໘. ປຐມທຸຏ຺ຐໂທສສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ

໓໘໐. ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາຕິ ທຸຏ຺ຐໂທສສິກ຺ຂາປທໍ. ຕຕ຺ຖ ເວຬຸວເນ ກລນ຺ທກນິວາເປຕິ ເວຬຸວນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອຸຍ຺ຍານສ຺ສ ນາມໍ, ຕໍ ກິຣ ເວຬຸຫິ ຈ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອໂຫສິ ອຏ຺ຐາຣສຫຕ຺ເຖນ ຈ ປາກາເຣນ ໂຄປຸຣຏ຺ຏາລກຍຸຕ຺ຕໍ ນີໂລຠາສໍ ມໂນຣມໍ ເຕນ ‘‘ເວຬຸວນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ກລນ຺ທການຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນິວາປໍ ອທໍສຸ ເຕນ ‘‘ກລນ຺ທກນິວາປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຸພ຺ເພ ກິຣ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຣາຊາ ຕຕ຺ຖ ອຸຍ຺ຍານກີຬນຕ຺ຖໍ ອາຄໂຕ, ສຸຣາມເທນ ມຕ຺ໂຕ ທິວາເສຍ຺ຍໍ ສຸປິ, ປຣິຊໂນປິສ຺ສ ສຸຕ຺ໂຕ ຣາຊາຕິ ປຸປ຺ຜຜລາທີຫິ ປໂລຠິຍມາໂນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ປກ຺ກມິ. ອຖ ສຸຣາຄນ຺ເຘນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມາ ສຸສິຣຣຸກ຺ຂາ ກຓ຺ຫສປ຺ໂປ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ອຠິມຸໂຂ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ທິສ຺ວາ ຣຸກ຺ຂເທວຕາ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ຊີວິຕໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ກາຬກເວເສນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ກຓ຺ຓມູເລ ສທ຺ທມກາສິ, ຣາຊາ ປຏິພຸຊ຺ຌິ, ກຓ຺ຫສປ຺ໂປ ນິວຕ຺ໂຕ, ໂສ ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິມາຍ ກາຬກາຍ ມມ ຊີວິຕໍ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ກາຬການໍ ຕຕ຺ຖ ນິວາປໍ ປຏ຺ຐເປສິ, ອຠຍໂຆສນຎ຺ຈ ໂຆສາເປສິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຕໂຕປຠຸຕິ ກລນ຺ທກນິວາປນ຺ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕໍ. ກລນ຺ທກາຕິ ຫິ ກາຬການໍ ເອຕໍ ນາມໍ.

ທພ຺ໂພຕິ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ນາມໍ. ມລ຺ລປຸຕ຺ໂຕຕິ ມລ຺ລຣາຊສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ. ຊາຕິຍາ ສຕ຺ຕວສ຺ເສນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉິກຕນ຺ຕິ ເຖໂຣ ກິຣ ສຕ຺ຕວສ຺ສິໂກວ ສໍເວຄໍ ລຠິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ຂຸຣຄ຺ເຄເຍວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍໍກິຎ຺ຈິ ສາວເກນ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ສພ຺ພໍ ເຕນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ສາວເກນ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ ນາມ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ, ຈຕສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາ, ຉ ອຠິຎ຺ຎາ, ນວ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາຕິ ອິທໍ ຄຸຓຊາຕໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ເຕນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນຕ຺ຖິ ຈສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ອຸຕ຺ຕຣິ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ຈຕູສຸ ສຈ຺ເຈສຸ, ຈຕູຫິ ມຄ຺ເຄຫິ, ໂສຬສວິຘສ຺ສ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ອິທານິສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ອຸຕ຺ຕຣິ ກຣຓີຍໍ ນຕ຺ຖິ. ກຕສ຺ສ ວາ ປຕິຈໂຍຕິ ຕສ຺ເສວ ກຕສ຺ສ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຸນ ວຑ຺ຒນມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ, ໂຘຕສ຺ສ ວິຍ ວຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິໂຘວນໍ ປິສິຕສ຺ສ ວິຍ ຄນ຺ຘສ຺ສ ປຏິປິສນໍ, ປຸປ຺ຜິຕສ຺ສ ວິຍ ຈ ປຸປ຺ຜສ຺ສ ປຏິປຸປ຺ຜນນ຺ຕິ. ຣໂຫຄຕສ຺ສາຕິ ຣຫສິ ຄຕສ຺ສ. ປຏິສລ຺ລີນສ຺ສາຕິ ຕໂຕ ຕໂຕ ປຏິກ຺ກມິຕ຺ວາ ສລ຺ລີນສ຺ສ, ເອກີຠາວໍ ຄຕສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ທພ຺ພສ຺ສ ມລ຺ລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຍນ຺ນູນາຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເສນາສນຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍໍ ຠຕ຺ຕານິ ຈ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເຖໂຣ ກິຣ ອຕ຺ຕໂນ ກຕກິຈ຺ຈຠາວໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຫໍ ອິມໍ ອນ຺ຕິມສຣີຣໍ ຘາເຣມິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ວາຕມຸເຂ ຐິຕ ປທີໂປ ວິຍ ອນິຈ຺ຈຕາມຸເຂ ຐິຕໍ, ນຈິຣສ຺ເສວ ນິພ຺ພາຍນຘມ຺ມໍ ຍາວ ນ ນິພ຺ພາຍຕິ ຕາວ ກິນ຺ນຸ ໂຂ ອຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ກເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘‘ຕິໂຣຣຏ຺ເຐສຸ ພຫູ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອທິສ຺ວາວ ປພ຺ພຊນ຺ຕິ, ເຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ‘ປສ຺ສິສ຺ສາມ ເຈວ ວນ຺ທິສ຺ສາມ ຈາ’ຕິ ທູຣໂຕປິ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຣ ເຍສໍ ເສນາສນໍ ນປ຺ປໂຫຕິ, ເຕ ສິລາປຏ຺ຏເກປິ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປນ຺ຕິ. ປໂຫມິ ໂຂ ປນາຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາເວນ ເຕສໍ ກຸລປຸຕ຺ຕານໍ ອິຈ຺ຉາວເສນ ປາສາທວິຫາຣອຑ຺ຒໂຍຄາທີນິ ມຎ຺ຈປີຐກຕ຺ຖຣຓາທີນິ ຈ ເສນາເສນານິ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ທາຕຸໍ. ປຸນທິວເສ ເຈຕ຺ຖ ເອກຈ຺ເຈ ອຕິວິຍ ກິລນ຺ຕຣູປາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ຄາຣເວນ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຸຣໂຕ ຐຕ຺ວາ ຠຕ຺ຕານິປິ ນ ອຸທ຺ທິສາເປນ຺ຕິ, ອຫໍ ໂຂ ປນ ເນສໍ ຠຕ຺ຕານິປິ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ປໂຫມີ’’ຕິ. ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ‘‘ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ທພ຺ພສ຺ສ ມລ຺ລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘ຍນ຺ນູນາຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເສນາສນຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປຍ຺ຍໍ ຠຕ຺ຕານິ ຈ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ.

ນນຸ ຈ ອິມານິ ທ຺ເວ ຐານານິ ຠສ຺ສາຣາມຕາທິມນຸຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕານິ, ອຍຎ຺ຈ ຂີຓາສໂວ ນິປ຺ປປຎ຺ຈາຣາໂມ, ອິມສ຺ສ ກສ຺ມາ ອິມານິ ປຏິຠໍສູຕິ? ປຸພ຺ພປຕ຺ຖນາຍ ໂຈທິຕຕ຺ຕາ. ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ກິຣ ອິມໍ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ຕາ ສາວກາ ໂຫນ຺ຕິເຍວ. ອຍຎ຺ຈ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ກຸເລ ປຈ຺ຈາຊາໂຕ ອິມໍ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອານຸຠາວໍ ທິສ຺ວາ ອຏ຺ຐສຏ຺ຐິຍາ ຠິກ຺ຂຸສຕສຫສ຺ເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສຕ຺ຕ ທິວສານິ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ມຫາທານໍ ທຕ຺ວາ ປາທມູເລ ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ‘‘ອນາຄເຕ ຕຸມ຺ຫາທິສສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນກາເລ ອຫມ຺ປິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສາວໂກ ວິຍ ເສນາສນປຎ຺ຎາປໂກ ຈ ຠຕ຺ຕຸທ຺ເທສໂກ ຈ ອສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ອກາສິ. ຠຄວາ ອນາຄຕໍສຎາຓໍ ເປເສຕ຺ວາ ອທ຺ທສ, ທິສ຺ວາ ຈ ອິໂຕ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນ ໂຄຕໂມ ນາມ ພຸທ຺ໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ຕທາ ຕ຺ວໍ ທພ຺ໂພ ນາມ ມລ຺ລປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຊາຕິຍາ ສຕ຺ຕວສ຺ໂສ ນິກ຺ຂມ຺ມ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສສິ, ອິມຎ຺ຈ ຐານນ຺ຕຣໍ ລຈ຺ຉສີ’’ຕິ ພ຺ຍາກາສິ. ໂສ ຕໂຕປຠຸຕິ ທານສີລາທີນິ ປູຣຍມາໂນ ເທວມນຸສ຺ສສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ກາເລ ເຕນ ຠຄວຕາ ພ຺ຍາກຕສທິສເມວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ອຖສ຺ສ ຣໂຫຄຕສ຺ສ ‘‘ກິນ຺ນຸ ໂຂ ອຫໍ ສງ຺ຆສ຺ສ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ກເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ຕຍໂຕ ຕາຍ ປຸພ຺ພປຕ຺ຖນາຍ ໂຈທິຕຕ຺ຕາ ອິມານິ ທ຺ເວ ຐານານິ ປຏິຠໍສູຕິ.

ອຖສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຫໍ ໂຂ ອນິສ຺ສໂຣສ຺ມິ ອຕ຺ຕນິ, ສຕ຺ຖາຣາ ສທ຺ຘິໍ ເອກຏ຺ຐາເນ ວສາມິ, ສເຈ ມໍ ຠຄວາ ອນຸຊານິສ຺ສຕິ, ອິມານິ ທ຺ເວ ຐານານິ ສມາທິຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອຄມາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ທພ຺ໂພ ມລ຺ລປຸຕ຺ໂຕ…ເປ… ຠຕ຺ຕານິ ຈ ອຸທ຺ທິສິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ອຖ ນໍ ຠຄວາ ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ ທພ຺ພາ’’ຕິ ສມ຺ປຫໍເສຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ອຣຫຕິ ເອວຣູໂປ ອຄຕິຄມນປຣິພາຫິໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ອິມານິ ທ຺ເວ ຐານານິ ວິຈາເຣຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ ທພ຺ພ ສງ຺ຆສ຺ສ ເສນາສນຎ຺ຈ ປຎ຺ຎເປຫິ ຠຕ຺ຕານິ ຈ ອຸທ຺ທິສາ’’ຕິ ອາຫ. ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສີຕິ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ປຕິອສ຺ໂສສິ ອຠິມຸໂຂ ອສ຺ໂສສິ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ປຐມໍ ທພ຺ໂພ ຍາຈິຕພ຺ໂພຕິ ກສ຺ມາ ຠຄວາ ຍາຈາເປຕິ? ຄຣຫໂມຈນຕ຺ຖໍ. ປສ຺ສຕິ ຫິ ຠຄວາ ‘‘ອນາຄເຕ ທພ຺ພສ຺ສ ອິມໍ ຐານໍ ນິສ຺ສາຍ ເມຕ຺ຕິຍຠຸມຊການໍ ວເສນ ມຫາອຸປທ຺ທໂວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ຕຕ຺ຣ ເກຈິ ຄຣຫິສ຺ສນ຺ຕິ ‘ອຍໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມໍ ອກຕ຺ວາ ກສ຺ມາ ອີທິສໍ ຐານໍ ວິຈາເຣຕີ’ຕິ. ຕໂຕ ອຎ຺ເຎ ວກ຺ຂນ຺ຕິ ‘ໂກ ອິມສ຺ສ ໂທໂສ ເອເຕເຫວ ຍາຈິຕ຺ວາ ຐປິໂຕ’ຕິ ເອວໍ ຄຣຫໂຕ ມຸຈ຺ຈິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເອວໍ ຄຣຫໂມຈນຕ຺ຖໍ ຍາຈາເປຕ຺ວາປິ ປຸນ ຍສ຺ມາ ອສມ຺ມເຕ ຠິກ຺ຂຸສ຺ມິໍ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ກິຎ຺ຈິ ກຖຍມາເນ ຂິຍ຺ຍນຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ‘‘ອຍໍ ກສ຺ມາ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທໍ ກໂຣຕິ, ອິສ຺ສຣິຍໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ສມ຺ມເຕ ປນ ກເຖນ຺ເຕ ‘‘ມາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ກິຎ຺ຈິ ອວຈຸຕ຺ຖ, ສມ຺ມໂຕ ອຍໍ, ກເຖຕຸ ຍຖາສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕາໂຣ ຠວນ຺ຕິ. ອສມ຺ມຕຎ຺ຈ ອຠູເຕນ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ລຫຸກາ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ ທຸກ຺ກຏມຕ຺ຕາ. ສມ຺ມຕໍ ປນ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂໂຕ ຄຣຸກຕຣາ ປາຈິຕ຺ຕິຍາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ. ອຖ ສມ຺ມໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ອາປຕ຺ຕິຍາ ຄຣຸກຠາເວນ ເວຣີຫິປິ ທຸປ຺ປຘໍສິຍຕໂຣ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ສມ຺ມນ຺ນາເປຕຸໍ ‘‘ພ຺ຍຕ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ກິໍ ປນ ທ຺ເວ ສມ຺ມຸຕິໂຍ ເອກສ຺ສ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ? ນ ເກວລໍ ທ຺ເວ, ສເຈ ປໂຫຕິ, ເຕຣສາປິ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ອປ຺ປໂຫນ຺ຕານໍ ປນ ເອກາປິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ວາ ຕິຓ຺ຓໍ ວາ ທາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ.

