໖. ອຸປາລິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໕໖. ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ອຸປາລິສຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນາຬນ຺ທາຍນ຺ຕິ ນາລນ຺ທາຕິ ເອວໍນາມເກ ນຄເຣ ຕໍ ນຄຣໍ ໂຄຈຣຄາມໍ ກຕ຺ວາ. ປາວາຣິກມ຺ພວເນຕິ ທຸສ຺ສປາວາຣິກເສຏ຺ຐິໂນ ອມ຺ພວເນ. ຕໍ ກິຣ ຕສ຺ສ ອຸຍ຺ຍານໍ ອໂຫສິ, ໂສ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວຕິ ປສນ຺ໂນ ຕສ຺ມິໍ ອຸຍ຺ຍາເນ ກຸຏິເລຓມຓ຺ຑປາທິປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ຠຄວໂຕ ວິຫາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິຍ຺ຍາເທສິ, ໂສ ວິຫາໂຣ ຊີວກມ຺ພວນໍ ວິຍ ປາວາຣິກມ຺ພວນນ຺ເຕວ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ. ຕສ຺ມິໍ ປາວາຣິກມ຺ພວເນ ວິຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທີຆຕປສ຺ສີຕິ ທີຆຕ຺ຕາ ເອວໍລທ຺ຘນາໂມ. ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ໂຕຕິ ປິຓ຺ຑປາຕໂຕ ປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ. ສາສເນ ວິຍ ກິໍ ປນ ພາຫິຣາຍຕເນ ປິຓ຺ຑປາໂຕຕິ ໂວຫາໂຣ ອຕ຺ຖີຕິ, ນຕ຺ຖິ.

ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ ຐເປຕິ. ທຓ຺ຑານິ ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ອິທໍ ນິຄຓ຺ຐສມເຍນ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອາຫ. ກາຍທຓ຺ຑໍ ວຈີທຓ຺ຑໍ ມໂນທຓ຺ຑນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຣິມທຓ຺ຑທ຺ວຍໍ ເຕ ອຈິຕ຺ຕກໍ ປຍ຺ຍເປນ຺ຕິ. ຍຖາ ກິຣ ວາເຕ ວາຍນ຺ເຕ ສາຂາ ຈລຕິ, ອຸທກໍ ຈລຕິ, ນ ຈ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິ, ເອວໍ ກາຍທຓ຺ໂຑປິ ອຈິຕ຺ຕໂກວ ໂຫຕິ. ຍຖາ ຈ ວາເຕ ວາຍນ຺ເຕ ຕາລປຓ຺ຓາທີນິ ສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຸທການິ ສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ນ ຈ ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິ, ເອວໍ ວຈີທຓ຺ໂຑປິ ອຈິຕ຺ຕໂກວ ໂຫຕີຕິ ອິມໍ ທຓ຺ຑທ຺ວຍໍ ອຈິຕ຺ຕກໍ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕໍ ປນ ມໂນທຓ຺ຑນ຺ຕິ ປຎ຺ຎເປນ຺ຕິ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ວຈນໍ ປຕິຏ຺ຐເປຕຸກາໂມ ‘‘ກິໍ ປນ ຕປສ຺ສີ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ກຖາວຕ຺ຖຸສ຺ມິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກຖາເຍວ ກຖາວຕ຺ຖຸ. ກຖາຍໍ ປຕິຏ຺ຐເປສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ເອວມກາສິ? ປສ຺ສຕິ ຫິ ຠຄວາ ‘‘ອຍໍ ອິມໍ ກຖໍ ອາທາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສຕ຺ຖຸ ມຫານິຄຓ຺ຐສ຺ສ ອາໂຣເຈສ຺ສຕິ, ຕາສຎ຺ຈ ປຣິສຕິ, ອຸປາລິ ຄຫປຕິ ນິສິນ຺ໂນ, ໂສ ອິມໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ມມ ວາທໍ ອາໂຣເປຕຸໍ ອາຄມິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສາຫໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມິ, ໂສ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສຣຓໍ ຄມິສ຺ສຕິ, ອຖສ຺ສ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ປກາເສສ຺ສາມິ, ໂສ ສຈ຺ຈປກາສນາວສາເນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິສ຺ສຕິ, ປເຣສໍ ສງ຺ຄຫຕ຺ຖເມວ ຫິ ມຍາ ປາຣມິໂຍ ປູຣິຕາ’’ຕິ. ອິມມຕ຺ຖໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ເອວມກາສິ.

