໓. ອຏ຺ຐສຕປຣິຍາຍວຄ຺ໂຄ

໑. ສີວກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໖໙. ຕຕິຍວຄ຺ຄສ຺ສ ປຐເມ ໂມຬິຍສີວໂກຕິ ສີວໂກຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ຈູຬາ ປນສ຺ສ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ໂມຬິຍສີວໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຣິພ຺ພາຊໂກຕິ ຉນ຺ນປຣິພ຺ພາຊໂກ. ປິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານີຕິ ປິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍານິ. ເວທຍິຕານີຕິ ເວທນາ. ຕຕ຺ຖ ປິຕ຺ຕປຈ຺ຈຍາ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ກຖໍ? ເອກຈ຺ໂຈ ຫິ ‘‘ປິຕ຺ຕໍ ເມ ກຸປິຕໍ ທຸຊ຺ຊານໍ ໂຂ ປນ ຊີວິຕ’’ນ຺ຕິ ທານໍ ເທຕິ, ສີລໍ ສມາທິຍຕິ ອຸໂປສຖກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ເອວມສ຺ສ ກຸສລເວທນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອກຈ຺ໂຈ ‘‘ປິຕ຺ຕເຠສຊ຺ຊໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປາຓໍ ຫນຕິ, ອທິນ຺ນໍ ອາທິຍຕິ, ມຸສາ ຠຓຕິ, ທສ ທຸສ຺ສີລ຺ຍກມ຺ມານິ ກໂຣຕິ, ເອວມສ຺ສ ອກຸສລເວທນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອກຈ຺ໂຈ ‘‘ເອຕ຺ຕເກນປິ ເມ ເຠສຊ຺ຊກຣເຓນ ປິຕ຺ຕໍ ນ ວູປສມ຺ມຕິ, ອລໍ ຍໍ ໂຫຕິ. ຕໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ກາຍິກເວທນໍ ອຘິວາເສນ຺ໂຕ ນິປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ອສ຺ສ ອພ຺ຍາກຕເວທນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ສາມມ຺ປິ ໂຂ ເອຕນ຺ຕິ ຕໍ ຕໍ ປິຕ຺ຕວິກາຣໍ ທິສ຺ວາ ອຕ຺ຕນາປິ ເອຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສຈ຺ຈສມ຺ມຕນ຺ຕິ ຠູຕສມ຺ມຕໍ. ໂລໂກປິ ຫິສ຺ສ ສຣີເຣ ສພລວຓ຺ຓຕາທິປິຕ຺ຕວິກາຣໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ປິຕ຺ຕມສ຺ສ ກຸປິຕ’’ນ຺ຕິ ຊານາຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ວິທິຕໍ ໂລກສ຺ສ ຈ ສຈ຺ຈສມ຺ມຕໍ ອຕິຘາວນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ. ເສມ຺ຫສມຸຏ຺ຐານາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕ຺ຖ ປນ ສນ຺ນິປາຕິການີຕິ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ປິຕ຺ຕາທີນໍ ໂກເປນ ສມຸຏ຺ຐິຕານິ. ອຸຕຸປຣິຓາມຊານີຕິ ວິສຠາຄອຸຕຸໂຕ ຊາຕານິ. ຊງ຺ຄລເທສວາສີນຎ຺ຫິ ອນຸປເທເສ ວສນ຺ຕານໍ ວິສຠາໂຄ ອຸຕຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອນຸປເທສວາສີນຎ຺ຈ ຊງ຺ຄລເທເສຕິ ເອວໍ ມລຍສມຸທ຺ທຕີຣາທິວເສນາປິ ອຸຕຸວິສຠາຄຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິເຍວ. ຕໂຕ ຊາຕາຕິ ອຸຕຸປຣິຓາມຊາຕານິ ນາມ.

