໑. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑. ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ – ນິທານວຄ຺ເຄ ປຐມໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ອນຸປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາ – ຕຕ຺ຣ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສີຕິ, ເອຕ຺ຖ ຕຕ຺ຣາຕິ ເທສກາລປຣິທີປນໍ. ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຍໍ ສມຍໍ ວິຫຣຕິ, ຕຕ຺ຣ ສມເຍ, ຍສ຺ມິຎ຺ຈ ເຊຕວເນ ວິຫຣຕິ, ຕຕ຺ຣ ເຊຕວເນ’’ຕິ ທີເປຕິ. ຠາສິຕພ຺ພຍຸຕ຺ເຕ ວາ ເທສກາເລ ທີເປຕິ. ນ ຫິ ຠຄວາ ອຍຸຕ຺ເຕ ເທເສ ກາເລ ຈ ຘມ຺ມໍ ຠາສຕິ. ‘‘ອກາໂລ ໂຂ ຕາວ ພາຫິຍາ’’ຕິອາທິ (ອຸທາ. ໑໐) ເຈຕ຺ຖ ສາຘກໍ. ໂຂຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ, ອວຘາຣເຓ ອາທິກາລຕ຺ເຖ ວາ ນິປາໂຕ. ຠຄວາຕິ ໂລກຄຣຸທີປນໍ. ຠິກ຺ຂູຕິ ກຖາສວນຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລວຈນໍ. ອປິເຈຕ຺ຖ ‘‘ຠິກ຺ຂໂກຕິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂາຈຣິຍໍ ອຊ຺ຌູປຄໂຕຕິ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິນາ (ປາຣາ. ໔໕; ວິຠ. ໕໑໐) ນເຍນ ວຈນຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາມນ຺ເຕສີຕິ ອາລປິ, ອຠາສິ, ສມ຺ໂພເຘສິ, ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ປນ ຎາປເນປິ ໂຫຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ອາມນ຺ຕຍາມິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຏິເວທຍາມິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ. ປກ຺ໂກສເນປິ. ຍຖາຫ – ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ມມ ວຈເນນ ສາຣິປຸຕ຺ຕໍ ອາມນ຺ເຕຫີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໑໑). ຠິກ຺ຂໂວຕິ ອາມນ຺ຕນາກາຣທີປນໍ. ຕຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂນສີລຕາທິຄຸຓໂຍຄສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຠິກ຺ຂນສີລຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປິ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ, ຠິກ຺ຂນຘມ຺ມຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປິ ຠິກ຺ຂເນ ສາຘຸກາຣິຕາຄຸຓຍຸຕ຺ໂຕປີຕິ ສທ຺ທວິທູ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ເຕນ ຈ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂນສີລຕາທິຄຸຓໂຍຄສິທ຺ເຘນ ວຈເນນ ຫີນາຘິກຊນເສວິຕວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອຸທ຺ຘຕທີນຠາວນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ອິມິນາ ຈ ກຣຸຓາວິປ຺ຜາຣໂສມ຺ມຫທຍນຍນນິປາຕປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ວຈເນນ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຠິມຸເຂ ກໂຣນ຺ໂຕ ເຕເນວ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາທີປເກນ ເນສໍ ວຈເນນ ໂສຕຸກມ຺ຍຕໍ ຊເນຕິ, ເຕເນວ ຈ ສມ຺ໂພຘນຕ຺ເຖນ ສາຘຸກໍ ມນສິກາເຣປິ ນິໂຍເຊຕິ. ສາຘຸກໍ ມນສິກາຣາຍຕ຺ຕາ ຫິ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິ.