໕໗. ກມ຺ມານິ ປຎ຺ຎເປສີຕິ ອິທໍ ນິຄຓ຺ໂຐ ພຸທ຺ຘສມເຍນ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອາຫ. ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມໂນກມ຺ມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຍທ຺ວາເຣ ອາທານຄຫຓມຸຎ຺ຈນໂຈປນປຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐກາມາວຈຣກຸສລເຈຕນາ ທ຺ວາທສາກຸສລເຈຕນາຕິ ວີສຕິເຈຕນາ ກາຍກມ຺ມໍ ນາມ. ກາຍທ຺ວາເຣ ອາທານາທີນິ ອປຕ຺ວາ ວຈີທ຺ວາເຣ ວຈນເຠທໍ ປາປຍມານາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຕາເຍວ ວີສຕິເຈຕນາ ວຈີກມ຺ມໍ ນາມ. ອຸຠຍທ຺ວາເຣ ໂຈປນໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ມໂນທ຺ວາເຣ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ເອກູນຕິໍສກຸສລາກຸສລເຈຕນາ ມໂນກມ຺ມໍ ນາມ. ອປິຈ ສງ຺ເຂປໂຕ ຕິວິຘໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ກາຍກມ຺ມໍ ນາມ, ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ວຈີກມ຺ມໍ ນາມ, ຕິວິຘໍ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ມໂນກມ຺ມໍ ນາມ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ສຸຕ຺ເຕ ກມ຺ມໍ ຘຸຣໍ, ອນນ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ ປຸຓ຺ຓ ກມ຺ມານິ ມຍາ ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວທິຕານີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໘໑) ເອວມາຄເຕປິ ເຈຕນາ ຘຸຣໍ. ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ ‘‘ກຓ຺ຫໍ ກຓ຺ຫວິປາກ’’ນ຺ຕິອາທິເຠທໍ ລຠຕິ. ນິທ຺ເທສວາເຣ ຈສ຺ສ ‘‘ສພ຺ຍາພຊ຺ຌໍ ກາຍສງ຺ຂາຣໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສາ ວຸຕ຺ຕາວ. ກາຍທ຺ວາເຣ ປວຕ຺ຕາ ປນ ອິຘ ກາຍກມ຺ມນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ວຈີທ຺ວາເຣ ປວຕ຺ຕາ ວຈີກມ຺ມໍ, ມໂນທ຺ວາເຣ ປວຕ຺ຕາ ມໂນກມ຺ມໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ກມ຺ມໍ ຘຸຣໍ, ອນນ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ເຈຕນາ’’ຕິ. ກມ຺ມມ຺ປິ ຫິ ຠຄວາ ກມ຺ມນ຺ຕິ ປຎ຺ຎເປຕິ ຍຖາ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ສຸຕ຺ເຕ. ເຈຕນມ຺ປິ, ຍຖາຫ – ‘‘ເຈຕນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ກມ຺ມໍ ວທາມິ, ເຈຕຍິຕ຺ວາ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໖໓). ກສ຺ມາ ປນ ເຈຕນາ ກມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ? ເຈຕນາມູລກຕ຺ຕາ ກມ຺ມສ຺ສ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ອກຸສລໍ ປຕ຺ວາ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມຫນ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ນ ກິລມຕິ, ກຸສລໍ ປຕ຺ວາ ມໂນກມ຺ມໍ. ຕຖາ ຫິ ມາຕຸຆາຕາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ກມ຺ມານິ ກາເຍເນວ ອຸປກ຺ກມິຕ຺ວາ ກາເຍເນວ ກໂຣຕິ, ນິຣເຍ ກປ຺ປຏ຺ຐິກສງ຺ຆເຠທກມ຺ມໍ ວຈີທ຺ວາເຣນ ກໂຣຕິ. ເອວໍ ອກຸສລໍ ປຕ຺ວາ ກາຍກມ຺ມໍ ວຈີກມ຺ມໍ ມຫນ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ນ ກິລມຕິ ນາມ. ເອກາ ປນ ຌານເຈຕນາ ຈຕຸຣາສີຕິກປ຺ປສຫສ຺ສານິ ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອາວຫຕິ, ເອກາ ມຄ຺ຄເຈຕນາ ສພ຺ພາກຸສລໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາເປຕິ. ເອວໍ ກຸສລໍ ປຕ຺ວາ ມໂນກມ຺ມໍ ມຫນ຺ຕນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ນ ກິລມຕິ ນາມ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນ ຠຄວາ ອກຸສລໍ ປຕ຺ວາ ມໂນກມ຺ມໍ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ວທມາໂນ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ ເອກຘມ຺ມມ຺ປິ ສມນຸປສ຺ສາມິ, ຍໍ ເອວໍ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ, ຍຖຍິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຣມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາສາວຊ຺ຊານີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໓໑໐).