ວິສມປຣິຫາຣຊານີຕິ ມຫາຠາຣວຫນສຸຘາໂກຏ຺ຏນາທິໂຕ ວາ ອເວລາຍ ຈຣນ຺ຕສ຺ສ ສປ຺ປຑໍສກູປປາຕາທິໂຕ ວາ ວິສມປຣິຫາຣໂຕ ຊາຕານິ. ໂອປກ຺ກມິການີຕິ ‘‘ອຍໍ ໂຈໂຣ ວາ ປາຣທາຣິໂກ ວາ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຊຓ຺ຓຸກກປ຺ປຣມຸຄ຺ຄຣາທີຫິ ນິປ຺ໂປຖນອຸປກ຺ກມໍ ປຈ຺ຈຍໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນານິ. ເອຕໍ ພຫິ ອຸປກ຺ກມໍ ລຠິຕ຺ວາ ໂກຈິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ກຸສລໍ ກໂຣຕິ, ໂກຈິ ອກຸສລໍ, ໂກຈິ ອຘິວາເສນ຺ໂຕ ນິປຊ຺ຊຕິ. ກມ຺ມວິປາກຊານີຕິ ເກວລໍ ກມ຺ມວິປາກໂຕ, ຊາຕານິ. ເຕສຸປິ ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂກຈິ ກຸສລໍ ກໂຣຕິ, ໂກຈິ ອກຸສລໍ, ໂກຈິ ອຘິວາເສນ຺ໂຕ ນິປຊ຺ຊຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພວາເຣສຸ ຕິວິຘາວ ເວທນາ ໂຫນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ປຸຣິເມຫິ ສຕ຺ຕຫິ ກາຣເຓຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສາຣີຣິກາ ເວທນາ ສກ຺ກາ ປຏິພາຫິຕຸໍ, ກມ຺ມວິປາກຊານໍ ປນ ສພ຺ພເຠສຊ຺ຊານິປິ ສພ຺ພປຣິຕ຺ຕານິປິ ນາລໍ ປຏິຆາຕາຍ. ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ໂລກໂວຫາໂຣ ນາມ ກຖິໂຕຕິ.

໒-໑໐. ອຏ຺ຐສຕສຸຕ຺ຕາທິວຓ຺ຓນາ

໒໗໐-໒໗໘. ທຸຕິເຍ ອຏ຺ຐສຕປຣິຍາຍນ຺ຕິ ອຏ຺ຐສຕສ຺ສ ກາຣຓຠູຕໍ. ຘມ຺ມປຣິຍາຍນ຺ຕິ ຘມ຺ມກາຣຓໍ. ກາຍິກາ ຈ ເຈຕສິກາ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຍິກາ ກາມາວຈເຣເຍວ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ເຈຕສິກາ ຈຕຸຠູມິກາປິ. ສຸຂາຕິອາທີສຸ ສຸຂາ ເວທນາ ອຣູປາວຈເຣ ນຕ຺ຖິ, ເສສາສຸ ຕີສຸ ຠູມີສຸ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ທຸກ຺ຂາ ກາມາວຈຣາວ, ອິຕຣາ ຈຕຸຠູມິກາ. ປຎ຺ຈເກ ສຸຂິນ຺ທ຺ຣິຍທຸກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍໂທມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ກາມາວຈຣາເນວ, ໂສມນສ຺ສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ເຕຠູມກໍ, ອຸເປກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຈຕຸຠູມກໍ. ຉກ຺ເກ ປຎ຺ຈສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ເວທນາ ກາມາວຈຣາວ, ມໂນທ຺ວາເຣ ຈຕຸຠູມິກາ, ອຏ຺ຐາຣສເກ ຉສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓສຸ ໂສມນສ຺ເສນ ສຫ ອຸປວິຈຣນ຺ຕີຕິ ໂສມນສ຺ສູປວິຈາຣາ. ເສສທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິຕິ ອຍໍ ເທສນາ ວິຈາຣວເສນ ອາຄຕາ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ປນ ໂສມນສ຺ສາທີນໍ ວເສນ ອິຘ ອຏ຺ຐາຣສ ເວທນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຉ ເຄຫສິຕານິ ໂສມນສ຺ສານີຕິອາທີສຸ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານໍ ຣູປານໍ ອິຏ຺ຐານໍ ກນ຺ຕານໍ ມນາປານໍ ມໂນຣມານໍ ໂລກາມິສປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ປຏິລາຠໍ ວາ ປຏິລາຠໂຕ ສມນຸປສ຺ສໂຕ ປຸພ຺ເພ ວາ ປຏິລທ຺ຘປຸພ຺ພໍ ອຕີຕໍ ນິຣຸທ຺ຘໍ ວິປຣິຓຕໍ ສມນຸສ຺ສຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ໂສມນສ຺ສໍ. ຍໍ ເອວຣູປໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເຄຫສິຕໍ ໂສມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໐໖). ເອວໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ວຸຕ຺ຕກາມຄຸຓນິສ຺ສິຕານິ ໂສມນສ຺ສານິ ຉ ເຄຫສິຕໂສມນສ຺ສານິ ນາມ.