໓໘໒. ສຠາຄານນ຺ຕິ ຄຸຓສຠາຄານໍ, ນ ມິຕ຺ຕສນ຺ຖວສຠາຄານໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເຍ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາ ເຕສໍ ເອກຊ຺ຌ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຍາວຕິກາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ອຸຈ຺ຈິນິຕ຺ວາ ເອກໂຕ ເຕສໍ ອນຸຣູປເມວ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕິ; ເອວໍ ເສສານໍ. ກາຍທຬ຺ຫີພຫຸລາຕິ ກາຍສ຺ສ ທຬ຺ຫີຠາວກຣຓພຫຸລາ, ກາຍໂປສນພຫຸລາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມາຍປິເມ ອາຍສ຺ມນ຺ໂຕ ຣຕິຍາຕິ ອິມາຍ ສຄ຺ຄມຄ຺ຄສ຺ສ ຕິຣຈ຺ຉານຠູຕາຍ ຕິຣຈ຺ຉານກຖາຣຕິຍາ. ອຈ຺ຉິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ວິຫຣິສ຺ສນ຺ຕິ.

ເຕໂຊຘາຕຸໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເຕເນວາໂລເກນາຕິ ເຕໂຊກສິຓຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ອຠິຎ຺ຎາຎາເຓນ ອງ຺ຄຸລິຊລນໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ເຕເນວ ເຕໂຊຘາຕຸສມາປຕ຺ຕິຊນິເຕນ ອງ຺ຄຸລິຊາລາໂລເກນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ປນ ເຖຣສ຺ສ ອານຸຠາໂວ ນຈິຣສ຺ເສວ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ປາກໂຏ ອໂຫສິ, ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິປາຏິຫາຣິຍໍ ທຏ຺ຐຸກາມາ ອປິສຸ ຠິກ຺ຂູ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວິກາເລ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເຕ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ທູເຣ ອປທິສນ຺ຕີຕິ ຊານນ຺ຕາວ ທູເຣ ອປທິສນ຺ຕິ. ກຖໍ? ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອາວຸໂສ ທພ຺ພ ຄິຊ຺ຌກູເຏ’’ຕິ ອິມິນາ ນເຍນ.

ອງ຺ຄຸລິຍາ ຊລມານາຍ ປຸຣໂຕ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ສເຈ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ໂຫຕິ, ສຍເມວ ຄຈ຺ຉຕິ. ສເຈ ພຫູ ໂຫນ຺ຕິ, ພຫູ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິມ຺ມິນາຕິ. ສພ຺ເພ ອຕ຺ຕນາ ສທິສາ ເອວ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ.

ອຍໍ ມຎ຺ໂຈຕິອາທີສຸ ປນ ເຖເຣ ‘‘ອຍໍ ມຎ຺ໂຈ’’ຕິ ວທນ຺ເຕ ນິມ຺ມິຕາປິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຕຄຕຏ຺ຐາເນ ‘‘ອຍໍ ມຎ຺ໂຈ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ; ເອວໍ ສພ຺ພປເທສຸ. ອຍຎ຺ຫິ ນິມ຺ມິຕານໍ ຘມ຺ມຕາ –

‘‘ເອກສ຺ມິໍ ຠາສມານສ຺ມິໍ, ສພ຺ເພ ຠາສນ຺ຕິ ນິມ຺ມິຕາ;

ເອກສ຺ມິໍ ຕຸຓ຺ຫິມາສີເນ, ສພ຺ເພ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວນ຺ຕິ ເຕ’’ຕິ.

ຍສ຺ມິໍ ປນ ວິຫາເຣ ມຎ຺ຈປີຐາທີນິ ນ ປຣິປູຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕໂນ ອານຸຠາເວນ ປູເຣນ຺ຕິ. ເຕນ ນິມ຺ມິຕານໍ ອວຕ຺ຖຸກວຈນໍ ນ ໂຫຕິ.

ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ປຸນເທວ ເວຬຸວນໍ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕີຕິ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ຊນປທກຖໍ ກເຖນ຺ໂຕ ນ ນິສີທຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານເມວ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕິ.

໓໘໓. ເມຕ຺ຕິຍຠູມຊກາຕິ ເມຕ຺ຕິໂຍ ເຈວ ຠູມຊໂກ ຈ, ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍານໍ ອຄ຺ຄປຸຣິສາ ເອເຕ. ລາມການິ ຈ ຠຕ຺ຕານີຕິ ເສນາສນານິ ຕາວ ນວການໍ ລາມການິ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອນຈ຺ຉຣິຍເມຕໍ. ຠຕ຺ຕານິ ປນ ສລາກາໂຍ ປຈ຺ຉິຍໍ ວາ ຈີວຣໂຠເຄ ວາ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອາໂລເຬຕ຺ວາ ເອກເມກໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ, ຕານິປິ ເຕສໍ ມນ຺ທປຸຎຕາຍ ລາມການິ ສພ຺ພປຈ຺ຉິມາເນວ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ຍມ຺ປິ ເອກຈາຣິກຠຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຕມ຺ປິ ເອເຕສໍ ປຕ຺ຕທິວເສ ລາມກໍ ວາ ໂຫຕິ, ເອເຕ ວາ ທິສ຺ວາວ ປຓີຕໍ ອທຕ຺ວາ ລາມກເມວ ເທນ຺ຕິ.

ອຠິສງ຺ຂາຣິກນ຺ຕິ ນານາສມ຺ຠາເຣຫິ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ກຕໍ ສຸສຊ຺ຊິຕໍ, ສຸສມ຺ປາທິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຓາຊກນ຺ຕິ ສກຸຓ຺ຑກຠຕ຺ຕໍ. ພິລງ຺ຄທຸຕິຍນ຺ຕິ ກຎ຺ຊິກທຸຕິຍໍ.

ກລ຺ຍາຓຠຕ຺ຕິໂກຕິ ກລ຺ຍາຓໍ ສຸນ຺ທຣໍ ອຕິວິຍ ປຓີຕໍ ຠຕ຺ຕມສ຺ສາຕິ ກລ຺ຍາຓຠຕ຺ຕິໂກ, ປຓີຕທາຍກຕ຺ຕາ ຠຕ຺ເຕເນວ ປຎ຺ຎາໂຕ. ຈຕຸກ຺ກຠຕ຺ຕໍ ເທຕີຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຠຕ຺ຕານິ ເທຕິ, ຕທ຺ຘິຕໂວຫາເຣນ ປນ ‘‘ຈຕຸກ຺ກຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຕິຏ຺ຐິຕ຺ວາ ປຣິວິສຕີຕິ ສພ຺ພກມ຺ມນ຺ເຕ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ປູຊາສກ຺ກາຣໍ ກຕ຺ວາ ສມີເປ ຐຕ຺ວາ ປຣິວິສຕິ. ໂອທເນນ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ໂອທນຫຕ຺ຖາ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ຠນ຺ເຕ ໂອທນໍ ເທມາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເອວໍ ກຣຓຕ຺ເຖເຍວ ກຣຓວຈນໍ ໂຫຕິ. ເອສ ນໂຍ ສູປາທີສຸ.

ສ຺ວາຕນາຍາຕິ ສ຺ເວ ຠໂວ ຠຕ຺ຕປຣິໂຠໂຄ ສ຺ວາຕໂນ ຕສ຺ສຕ຺ຖາຍ, ສ຺ວາຕນາຍ ສ຺ເວ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ຠຕ຺ຕປຣິໂຠຄສ຺ສຕ຺ຖາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕີຕິ ປາເປຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ເມຕ຺ຕິຍຠູມຊການໍ ໂຂ ຄຫປຕີຕິ ອິທໍ ເຖໂຣ ອສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ ອາຫ. ເອວໍພລວຕີ ຫິ ເຕສໍ ມນ຺ທປຸຎ຺ຎຕາ, ຍໍ ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕານມ຺ປິ ອສມນ຺ນາຫາໂຣ ໂຫຕິ. ເຍ ເຊຕິ ເອຕ຺ຖ ເຊຕິ ທາສິໍ ອາລປຕິ.

ຫິຍ຺ໂຍ ໂຂ ອາວຸໂສ ອມ຺ຫາກນ຺ຕິ ຣຕ຺ຕິໍ ສມ຺ມນ຺ຕຍມານາ ອຕີຕໍ ທິວສຠາຄໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຫິຍ຺ໂຍ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ນ ຈິຕ຺ຕຣູປນ຺ຕິ ນ ຈິຕ຺ຕານຸຣູປໍ, ຍຖາ ປຸພ຺ເພ ຍຕ຺ຕກໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຕກໍ ສຸປນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ສຸປິໍສຸ, ອປ຺ປກເມວ ສຸປິໍສູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ພຫາຣາມໂກຏ຺ຐເກຕິ ເວຬຸວນວິຫາຣສ຺ສ ພຫິທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກ. ປຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘາຕິ ປຕິຕກ຺ຂນ຺ຘາ ຂນ຺ຘຏ຺ຐິກໍ ນາເມຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນາ. ປຊ຺ຌາຍນ຺ຕາຕິ ປຘູປາຍນ຺ຕາ.

ຍໂຕ ນິວາຕໍ ຕໂຕ ສວາຕນ຺ຕິ ຍຕ຺ຖ ນິວາຕໍ ອປ຺ປໂກປິ ວາໂຕ ນຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ມຫາວາໂຕ ອຸຏ຺ຐິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຸທກໍ ມຎ຺ເຎ ອາທິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸທກໍ ວິຍ ອາທິຕ຺ຕໍ.

໓໘໔. ສຣສິ ຕ຺ວໍ ທພ຺ພ ເອວຣູປໍ ກຕ຺ຕາຕິ ຕ຺ວໍ ທພ຺ພ ເອວຣູປໍ ກຕ຺ຕາ ສຣສິ. ອຖ ວາ ສຣສິ ຕ຺ວໍ ທພ຺ພ ເອວຣູປໍ ຍຖາຍໍ ຠິກ຺ຂຸນີ ອາຫ, ກຕ຺ຕາ ຘາສິ ເອວຣູປໍ, ຍຖາຍໍ ຠິກ຺ຂຸນີ ອາຫາຕິ ເອວໍ ໂຍເຊຕ຺ວາເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຍ ປນ ‘‘ກຕ຺ວາ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ ເຕສໍ ອຸຊຸກເມວ.

ຍຖາ ມໍ ຠນ຺ເຕ ຠຄວາ ຊານາຕີຕິ ເຖໂຣ ກິໍ ທສ຺ເສຕິ. ຠຄວາ ຠນ຺ເຕ ສພ຺ພຎ຺ຎູ, ອຫຎ຺ຈ ຂີຓາສໂວ, ນຕ຺ຖິ ມຍ຺ຫໍ ວຕ຺ຖຸປຏິເສວນາ, ຕໍ ມໍ ຠຄວາ ຊານາຕິ, ຕຕ຺ຣາຫໍ ກິໍ ວກ຺ຂາມິ, ຍຖາ ມໍ ຠຄວາ ຊານາຕິ ຕເຖວາຫໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ.