ອປເຣສຸປິ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ກສ຺ມາ ຠິກ຺ຂູເຍວ ອາມນ຺ເຕສີຕິ ເຈ? ເຊຏ຺ຐເສຏ຺ຐາສນ຺ນສທາສນ຺ນິຫິຕຠາວໂຕ. ສພ຺ພປຣິສສາຘາຣຓາ ຫິ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາ, ປຣິສາຍ ເຊຏ຺ຐາ ຠິກ຺ຂູ ປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ, ເສຏ຺ຐາ ອນຄາຣິຍຠາວໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸຈຣິຍານຸວິຘາຍກຕ຺ຕາ ສກລສາສນປຏິຄ຺ຄາຫກຕ຺ຕາ ຈ, ອາສນ຺ນາ ຕຕ຺ຖ ນິສິນ຺ເນສຸ ສຕ຺ຖຸສນ຺ຕິກຕ຺ຕາ, ສທາສນ຺ນິຫິຕາ ສຕ຺ຖຸສນ຺ຕິກາວຈຣຕ຺ຕາຕິ. ອປິຈ ເຕ ຘມ຺ມເທສນາຍ ຠາຊນໍ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ. ວິເສສໂຕ ຈ ເອກຈ຺ເຈ ຠິກ຺ຂູເຍວ ສນ຺ຘາຍ ອຍໍ ເທສນາປີຕິ ເອວໍ ອາມນ຺ເຕສິ.

ກິມຕ຺ຖໍ ປນ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ປຐມໍ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ, ນ ຘມ຺ມເມວ ເທເສສີຕິ? ສຕິຊນນຕ຺ຖໍ. ຠິກ຺ຂູ ອຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕາປິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາປິ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕາປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣນ຺ຕາປິ ນິສິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ອນາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ຘມ຺ເມ ເທສິຍມາເນ ‘‘ອຍໍ ເທສນາ ກິໍນິທານາ ກິໍປຈ຺ຈຍາ ກຕມາຍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເທສິຕາ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ທຸຄ຺ຄຫິຕໍ ວາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸໍ, ນ ວາ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍຸໍ, ເຕນ ເນສໍ ສຕິຊນນຕ຺ຖໍ ຠຄວາ ປຐມໍ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ.

ຠທນ຺ເຕຕິ ຄາຣວວຈນເມຕໍ, ສຕ຺ຖຸໂນ ປຏິວຈນທານໍ ວາ. ອປິເຈຕ຺ຖ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ວທມາໂນ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ. ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ວທມານາ ເຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈາລປນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ຠຄວາ ອາຠາສຕິ, ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ປຈ຺ຈາຠາສນ຺ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ ປຏິວຈນໍ ທາເປຕິ, ‘‘ຠທນ຺ເຕ’’ຕິ ປຏິວຈນໍ ເທນ຺ຕິ. ເຕ ຠິກ຺ຂູຕິ ເຍ ຠຄວາ ອາມນ຺ເຕສິ, ເຕ. ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸນ຺ຕິ ຠຄວໂຕ ອາມນ຺ຕນໍ ປຕິອສ຺ໂສສຸໍ, ອຠິມຸຂາ ຫຸຕ຺ວາ ສຸຓິໍສຸ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ ປຏິຄ຺ຄເຫສຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈາຕິ, ຠຄວາ ເອຕໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສກລສຸຕ຺ຕໍ ອໂວຈ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຍໍ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ພຸທ຺ຘານໍ ເທສນາຎາຓຄມ຺ຠີຣຠາວສໍສູຈກສ຺ສ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂາວຄາຫຓຕ຺ຖໍ ກາລເທສເທສກປຣິສາປເທສປ຺ປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ນິທານໍ ຠາສິຕໍ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

ອິທານິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ໂວຕິອາທິນາ ນເຍນ ຠຄວຕາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ໂອກາໂສ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ສາ ປເນສາ ສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ຍສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມານາ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປໍ ຕາວ ວິຈາເຣສ຺ສາມ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ – ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ, ປຣຊ຺ຌາສໂຍ, ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍານິ ສຸຕ຺ຕານິ ຠຄວາ ປເຣຫິ ອນຊ຺ຌິຏ຺ໂຐ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ກເຖຕິ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ທສພລສຸຕ຺ຕນ຺ຕຫາຣໂກ ຈນ຺ໂທປມ-ວີໂຓປມ-ສມ຺ມປ຺ປຘານ-ອິທ຺ຘິປາທ-ອິນ຺ທ຺ຣິຍພລ-ໂພຊ຺ຌງ຺ຄມຄ຺ຄງ຺ຄ-ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຫາຣໂກຕິ ເອວມາທີນິ, ເຕສໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ.