ອິທານິ ນິຄຓ຺ໂຐປິ ຕຖາຄເຕນ ຄຕມຄ຺ຄໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕປິ ‘‘ກິໍ ປນາວຸໂສ, ໂຄຕມາ’’ຕິອາທິມາຫ.

໕໘. ພາລກິນິຍາຕິ ອຸປາລິສ຺ສ ກິຣ ພາລກໂລຓກາຣຄາໂມ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຕໂຕ ອາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສາ ອາຄຕາ, ໂສ ‘‘ເອຖ ຠເຓ, ອມ຺ຫາກໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ມຫານິຄຓ຺ຐໍ ປສ຺ສິສ຺ສາມາ’’ຕິ ຕາຍ ປຣິສາຍ ປຣິວຸໂຕ ຕຕ຺ຖ ອຄມາສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ພາລກິນິຍາ ປຣິສາຍາ’’ຕິ, ພາລກຄາມວາສິນິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປາລິປມຸຂາຍາຕິ ອຸປາລິເຊຏ຺ຐກາຍ. ອປິຈ ພາລກິນິຍາຕິ ພາລວຕິຍາ ພາລຸສ຺ສນ຺ນາຍາຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປາລິປມຸຂາຍາຕິ ອຸປາລິຄຫປຕິເຍວ ຕຕ຺ຖ ໂຖກໍ ສປ຺ປຎ຺ໂຎ, ໂສ ຕສ຺ສາ ປມຸໂຂ ເຊຏ຺ຐໂກ. ເຕນາປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປາລິປມຸຂາຍາ’’ຕິ. ຫນ຺ທາຕິ ວຈສາຍຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຉໂວຕິ ລາມໂກ. ໂອຬາຣິກສ຺ສາຕິ ມຫນ຺ຕສ຺ສ. ອຸປນິຘາຍາຕິ ອຸປນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ກາຍທຓ຺ຑສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ນຸ ໂຂ ມຫນ຺ໂຕ, ອຍໍ ມຫນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ໂອໂລກິຍມາໂນ ຉໂວ ມໂນທຓ຺ໂຑ ກິໍ ໂສຠຕິ, ກຸໂຕ ໂສຠິສ຺ສຕິ, ນ ໂສຠຕິ, ອຸປນິກ຺ເຂປມຕ຺ຕມ຺ປິ ນປ຺ປໂຫຕີຕິ ທີເປຕິ. ສາຘຸ ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ຕປສ຺ສີຕິ ທີຆຕປສ຺ສິສ຺ສ ສາຘຸກາຣໍ ເທນ຺ໂຕ, ຠນ຺ເຕຕິ ນາຏປຸຕ຺ຕມາລປຕິ.