ນ ໂຂ ທພ຺ພ ທພ຺ພາ ເອວໍ ນິພ຺ເພເຐນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ໂຂ ທພ຺ພ ປຓ຺ຑິຕາ ຍຖາ ຕ຺ວໍ ປຣປ຺ປຈ຺ຈເຍນ ນິພ຺ເພເຐສິ, ເອວໍ ນິພ຺ເພເຐນ຺ຕິ; ອປິ ຈ ໂຂ ຍເທວ ສາມໍ ຎາຕໍ ເຕນ ນິພ຺ເພເຐນ຺ຕີຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສເຈ ຕຍາ ກຕໍ ກຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ກິໍ ທສ຺ເສຕິ? ນ ຫິ ສກ຺ກາ ປຣິສພເລນ ວາ ປກ຺ຂຸປຕ຺ຖມ຺ເຠນ ວາ ອກາຣໂກ ກາຣໂກ ກາຕຸໍ, ກາຣໂກ ວາ ອກາຣໂກ ກາຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ສຍໍ ກຕໍ ວາ ອກຕໍ ວາ ຕເທວ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ຊານນ຺ໂຕປິ ‘‘ອຫໍ ຊານາມິ, ຂີຓາສໂວ ຕ຺ວໍ; ນຕ຺ຖິ ຕຸຍ຺ຫໍ ໂທໂສ, ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸນີ ມຸສາວາທິນີ’’ຕິ ນາໂວຈາຕິ? ປຣານຸທ຺ທຍຕາຍ. ສເຈ ຫິ ຠຄວາ ຍໍ ຍໍ ຊານາຕິ ຕໍ ຕໍ ວເທຍ຺ຍ, ອຎ຺ເຎນ ປາຣາຊິກໍ ອາປນ຺ເນນ ປຸຏ຺ເຐນ ‘‘ອຫໍ ຊານາມິ ຕ຺ວໍ ປາຣາຊິໂກ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ, ຕໂຕ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘‘ອຍໍ ປຸພ຺ເພ ທພ຺ພໍ ມລ຺ລປຸຕ຺ຕໍ ສຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ມໍ ອສຸທ຺ຘໍ ກໂຣຕິ; ກສ຺ສ ທານິ ກິໍ ວທາມິ, ຍຕ຺ຣ ສຕ຺ຖາປິ ສາວເກສຸ ຉນ຺ທາຄຕິໍ ຄຈ຺ຉຕິ; ກຸໂຕ ອິມສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາໂວ’’ຕິ ອາຆາຕໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອປາຍູປໂຄ ຠເວຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ອິມາຍ ປຣານຸທ຺ທຍຕາຍ ຊານນ຺ໂຕປິ ນາໂວຈ.

ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ ອຸປວາທປຣິວຊ຺ຊນໂຕປິ ນາໂວຈ. ຍທິ ຫິ ຠຄວາ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ, ເອວໍ ອຸປວາໂທ ຠເວຍ຺ຍ ‘‘ທພ຺ພສ຺ສ ມລ຺ລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຸຏ຺ຐານໍ ນາມ ຠາຣິຍໍ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ປນ ສກ຺ຂິໍ ລຠິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ວຸຏ຺ຐານລກ຺ຂຓໍ ມຎ຺ຎມານາ ‘‘ພຸທ຺ຘກາເລປິ ສກ຺ຂິນາ ສຸທ຺ຘິ ວາ ອສຸທ຺ຘິ ວາ ໂຫຕິ ມຍໍ ຊານາມ, ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ອສຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ເອວໍ ປາປຠິກ຺ຂູ ລຊ຺ຊິມ຺ປິ ວິນາເສຍ຺ຍຸນ຺ຕິ. ອປິຈ ອນາຄເຕປິ ຠິກ຺ຂູ ໂອຕິຓ຺ເຓ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ໂຈເທຕ຺ວາ ສາເຣຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ຕຍາ ກຕໍ, ‘ກຕ’ນ຺ຕິ ວເທຫີ’’ຕິ ລຊ຺ຊີນໍ ປຏິຎ຺ຎໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ວິນຍລກ຺ຂເຓ ຕນ຺ຕິໍ ຐເປນ຺ໂຕ ‘‘ອຫໍ ຊານາມີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາວ ‘‘ສເຈ ຕຍາ ກຕໍ, ‘ກຕ’ນ຺ຕິ ວເທຫີ’’ຕິ ອາຫ.

ນາຠິຊານາມິ ສຸປິນນ຺ເຕນປິ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິຕາຕິ ສຸປິນນ຺ເຕນປິ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ນ ອຠິຊານາມິ, ນ ປຏິເສວິຕາ ອຫນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ປຏິເສວິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ສຸປິນນ຺ເຕນປິ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ນ ຊານາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຍ ປນ ‘‘ປຏິເສວິຕ຺ວາ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ ເຕສໍ ອຸຊຸກເມວ. ປເຄວ ຊາຄໂຣຕິ ຊາຄຣນ຺ໂຕ ປນ ປຐມໍເຍວ ນ ຊານາມີຕິ.

ເຕນ ຫິ ຠິກ຺ຂເວ ເມຕ຺ຕິຍໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ນາເສຖາຕິ ຍສ຺ມາ ທພ຺ພສ຺ສ ຈ ອິມິສ຺ສາ ຈ ວຈນໍ ນ ຆຏີຍຕິ ຕສ຺ມາ ເມຕ຺ຕິຍໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ນາເສຖາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຕິສ຺ໂສ ນາສນາ – ລິງ຺ຄນາສນາ, ສໍວາສນາສນາ, ທຓ຺ຑກມ຺ມນາສນາຕິ. ຕາສຸ ‘‘ທູສໂກ ນາເສຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ປາຣາ. ໖໖) ອຍໍ ‘‘ລິງ຺ຄນາສນາ’’. ອາປຕ຺ຕິຍາ ອທສ຺ສເນ ວາ ອປ຺ປຏິກມ຺ເມ ວາ ປາປິກາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ອປ຺ປຏິນິສ຺ສຄ຺ເຄ ວາ ອຸກ຺ເຂປນີຍກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຍໍ ‘‘ສໍວາສນາສນາ’’. ‘‘ຈຣ ປິເຣ ວິນສ຺ສາ’’ຕິ (ປາຈິ. ໔໒໙) ທຓ຺ຑກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຍໍ ‘‘ທຓ຺ຑກມ຺ມນາສນາ’’. ອິຘ ປນ ລິງ຺ຄນາສນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ເມຕ຺ຕິຍໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ນາເສຖາ’’ຕິ.

ອິເມ ຈ ຠິກ຺ຂູ ອນຸຍຸຎ຺ຊຖາຕິ ອິມິນາ ອິມໍ ທີເປຕິ ‘‘ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸນີ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ອກາຣິກາ ອທ຺ຘາ ອຎ຺ເຎຫິ ອຸຍ຺ໂຍຊິຕາ, ຕສ຺ມາ ເຍຫິ ອຸຍ຺ໂຍຊິຕາ ອິເມ ຠິກ຺ຂູ ອນຸຍຸຎ຺ຊຖ ຄເວສຖ ຊານາຖາ’’ຕິ.

ກິໍ ປນ ຠຄວຕາ ເມຕ຺ຕິຍາ ຠິກ຺ຂຸນີ ປຏິຎ຺ຎາຍ ນາສິຕາ ອປ຺ປຏິຎ຺ຎາຍ ນາສິຕາຕິ, ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍທິ ຕາວ ປຏິຎ຺ຎາຍ ນາສິຕາ, ເຖໂຣ ກາຣໂກ ໂຫຕິ ສໂທໂສ? ອຖ ອປ຺ປຏິຎ຺ຎາຍ, ເຖໂຣ ອກາຣໂກ ໂຫຕິ ນິທ຺ໂທໂສ.

ຠາຕິຍຣາຊກາເລປິ ມຫາວິຫາຣວາສີນຎ຺ຈ ອຠຍຄິຣິວາສີນຎ຺ຈ ເຖຣານໍ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ປເທ ວິວາໂທ ອໂຫສິ. ອຠຍຄິຣິວາສິໂນປິ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາເທ ເຖໂຣ ກາຣໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ມຫາວິຫາຣວາສິໂນປິ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາເທ ເຖໂຣ ກາຣໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ປຎ຺ໂຫ ນ ຉິຊ຺ຊຕິ. ຣາຊາ ສຸຕ຺ວາ ເຖເຣ ສນ຺ນິປາເຕຕ຺ວາ ທີຆກາຣາຍນໍ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິຍໍ ອມຈ຺ຈໍ ‘‘ເຖຣານໍ ກຖໍ ສຸຓາຫີ’’ຕິ ອາຓາເປສິ. ອມຈ຺ໂຈ ກິຣ ປຓ຺ຑິໂຕ ຠາສນ຺ຕຣກຸສໂລ ໂສ ອາຫ – ‘‘ວທນ຺ຕຸ ຕາວ ເຖຣາ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຕໂຕ ອຠຍຄິຣິເຖຣາ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕໍ ວທິໍສຸ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເມຕ຺ຕິຍໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ສກາຍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ນາເສຖາ’’ຕິ. ອມຈ຺ໂຈ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາເທ ເຖໂຣ ກາຣໂກ ໂຫຕິ ສໂທໂສ’’ຕິ ອາຫ. ມຫາວິຫາຣວາສິໂນປິ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຕ຺ຕໍ ວທິໍສຸ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເມຕ຺ຕິຍໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ນາເສຖາ’’ຕິ. ອມຈ຺ໂຈ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ວາເທ ເຖໂຣ ອກາຣໂກ ໂຫຕິ ນິທ຺ໂທໂສ’’ຕິ ອາຫ. ກິໍ ປເນຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕໍ? ຍໍ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຈາຣິຕຎ຺ເຫຕໍ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫິ, ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໍ ອມູລເກນ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸນາ ອນຸທ຺ຘໍເສຕິ, ສງ຺ຆາທິເສໂສ; ຠິກ຺ຂຸນິໍ ອນຸທ຺ຘໍເສຕິ, ທຸກ຺ກຏໍ. ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ປນ ‘‘ມຸສາວາເທ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ວິຈາຣຓາ, ປຸຣິມນເຍ ຕາວ ອນຸທ຺ຘໍສນາຘິປ຺ປາຍຕ຺ຕາ ທຸກ຺ກຏເມວ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍຖາ ສຕິປິ ມຸສາວາເທ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຠິກ຺ຂຸສ຺ມິໍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ, ສຕິປິ ຈ ມຸສາວາເທ ອສຸທ຺ຘໍ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິໂນ ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາເຍນ ວທນ຺ຕສ຺ສ ໂອມສວາເທເນວ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ນ ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທນ; ເອວໍ ອິຘາປິ ອນຸທ຺ຘໍສນາຘິປ຺ປາຍຕ຺ຕາ ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ທຸກ຺ກຏເມວ ຍຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຉິມນເຍປິ ມຸສາວາທຕ຺ຕາ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ວຈນປ຺ປມາຓໂຕ ຫິ ອນຸທ຺ຘໍສນາຘິປ຺ປາເຍນ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ມິໍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ຈ ໂອມສວາໂທ. ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ປນ ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ທຸກ຺ກຏນ຺ຕິວຈນໍ ນຕ຺ຖິ, ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທ ປາຈິຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ວຈນມຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ປາຈິຕ຺ຕິຍເມວ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ຕຕ຺ຣ ປນ ອິທໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ – ‘‘ອນຸທ຺ຘໍສນາຘິປ຺ປາເຍ ອສຕິ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ, ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ເກນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ຕຕ຺ຣ ຍສ຺ມາ ມຸສາ ຠຓນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິເຍ ສິທ຺ເຘປິ ອມູລເກນ ສງ຺ຆາທິເສເສນ ອນຸທ຺ຘໍສເນ ວິສຸໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອນຸທ຺ຘໍສນາຘິປ຺ປາເຍ ສຕິ ສມ຺ປຊານມຸສາວາເທ ປາຈິຕ຺ຕິຍສ຺ສ ໂອກາໂສ ນ ທິສ຺ສຕິ, ນ ຈ ສກ຺ກາ ອນຸທ຺ຘໍເສນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິຍາ ຠວິຕຸນ຺ຕິ ປຸຣິມນໂຍເວຕ຺ຖ ປຣິສຸທ຺ຘຕໂຣ ຂາຍຕິ. ຕຖາ ຠິກ຺ຂຸນີ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ອມູລເກນ ອນ຺ຕິມວຕ຺ຖຸນາ ອນຸທ຺ຘໍເສຕິ ສງ຺ຆາທິເສໂສ, ຠິກ຺ຂຸໍ ອນຸທ຺ຘໍເສຕິ ທຸກ຺ກຏໍ, ຕຕ຺ຣ ສງ຺ຆາທິເສໂສ ວຸຏ຺ຐານຄາມີ ທຸກ຺ກຏໍ, ເທສນາຄາມີ ເອເຕຫິ ນາສນາ ນຕ຺ຖິ. ຍສ຺ມາ ປນ ສາ ປກຕິຍາວ ທຸສ຺ສີລາ ປາປຠິກ຺ຂຸນີ ອິທານິ ຈ ສຍເມວ ‘‘ທຸສ຺ສີລາມ຺ຫີ’’ຕິ ວທຕິ ຕສ຺ມາ ນໍ ຠຄວາ ອສຸທ຺ຘຕ຺ຕາເຍວ ນາເສສີຕິ.