ຍານິ ປນ ‘‘ປຣິປກ຺ກາ ໂຂ ຣາຫຸລສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນີຍາ ຘມ຺ມາ. ຍໍນູນາຫໍ ຣາຫຸລໍ ອຸຕ຺ຕຣິໍ ອາສວານໍ ຂເຍ ວິເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໑; ມ. ນິ. ໓.໔໑໖) ເອວໍ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຂນ຺ຕິໍ ນິຊ຺ຌານກ຺ຂມໍ ມນໍ ອຠິນີຫາຣໍ ພຸຊ຺ຌນຠາວຎ຺ຈ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຣຊ຺ຌາສຍວເສນ ກຖິຕານິ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຈູຬຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕໍ, ມຫາຣາຫຸໂລວາທສຸຕ຺ຕໍ, ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໍ, ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓສຸຕ຺ຕໍ, ອາສີວິໂສປມສຸຕ຺ຕໍ, ຘາຕຸວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວມາທີນິ, ເຕສໍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ.

ຠຄວນ຺ຕໍ ປນ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຈຕສ຺ໂສ ປຣິສາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວຓ຺ຓາ ນາຄາ ສຸປຓ຺ຓາ ຄນ຺ຘພ຺ພາ ອສຸຣາ ຍກ຺ຂາ ມຫາຣາຊາໂນ ຕາວຕິໍສາທໂຍ ເທວາ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ເອວມາທໂຍ ‘‘ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາຕິ, ຠນ຺ເຕ, ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ – (ສໍ. ນິ. ໕.໒໐໒) ນີວຣຓາ ນີວຣຓາຕິ, ຠນ຺ເຕ, ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ – ອິເມ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ, ກິໍສູຘ ວິຕ຺ຕໍ ປຸຣິສສ຺ສ ເສຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖; ສຸ. ນິ. ໑໘໓) ນເຍນ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍ ປຸຏ຺ເຐນ ຠຄວຕາ ຍານິ ກຖິຕານິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສໍຍຸຕ຺ຕາທີນິ, ຍານິ ວາ ປນຎ຺ຎານິປິ ເທວຕາສໍຍຸຕ຺ຕ, ມາຣສໍຍຸຕ຺ຕ, ພ຺ຣຫ຺ມສໍຍຸຕ຺ຕ, ສກ຺ກປຎ຺ຫ, ຈູຬເວທລ຺ລ, ມຫາເວທລ຺ລ, ສາມຎ຺ຎຜລອາຬວກ, ສູຈິໂລມ, ຂຣໂລມສຸຕ຺ຕາທີນິ, ເຕສໍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ.

ຍານິ ປນ ຕານິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ກຖິຕານິ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຘມ຺ມທາຍາທໍ. ຈູຬສີຫນາທສຸຕ຺ຕໍ ປຸຕ຺ຕມໍສູປມໍ ທາຣຸກ຺ຂນ຺ຘູປມໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘູປມໍ ເຜຓປິຓ຺ຑູປມໍ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕກູປມນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ, ເຕສໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ.

ເອວເມເຕສຸ ຈຕູສຸ ນິກ຺ເຂເປສຸ ອິມສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ. ປຣປຸຄ຺ຄລຊ຺ຌາສຍວເສນ ຫິທໍ ຠຄວຕາ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ກຕເມສໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນາຕິ? ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູນໍ. ຈຕ຺ຕາໂຣ ຫິ ປຸຄ຺ຄລາ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ ເນຍ຺ໂຍ ປທປຣໂມຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສຫ ອຸທາຫຏເວລາຍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູ. ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຠາສິຕສ຺ສ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອຕ຺ເຖ ວິຠຊິຍມາເນ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎູ. ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຸທ຺ເທສໂຕ ປຣິປຸຈ຺ຉໂຕ ໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ, ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ເຕ ເສວໂຕ, ຠຊໂຕ, ປຍິຣຸປາສໂຕ, ອນຸປຸພ຺ເພນ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ເນຍ຺ໂຍ. ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ພຫຸມ຺ປິ ສຸຓໂຕ, ພຫຸມ຺ປິ ຘາຣຍໂຕ, ພຫຸມ຺ປິ ວາຈຍໂຕ ນ ຕາຍ ຊາຕິຍາ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ປທປຣໂມ. ອິຕິ ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູປຸຄ຺ຄລານໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ.