໖໐. ນ ໂຂ ເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ຣຸຈ຺ຈຕີຕິ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕໍ ມຍ຺ຫໍ ນ ຣຸຈ຺ຈຕິ. ມາຍາວີຕິ ມາຍາກາໂຣ. ອາວຏ຺ຏນິມາຍນ຺ຕິ ອາວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ຄຫຓມາຍໍ. ອາວຏ຺ເຏຕີຕິ ອາວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຄຈ຺ຉ ຕ຺ວໍ ຄຫປຕີຕິ ກສ຺ມາ ມຫານິຄຓ຺ໂຐ ຄຫປຕິໍ ຍາວຕຕິຍໍ ປຫິຓຕິເຍວ? ທີຆຕປສ຺ສີ ປນ ປຏິພາຫເຕວ? ມຫານິຄຓ຺ເຐນ ຫິ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ເອກໍ ນຄຣໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣນ຺ເຕນປິ ນ ຠຄວາ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ. ໂຍ ຫິ ສຕ຺ຖຸວາທປຏິຎ຺ໂຎ ໂຫຕິ, ໂສ ຕໍ ປຏິຎ຺ຎໍ ອປ຺ປຫາຍ ພຸທ຺ຘທສ຺ສເນ ອຠພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ເອສ ພຸທ຺ຘທສ຺ສນສ຺ສ ອລທ຺ຘປຸພ຺ພຕ຺ຕາ ທສພລສ຺ສ ທສ຺ສນສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ນິຍ຺ຍານິກກຖາຠາວຎ຺ຈ ອຊານນ຺ໂຕ ຍາວຕຕິຍໍ ປຫິຓເຕວ. ທີຆຕປສ຺ສີ ປນ ກາເລນ ກາລໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິປິ ນິສີທຕິປິ ປຎ຺ຫມ຺ປິ ປຸຈ຺ຉຕິ, ໂສ ຕຖາຄຕສ຺ສ ທສ຺ສນສມ຺ປຕ຺ຕິມ຺ປິ ນິຍ຺ຍານິກກຖາຠາວມ຺ປິ ຊານາຕິ. ອຖສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຍໍ ຄຫປຕິ ປຓ຺ຑິໂຕ, ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຄນ຺ຕ຺ວາ ທສ຺ສເນປິ ປສີເທຍ຺ຍ, ນິຍ຺ຍານິກກຖໍ ສຸຕ຺ວາປິ ປສີເທຍ຺ຍ. ຕໂຕ ນ ປຸນ ອມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ຍາວຕຕິຍໍ ປຏິພາຫເຕວ.

ອຠິວາເທຕ຺ວາຕິ ວນ຺ທິຕ຺ວາ. ຕຖາຄຕຎ຺ຫິ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນາປິ ອປ຺ປສນ຺ນາປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ວນ຺ທນ຺ຕິເຍວ, ອປ຺ປກາ ນ ວນ຺ທນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ອຕິອຸຈ຺ເຈ ຫິ ກຸເລ ຊາໂຕ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສນ຺ໂຕປິ ວນ຺ທິຕພ຺ໂພເຍວາຕິ. ອຍໍ ປນ ຄຫປຕິ ປສນ຺ນຕ຺ຕາວ ວນ຺ທິ, ທສ຺ສເນເຍວ ກິຣ ປສນ຺ໂນ. ອາຄມາ ນຸ ຂ຺ວິຘາຕິ ອາຄມາ ນຸ ໂຂ ອິຘ.

໖໑. ສາຘຸ ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ຕປສ຺ສີຕິ ທີຆຕປສ຺ສິສ຺ສ ສາຘຸກາຣໍ ເທນ຺ໂຕ, ຠນ຺ເຕຕິ, ຠຄວນ຺ຕໍ ອາລປຕິ. ສຈ຺ເຈ ປຕິຏ຺ຐາຍາຕິ ຖຸສຣາສິມ຺ຫິ ອາໂກຏິຕຂາຓຸໂກ ວິຍ ອຈລນ຺ໂຕ ວຈີສຈ຺ເຈ ປຕິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ. ສິຍາ ໂນຕິ ຠເວຍ຺ຍ ອມ຺ຫາກໍ.