‘‘ຣູປານໍ ຕ຺ເວວ ອນິຈ຺ຈຕໍ ວິທິຕ຺ວາ ວິປຣິຓາມວິຣາຄນິໂຣຘໍ ‘ປຸພ຺ເພ ເຈວ ຣູປາ ເອຕຣຫິ ຈ, ສພ຺ເພ ເຕ ຣູປາ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ໂສມນສ຺ສໍ. ຍໍ ເອວຣູປໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເນກ຺ຂມ຺ມສິຕໍ ໂສມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໓໐໖) ເອວໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ອນິຈ຺ຈຕາທິວເສນ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ‘‘ອຸສ຺ສຸກ຺ກິຕາ ເມ ວິປສ຺ສນາ’’ຕິ ໂສມນສ຺ສຊາຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນໂສມນສ຺ສານິ ຉ ເນກ຺ຂມ຺ມສິຕໂສມນສ຺ສານິ ນາມ.

‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານໍ ຣູປານໍ ອິຏ຺ຐານໍ ກນ຺ຕານໍ ມນາປານໍ ມໂນຣມານໍ ໂລກາມິສປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ອປ຺ປຏິລາຠໍ ວາ ອປ຺ປຏິລາຠໂຕ ສມນຸປສ຺ສໂຕ ປຸພ຺ເພ ວາ ປຏິລທ຺ຘປຸພ຺ພໍ ອຕີຕໍ ນິຣຸທ຺ຘໍ ວິປຣິຓຕໍ ສມນຸສ຺ສຣໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ໂທມນສ຺ສໍ. ຍໍ ເອວຣູປໍ ໂທມນສ຺ສໍ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເຄຫສິຕໍ ໂທມນສ຺ສ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ‘‘ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ ນານຸຠວິສ຺ສາມິ ນານຸຠວາມີ’’ຕິ ວິຕກ຺ກຍໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນານິ ກາມຄຸຓນິສ຺ສິຕໂທມນສ຺ສານິ ຉ ເຄຫສິຕໂທມນສ຺ສານິ ນາມ.

‘‘ຣູປານໍ ຕ຺ເວວ ອນິຈ຺ຈຕໍ ວິທິຕ຺ວາ ວິປຣິຓາມວິຣາຄນິໂຣຘໍ ‘ປຸພ຺ເພ ເຈວ ຣູປາ ເອຕຣຫິ ຈ, ສພ຺ເພ ເຕ ຣູປາ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທິສ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕເຣສຸ ວິໂມກ຺ເຂສຸ ປິຫໍ ອຸປຏ຺ຐາເປຕິ ‘ກຸທາສ຺ສຸ ນາມາຫໍ ຕທາຍຕນໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣິສ຺ສາມິ, ຍທຣິຍາ ເອຕຣຫິ ອາຍຕນໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ອິຕິ ອນຸຕ຺ຕເຣສຸ ວິໂມກ຺ເຂສຸ ປິຫໍ ອຸປຏ຺ຐາປຍໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປິຫປຈ຺ຈຍາ ໂທມນສ຺ສໍ. ຍໍ ເອວຣູປໍ ໂທມນສ຺ສໍ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເນກ຺ຂມ຺ມສິຕໍ ໂທມນສ຺ສນ຺ຕິ; ເອວໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ອນຸຕ຺ຕຣວິໂມກ຺ຂສງ຺ຂາຕອຣິຍຜລຘມ຺ເມສຸ ປິຫໍ ອຸປຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ຕທຘິຄມາຍ ອນິຈ຺ຈຕາທິວເສນ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ‘‘ອິມມ຺ປິ ປກ຺ຂໍ ອິມມ຺ປິ ມາສໍ ອິມມ຺ປິ ສໍວຈ຺ຉຣໍ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣິຍຠູມິໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ’’ນ຺ຕິ ອນຸໂສຈໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນານິ ໂທມນສ຺ສານິ ຉ ເນກ຺ຂມ຺ມສິຕໂທມນສ຺ສານິ ນາມ.

‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຸເປກ຺ຂາ ພາລສ຺ສ ມູຬ຺ຫສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອໂນຘິຊິນສ຺ສ ອວິປາກຊິນສ຺ສ ອນາທີນວທສ຺ສາວິໂນ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ. ຍາ ເອວຣູປາ ອຸເປກ຺ຂາ, ຣູປໍ ສາ ນາຕິວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ສາ ອຸເປກ຺ຂາ ເຄຫສິຕາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ; ເອວໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ຄຸຬປິຓ຺ຑເກ ນິລີນມກ຺ຂິກາ ວິຍ ຣູປາທີນິ ອນຕິວຕ຺ຕມານາ ຕຕ຺ເຖວ ລຄ຺ຄາ ລຄ຺ຄິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນກາມຄຸຓນິສ຺ສິຕາ ອຸເປກ຺ຂາ ຉ ເຄຫສິຕອຸເປກ຺ຂາ ນາມ.

‘‘ຣູປານໍ ຕ຺ເວວ ອນິຈ຺ຈຕໍ ວິທິຕ຺ວາ ວິປຣິຓາມວິຣາຄນິໂຣຘໍ ປຸພ຺ເພ ເຈວ ຣູປາ ເອຕຣຫິ ຈ, ‘ສພ຺ເພ ເຕ ຣູປາ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຸເປກ຺ຂາ. ຍາ ເອວຣູປາ ອຸເປກ຺ຂາ, ຣູປໍ ສາ ອຕິວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ສາ ອຸເປກ຺ຂາ ເນກ຺ຂມ຺ມສິຕາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ; ເອວໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອິຏ຺ຐາທິອາຣມ຺ມເຓ ອາປາຖຄເຕ ອິຏ຺ເຐ ອຣຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ອນິຏ຺ເຐ ອທຸສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ອສມເປກ຺ຂເນ ອມຸຍ຺ຫນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວິປສ຺ສນາຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອຸເປກ຺ຂາ ເນກ຺ຂມ຺ມສິຕອຸເປກ຺ຂາ ນາມ. ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ສພ຺ພສງ຺ຄາຫໂກ ຈຕຸຠູມກຘມ຺ມປຣິຈ຺ເຉໂທ ກຖິໂຕ. ຕຕິຍາທີນິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖາເນວ.

໑໑. ນິຣາມິສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໗໙. ເອກາທສເມ ສາມິສາຕິ ກິເລສາມິເສນ ສາມິສາ. ນິຣາມິສຕຣາຕິ ນິຣາມິສາຍປິ ຌານປີຕິຍາ ນິຣາມິສຕຣາວ. ນນຸ ຈ ທ຺ວີສຸ ຌາເນສຸ ປີຕິ ມຫຄ຺ຄຕາປິ ໂຫຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣາປິ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓປີຕິ ໂລກິຍາວ, ສາ ກສ຺ມາ ນິຣາມິສຕຣາ ຊາຕາຕິ? ສນ຺ຕປຓີຕຘມ຺ມປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ຣາຊວລ຺ລໂຠ ຈູຬຸປຏ຺ຐາໂກ ອປ຺ປຏິຫາຣິກໍ ຍຖາສຸຂໍ ຣາຊກຸລໍ ປວິສນ຺ໂຕ ເສຏ຺ຐິເສນາປຕິອາທໂຍ ປາເທນ ປຫຣນ຺ໂຕປິ ນ ຄເຓຕິ. ກສ຺ມາ? ຣຎ຺ໂຎ ອາສນ຺ນປຣິຈາຣກຕ຺ຕາ. ອິຕິ ໂສ ເຕຫິ ອຸຕ຺ຕຣິຕໂຣ ໂຫຕິ, ເອວມຍມ຺ປິ ສນ຺ຕປຓີຕຘມ຺ມປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣປີຕິໂຕປິ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເສສວາເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ວິໂມກ຺ຂວາເຣ ປນ ຣູປປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂ ອຕ຺ຕໂນ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕນ ຣູປາມິສວເສເນວ ສາມິໂສ ນາມ, ອຣູປປຏິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ຣູປາມິສາຠາເວນ ນິຣາມິໂສ ນາມາຕິ.

ເວທນາສໍຍຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.