ຕທາ ກິຣ ປຎ຺ຈສຕາ ຊນປທວາສິກາ ຠິກ຺ຂູ ສພ຺ເພວ ເອກຈຣາ ທ຺ວິຈຣາ ຕິຈຣາ ຈຕຸຈຣາ ປຎ຺ຈຈຣາ ສຠາຄວຸຕ຺ຕິໂນ ຘຸຕງ຺ຄຘຣາ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍາ ຍຸຕ຺ຕໂຍຄາ ວິປສ຺ສກາ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣເທສນໍ ປຕ຺ຖຍມານາ ສາຍນ຺ຫສມເຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ຣຕ຺ຕກມ຺ພລສາຓິຍາ ປຣິກ຺ຂິປມານາ ວິຍ ເທສນໍ ປຈ຺ຈາສີສມານາ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ນິສີທິໍສຸ. ເຕສໍ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ຠຄວາ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອາຣຠິ. ຍຖາ ຫິ ເຉໂກ ຈິຕ຺ຕກາໂຣ ອປຣິກມ຺ມກຕຠິຕ຺ຕິໍ ລຠິຕ຺ວາ, ນ ອາທິໂຕວ ຣູປໍ ສມຸຏ຺ຐາເປສິ, ມຫາມຕ຺ຕິກເລປາທີຫິ ປນ ຠິຕ຺ຕິປຣິກມ຺ມໍ ຕາວ ກຕ຺ວາ, ກຕປຣິກມ຺ມາຍ ຠິຕ຺ຕິຍາ ຣູປໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ກຕປຣິກມ຺ມໍ ປນ ຠິຕ຺ຕິໍ ລຠິຕ຺ວາ, ຠິຕ຺ຕິປຣິກມ຺ມພ຺ຍາປາຣໍ ອກຕ຺ວາ, ຣງ຺ຄຊາຕານິ ໂຍເຊຕ຺ວາ, ວຏ຺ຏິກໍ ວາ ຕູລິກໍ ວາ ອາທາຍ ຣູປເມວ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ເອວເມວ ຠຄວາ ອກຕາຠິນິເວສໍ ອາທິກມ຺ມິກກຸລປຸຕ຺ຕໍ ລຠິຕ຺ວາ ນາສ຺ສ ອາທິໂຕວ ອຣຫຕ຺ຕປທຏ຺ຐານໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ວິປສ຺ສນາລກ຺ຂຓໍ ອາຈິກ຺ຂຕິ, ສີລສມາຘິກມ຺ມສ຺ສກຕາທິຏ຺ຐິສມ຺ປທາຍ ປນ ໂຍເຊນ຺ໂຕ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທໍ ຕາວ ອາຈິກ຺ຂຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ອາທິເມວ ວິໂສເຘຫິ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ໂກ ຈາທິ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ? ສີລຎ຺ຈ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ທິຏ຺ຐິ ຈ ອຸຊຸກາ. ຍໂຕ ໂຂ ເຕ, ຠິກ຺ຂຸ, ສີລຎ຺ຈ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ຠວິສ຺ສຕິ ທິຏ຺ຐິ ຈ ອຸຊຸກາ. ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ຕິວິເຘນ ຠາເວຍ຺ຍາສິ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ? ອິຘ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ກາເຍ ກາຍານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ພຫິທ຺ຘາ ວາ ກາເຍ…ເປ… ອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາ ວາ ກາເຍ…ເປ… ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣາຫິ ອາຕາປີ ສມ຺ປຊາໂນ ສຕິມາ ວິເນຍ຺ຍ ໂລເກ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສໍ. ຍໂຕ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐາເນ ເອວໍ ຕິວິເຘນ ຠາເວສ຺ສສິ, ຕໂຕ ຕຸຍ຺ຫໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ຍາ ຣຕ຺ຕິ ວາ ທິວໂສ ວາ ອາຄມິສ຺ສຕິ, ວຸທ຺ຘິເຍວ ປາຏິກງ຺ຂາ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ, ໂນ ປຣິຫານີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໖໙).