໖໒. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ. ອສ຺ສາຕິ ຠເວຍ຺ຍ. ສີໂຕທກປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕຕິ ນິຄຓ຺ຐາ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎາຍ ສີໂຕທກໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມໂນສຕ຺ຕາ ນາມ ເທວາຕິ ມນມ຺ຫິ ສຕ຺ຕາ ລຄ຺ຄາ ລຄິຕາ. ມໂນປຏິພທ຺ໂຘຕິ ຍສ຺ມາ ມນມ຺ຫິ ປຏິພທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ກາລງ຺ກໂຣຕິ, ຕສ຺ມາ ມໂນສຕ຺ເຕສຸ ເທເວສຸ ອຸປປຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ສ ຫິ ປິຕ຺ຕຊຣໂຣໂຄ ຠວິສ຺ສຕິ. ເຕນສ຺ສ ອຸຓ຺ໂຫທກໍ ປິວິຕຸໍ ວາ ຫຕ຺ຖປາທາທິໂຘວນຕ຺ຖາຍ ວາ ຄຕ຺ຕປຣິສິຎ຺ຈນຕ຺ຖາຍ ວາ ອຸປເນຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ໂຣໂຄ ພລວຕໂຣ ໂຫຕິ. ສີໂຕທກໍ ວຏ຺ຏຕິ, ໂຣຄໍ ວູປສເມຕິ. ອຍໍ ປນ ອຸຓ຺ໂຫທກເມວ ປຏິເສວຕິ, ຕໍ ອລຠມາໂນ ໂອທນກຎ຺ຊິກໍ ປຏິເສວຕິ. ຈິຕ຺ເຕນ ປນ ສີໂຕທກໍ ປາຕຸກາໂມ ຈ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸກາໂມ ຈ ໂຫຕິ. ເຕນສ຺ສ ມໂນທຓ຺ໂຑ ຕຕ຺ເຖວ ຠິຊ຺ຊຕິ. ໂສ ກາຍທຓ຺ຑໍ ວຈີທຓ຺ຑໍ ຣກ຺ຂາມີຕິ ສີໂຕທກໍ ປາຕຸກາໂມ ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸກາໂມ ວາ ສີໂຕທກເມວ ເທຖາຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ວິສຫຕິ. ຕສ຺ສ ເອວໍ ຣກ຺ຂິຕາປິ ກາຍທຓ຺ຑວຈີທຓ຺ຑາ ຈຸຕິໍ ວາ ປຏິສນ຺ຘິໍ ວາ ອາກຑ຺ຒິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ມໂນທຓ຺ໂຑ ປນ ຠິນ຺ໂນປິ ຈຸຕິມ຺ປິ ປຏິສນ຺ຘິມ຺ປິ ອາກຑ຺ຒຕິເຍວ. ອິຕິ ນໍ ຠຄວາ ທຸພ຺ພລກາຍທຓ຺ຑວຈີທຓ຺ຑາ ຉວາ ລາມກາ, ມໂນທຓ຺ໂຑວ ພລວາ ມຫນ຺ໂຕຕິ ວທາເປສິ.

ຕສ຺ສປິ ອຸປາສກສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ. ‘‘ມຸຈ຺ຉາວເສນ ອສຎ຺ຎິຠູຕານຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕາຫມ຺ປິ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິປວຕ຺ຕິມຕ຺ເຕເນວ ປນ ເຕ ມຕາຕິ ນ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍທາ ເນສໍ ຈິຕ຺ຕໍ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ, ຕທາ ‘ມຕາ ເອເຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ເຕ ຌາເປຖາ’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ກາຍທຓ຺ໂຑ ນິຣີໂຫ ອພ຺ຍາປາໂຣ, ຕຖາ ວຈີທຓ຺ໂຑ. ຈິຕ຺ເຕເນວ ປນ ເຕສໍ ຈຸຕິປິ ປຏິສນ຺ຘິປິ ໂຫຕິ. ອິຕິປິ ມໂນທຓ຺ໂຑວ ມຫນ຺ໂຕ. ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາປິ ຈຸຕິປຏິສນ຺ຘິອາກຑ຺ຒນໂຕ ເອເສວ ມຫນ຺ໂຕ. ອມ຺ຫາກໍ ປນ ມຫານິຄຓ຺ຐສ຺ສ ກຖາ ອນິຍ຺ຍານິກາ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂສິ. ຠຄວໂຕ ປນ ວິຈິຕ຺ຕານິ ປຎ຺ຫປຏິຠານານິ ໂສຕຸກາໂມ ນ ຕາວ ອນຸຊານາຕິ.

ນ ໂຂ ເຕ ສນ຺ຘິຍຕີຕິ ນ ໂຂ ເຕ ຆຏິຍຕິ. ປຸຣິເມນ ວາ ປຈ຺ຉິມນ຺ຕິ ‘‘ກາຍທຓ຺ໂຑ ມຫນ຺ໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ປຸຣິເມນ ວຈເນນ ອິທານິ ‘‘ມໂນທຓ຺ໂຑ ມຫນ຺ໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ. ປຈ຺ຉິເມນ ວາ ປຸຣິມນ຺ຕິ ເຕນ ວາ ປຈ຺ຉິເມນ ອທຸໍ ປຸຣິມວຈນໍ ນ ຆຏິຍຕິ.