ອຖ ໂຂ ເມຕ຺ຕິຍຠູມຊກາຕິ ເອວໍ ‘‘ເມຕ຺ຕິຍໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ນາເສຖ, ອິເມ ຈ ຠິກ຺ຂູ ອນຸຍຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ວິຫາຣໍ ປວິຏ຺ເຐ ຠຄວຕິ ເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ‘‘ເທຖ ທານິ ອິມິສ຺ສາ ເສຕການີ’’ຕິ ນາສິຍມານໍ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ທິສ຺ວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຕໍ ໂມເຈຕຸກາມຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອປຣາຘໍ ອາວິກຣິໍສຸ, ເອຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ເມຕ຺ຕິຍຠູມຊກາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໘໕-໖. ທຸຏ຺ໂຐ ໂທໂສຕິ ທູສິໂຕ ເຈວ ທູສໂກ ຈ. ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຫິ ໂທເສ ປຸຄ຺ຄໂລ ເຕນ ໂທເສນ ທູສິໂຕ ໂຫຕິ ປກຕິຠາວໍ ຊຫາປິໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ທຸຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຣຎ຺ຈ ທູເສຕິ ວິນາເສຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ໂທໂສ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຕິ ‘‘ທຸຏ຺ໂຐ ໂທໂສ’’ຕິ ເອກສ຺ເສເວຕໍ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອາກາຣນານຕ຺ເຕນ ນິທສ຺ສນໍ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຸຏ຺ໂຐ ໂທໂສຕິ ທູສິໂຕ ເຈວ ທູສໂກ ຈາ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ສທ຺ທລກ຺ຂຓໍ ປຣິເຍສິຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ໂສ ‘‘ທຸຏ຺ໂຐ ໂທໂສ’’ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄໂຕ ປຏິຆສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ກຸປິຕາທິຠາເວ ຐິໂຕວ ໂຫຕິ, ເຕນສ຺ສ ປທຠາຊເນ ‘‘ກຸປິໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ກຸປິໂຕຕິ ກຸປ຺ປຠາວໍ ປກຕິໂຕ ຈວນຠາວໍ ປຕ຺ໂຕ. ອນຕ຺ຕມໂນຕິ ນ ສກມໂນ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ອຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ໂຕ; ອປິຈ ປີຕິສຸເຂຫິ ນ ອຕ຺ຕມໂນ ນ ອຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕຕິ ອນຕ຺ຕມໂນ. ອນຠິຣທ຺ໂຘຕິ ນ ສຸຂິໂຕ ນ ວາ ປສາທິໂຕຕິ ອນຠິຣທ຺ໂຘ. ປຏິເຆນ ອາຫຕໍ ຈິຕ຺ຕມສ຺ສາຕິ ອາຫຕຈິຕ຺ໂຕ. ຈິຕ຺ຕຖທ຺ຘຠາວຈິຕ຺ຕກຈວຣສງ຺ຂາຕໍ ປຏິຆຂີລໍ ຊາຕມສ຺ສາຕິ ຂິລຊາໂຕ. ອປ຺ປຕີໂຕຕິ ນປ຺ປຕີໂຕ ປີຕິສຸຂາທີຫິ ວຊ຺ຊິໂຕ, ນ ອຠິສໂຏຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປທຠາຊເນ ປນ ເຍສໍ ຘມ຺ມານໍ ວເສນ ອປ຺ປຕີໂຕ ໂຫຕິ, ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນ ຈ ໂກເປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ເຕນ ຈ ໂກເປນາຕິ ເຍນ ທຸຏ຺ໂຐຕິ ຈ ກຸປິໂຕຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ ອຸຠຍມ຺ປິ ເຫຕໍ ປກຕິຠາວໍ ຊຫາປນໂຕ ເອກາກາຣໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ຈ ໂທເສນາຕິ ເຍນ ‘‘ໂທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘເມວ ທສ຺ເສຕິ.

ຕາຍ ຈ ອນຕ຺ຕມນຕາຍາຕິ ຍາຍ ‘‘ອນຕ຺ຕມໂນ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕາຍ ຈ ອນຠິຣທ຺ຘິຍາຕິ ຍາຍ ‘‘ອນຠິຣທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອມູລເກນ ປາຣາຊິເກນາຕິ ເອຕ຺ຖ ນາສ຺ສ ມູລນ຺ຕິ ອມູລກໍ, ຕໍ ປນສ຺ສ ອມູລກຕ຺ຕໍ ຍສ຺ມາ ໂຈທກວເສນ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນ ຈຸທິຕກວເສນ. ຕສ຺ມາ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປທຠາຊເນ ‘‘ອມູລກໍ ນາມ ອທິຏ຺ຐໍ ອສຸຕໍ ອປຣິສງ຺ກິຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເຕນ ອິມໍ ທີເປຕິ ‘‘ຍໍ ປາຣາຊິກໍ ໂຈທເກນ ຈຸທິຕກມ຺ຫິ ປຸຄ຺ຄເລ ເນວ ທິຏ຺ຐໍ ນ ສຸຕໍ ນ ປຣິສງ຺ກິຕໍ ອິທໍ ເອເຕສໍ ທສ຺ສນສວນປຣິສງ຺ກາສງ຺ຂາຕານໍ ມູລານໍ ອຠາວໂຕ ອມູລກໍ ນາມ, ຕໍ ປນ ໂສ ອາປນ຺ໂນ ວາ ໂຫຕຸ ອນາປນ຺ໂນ ວາ ເອຕໍ ອິຘ ອປ຺ປມາຓນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອທິຏ຺ຐໍ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ປສາທຈກ຺ຂຸນາ ວາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ວາ ອທິຏ຺ຐໍ. ອສຸຕໍ ນາມ ຕເຖວ ເກນຈິ ວຸຈ຺ຈມານໍ ນ ສຸຕໍ. ອປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ ຈິຕ຺ເຕນ ອປຣິສງ຺ກິຕໍ.

‘‘ທິຏ຺ຐໍ’’ ນາມ ອຕ຺ຕນາ ວາ ປເຣນ ວາ ປສາທຈກ຺ຂຸນາ ວາ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸນາ ວາ ທິຏ຺ຐໍ. ‘‘ສຸຕໍ’’ ນາມ ຕເຖວ ສຸຕໍ. ‘‘ປຣິສງ຺ກິຕ’’ມ຺ປິ ອຕ຺ຕນາ ວາ ປເຣນ ວາ ປຣິສງ຺ກິຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕນາ ທິຏ຺ຐໍ ທິຏ຺ຐເມວ, ປເຣຫິ ທິຏ຺ຐໍ ອຕ຺ຕນາ ສຸຕໍ, ປເຣຫິ ສຸຕໍ, ປເຣຫິ ປຣິສງ຺ກິຕນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ສພ຺ພມ຺ປິ ອຕ຺ຕນາ ສຸຕຏ຺ຐາເນເຍວ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ປຣິສງ຺ກິຕໍ ປນ ຕິວິຘໍ – ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິຕໍ, ສຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ, ມຸຕປຣິສງ຺ກິຕນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວກມ຺ເມນ ຄາມສມີເປ ເອກໍ ຄຸມ຺ພໍ ປວິຏ຺ໂຐ, ອຎ຺ຎຕຣາປິ ອິຕ຺ຖີ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ ຕໍ ຄຸມ຺ພໍ ປວິສິຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕາ, ນາປິ ຠິກ຺ຂຸ ອິຕ຺ຖິໍ ອທ຺ທສ; ນ ອິຕ຺ຖີ ຠິກ຺ຂຸໍ, ອທິສ຺ວາວ ອຸໂຠປິ ຍຖາຣຸຈິໍ ປກ຺ກນ຺ຕາ, ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ອຸຠິນ຺ນໍ ຕໂຕ ນິກ຺ຂມນໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ‘‘ອທ຺ຘາ ອິເມສໍ ກຕໍ ວາ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ ວາ’’ຕິ ປຣິສງ຺ກຕິ, ອິທໍ ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ.

ສຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ ອິເຘກຈ຺ໂຈ ອນ຺ຘກາເຣ ວາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ເນ ວາ ໂອກາເສ ມາຕຸຄາເມນ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຕາທິສໍ ປຏິສນ຺ຖາຣວຈນໍ ສຸຓາຕິ, ສມີເປ ອຎ຺ຎໍ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ນ ຊານາຕິ, ໂສ ‘‘ອທ຺ຘາ ອິເມສໍ ກຕໍ ວາ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ ວາ’’ຕິ ປຣິສງ຺ກຕິ, ອິທໍ ສຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ.

ມຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ ສມ຺ພຫຸລາ ຘຸຕ຺ຕາ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ປຸປ຺ຜຄນ຺ຘມໍສສຸຣາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖີຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກໍ ປຈ຺ຈນ຺ຕວິຫາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຓ຺ຑເປ ວາ ໂຠຊນສາລາທີສຸ ວາ ຍຖາສຸຂໍ ກີຬິຕ຺ວາ ປຸປ຺ຜາທີນິ ວິກິຣິຕ຺ວາ ຄຕາ, ປຸນທິວເສ ຠິກ຺ຂູ ຕໍ ວິປ຺ປກາຣໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ກສ຺ສິທໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວິຈິນນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣ ຈ ເກນຈິ ຠິກ຺ຂຸນາ ປເຄວ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ວຕ຺ຕສີເສນ ມຓ຺ຑປໍ ວາ ໂຠຊນສາລໍ ວາ ປຏິຊຄ຺ຄນ຺ເຕນ ປຸປ຺ຜາທີນິ ອາມຏ຺ຐານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເກນຈິ ອຸປຏ຺ຐາກກຸລໂຕ ອາຠເຕຫິ ປຸປ຺ຜາທີຫິ ປູຊາ ກຕາ ໂຫຕິ, ເກນຈິ ເຠສຊ຺ຊຕ຺ຖໍ ອຣິຏ຺ຐໍ ປີຕໍ ໂຫຕິ, ອຖ ເຕ ‘‘ກສ຺ສິທໍ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວິຈິນນ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູ ເຕສໍ ຫຕ຺ຖຄນ຺ຘຎ຺ຈ ມຸຂຄນ຺ຘຎ຺ຈ ຆາຍິຕ຺ວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ປຣິສງ຺ກນ຺ຕິ, ອິທໍ ມຸຕປຣິສງ຺ກິຕໍ ນາມ.

ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐໍ ອຕ຺ຖິ ສມູລກໍ, ອຕ຺ຖິ ອມູລກໍ; ທິຏ຺ຐເມວ ອຕ຺ຖິ ສຎ຺ຎາສມູລກໍ, ອຕ຺ຖິ ສຎ຺ຎາອມູລກໍ. ເອສ ນໂຍ ສຸເຕປິ. ປຣິສງ຺ກິເຕ ປນ ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິຕໍ ອຕ຺ຖິ ສມູລກໍ, ອຕ຺ຖິ ອມູລກໍ; ທິຏ຺ຐປຣິສງ຺ກິຕເມວ ອຕ຺ຖິ ສຎ຺ຎາສມູລກໍ, ອຕ຺ຖິ ສຎ຺ຎາອມູລກໍ. ເອສ ນໂຍ ສຸຕມຸຕປຣິສງ຺ກິເຕສຸ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐໍ ສມູລກໍ ນາມ ປາຣາຊິກໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາວ ‘‘ທິຏ຺ໂຐ ມຍາ’’ຕິ ວທຕິ, ອມູລກໍ ນາມ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນກາສໂຕ ນິກ຺ຂມນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ວີຕິກ຺ກມໍ ອທິສ຺ວາ ‘‘ທິຏ຺ໂຐ ມຍາ’’ຕິ ວທຕິ. ທິຏ຺ຐເມວ ສຎ຺ຎາສມູລກໍ ນາມ ທິສ຺ວາວ ທິຏ຺ຐສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ໂຈເທຕິ, ສຎ຺ຎາອມູລກໍ ນາມ ປຸພ຺ເພ ປາຣາຊິກວີຕິກ຺ກມໍ ທິສ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອທິຏ຺ຐສຎ຺ຎີ ຊາໂຕ, ໂສ ສຎ຺ຎາຍ ອມູລກໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ທິຏ຺ໂຐ ມຍາ’’ຕິ ໂຈເທຕິ. ເອເຕນ ນເຍນ ສຸຕມຸຕປຣິສງ຺ກິຕານິປິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣຓາປິ ສມູລເກນ ວາ ສຎ຺ຎາສມູລເກນ ວາ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ ອນາປຕ຺ຕິ, ອມູລເກນ ວາ ປນ ສຎ຺ຎາອມູລເກນ ວາ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ເສວ ອາປຕ຺ຕິ.

ອນຸທ຺ຘໍເສຍ຺ຍາຕິ ຘໍເສຍ຺ຍ ປຘໍເສຍ຺ຍ ອຠິຠເວຍ຺ຍ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖເຣຍ຺ຍ. ຕໍ ປນ ອນຸທ຺ຘໍສນໍ ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕນາ ໂຈເທນ຺ໂຕປິ ປເຣນ ໂຈທາເປນ຺ໂຕປິ ກໂຣຕິເຍວ, ຕສ຺ມາສ຺ສ ປທຠາຊເນ ‘‘ໂຈເທຕິ ວາ ໂຈທາເປຕິ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂຈເທຕີຕິ ‘‘ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອາປນ຺ໂນສີ’’ຕິອາທີຫິ ວຈເນຫິ ສຍໍ ໂຈເທຕິ, ຕສ຺ສ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ໂຈທາເປຕີຕິ ອຕ຺ຕນາ ສມີເປ ຐຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸ ອາຓາເປຕິ, ໂສ ຕສ຺ສ ວຈເນນ ຕໍ ໂຈເທຕິ, ໂຈທາປກສ຺ເສວ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ອຖ ໂສປິ ‘‘ມຍາ ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ໂຈເທຕິ, ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ຊນານໍ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ.