ເອວໍ ອາທິກມ຺ມິກກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສີລກຖາຍ ປຣິກມ຺ມໍ ກເຖຕ຺ວາ, ອຣຫຕ຺ຕປທຏ຺ຐານໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ວິປສ຺ສນາລກ຺ຂຓໍ ອາຈິກ຺ຂຕິ.

ປຣິສຸທ຺ຘສີລໍ ປນ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍໍ ຍຸຕ຺ຕໂຍຄໍ ວິປສ຺ສກໍ ລຠິຕ຺ວາ, ນາສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທໍ ອາຈິກ຺ຂຕິ, ອຸຊຸກເມວ ປນ ອຣຫຕ຺ຕປທຏ຺ຐານໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ວິປສ຺ສນາລກ຺ຂຓໍ ອາຈິກ຺ຂຕິ. ອິເມ ປຎ຺ຈສຕາ ຠິກ຺ຂູ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປທໍ ປຣິໂສເຘຕ຺ວາ ຐິຕາ ສຸຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓສທິສາ ສຸປຣິມຊ຺ຊິຕມຓິກ຺ຂນ຺ຘສນ຺ນິຠາ, ເອໂກ ໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ໂຄວ ເນສໍ ອນາຄໂຕ. ອິຕິ ຕສ຺ສາຄມນຕ຺ຖາຍ ສຕ຺ຖາ ເຕສໍ ອຊ຺ຌາສຍໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອາຣຠິ.

ຕຕ຺ຖ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍາກາຣໍ. ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປຏິຈ຺ຈ ສຫິເຕ ຘມ຺ເມ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ຕສ຺ມາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໂຕ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ໂວຕິ ອຍໍ ໂວ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ຈຕ຺ຕ-ອຸປໂຍຄກຣຓ-ສມ຺ປທານ-ສາມິວຈນ-ປທປູຣເຓສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ກຈ຺ຈິ ປນ ໂວ ອນຸຣຸທ຺ຘາ ສມຄ຺ຄາ ສມ຺ໂມທມານາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໒໖; ມຫາວ. ໔໖໖) ຫິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓາເມມິ ໂວ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໕໗) ອຸປໂຍເຄ. ‘‘ນ ໂວ ມມ ສນ຺ຕິເກ ວຕ຺ຖພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໕໗) ກຣເຓ. ‘‘ວນປຕ຺ຖປຣິຍາຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໙໐) ສມ຺ປທາເນ. ‘‘ສພ຺ເພສໍ ໂວ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ສຸຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໔໕) ສາມິວຈເນ. ‘‘ເຍ ຫິ ໂວ ອຣິຍາ ປຣິສຸທ຺ຘກາຍກມ຺ມນ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໕) ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ. ອິຘ ປນາຍໍ ສມ຺ປທາເນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠິກ຺ຂເວຕິ ປຕິສ຺ສເວນ ອຠິມຸຂີຠູຕານໍ ປຸນ ອາລປນໍ. ເທເສສ຺ສາມີຕິ ເທສນາປຏິຊານນໍ. ຕໍ ສຸຓາຖາຕິ ຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ຕໍ ເທສນໍ ມຍາ ວຸຈ຺ຈມານໍ ສຸຓາຖ.

ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສາຘຸກໍ ສາຘູຕິ ເອກຕ຺ຖເມຕໍ. ອຍຎ຺ຈ ສາຘຸສທ຺ໂທ ອາຍາຈນ-ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ-ສມ຺ປຫໍສນ-ສຸນ຺ທຣ-ທຬ຺ຫີກມ຺ມາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໒໕໗; ສໍ. ນິ. ໔.໖໕; ໕.໓໘໑) ຫິ ອາຍາຈເນ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ. ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໙) ສມ຺ປຫໍສເນ.