໖໓. ອິທານິສ຺ສ ຠຄວາ ອຎ຺ຎານິປິ ກາຣຓານິ ອາຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຈາຕຸຍາມສໍວຣສໍວຸໂຕຕິ ນ ປາຓມຕິປາເຕຕິ, ນ ປາຓມຕິປາຕຍຕິ, ນ ປາຓມຕິປາຕຍໂຕ ສມນຸຎ຺ໂຎ ໂຫຕິ. ນ ອທິນ຺ນໍ ອາທິຍຕິ, ນ ອທິນ຺ນໍ ອາທິຍາເປຕິ, ນ ອທິນ຺ນໍ ອາທິຍໂຕ ສມນຸຎ຺ໂຎ ໂຫຕິ. ນ ມຸສາ ຠຓຕິ, ນ ມຸສາ ຠຓາເປຕິ, ນ ມຸສາ ຠຓໂຕ ສມນຸຎ຺ໂຎ ໂຫຕິ. ນ ຠາວິຕມາສີສຕິ, ນ ຠາວິຕມາສີສາເປຕິ, ນ ຠາວິຕມາສີສໂຕ ສມນຸຎ຺ໂຎ ໂຫຕີຕິ ອິມິນາ ຈຕຸໂກຏ຺ຐາເສນ ສໍວເຣນ ສໍວຸໂຕ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຠາວິຕນ຺ຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓາ.

ສພ຺ພວາຣິວາຣິໂຕຕິ ວາຣິຕສພ຺ພອຸທໂກ, ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕສພ຺ພສີໂຕທໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ຫິ ສີໂຕທເກ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎີ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ຕໍ ວລຎ຺ເຊຕິ. ອຖ ວາ ສພ຺ພວາຣິວາຣິໂຕຕິ ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ວາຣິຕປາໂປ. ສພ຺ພວາຣິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ຍຸຕ຺ໂຕ. ສພ຺ພວາຣິຘຸໂຕຕິ ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ຘຸຕປາໂປ. ສພ຺ພວາຣິຜຸໂຏຕິ ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ຜຸໂຏ. ຂຸທ຺ທເກ ປາເຓ ສງ຺ຆາຕໍ ອາປາເທຕີຕິ ຂຸທ຺ທເກ ປາເຓ ວຘໍ ອາປາເທຕິ. ໂສ ກິຣ ເອກິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປາຓໍ ທຸວິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປາຓນ຺ຕິ ປຎ຺ຎເປຕິ. ສຸກ຺ຂທຓ຺ຑກ-ປຸຣາຓປຓ຺ຓສກ຺ຂຣ-ກຖລານິປິ ປາໂຓເຕວ ປຎ຺ຎເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ຂຸທ຺ທກໍ ອຸທກພິນ຺ທຸ ຂຸທ຺ທໂກ ປາໂຓ, ມຫນ຺ຕໍ ມຫນ຺ໂຕຕິ ສຎ຺ຎີ ໂຫຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິສ຺ມິໍ ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ກຕ຺ຖ ກຕຣສ຺ມິໍ ໂກຏ຺ຐາເສ ປຎ຺ຎເປຕິ. ມໂນທຓ຺ຑສ຺ມິນ຺ຕິ ມໂນທຓ຺ຑໂກຏ຺ຐາເສ, ຠນ຺ເຕຕິ. ອຍໍ ປນ ອຸປາສໂກ ຠຓນ຺ໂຕວ ສຍມ຺ປິ ສລ຺ລກ຺ເຂສິ – ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ມຫານິຄຓ຺ໂຐ ‘ອສຎ຺ເຈຕນິກໍ ກມ຺ມໍ ອປ຺ປສາວຊ຺ຊໍ, ສຎ຺ເຈຕນິກໍ ມຫາສາວຊ຺ຊ’ນ຺ຕິ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ເຈຕນໍ ມໂນທຓ຺ໂຑຕິ ປຎ຺ຎເປຕິ, ອນິຍ຺ຍານິກາ ເອຕສ຺ສ ກຖາ, ຠຄວໂຕວ ນິຍ຺ຍານິກາ’’ຕິ.