ໂຈທນາປ຺ປເຠທໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ປເນຕ຺ຖ ເອກວຕ຺ຖຸເອກໂຈທກາທິຈຕຸກ຺ກໍ ຕາວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ເອກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ເອເກນ ວຕ຺ຖຸນາ ໂຈເທຕິ, ອິມິສ຺ສາ ໂຈທນາຍ ເອກໍ ວຕ຺ຖຸ ເອໂກ ໂຈທໂກ. ສມ຺ພຫຸລາ ເອກໍ ເອກວຕ຺ຖຸນາ ໂຈເທນ຺ຕິ, ປຎ຺ຈສຕາ ເມຕ຺ຕິຍຠູມຊກປ຺ປມຸຂາ ຉພ຺ພຄ຺ຄິຍາ ຠິກ຺ຂູ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ທພ຺ພໍ ມລ຺ລປຸຕ຺ຕມິວ, ອິມິສ຺ສາ ໂຈທນາຍ ເອກໍ ວຕ຺ຖຸ ນານາໂຈທກາ. ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ເອກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ສມ຺ພຫຸເລຫິ ວຕ຺ຖູຫິ ໂຈເທຕິ, ອິມິສ຺ສາ ໂຈທນາຍ ນານາວຕ຺ຖູນິ ເອໂກ ໂຈທໂກ. ສມ຺ພຫຸລາ ສມ຺ພຫຸເລ ສມ຺ພຫຸເລຫິ ວຕ຺ຖູຫິ ໂຈເທນ຺ຕິ, ອິມິສ຺ສາ ໂຈທນາຍ ນານາວຕ຺ຖູນິ ນານາໂຈທກາ.

ໂຈເທຕຸໍ ປນ ໂກ ລຠຕິ, ໂກ ນ ລຠຕີຕິ? ທຸພ຺ພລໂຈທກວຈນໍ ຕາວ ຄເຫຕ຺ວາ ໂກຈິ ນ ລຠຕິ. ທຸພ຺ພລໂຈທໂກ ນາມ ສມ຺ພຫຸເລສຸ ກຖາສລ຺ລາເປນ ນິສິນ຺ເນສຸ ເອໂກ ເອກໍ ອາຣພ຺ຠ ອໂນທິສ຺ສກໍ ກຕ຺ວາ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖຸໍ ກເຖຕິ, ອຎ຺ໂຎ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ອິຕຣສ຺ສ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາໂຣເຈຕິ. ໂສ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ຕ຺ວໍ ກິຣ ມໍ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ວທສີ’’ຕິ ວທຕິ. ໂສ ‘‘ນາຫໍ ເອວຣູປໍ ຊານາມິ, ກຖາປວຕ຺ຕິຍໍ ປນ ມຍາ ອໂນທິສ຺ສກໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖິ, ສເຈ ອຫໍ ຕວ ອິມໍ ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ຊາເນຍ຺ຍໍ, ເອຕ຺ຕກມ຺ປິ ນ ກເຖຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອຍໍ ທຸພ຺ພລໂຈທໂກ. ຕສ຺ເສຕໍ ກຖາສລ຺ລາປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ໂກຈິ ໂຈເທຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ເອຕໍ ປນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂຸໍ ວາ ຠິກ຺ຂຸນິໍ ວາ ສີລສມ຺ປນ຺ນາ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ຠິກ຺ຂຸນີເມວ ໂຈເທຕຸໍ ລຠຕີຕິ ມຫາປທຸມຕ຺ເຖໂຣ ອາຫ. ມຫາສຸມຕ຺ເຖໂຣ ປນ ‘‘ປຎ຺ຈປິ ສຫຘມ຺ມິກາ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ ອາຫ. ໂຄທຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ປນ ‘‘ນ ໂກຈິ ນ ລຠຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ສຸຕ຺ວາ ໂຈເທຕິ, ຠິກ຺ຂຸນິຍາ ສຸຕ຺ວາ ໂຈເທຕິ…ເປ… ຕິຕ຺ຖິຍສາວການໍ ສຸຕ຺ວາ ໂຈເທຕີ’’ຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕມາຫຣິ. ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ເຖຣານໍ ວາເທ ຈຸທິຕກສ຺ເສວ ປຏິຎ຺ຎາຍ ກາເຣຕພ຺ໂພ.

ອຍໍ ປນ ໂຈທນາ ນາມ ທູຕໍ ວາ ປຓ຺ຓໍ ວາ ສາສນໍ ວາ ເປເສຕ຺ວາ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ ສີສໍ ນ ເອຕິ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປນ ສມີເປ ຐຕ຺ວາວ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາຍ ວາ ວຈີເຠເທນ ວາ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ເສວ ສີສໍ ເອຕິ. ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານເມວ ຫິ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາຍ ສີສໍ ນ ເອຕິ, ອິທໍ ປນ ອນຸທ຺ຘໍສນໍ ອຠູຕາໂຣຈນຎ຺ຈ ເອຕິເຍວ. ໂຍ ປນ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຐິຕຏ຺ຐາເນ ເອກໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ໂຈເທຕິ, ໂສ ເຈ ຊານາຕິ, ສີສໍ ເອຕິ. ອິຕໂຣ ຊານາຕິ, ສີສໍ ນ ເອຕິ. ທ຺ເວປິ ນິຍເມຕ຺ວາ ໂຈເທຕິ, ເອໂກ ວາ ຊານາຕຸ ທ຺ເວ ວາ, ສີສໍ ເອຕິເຍວ. ເອສວ ນໂຍ ສມ຺ພຫຸເລສຸ. ຕງ຺ຂເຓເຍວ ຈ ຊານນໍ ນາມ ທຸກ຺ກຣໍ, ສມເຍນ ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຎາເຕ ປນ ຎາຕເມວ ໂຫຕິ. ປຈ຺ຉາ ເຈ ຊານາຕິ, ສີສໍ ນ ເອຕິ. ສິກ຺ຂາປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອຠູຕາໂຣຈນໍ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລວາຈາ-ອຕ຺ຕກາມ-ທຸຏ຺ຐໂທສຠູຕາໂຣຈນສິກ຺ຂາປທານີຕິ ສພ຺ພາເນວ ຫິ ອິມານິ ເອກປຣິຈ຺ເຉທານິ.

ເອວໍ ກາຍວາຈາວເສນ ຈາຍໍ ທຸວິຘາປິ ໂຈທນາ. ປຸນ ທິຏ຺ຐໂຈທນາ, ສຸຕໂຈທນາ, ປຣິສງ຺ກິຕໂຈທນາຕິ ຕິວິຘາ ໂຫຕິ. ອປຣາປິ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ໂຫຕິ – ສີລວິປຕ຺ຕິໂຈທນາ, ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິໂຈທນາ, ທິຏ຺ຐິວິປຕ຺ຕິໂຈທນາ, ອາຊີວວິປຕ຺ຕິໂຈທນາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຄຣຸການໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານໍ ວເສນ ສີລວິປຕ຺ຕິໂຈທນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວເສສານໍ ວເສນ ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິໂຈທນາ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິອນ຺ຕຄ຺ຄາຫິກທິຏ຺ຐິວເສນ ທິຏ຺ຐິວິປຕ຺ຕິໂຈທນາ, ອາຊີວເຫຕຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕານໍ ຉນ຺ນໍ ສິກ຺ຂາປທານໍ ວເສນ ອາຊີວວິປຕ຺ຕິໂຈທນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອປຣາປິ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ໂຫຕິ – ວຕ຺ຖຸສນ຺ທສ຺ສນາ, ອາປຕ຺ຕິສນ຺ທສ຺ສນາ, ສໍວາສປຏິກ຺ເຂໂປ, ສາມີຈິປຏິກ຺ເຂໂປຕິ. ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸສນ຺ທສ຺ສນາ ນາມ ‘‘ຕ຺ວໍ ເມຖຸນໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິເສວິຕ຺ຖ, ອທິນ຺ນໍ ອາທິຍິຕ຺ຖ, ມນຸສ຺ສໍ ຆາຕຍິຕ຺ຖ, ອຠູຕໍ ອາໂຣຈຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາ. ອາປຕ຺ຕິສນ຺ທສ຺ສນາ ນາມ ‘‘ຕ຺ວໍ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອວມາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາ. ສໍວາສປຏິກ຺ເຂໂປ ນາມ ‘‘ນຕ຺ຖິ ຕຍາ ສທ຺ຘິໍ ອຸໂປສໂຖ ວາ ປວາຣຓາ ວາ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາ; ເອຕ຺ຕາວຕາ ປນ ສີສໍ ນ ເອຕິ, ‘‘ອສ຺ສມໂຓສິ ອສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິໂຍສີ’’ຕິອາທິວຈເນຫິ ສທ຺ຘິໍ ຆຏິເຕເຍວ ສີສໍ ເອຕິ. ສາມີຈິປຏິກ຺ເຂໂປ ນາມ ອຠິວາທນ-ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານ-ອຎ຺ຊລິກມ຺ມ-ພີຊນາທິກມ຺ມານໍ ອກຣຓໍ. ຕໍ ປຏິປາຏິຍາ ວນ຺ທນາທີນິ ກໂຣໂຕ ເອກສ຺ສ ອກຕ຺ວາ ເສສານໍ ກຣຓກາເລ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ໂຈທນາ ນາມ ໂຫຕິ, ອາປຕ຺ຕິ ປນ ສີສໍ ນ ເອຕິ. ‘‘ກສ຺ມາ ມມ ວນ຺ທນາທີນິ ນ ກໂຣສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕ ປນ ‘‘ອສ຺ສມໂຓສິ ອສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິໂຍສີ’’ຕິອາທິວຈເນຫິ ສທ຺ຘິໍ ຆຏິເຕເຍວ ສີສໍ ເອຕິ. ຍາຄຸຠຕ຺ຕາທິນາ ປນ ຍໍ ອິຈ຺ຉຕິ ຕໍ ອາປຸຈ຺ຉຕິ, ນ ຕາວຕາ ໂຈທນາ ໂຫຕິ.

ອປຣາປິ ປາຕິໂມກ຺ຂຏ຺ຐປນກ຺ຂນ຺ຘເກ ‘‘ເອກໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຘມ຺ມິກໍ ປາຕິໂມກ຺ຂຏ຺ຐປນໍ ເອກໍ ຘມ຺ມິກ’’ນ຺ຕິ ອາທິໍ ‘‘ກຕ຺ວາ ຍາວ ທສ ອຘມ຺ມິການິ ປາຕິໂມກ຺ຂຏ຺ຐປນານິ ທສ ຘມ຺ມິການີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໘໗) ເອວໍ ອຘມ຺ມິກາ ປຎ຺ຈປຎ຺ຎາສ ຘມ຺ມິກາ ປຎ຺ຈປຎ຺ຎາສາຕິ ທສຸຕ຺ຕຣສຕໍ ໂຈທນາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕາ ທິຏ຺ເຐນ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ ທສຸຕ຺ຕຣສຕໍ, ສຸເຕນ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ ທສຸຕ຺ຕຣສຕໍ, ປຣິສງ຺ກິເຕນ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ ທສຸຕ຺ຕຣສຕນ຺ຕິ ຕິໍສານິ ຕີຓິ ສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕານິ ກາເຍນ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ, ວາຈາຍ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສ, ກາຍວາຈາຫິ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຕິຄຸຓານິ ກຕານິ ນວຸຕານິ ນວ ສຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕານິ ອຕ຺ຕນາ ໂຈເທນ຺ຕສ຺ສາປິ ປເຣນ ໂຈທາເປນ຺ຕສ຺ສາປິ ຕຕ຺ຕກາເນວາຕິ ວີສຕິອູນານິ ທ຺ເວ ສຫສ຺ສານິ ໂຫນ຺ຕິ, ປຸນ ທິຏ຺ຐາທິເຠເທ ສມູລກາມູລກວເສນ ອເນກສຫສ຺ສາ ໂຈທນາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ອຏ຺ຐກຖາຍ ‘‘ອຕ຺ຕາທານໍ ອາທາຕຸກາເມນ ອຸປາລິ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ອຕ຺ຕາທານໍ ອາທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໓໙໘) ຈ ‘‘ໂຈທເກນ ອຸປາລິ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຣໍ ໂຈເທຕຸກາເມນ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ເມ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປໂຣ ໂຈເທຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໙໙) ຈ ເອວໍ ອຸປາລິປຎ຺ຈກາທີສຸ ວຸຕ຺ຕານິ ພຫູນິ ສຸຕ຺ຕານິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕາທານລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ໂຈທກວຕ຺ຕຎ຺ຈ ຈຸທິຕກວຕ຺ຕຎ຺ຈ ສງ຺ເຆນ ກາຕພ຺ພກິຈ຺ຈຎ຺ຈ ອນຸວິຊ຺ຊກວຕ຺ຕຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ວິຕ຺ຖາເຣນ ກຖິຕໍ, ຕໍ ມຍໍ ຍຖາອາຄຕຏ຺ຐາເນເຍວ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ.

ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາສຸ ປນ ອິມາສຸ ໂຈທນາສຸ ຍາຍ ກາຍຈິ ໂຈທນາຍ ວເສນ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ໂອສເຏ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ຈຸທິຕກໂຈທກາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ອມ຺ຫາກໍ ວິນິຈ຺ຉເຍນ ຕຸຏ຺ຐາ ຠວິສ຺ສຖາ’’ຕິ. ສເຈ ‘‘ຠວິສ຺ສາມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ສງ຺ເຆນ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ອຖ ປນ ‘‘ວິນິຈ຺ຉິນຖ ຕາວ, ຠນ຺ເຕ, ສເຈ ອມ຺ຫາກໍ ຂມິສ຺ສຕິ, ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເຈຕິຍໍ ຕາວ ວນ຺ທຖາ’’ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ ທີຆສຸຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ເຕ ເຈ ຈິຣຣຕ຺ຕໍ ກິລນ຺ຕາ ປກ຺ກນ຺ຕປຣິສາ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ນປກ຺ຂາ ຫຸຕ຺ວາ ປຸນ ຍາຈນ຺ຕິ, ຍາວຕຕິຍໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຍທາ ນິມ຺ມທາ ໂຫນ຺ຕິ ຕທາ ເນສໍ ອຘິກຣຓໍ ວິນິຈ຺ຉິນິຕພ຺ພໍ. ວິນິຈ຺ຉິນນ຺ເຕຫິ ຈ ສເຈ ອລຊ຺ຊຸສ຺ສນ຺ນາ ໂຫຕິ, ປຣິສາ ອຸພ຺ພາຫິກາຍ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ວິນິຈ຺ຉິນິຕພ຺ພໍ. ສເຈ ພາລຸສ຺ສນ຺ນາ ໂຫຕິ ປຣິສາ ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ສຠາເຄ ວິນຍຘເຣ ປຣິເຍສຖາ’’ຕິ ວິນຍຘເຣ ປຣິເຍສາເປຕ຺ວາ ເຍນ ຘມ຺ເມນ ເຍນ ວິນເຍນ ເຍນ ສຕ຺ຖຸສາສເນນ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ວູປສມຕິ, ຕຖາ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ວູປສເມຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ຈ ‘‘ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ຠູຕໍ ວຕ຺ຖຸ. ‘‘ວິນໂຍ’’ຕິ ໂຈທນາ ສາຣຓາ ຈ. ‘‘ສຕ຺ຖຸສາສນ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ຕິສມ຺ປທາ ຈ ອນຸສາວນສມ຺ປທາ ຈ. ຕສ຺ມາ ໂຈທເກນ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອາໂຣຈິເຕ ຈຸທິຕໂກ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ‘‘ສນ຺ຕເມຕໍ, ໂນ’’ຕິ. ເອວໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ຠູເຕນ ວຕ຺ຖຸນາ ໂຈເທຕ຺ວາ ສາເຣຕ຺ວາ ຈ ຎຕ຺ຕິສມ຺ປທາຍ ອນຸສາວນສມ຺ປທາຍ ຈ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ວູປສເມຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣ ເຈ ອລຊ຺ຊີ ລຊ຺ຊິໍ ໂຈເທຕິ, ໂສ ຈ ອລຊ຺ຊີ ພາໂລ ໂຫຕິ ອພ຺ຍຕ຺ໂຕ ນາສ຺ສ ນໂຍ ທາຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ – ‘‘ກິມ຺ຫິ ນໍ ໂຈເທສີ’’ຕິ? ອທ຺ຘາ ໂສ ວກ຺ຂຕິ – ‘‘ກິມິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ກິມ຺ຫິ ນໍ ນາມາ’’ຕິ. ຕ຺ວໍ ກິມ຺ຫິ ນມ຺ປິ ນ ຊານາສິ, ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ຕຍາ ເອວຣູເປນ ພາເລນ ປຣໍ ໂຈເທຕຸນ຺ຕິ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕພ຺ໂພ ນາສ຺ສ ອນຸໂຍໂຄ ທາຕພ຺ໂພ. ສເຈ ປນ ໂສ ອລຊ຺ຊີ ປຓ຺ຑິໂຕ ໂຫຕິ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ທິຏ຺ເຐນ ວາ ສຸເຕນ ວາ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ສມ຺ປາເທຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ເອຕສ຺ສ ອນຸໂຍຄໍ ທຕ຺ວາ ລຊ຺ຊິສ຺ເສວ ປຏິຎ຺ຎາຍ ກມ຺ມໍ ກາຕພ຺ພໍ.

ສເຈ ລຊ຺ຊີ ອລຊ຺ຊິໍ ໂຈເທຕິ, ໂສ ຈ ລຊ຺ຊີ ພາໂລ ໂຫຕິ ອພ຺ຍຕ຺ໂຕ, ນ ສກ຺ໂກຕິ ອນຸໂຍຄໍ ທາຕຸໍ. ຕສ຺ສ ນໂຍ ທາຕພ຺ໂພ – ‘‘ກິມ຺ຫິ ນໍ ໂຈເທສິ ສີລວິປຕ຺ຕິຍາ ວາ ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິອາທີສຸ ວາ ເອກິສ຺ສາ’’ຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ອິມສ຺ເສວ ເອວໍ ນໂຍ ທາຕພ຺ໂພ, ນ ອິຕຣສ຺ສ? ນນຸ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ ວິນຍຘຣານໍ ອຄຕິຄມນນ຺ຕິ? ນ ຍຸຕ຺ຕເມວ. ອິທໍ ປນ ອຄຕິຄມນໍ ນ ໂຫຕິ, ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄໂຫ ນາມ ເອໂສ ອລຊ຺ຊິນິຄ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ຫິ ລຊ຺ຊິປຄ຺ຄຫຕ຺ຖາຍ ຈ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣ ອລຊ຺ຊີ ນຍໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣນ຺ໂຕ ເອຫີຕິ, ລຊ຺ຊີ ປນ ນຍໍ ລຠິຕ຺ວາ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐສນ຺ຕາເນນ, ສຸເຕ ສຸຕສນ຺ຕາເນນ ປຕິຏ຺ຐາຍ ກເຖສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມານຸຄ຺ຄໂຫ ວຏ຺ຏຕິ. ສເຈ ປນ ໂສ ລຊ຺ຊີ ປຓ຺ຑິໂຕ ໂຫຕິ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ, ປຕິຏ຺ຐາຍ ກເຖຕິ, ອລຊ຺ຊີ ຈ ‘‘ເອຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ, ເອຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎໍ ນ ເທຕິ, ອລຊ຺ຊິສ຺ສ ປຏິຎ຺ຎາຍ ເອວ ກາຕພ຺ພໍ.

ຕທຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖຎ຺ຈ ອິທໍ ວຕ຺ຖຸ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕປິຏກຈູຬາຠຍຕ຺ເຖໂຣ ກິຣ ໂລຫປາສາທສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ຠິກ຺ຂູນໍ ວິນຍໍ ກເຖຕ຺ວາ ສາຍນ຺ຫສມເຍ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ຕສ຺ສ ວຸຏ຺ຐານສມເຍ ທ຺ເວ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ກຖໍ ປວຕ຺ເຕສຸໍ. ເອໂກ ‘‘ເອຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ, ເອຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎໍ ນ ເທຕິ. ອຖ ອປ຺ປາວເສເສ ປຐມຍາເມ ເຖຣສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ‘‘ອຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ ກເຖຕິ, ອຍໍ ປນ ປຏິຎ຺ຎໍ ນ ເທຕິ, ພຫູນິ ຈ ວຕ຺ຖູນິ ໂອສຏານິ ອທ຺ຘາ ເອຕໍ ກຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອສຸທ຺ຘລທ຺ຘິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ຕໂຕ ພີຊນີທຓ຺ຑເກນ ປາທກຖລິກາຍ ສຎ຺ຎໍ ທຕ຺ວາ ‘‘ອຫໍ ອາວຸໂສ ວິນິຈ຺ຉິນິຕຸໍ ອນນຸຈ຺ຉວິໂກ ອຎ຺ເຎນ ວິນິຈ຺ຉິນາເປຫີ’’ຕິ ອາຫ. ກສ຺ມາ ຠນ຺ເຕຕິ? ເຖໂຣ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ, ຈຸທິຕກປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ກາເຍ ຑາໂຫ ອຸຏ຺ຐິໂຕ, ຕໂຕ ໂສ ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ວິນິຈ຺ຉິນິຕຸໍ ອນຸຣູເປນ ວິນຍຘເຣນ ນາມ ຕຸມ຺ຫາທິເສເນວ ຠວິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ໂຈທເກນ ຈ ອີທິເສເນວ ຠວິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເສຕການິ ນິວາເສຕ຺ວາ ‘‘ຈິຣໍ ກິລມິຕຕ຺ຖ ມຍາ’’ຕິ ຂມາເປຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ.

ເອວໍ ລຊ຺ຊິນາ ໂຈທິຍມາໂນ ອລຊ຺ຊີ ພຫູສຸປິ ວຕ຺ຖູສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ປຏິຎ຺ຎໍ ນ ເທຕິ, ໂສ ເນວ ‘‘ສຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ນ ‘‘ອສຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ຊີວມຕໂກ ນາມ ອາມກປູຕິໂກ ນາມ ເຈສ.

ສເຈ ປນສ຺ສ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຕາທິສໍ ວຕ຺ຖຸໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນ ວິນິຈ຺ຉິນິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ນາສິຕໂກວ ຠວິສ຺ສຕິ. ສເຈ ປນ ອລຊ຺ຊີເຍວ ອລຊ຺ຊິໍ ໂຈເທຕິ, ໂສ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ‘‘ອາວຸໂສ ຕວ ວຈເນນາຍໍ ກິໍ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ອິຕຣມ຺ປິ ຕເຖວ ວຕ຺ວາ ອຸໂຠປິ ‘‘ເອກສມ຺ໂຠຄປຣິໂຠຄາ ຫຸຕ຺ວາ ຊີວຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕພ຺ພາ, ສີລຕ຺ຖາຍ ເຕສໍ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ນ ກາຕພ຺ໂພ. ປຕ຺ຕຈີວຣປຣິເວຓາທິອຕ຺ຖາຍ ປນ ປຕິຣູປໍ ສກ຺ຂິໍ ລຠິຕ຺ວາ ກາຕພ຺ໂພ.

ອຖ ລຊ຺ຊີ ລຊ຺ຊິໍ ໂຈເທຕິ, ວິວາໂທ ຈ ເນສໍ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິເທວ ອປ຺ປມຕ຺ຕໂກ ໂຫຕິ, ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ‘‘ມາ ເອວໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ອຈ຺ຈຍໍ ເທສາເປຕ຺ວາ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ອຖ ປເນຕ຺ຖ ຈຸທິຕເກນ ສຫສາ ວິຣທ຺ຘໍ ໂຫຕິ, ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອລຊ຺ຊີ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ໂສ ຈ ປກ຺ຂານຸຣກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ປຏິຎ຺ຎໍ ນ ເທຕິ, ‘‘ມຍໍ ສທ຺ທຫາມ, ມຍໍ ສທ຺ທຫາມາ’’ຕິ ພຫູ ອຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ໂສ ເຕສໍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ເອກວາຣໍ ທ຺ເວວາຣໍ ສຸທ຺ໂຘ ໂຫຕຸ. ອຖ ປນ ວິຣທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຐາເນ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ວິນິຈ຺ຉໂຍ ນ ທາຕພ຺ໂພ.

ເອວໍ ຍາຍ ກາຍຈິ ໂຈທນາຍ ວເສນ ສງ຺ຆມຊ຺ເຌ ໂອສເຏ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ຈຸທິຕກໂຈທເກສຸ ປຏິປຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ ຕສ຺ສາເຍວ ໂຈທນາຍ ສມ຺ປຕ຺ຕິວິປຕ຺ຕິຊານນຕ຺ຖໍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານາທີນໍ ວເສນ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ ໂຈທນາຍ ໂກ ອາທິ, ກິໍ ມຊ຺ເຌ, ກິໍ ປຣິໂຍສານໍ? ໂຈທນາຍ ‘‘ອຫໍ ຕໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ, ກໂຣຕຸ ເມ ອາຍສ຺ມາ ໂອກາສ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ໂອກາສກມ຺ມໍ ອາທິ, ໂອຕິຓ຺ເຓນ ວຕ຺ຖຸນາ ໂຈເທຕ຺ວາ ສາເຣຕ຺ວາ ວິນິຈ຺ຉໂຍ ມຊ຺ເຌ, ອາປຕ຺ຕິຍໍ ວາ ອນາປຕ຺ຕິຍໍ ວາ ປຕິຏ຺ຐາປເນນ ສມໂຖ ປຣິໂຍສານໍ.