‘‘ສາຘຸ ຘມ຺ມຣຸຈີ ຣາຊາ, ສາຘຸ ປຎ຺ຎາຓວາ ນໂຣ;

ສາຘຸ ມິຕ຺ຕານມທ຺ທຸພ຺ໂຠ, ປາປສ຺ສ ອກຣຓໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. –

ອາທີສຸ (ຊາ. ໒.໑໘.໑໐໑) ສຸນ຺ທເຣ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ສາຘຸກໍ ສຸຓາຫີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໑໙໒) ສາຘຸກສທ຺ໂທເຍວ ທຬ຺ຫີກມ຺ເມ ອາຓຕ຺ຕິຍນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘ ປນາຍໍ ເອຕ຺ເຖວ ທຬ຺ຫີກມ຺ເມ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ຈ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ, ສຸນ຺ທຣຕ຺ເຖປິ ວຏ຺ຏຕິ. ທຬ຺ຫີກຣຓຕ຺ເຖນ ຫິ ‘‘ທຬ຺ຫໍ ອິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຖ, ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ’’, ອາຓຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ‘‘ມມ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ສຸຓາຖ’’ ສຸນ຺ທຣຕ຺ເຖນ ‘‘ສຸນ຺ທຣມິມໍ ຠທ຺ທກໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຖາ’’ຕິ ເອຕໍ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ. ມນສິ ກໂຣຖາຕິ ອາວຊ຺ເຊຖ. ສມນ຺ນາຫຣຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ນິສາເມຖ, ຈິຕ຺ເຕ ກໂຣຖາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອິທາເນຕ຺ຖ ຕໍ ສຸຓາຖາຕິ ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປນິວາຣຓເມຕໍ. ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາຕິ ມນສິກາເຣ ທຬ຺ຫີກມ຺ມນິໂຍຊເນນ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປນິວາຣຓໍ. ປຸຣິມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິປລ຺ລາສຄາຫນິວາຣຓໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ອຕ຺ຖວິປລ຺ລາສຄາຫນິວາຣຓໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ຘມ຺ມສ຺ສວເນ ນິໂຍເຊຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ສຸຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ຘາຣຓູປປຣິກ຺ຂາສຸ. ປຸຣິເມນ ຈ ‘‘ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ, ຕສ຺ມາ ສວນີໂຍ’’ຕິ ທີເປຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ‘‘ສາຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ມນສິ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ສາຘຸກປທໍ ວາ ອຸຠຍປເທຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ, ‘‘ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີໂຣ ຈ ເທສນາຄມ຺ຠີໂຣ ຈ, ຕສ຺ມາ ສຸຓາຖ ສາຘຸກໍ. ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຖຄມ຺ຠີໂຣ ຈ ປຏິເວຘຄມ຺ຠີໂຣ ຈ, ຕສ຺ມາ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຖາ’’ຕິ ເອວໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ເທເສສ຺ສາມິ. ‘‘ຕໍ ສຸຓາຖາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ເທສນໍ ສໍຂິຕ຺ຕໂຕວ ນ ເທເສສ຺ສາມິ, ອປິຈ ໂຂ ວິຕ຺ຖາຣໂຕປິ ນໍ ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣວາຈການິ ຫິ ເອຕານິ ປທານິ. ຍຖາຫ ວງ຺ຄີສຕ຺ເຖໂຣ –

‘‘ສໍຂິຕ຺ເຕນປິ ເທເສຕິ, ວິຕ຺ຖາເຣນປິ ຠາສຕິ;

ສາຬິກາຍິວ ນິຄ຺ໂຆໂສ, ປຏິຠານໍ ອຸທີຣຍີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໔; ເຖຣຄາ. ໑໒໔໑);

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາ ຫຸຕ຺ວາ ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸໍ ສຕ຺ຖຸ ວຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ, ປຏິຄ຺ຄເຫສຸນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອຖ ເນສໍ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ – ເອຕໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ກຕໂມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິອາທິໍ ສກລໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອໂວຈ. ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ. ປຎ຺ຈວິຘາ ຫິ ປຸຈ຺ຉາ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາປຸຈ຺ຉາ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາປຸຈ຺ຉາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາຕິ, ຕາສໍ ອິທໍ ນານຕ຺ຕໍ –

ກຕມາ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ ປຸຈ຺ຉາ (ມຫານິ. ໑໕໐; ຈູຬນິ. ປຸຓ຺ຓກມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໑໒)? ປກຕິຍາ ລກ຺ຂຓໍ ອຎ຺ຎາຕໍ ໂຫຕິ ອທິຏ຺ຐໍ ອຕຸລິຕໍ ອຕີຣິຕໍ ອວິຠູຕໍ ອວິຠາວິຕໍ. ຕສ຺ສ ຎາຓາຍ ທສ຺ສນາຍ ຕຸລນາຍ ຕີຣຓາຍ ວິຠູຕາຍ ວິຠາວນຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອຍໍ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາປຸຈ຺ຉາ.

