ຺ຖມ຺ຠຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ເຖຣນວມຊ຺ຌິມສມເກສຸ ອນຸນມິຕພ຺ພໍ ນປ຺ປຏິຜຣິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ຈາປສ຺ສ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ຠຄວຕາ ເທວາຕິເທເວນ ວິຘຸຣ [ປຸຓ຺ຓກ] ຊາຕເກ –

‘‘‘ຈາໂປວູນຸທໂຣ ຘີໂຣ, ວໍໂສ ວາປິ ປກມ຺ປເຍ [ຈາໂປ ວາ ນຸນ ເມ ຘີໂຣ, ວໍໂສວ ອນຸໂລມຍໍ (ສີ. ປີ. ກ.)];

ປຏິໂລມໍ ນ ວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ສ ຣາຊວສຕິໍ ວເສ’’’ຕິ.

ຈາປງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ອຏ຺ຐໂມ.

໙. ວາຍສງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໙. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ວາຍສສ຺ສ ທ຺ເວ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມານິ ຕານິ ທ຺ເວ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’’ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ວາຍໂສ ອາສງ຺ກິຕປຣິສງ຺ກິໂຕ ຍຕ຺ຕປ຺ປຍຕ຺ໂຕ ຈຣຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ອາສງ຺ກິຕປຣິສງ຺ກິເຕນ ຍຕ຺ຕປຍຕ຺ເຕນ ອຸປຏ຺ຐິຕາຍ ສຕິຍາ ສໍວຸເຕຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ຈຣິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ວາຍສສ຺ສ ປຐມໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ວາຍໂສ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ໂຠຊນໍ ທິສ຺ວາ ຎາຕີຫິ ສໍວິຠຊິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ເຍ ເຕ ລາຠາ ຘມ຺ມິກາ ຘມ຺ມລທ຺ຘາ ອນ຺ຕມໂສ ປຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນມຕ຺ຕມ຺ປິ, ຕຖາຣູເປຫິ ລາເຠຫິ ປຏິວິຠຕ຺ຕໂຠຄິນາ ຠວິຕພ຺ພໍ ສີລວນ຺ເຕຫິ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີຫິ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ວາຍສສ຺ສ ທຸຕິຍໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣນ ສາຣິປຸຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ –

‘‘‘ສເຈ ເມ ອຸປນາເມນ຺ຕິ, ຍຖາລທ຺ຘໍ ຕປສ຺ສິໂນ;

ສພ຺ເພ ສໍວິຠຊິຕ຺ວານ, ຕໂຕ ຠຸຎ຺ຊາມິ ໂຠຊນ’’’ນ຺ຕິ.

ວາຍສງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ນວໂມ.

໑໐. ມກ຺ກຏງ຺ຄປຎ຺ໂຫ

໑໐. ‘‘ຠນ຺ເຕ ນາຄເສນ, ‘ມກ຺ກຏສ຺ສ ທ຺ເວ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’ຕິ ຍໍ ວເທສິ, ກຕມານິ ຕານິ ທ຺ເວ ອງ຺ຄານິ ຄເຫຕພ຺ພານີ’’ຕິ? ‘‘ຍຖາ, ມຫາຣາຊ, ມກ຺ກໂຏ ວາສມຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕຖາຣູເປ ໂອກາເສ ມຫຕິມຫາຣຸກ຺ເຂ ປວິວິຕ຺ເຕ ສພ຺ພຏ຺ຐກສາເຂ [ສພ຺ພຕ຺ຖກສາເຂ (ສ຺ຍາ.), ສພ຺ພຏ຺ຐສາເຂ (ກ.)] ຠີຣຸຕ຺ຕາເຓ ວາສມຸປຄຈ຺ຉຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ລຊ຺ຊິໍ ເປສລໍ ສີລວນ຺ຕໍ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ມໍ ພຫຸສ຺ສຸຕໍ ຘມ຺ມຘຣໍ ວິນຍຘຣໍ ປິຍໍ ຄຣຸຠາວນີຍໍ ວຕ຺ຕາຣໍ ວຈນກ຺ຂມໍ ໂອວາທກໍ ວິຎ຺ຎາປກໍ ສນ຺ທສ຺ສກໍ ສມາທປກໍ ສມຸຕ຺ເຕຊກໍ ສມ຺ປຫໍສກໍ ເອວຣູປໍ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໍ ອາຈຣິຍໍ ນິສ຺ສາຍ ວິຫຣິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ມກ຺ກຏສ຺ສ ປຐມໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ມກ຺ກໂຏ ຣຸກ຺ເຂ ເຍວ ຈຣຕິ ຕິຏ຺ຐຕິ ນິສີທຕິ, ຍທິ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ຣຕ຺ຕິໍ ວາສມນຸຠວຕິ. ເອວເມວ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ໂຍຄິນາ ໂຍຄາວຈເຣນ ປວນາຠິມຸເຂນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ປວເນ ເຍວ ຐານຈງ຺ກມນິສຊ຺ຊາສຍນໍ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ຕຕ຺ເຖວ ສຕິປຏ຺ຐານມນຸຠວິຕພ຺ພໍ. ອິທໍ, ມຫາຣາຊ, ມກ຺ກຏສ຺ສ ທຸຕິຍໍ ອງ຺ຄໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຠາສິຕມ຺ເປຕໍ, ມຫາຣາຊ, ເຖເຣນ ສາຣິປຸຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ –

‘‘‘ຈງ຺ກມນ຺ໂຕປິ ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ, ນິສຊ຺ຊາສຍເນນ ວາ;

ປວເນ ໂສຠເຕ ຠິກ຺ຂຸ, ປວນນ຺ຕໍວ ວຓ຺ຓິຕ’’’ນ຺ຕິ.

ມກ຺ກຏງ຺ຄປຎ຺ໂຫ ທສໂມ.

ຄທ຺ຣຠວຄ຺ໂຄ ປຐໂມ.

ຕສ຺ສຸທ຺ທານໍ –

ຄທ຺ຣໂຠ ເຈວ [ໂຆຣສ຺ສໂຣ ຈ (ສີ. ສ຺ຍາ. ປີ.)] ກຸກ຺ກຸໂຏ, ກລນ຺ໂທ ທີປິນິ ທີປິໂກ;

ກຸມ຺ໂມ ວໍໂສ ຈ ຈາໂປ ຈ, ວາຍໂສ ອຖ ມກ຺ກໂຏຕິ.