ໂຈທນາຍ ກຕິ ມູລານິ, ກຕິ ວຕ຺ຖູນິ, ກຕິ ຠູມິໂຍ? ໂຈທນາຍ ທ຺ເວ ມູລານິ – ສມູລິກາ ວາ ອມູລິກາ ວາ; ຕີຓິ ວຕ຺ຖູນິ – ທິຏ຺ຐໍ, ສຸຕໍ, ປຣິສງ຺ກິຕໍ; ປຎ຺ຈ ຠູມິໂຍ – ກາເລນ ວກ຺ຂາມິ ໂນ ອກາເລນ, ຠູເຕນ ວກ຺ຂາມິ ໂນ ອຠູເຕນ, ສຓ຺ເຫນ ວກ຺ຂາມິ ໂນ ຜຣຸເສນ, ອຕ຺ຖສໍຫິເຕນ ວກ຺ຂາມິ ໂນ ອນຕ຺ຖສໍຫິເຕນ, ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ວກ຺ຂາມິ ໂນ ໂທສນ຺ຕໂຣຕິ. ອິມາຍ ຈ ປນ ໂຈທນາຍ ໂຈທເກນ ປຸຄ຺ຄເລນ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘກາຍສມາຈາໂຣ ນຸ ໂຂມ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ (ຈູຬວ. ໓໙໙) ນເຍນ ອຸປາລິປຎ຺ຈເກ ວຸຕ຺ເຕສຸ ປນ຺ນຣສສຸ ຘມ຺ເມສຸ ປຕິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ, ຈຸທິຕເກນ ທ຺ວີສຸ ຘມ຺ເມສຸ ປຕິຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ ສຈ຺ເຈ ຈ ອກຸປ຺ເປ ຈາຕິ.

ອປ຺ເປວ ນາມ ນໍ ອິມມ຺ຫາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາ ຈາເວຍ຺ຍນ຺ຕິ ອປິ ເອວ ນາມ ນໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອິມມ຺ຫາ ເສຏ຺ຐຈຣິຍາ ຈາເວຍ຺ຍໍ, ‘‘ສາຘຸ ວຕສ຺ສ ສຈາຫໍ ອິມໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອິມມ຺ຫາ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາ ຈາເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອນຸທ຺ຘໍເສຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍໂຫຕິ. ປທຠາຊເນ ປນ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍາ ຈາເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ເສວ ປຣິຍາຍມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸຠາວາ ຈາເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຂຓາທີນິ ສມຍເວວຈນານິ. ຕໍ ຂຓໍ ຕໍ ລຍໍ ຕໍ ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ວີຕິວຕ຺ເຕຕິ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຕສ຺ມິໍ ລເຍ ຕສ຺ມິໍ ມຸຫຸຕ຺ເຕ ວີຕິວຕ຺ເຕ. ຠຸມ຺ມປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຫິ ອິທໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ.

ສມນຸຄ຺ຄາຫິຍມານນິທ຺ເທເສ ເຍນ ວຕ຺ຖຸນາ ອນຸທ຺ຘໍສິໂຕ ໂຫຕີຕິ ຈຕູສຸ ປາຣາຊິກວຕ຺ຖູສຸ ເຍນ ວຕ຺ຖຸນາ ໂຈທເກນ ຈຸທິຕໂກ ອນຸທ຺ຘໍສິໂຕ ອຠິຠູໂຕ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສມນຸຄ຺ຄາຫິຍມາໂນຕິ ຕສ຺ມິໍ ໂຈທເກນ ວຸຕ຺ຕວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ໂສ ໂຈທໂກ ອນຸວິຊ຺ຊເກນ ‘‘ກິໍ ເຕ ທິຏ຺ຐໍ, ກິນ຺ຕິ ເຕ ທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອນຸວິຊ຺ຊິຍມາໂນ ວີມໍສິຍມາໂນ ອຸປປຣິກ຺ຂິຍມາໂນ.

ອສມນຸຄ຺ຄາຫິຍມານນິທ຺ເທເສ ນ ເກນຈິ ວຸຈ຺ຈມາໂນຕິ ອນຸວິຊ຺ຊເກນ ວາ ອຎ຺ເຎນ ວາ ເກນຈິ, ອຖ ວາ ທິຏ຺ຐາທີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ເກນຈິ ອວຸຈ຺ຈມາໂນ. ເອເຕສຎ຺ຈ ທ຺ວິນ຺ນໍ ມາຕິກາປທານໍ ປຣໂຕ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຈ ໂທສໍ ປຕິຏ຺ຐາຕີ’’ຕິອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິທຎ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ເອວໍ ສມນຸຄ຺ຄາຫິຍມາໂນ ວາ ອສມນຸຄ຺ຄາຫິຍມາໂນ ວາ ຠິກ຺ຂຸ ຈ ໂທສໍ ປຕິຏ຺ຐາຕິ ປຏິຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ ປຏິຊານາຕິ ສງ຺ຆາທິເສໂສ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ອມູລກຠາວສ຺ສ ປາກຏກາລທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາປຕ຺ຕິໍ ປນ ອນຸທ຺ຘໍສິຕກ຺ຂເຓເຍວ ອາປຊ຺ຊຕິ.

ອິທານິ ‘‘ອມູລກຎ຺ເຈວ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອມູລກລກ຺ຂຓໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ອວຕ຺ວາ ອປຸພ຺ພເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຘິກຣຓໍ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອຘິກຣຓໍ ອຘິກຣຓຏ຺ເຐນ ເອກມ຺ປິ ວຕ຺ຖຸວເສນ ນານາ ໂຫຕິ, ເຕນສ຺ສ ຕໍ ນານຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ອຘິກຣຓານິ ວິວາທາຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ໂກ ປນ ໂສ ອຘິກຣຓຏ຺ໂຐ, ເຍເນຕໍ ເອກໍ ໂຫຕີຕິ? ສມເຖຫິ ອຘິກຣຓີຍຕາ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ອາຣພ຺ຠ ປຏິຈ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ສມຖາ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕໍ ‘‘ອຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອຏ຺ຐກຖາສຸ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຘິກຣຓນ຺ຕິ ເກຈິ ຄາຫໍ ວທນ຺ຕິ, ເກຈິ ເຈຕນໍ, ເກຈິ ອກ຺ຂນ຺ຕິໍ ເກຈິ ໂວຫາຣໍ, ເກຈິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ. ປຸນ ເອວໍ ວິຈາຣິຕໍ ‘‘ຍທິ ຄາໂຫ ອຘິກຣຓໍ ນາມ, ເອໂກ ອຕ຺ຕາທານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຠາເຄນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ຕຍມາໂນ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ປຸນ ຈຊຕິ, ຕສ຺ສ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ສມຖປ຺ປຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ຍທິ ເຈຕນາ ອຘິກຣຓໍ, ‘‘ອິທໍ ອຕ຺ຕາທານໍ ຄຓ຺ຫາມີ’’ຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ເຈຕນາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຍທິ ອກ຺ຂນ຺ຕິ ອຘິກຣຓໍ, ອກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຕາທານໍ ຄເຫຕ຺ວາປິ ອປຣຠາເຄ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ອລຠມາໂນ ວາ ຂມາປິໂຕ ວາ ຈຊຕິ. ຍທິ ໂວຫາໂຣ ອຘິກຣຓໍ, ກເຖນ຺ໂຕ ອາຫິຓ຺ຑິຕ຺ວາ ອປຣຠາເຄ ຕຸຓ຺ຫີ ໂຫຕິ ນິຣໂວ, ເອວມສ຺ສ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ສມຖປ຺ປຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ ອຘິກຣຓນ຺ຕິ.

ຕໍ ປເນຕໍ ‘‘ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິ ເມຖຸນຘມ຺ມປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິຍາ ຕພ຺ຠາຄິຍາ…ເປ… ເອວໍ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓສ຺ສ ຕພ຺ຠາຄິຍນ຺ຕິ ຈ ວິວາທາຘິກຣຓໍ ສິຍາ ກຸສລໍ ສິຍາ ອກຸສລໍ ສິຍາ ອພ຺ຍາກຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ເອວມາທີຫິ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ນ ຫິ ເຕ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິຍາ ກຸສລາທິຠາວໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນ ຈ ‘‘ອມູລເກນ ປາຣາຊິເກນ ຘມ຺ເມນາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຄໂຕ ປາຣາຊິກຘມ຺ໂມ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ ນາມ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ອຈ຺ຈນ຺ຕອກຸສລຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຫຕໍ – ‘‘ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ ສິຍາ ອກຸສລໍ ສິຍາ ອພ຺ຍາກຕ’’ນ຺ຕິ (ປຣິ. ໓໐໓).

ຍຎ຺ເຈຕໍ ‘‘ອມູລເກນ ປາຣາຊິເກນາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອມູລກໍ ປາຣາຊິກໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ເສວາຍໍ ‘‘ອມູລກຎ຺ເຈວ ຕໍ ອຘິກຣຓໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຏິນິທ຺ເທໂສ, ນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິຍາ ນ ຫິ ອຎ຺ຎໍ ນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ປຏິນິທ຺ທິສຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຍາຍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິຍາ ເຍນ ອຠິລາເປນ ໂຈທເກນ ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ, ປາຣາຊິກສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຘິກຣຓສ຺ສ ອມູລກຕ຺ຕາ ສາປິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອມູລິກາ ໂຫຕິ, ອຘິກຣເຓ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ອຘິກຣຓໍ. ຕສ຺ມາ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ ‘‘ອຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຍສ຺ມາ ວາ ຍໍ ອມູລກໍ ນາມ ອຘິກຣຓໍ ຕໍ ສຠາວໂຕ ນຕ຺ຖິ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕເມວ ອຕ຺ຖິ. ຕສ຺ມາປິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ ອຘິກຣຓນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອິເຘວ ນ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ນ ຫິ ວິວາທາທີນໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ ອຘິກຣຓໍ. ອຘິກຣຓຏ຺ໂຐ ປນ ເຕສໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕສມເຖຫິ ອຘິກຣຓີຍຕາ. ອິຕິ ອິມິນາ ອຘິກຣຓຏ຺ເຐນ ອິເຘກຈ຺ໂຈ ວິວາໂທ ວິວາໂທ ເຈວ ອຘິກຣຓຎ຺ຈາຕິ ວິວາທາຘິກຣຓໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂູ ວິວທນ຺ຕິ ຘມ຺ໂມຕິ ວາ ອຘມ຺ໂມຕິ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ອຏ຺ຐາຣສ ເຠທກຣວຕ຺ຖູນິ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວິວາໂທ ວິວາທາຘິກຣຓໍ. ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂູ ຠິກ຺ຂຸໍ ອນຸວທນ຺ຕິ ສີລວິປຕ຺ຕິຍາ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ຈຕສ຺ໂສ ວິປຕ຺ຕິໂຍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອນຸວາໂທ ອນຸວາທາຘິກຣຓໍ. ‘‘ປຎ຺ຈປິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ, ສຕ຺ຕປິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອາປຕ຺ຕິເຍວ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ. ‘‘ຍາ ສງ຺ຆສ຺ສ ກິຈ຺ຈຍຕາ ກຣຓີຍຕາ ອປໂລກນກມ຺ມໍ ຎຕ຺ຕິກມ຺ມໍ ຎຕ຺ຕິທຸຕິຍກມ຺ມໍ ຎຕ຺ຕິຈຕຸຕ຺ຖກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໑໕) ເອວໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ສງ຺ຆກິຈ຺ຈໍ ກິຈ຺ຈາຘິກຣຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ປາຣາຊິກາປຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕໍ ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ເສສານິ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ວຸຕ຺ຕານິ, ເອຕ຺ຕກາ ຫິ ອຘິກຣຓສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖາ. ເຕສຸ ປາຣາຊິກເມວ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຕໍ ທິຏ຺ຐາທີຫິ ມູເລຫິ ອມູລກຎ຺ເຈວ ອຘິກຣຓໍ ໂຫຕິ. ອຍຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸ ໂທສໍ ປຕິຏ຺ຐາຕິ, ປຏິຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ ‘‘ຕຸຈ຺ຉກໍ ມຍາ ຠຓິຕ’’ນ຺ຕິອາທີນິ ວທນ຺ໂຕ ປຏິຊານາຕິ. ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນຸທ຺ຘໍສິຕກ຺ຂເຓເຍວ ສງ຺ຆາທິເສໂສຕິ ອຍໍ ຕາວສ຺ສ ສປທານຸກ຺ກມນິທ຺ເທສສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ.