ກຕມາ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ? ປກຕິຍາ ລກ຺ຂຓໍ ຎາຕໍ ໂຫຕິ ທິຏ຺ຐໍ ຕຸລິຕໍ ຕີຣິຕໍ ວິຠູຕໍ ວິຠາວິຕໍ. ໂສ ອຎ຺ເຎຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍສນ຺ທນຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ອຍໍ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ.

ກຕມາ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາປຸຈ຺ຉາ? ປກຕິຍາ ສໍສຍປກ຺ຂນ຺ໂທ ໂຫຕິ ວິມຕິປກ຺ຂນ຺ໂທ ທ຺ເວຬ຺ຫກຊາໂຕ – ‘‘ເອວໍ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂ, ກຖໍ ນຸ ໂຂ’’ຕິ, ໂສ ວິມຕິຈ຺ເຉທນຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາປຸຈ຺ຉາ.

ກຕມາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ? ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນຸມຕິຍາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉຕິ – ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ນິຈ຺ຈໍ ວາ ອນິຈ຺ຈໍ ວາ’’ຕິ, ອນິຈ຺ຈໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວາ ຕໍ ສຸຂໍ ວາຕິ, ທຸກ຺ຂໍ, ຠນ຺ເຕ. ຍໍ ປນານິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມໍ, ກລ຺ລໍ ນຸ ຕໍ ສມນຸປສ຺ສິຕຸໍ – ‘‘ເອຕໍ ມມ ເອໂສຫມສ຺ມິ ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ, ໂນ ເຫຕໍ ຠນ຺ເຕຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໙). ອຍໍ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ.

ກຕມາ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ? ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາຍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉຕິ – ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕິປຏ຺ຐານາ. ກຕເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ’’ຕິ? ອຍໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາຕິ.

ຕຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘານໍ ປຸຣິມາ ຕິສ຺ໂສ ປຸຈ຺ຉາ ນຕ຺ຖິ. ກສ຺ມາ? ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ຕີສຸ ອທ຺ຘາສຸ ກິຎ຺ຈິ ສງ຺ຂຕໍ ອທ຺ຘາວິມຸຕ຺ຕໍ ວາ ອສງ຺ຂຕໍ ອທິຏ຺ຐໍ ອໂຊຕິຕໍ ອຕຸລິຕໍ ອຕີຣິຕໍ ອວິຠູຕໍ ອວິຠາວິຕໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ເຕນ ເນສໍ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາປຸຈ຺ຉາ ນຕ຺ຖິ. ຍໍ ປນ ຠຄວຕາ ອຕ຺ຕໂນ ຎາເຓນ ປຏິວິທ຺ຘໍ, ຕສ຺ສ ອຎ຺ເຎນ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ສທ຺ຘິໍ ສໍສນ຺ທນກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ. ເຕນສ຺ສ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ ນຕ຺ຖິ. ຍສ຺ມາ ປເນສ ອກຖໍກຖີ ຕິຓ຺ຓວິຈິກິຈ຺ໂຉ ສພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ວິຫຕສໍສໂຍ. ເຕນສ຺ສ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາປຸຈ຺ຉາ ນຕ຺ຖິ. ອິຕຣາ ປນ ທ຺ເວ ປຸຈ຺ຉາ ຠຄວໂຕ ອຕ຺ຖິ. ຕາສຸ ອຍໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາ ປຸຈ຺ຉາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອິທານິ ຕາວ ປຸຈ຺ຉາຍ ປຸຏ຺ຐໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣໍ ວິຠຊນ຺ໂຕ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂາຣາຕິອາທິມາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ນາມ ‘‘ປິຕຣໍ ກເຖສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຣທ຺ໂຘ ‘‘ຕິສ຺ສສ຺ສ ປິຕາ ໂສຓສ຺ສ ປິຕາ’’ຕິ ປຐມຕຣໍ ປຸຕ຺ຕມ຺ປິ ກເຖຕິ, ເອວເມວ ຠຄວາ ປຈ຺ຈຍໍ ກເຖຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈເຍ ອວິຊ຺ຊາທິຘມ຺ເມ ກເຖນ຺ໂຕ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນມ຺ປິ ກເຖສິ. ອາຫາຣວຄ຺ຄສ຺ສ ປນ ປຣິໂຍສາເນ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຎ຺ຈ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ເນ ຈ ຘມ຺ເມ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ອຸຠຍໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຸຠຍມ຺ປິ ກເຖສິ. ອິທານິ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາຕິອາທີສຸ ປນ ອວິຊ຺ຊາ ຈ ສາ ປຈ຺ຈໂຍ ຈາຕິ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈໂຍ. ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາເຣນ ປນ ສພ຺ພາກາຣສມ຺ປນ຺ນາ ອນຸໂລມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ກຖິຕາ, ຕສ຺ມາ ສາ ຕຕ຺ຖ ກຖິຕວເສເນວ ຄເຫຕພ຺ພາ.