໓໘໗. ອິທານິ ຍານິ ຕານິ ສງ຺ເຂປໂຕ ທິຏ຺ຐາທີນິ ໂຈທນາວຕ຺ຖູນິ ວຸຕ຺ຕານິ, ເຕສໍ ວເສນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອາປຕ຺ຕິໍ ໂຣເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອທິຏ຺ຐສ຺ສ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອທິຏ຺ຐສ຺ສ ໂຫຕີຕິ ອທິຏ຺ໂຐ ອສ຺ສ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ໂຈທເກນ ອທິຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ, ໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປຊ຺ຊນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອສ ນໂຍ ອສຸຕສ຺ສ ໂຫຕີຕິອາທີສຸປິ.

ທິຏ຺ໂຐ ມຍາຕິ ທິຏ຺ໂຐສິ ມຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອສ ນໂຍ ສຸໂຕ ມຍາຕິອາທີສຸປິ. ເສສໍ ອທິຏ຺ຐມູລເກ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ. ທິຏ຺ຐມູລເກ ປນ ຕຎ຺ເຈ ໂຈເທຕິ ‘‘ສຸໂຕ ມຍາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ສຸຕ຺ຕາທີນໍ ອາຠາເວນ ອມູລກຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສພ຺ພສ຺ມິໍເຍວ ຈ ອິມສ຺ມິໍ ໂຈທກວາເຣ ຍຖາ ອິຘາຄເຕສຸ ‘‘ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນສິ, ອສ຺ສມໂຓສິ, ອສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິໂຍສີ’’ຕິ ອິເມສຸ ວຈເນສຸ ເອເກກສ຺ສ ວເສນ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອາຄເຕສຸ ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ, ປາປຘມ຺ໂມ, ອສຸຈິສງ຺ກສ຺ສຣສມາຈາໂຣ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນກມ຺ມນ຺ໂຕ, ອສ຺ສມໂຓ ສມຓປຏິຎ຺ໂຎ, ອພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິປຏິຎ຺ໂຎ, ອນ຺ໂຕປູຕິ, ອວສ຺ສຸໂຕ, ກສມ຺ພຸຊາໂຕ’’ຕິ ອິເມສຸປິ ວຈເນສຸ ເອເກກສ຺ສ ວເສນ ວາຈາຍ ວາຈາຍ ສງ຺ຆາທິເສໂສ ໂຫຕິເຍວ.

‘‘ນຕ຺ຖິ ຕຍາ ສທ຺ຘິໍ ອຸໂປສໂຖ ວາ ປວາຣຓາ ວາ ສງ຺ຆກມ຺ມໍ ວາ’’ຕິ ອິມານິ ປນ ສຸທ຺ຘານິ ສີສໍ ນ ເອນ຺ຕິ, ‘‘ທຸສ຺ສີໂລສິ ນຕ຺ຖິ ຕຍາ ສທ຺ຘິໍ ອຸໂປສໂຖ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ທຸສ຺ສີລາທິປເທສຸ ປນ ‘‘ປາຣາຊິກໍ ຘມ຺ມໍ ອຊ຺ຌາປນ຺ໂນສີ’’ຕິອາທິປເທສຸ ວາ ເຍນ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ຆຏິຕາເນວ ສີສໍ ເອນ຺ຕິ, ສງ຺ຆາທິເສສກຣານິ ໂຫນ຺ຕິ.

ມຫາປທຸມຕ຺ເຖໂຣ ປນາຫ – ‘‘ນ ເກວລໍ ອິຘ ປາຬິຍໍ ອນາຄຕານິ ‘ທຸສ຺ສີໂລ ປາປຘມ຺ໂມ’ຕິອາທິປທາເນວ ສີສໍ ເອນ຺ຕິ, ‘ໂກຓ຺ໂຐສິ ມຫາສາມເຓໂຣສິ, ມຫາອຸປາສໂກສິ, ເຊຏ຺ຐພ຺ພຕິໂກສິ, ນິຄຓ຺ໂຐສິ, ອາຊີວໂກສິ, ຕາປໂສສິ, ປຣິພ຺ພາຊໂກສິ, ປຓ຺ຑໂກສິ, ເຖຍ຺ຍສໍວາສໂກສິ, ຕິຕ຺ຖິຍປກ຺ກນ຺ຕໂກສິ, ຕິຣຈ຺ຉານຄໂຕສິ, ມາຕຸຆາຕໂກສິ, ປິຕຸຆາຕໂກສິ, ອຣຫນ຺ຕຆາຕໂກສິ, ສງ຺ຆເຠທໂກສິ, ໂລຫິຕຸປ຺ປາທໂກສິ, ຠິກ຺ຂຸນີທູສໂກສິ, ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກໂອສີ’ຕິ ອິມານິປິ ສີສໍ ເອນ຺ຕິເຍວາ’’ຕິ. ມຫາປທຸມຕ຺ເຖໂຣເຍວ ຈ ‘‘ທິຏ຺ເຐ ເວມຕິໂກຕິອາທີສຸ ຍທຄ຺ເຄນ ເວມຕິໂກ ຕທຄ຺ເຄນ ໂນ ກປ຺ເປຕິ, ຍທຄ຺ເຄນ ໂນ ກປ຺ເປຕິ ຕທຄ຺ເຄນ ນສ຺ສຣຕິ, ຍທຄ຺ເຄນ ນສ຺ສຣຕິ ຕທຄ຺ເຄນ ປມຸຏ຺ໂຐ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທຕິ.

ມຫາສຸມຕ຺ເຖໂຣ ປນ ເອເກກໍ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ປາເຏກ຺ກໍ ນຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ກຖໍ? ທິຏ຺ເຐ ເວມຕິໂກຕິ ອຍໍ ຕາວ ທສ຺ສເນ ວາ ເວມຕິໂກ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄເລ ວາ, ຕຕ຺ຖ ‘‘ທິຏ຺ໂຐ ນຸໂຂ ມຍາ ນ ທິຏ຺ໂຐ’’ຕິ ເອວໍ ທສ຺ສເນ ເວມຕິໂກ ໂຫຕິ. ‘‘ອຍໍ ນຸໂຂ ມຍາ ທິຏ຺ໂຐ ອຎ຺ໂຎ’’ຕິ ເອວໍ ປຸຄ຺ຄເລ ເວມຕິໂກ ໂຫຕິ. ເອວໍ ທສ຺ສນໍ ວາ ໂນ ກປ຺ເປຕິ ປຸຄ຺ຄລໍ ວາ, ທສ຺ສນໍ ວາ ນສ຺ສຣຕິ ປຸຄ຺ຄລໍ ວາ, ທສ຺ສນໍ ວາ ປມຸຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄລໍ ວາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເວມຕິໂກຕິ ວິມຕິຊາໂຕ. ໂນ ກປ຺ເປຕີຕິ ນ ສທ຺ທຫຕິ. ນສ຺ສຣຕີຕິ ອສາຣິຍມາໂນ ນສ຺ສຣຕິ. ຍທາ ປນ ຕໍ ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ຠນ຺ເຕ ຐາເນ ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ກາເລ’’ຕິ ສາເຣນ຺ຕິ ຕທາ ສຣຕິ. ປມຸຏ຺ໂຐຕິ ໂຍ ເຕຫິ ເຕຫິ ອຸປາເຍຫິ ສາຣິຍມາໂນປິ ນສ຺ສຣຕິເຍວາຕິ. ເອເຕເນວຸປາເຍນ ໂຈທາປກວາໂຣປິ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເກວລຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ‘‘ມຍາ’’ຕິ ປຣິຫີນໍ, ເສສໍ ໂຈທກວາຣສທິສເມວ.

໓໘໙. ຕໂຕ ປຣໍ ອາປຕ຺ຕິເຠທໍ ອນາປຕ຺ຕິເຠທຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອສຸທ຺ເຘ ສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິກໍ ຈຕຸກ຺ກໍ ຐເປຕ຺ວາ ເອກເມກໍ ປທໍ ຈຕູຫິ ຈຕູຫິ ເຠເທຫິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ປາຬິນເຍເນວ ສກ຺ກາ ຊານິຕຸໍ. ເກວລໍ ເຫຕ຺ຖາຘິປ຺ປາຍເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍຎ຺ຫິ ອຘິປ຺ປາໂຍ ນາມ – ຈາວນາຘິປ຺ປາໂຍ, ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາໂຍ, ກມ຺ມາຘິປ຺ປາໂຍ, ວຸຏ຺ຐານາຘິປ຺ປາໂຍ, ອຸໂປສຖປວາຣຓຏ຺ຐປນາຘິປ຺ປາໂຍ, ອນຸວິຊ຺ຊນາຘິປ຺ປາໂຍ, ຘມ຺ມກຖາຘິປ຺ປາໂຍຕິ ອເນກວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິເມສຸ ຈຕູສຸ ອຘິປ຺ປາເຍສຸ ໂອກາສໍ ອກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ໂອກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາປິ ຈ ສມ຺ມຸຂາ ອມູລເກນ ປາຣາຊິເກນ ອນຸທ຺ຘໍເສນ຺ຕສ຺ສ ສງ຺ຆາທິເສໂສ. ອມູລເກນ ສງ຺ຆາທິເສເສນ ອນຸທ຺ຘໍເສນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອາຈາຣວິປຕ຺ຕິຍາ ອນຸທ຺ຘໍເສນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ອກ຺ໂກສາຘິປ຺ປາເຍນ ວທນ຺ຕສ຺ສ ປາຈິຕ຺ຕິຍໍ. ອສມ຺ມຸຂາ ປນ ສຕ຺ຕຫິປິ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ວທນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏໍ. ອສມ຺ມຸຂາ ເອວ ສຕ຺ຕວິຘມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ທຸກ຺ກຏເມວ.

ກຸຣຸນ຺ທິຍໍ ປນ ‘‘ວຸຏ຺ຐານາຘິປ຺ປາເຍນ ‘ຕ຺ວໍ ອິມໍ ນາມ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ຕໍ ປຏິກໂຣຫີ’ຕິ ວທນ຺ຕສ຺ສ ໂອກາສກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຕ຺ເຖວ ປນ ‘‘ອຸໂປສຖປວາຣຓໍ ຐເປນ຺ຕສ຺ສ ໂອກາສກມ຺ມໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຐປນກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ປນ ຊານິຕພ຺ພໍ. ‘‘ສຸຓາຕຸ ເມ ຠນ຺ເຕ ສງ຺ໂຆ ອຊ຺ຊຸໂປສໂຖ ປນ຺ນຣໂສ ຍທິ ສງ຺ຆສ຺ສ ປຕ຺ຕກລ຺ລໍ ສງ຺ໂຆ ອຸໂປສຖໍ ກເຣຍ຺ຍ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ເຣ-ກາເຣ ອນຕິກ຺ກນ຺ເຕເຍວ ຐເປຕຸໍ ລພ຺ຠຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ຍ຺ຍ-ກາເຣ ປຕ຺ເຕ ນ ລພ຺ຠຕິ. ເອສ ນໂຍ ປວາຣຓາຍ. ອນຸວິຊ຺ຊກສ຺ສາປິ ໂອສເຏ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ‘‘ອຕ຺ເຖຕໍ ຕວາ’’ຕິ ອນຸວິຊ຺ຊນາຘິປ຺ປາເຍນ ວທນ຺ຕສ຺ສ ໂອກາສກມ຺ມໍ ນຕ຺ຖິ.

ຘມ຺ມກຖິກສ຺ສາປິ ຘມ຺ມາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ‘‘ໂຍ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ອສ຺ສມໂຓ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອໂນທິສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ຕສ຺ສ ໂອກາສກມ຺ມໍ ນຕ຺ຖິ. ສເຈ ປນ ໂອທິສ຺ສ ນິຍເມຕ຺ວາ ‘‘ອສຸໂກ ຈ ອສຸໂກ ຈ ອສ຺ສມໂຓ ອນຸປາສໂກ’’ຕິ ກເຖຕິ, ຘມ຺ມາສນໂຕ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິໍ ເທເສຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ຍໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ‘‘ອໂນກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ໂອກາສໍ ອກາຣາເປຕ຺ວາຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ຫິ ໂກຈິ ອໂນກາໂສ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຍໂມກາສໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ໂອກາສໍ ປນ ອກາຣາເປຕ຺ວາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ສມຸຏ຺ຐານາທີສຸ ຕິສມຸຏ຺ຐານໍ – ກາຍຈິຕ຺ຕໂຕ, ວາຈາຈິຕ຺ຕໂຕ, ກາຍວາຈາຈິຕ຺ຕໂຕ ຈ ສມຸຏ຺ຐາຕິ. ກິຣິຍໍ, ສຎ຺ຎາວິໂມກ຺ຂໍ, ສຈິຕ຺ຕກໍ, ໂລກວຊ຺ຊໍ, ກາຍກມ຺ມໍ, ວຈີກມ຺ມໍ, ອກຸສລຈິຕ຺ຕໍ, ທຸກ຺ຂເວທນນ຺ຕິ.

ປຐມທຸຏ຺ຐໂທສສິກ຺ຂາປທວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.