ປຏິໂລມກຖາຍໍ ປນ ອວິຊ຺ຊາຍ ຕ຺ເວວາຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ຕຸ ເອວ. ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາຕິ ວິຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ມຄ຺ເຄນ ອເສສນິໂຣຘາ. ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣໂຘ ໂຫຕິ. ເອວໍນິໂຣຘານໍ ປນ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິໂຣຘາ ວິຎ຺ຎາຓາທີນຎ຺ຈ ນິໂຣຘາ ນາມຣູປາທີນິ ນິຣຸທ຺ຘານິເຍວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ສງ຺ຂາຣນິໂຣຘາ ວິຎ຺ຎາຓນິໂຣໂຘຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ, ເອວເມຕສ຺ສ ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ເກວລສ຺ສາຕິ ສກລສ຺ສ, ສຸທ຺ຘສ຺ສ ວາ, ສຕ຺ຕວິຣຫິຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂຣາສິສ຺ສ. ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີຕິ ອນຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕິ. ອິຕິ ຠຄວາ ອນຸໂລມໂຕ ທ຺ວາທສຫິ ປເທຫິ ວຏ຺ຏກຖໍ ກເຖຕ຺ວາ ຕເມວ ວຏ຺ຏໍ ວິນິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ປຏິໂລມໂຕ ທ຺ວາທສຫິ ປເທຫິ ວິວຏ຺ຏໍ ກເຖນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ເຕນ ເທສນາຍ ກູຏໍ ຄຓ຺ຫິ. ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ເຕ ປຎ຺ຈສຕາ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກາ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູປຸຄ຺ຄລາ ສູຣິຍຣສ຺ມິສມ຺ຜຸຏ຺ຐານິ ປຣິປາກຄຕານິ ປທຸມານິ ວິຍ ສຈ຺ຈານິ ພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ.

ອິທມໂວຈ ຠຄວາຕິ ອິທໍ ວຏ຺ຏວິວຏ຺ຏວເສນ ສກລສຸຕ຺ຕໍ ຠຄວາ ອໂວຈ. ອຕ຺ຕມນາ ເຕ ຠິກ຺ຂູຕິ ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕາ ເຕ ປຎ຺ຈສຕາ ຂີຓາສວາ ຠິກ຺ຂູ. ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທຸນ຺ຕິ ກຣວີກຣຸຕມຎ຺ຊຸນາ ກຓ຺ຓສຸເຂນ ປຓ຺ຑິຕຊນຫທຍານໍ ອມຕາຠິເສກສທິເສນ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສເຣນ ຠາສໂຕ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ອຠິນນ຺ທິໍສຸ, ອນຸໂມທິໍສຸ ເຈວ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ສຸຠາສິຕໍ ສຸລປິຕໍ, ສາຘຸ ສາຘູຕິ ຕາທິໂນ;

ອນຸໂມທມານາ ສິຣສາ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິໍສຸ ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ.

ປຐມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.