໖໔. ອິທ຺ຘາຕິ ສມິທ຺ຘາ. ຜີຕາຕິ ອຕິສມິທ຺ຘາ ສພ຺ພປາລິຜຸລ຺ລາ ວິຍ. ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສາຕິ ຊນສມາກຸລາ. ປາຓາຕິ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທໂຍ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕາ ເຈວ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສທາຣກາທໂຍ ມນຸສ຺ສຊາຕິກາ ຈ. ເອກໍ ມໍສຂລນ຺ຕິ ເອກໍ ມໍສຣາສິໍ. ປຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອິທ຺ຘິມາຕິ ອານຸຠາວສມ຺ປນ຺ໂນ. ເຈໂຕວສິປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ຈິຕ຺ເຕ ວສີຠາວປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຠສ຺ມໍ ກຣິສ຺ສາມີຕິ ຉາຣິກໍ ກຣິສ຺ສາມິ. ກິຎ຺ຫິ ໂສຠຕິ ເອກາ ຉວາ ນາຬນ຺ທາຕິ ອິທມ຺ປິ ຠຓນ຺ໂຕ ໂສ ຄຫປຕິ – ‘‘ກາຍປໂຍເຄນ ປຎ຺ຎາສມ຺ປິ ມນຸສ຺ສາ ເອກໍ ນາຬນ຺ທໍ ເອກໍ ມໍສຂລໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ອິທ຺ຘິມາ ປນ ເອໂກ ເອເກເນວ ມໂນປໂທເສນ ຠສ຺ມໍ ກາຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ. ອມ຺ຫາກໍ ມຫານິຄຓ຺ຐສ຺ສ ກຖາ ອນິຍ຺ຍານິກາ, ຠຄວໂຕວ ກຖາ ນິຍ຺ຍານິກາ’’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂສິ.

໖໕. ອຣຎ຺ຎໍ ອຣຎ຺ຎຠູຕນ຺ຕິ ອຄາມກໍ ອຣຎ຺ຎເມວ ຫຸຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎໍ ຊາຕໍ. ອິສີນໍ ມໂນປໂທເສນາຕິ ອິສີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ກເຕນ ມໂນປໂທເສນ ຕໍ ມໂນປໂທສໍ ອສຫມານາຫິ ເທວຕາຫິ ຕານິ ຣຏ຺ຐານິ ວິນາສິຕານິ. ໂລກິກາ ປນ ອິສໂຍ ມນໍ ປໂທເສຕ຺ວາ ວິນາສຍິໍສູຕິ ມຎ຺ຎນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອິມສ຺ມິໍ ໂລກວາເທ ຐຕ຺ວາວ ອິທໍ ວາທາໂຣປນໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ທຓ຺ຑກີຣຎ຺ຎາທີນໍ ເອວໍ ອຣຎ຺ຎຠູຕຠາໂວ ຊານິຕພ຺ໂພ – ສຣຠງ຺ຄໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຕາວ ປຣິສາຍ ອຕິເວປຸລ຺ລຕໍ ຄຕາຍ ກິສວຈ຺ໂຉ ນາມ ຕາປໂສ ມຫາສຕ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ເຕວາສີ ວິເວກວາສໍ ປຕ຺ຖຍມາໂນ ຄຓໍ ປຫາຍ ໂຄຘາວຣີຕີຣໂຕ ກລິງ຺ຄຣຏ຺ເຐ ທຓ຺ຑກີຣຎ຺ໂຎ ກຸມ຺ຠປຸຣໍ ນາມ ນຄຣໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ຣາຊຸຍ຺ຍາເນ ວິເວກມນຸພ຺ຣູຫຍມາໂນ ວິຫຣຕິ. ຕສ຺ສ ເສນາປຕິ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ໂຫຕິ.

ຕທາ ຈ ເອກາ ຄຓິກາ ຣຖໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈມາຕຸຄາມສຕປຣິວາຣາ ນຄຣໍ ອຸປໂສຠຍມານາ ວິຈຣຕິ. ມຫາຊໂນ ຕເມວ ໂອໂລກຍມາໂນ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ວິຈຣຕິ, ນຄຣວີຖິໂຍ ນປ຺ປໂຫນ຺ຕິ. ຣາຊາ ວາຕປານໍ ວິວຣິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ຕໍ ທິສ຺ວາ ກາ ເອສາຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ຕຸມ຺ຫາກໍ ນຄຣໂສຠິນີ ເທວາຕິ. ໂສ ອຸສ຺ສູຍມາໂນ ‘‘ກິໍ ເອຕາຍ ໂສຠຕິ, ນຄຣໍ ສຍໍ ໂສຠິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຕໍ ຐານນ຺ຕຣໍ ອຈ຺ຉິນ຺ທາເປສິ.

ສາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ສນ຺ຖວໍ ກຕ຺ວາ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຣິເຍສມານາ ເອກທິວສໍ ຣາຊຸຍ຺ຍານໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຈງ຺ກມນໂກຏິຍໍ ອາລມ຺ພນຜລກໍ ນິສ຺ສາຍ ປາສາຓຜລເກ ນິສິນ຺ນໍ ຕາປສໍ ທິສ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ກິລິຏ຺ໂຐ ວຕາຍໍ ຕາປໂສ ອນຎ຺ຊິຕມຓ຺ຑິໂຕ, ທາຐິກາຫິ ປຣຸຬ຺ຫາຫິ ມຸຂໍ ປິຫິຕໍ, ມສ຺ສຸນາ ອຸຣໍ ປິຫິຕໍ, ອຸໂຠ ກຈ຺ຉາ ປຣຸຬ຺ຫາ’’ຕິ. ອຖສ຺ສາ ໂທມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ – ‘‘ອຫໍ ເອເກນ ກິຈ຺ເຈນ ວິຈຣາມິ, ອຍຎ຺ຈ ເມ ກາຬກຓ຺ຓີ ທິຏ຺ໂຐ, ອຸທກໍ ອາຫຣຖ, ອກ຺ຂີນິ ໂຘວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຸທກທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ຂາທິຕ຺ວາ ຕາປສສ຺ສ ສຣີເຣ ປິຓ຺ຑໍ ປິຓ຺ຑໍ ເຂຬໍ ປາເຕຕ຺ວາ ທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ຊຏາມຕ຺ຖເກ ຂິປິຕ຺ວາ ມຸຂໍ ວິກ຺ຂາເລຕ຺ວາ ອຸທກໍ ຕາປສສ຺ສ ມຕ຺ຖກສ຺ມິໍເຍວ ສິຎ຺ຈິຕ຺ວາ – ‘‘ເຍຫິ ເມ ອກ຺ຂີຫິ ກາຬກຓ຺ຓີ ທິຏ຺ໂຐ, ຕານິ ໂຘຕານິ ກລິປວາຫິໂຕ’’ຕິ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ.

ຕໍທິວສຎ຺ຈ ຣາຊາ ສຕິໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ – ‘‘ໂຠ ກຸຫິໍ ນຄຣໂສຠິນີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ອິມສ຺ມິໍເຍວ ນຄເຣ ເທວາຕິ. ປກຕິຏ຺ຐານນ຺ຕຣໍ ຕສ຺ສາ ເທຖາຕິ ຐານນ຺ຕຣໍ ທາເປສິ. ສາ ປຸພ຺ເພ ສຸກຕກມ຺ມໍ ນິສ຺ສາຍ ລທ຺ຘໍ ຐານນ຺ຕຣໍ ຕາປສສ຺ສ ສຣີເຣ ເຂຬປາຕເນນ ລທ຺ຘນ຺ຕິ ສຎ຺ຎມກາສິ.

ຕໂຕ ກຕິປາຫສ຺ສຈ຺ຈເຍນ ຣາຊາ ປຸໂຣຫິຕສ຺ສ ຐານນ຺ຕຣໍ ຄຓ຺ຫິ. ໂສ ນຄຣໂສຠິນິຍາ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ຠຄິນິ ກິນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຏິລຠີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ກິໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ອຎ຺ຎໍ ກາຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ, ຣາຊຸຍ຺ຍາເນ ອນຎ຺ຊິຕກາຬກຓ຺ຓີ ກູຏຊຏິໂລ ເອໂກ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ສຣີເຣ ເຂຬໍ ປາເຕຫິ, ເອວໍ ຐານນ຺ຕຣໍ ລຠິສ຺ສສີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ‘‘ເອວໍ ກຣິສ຺ສາມິ ຠຄິນີ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕາຍ ກຖິຕສທິສເມວ ສພ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິ. ຣາຊາປິ ຕໍທິວສເມວ ສຕິໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ – ‘‘ກຸຫິໍ, ໂຠ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ອິມສ຺ມິໍເຍວ ນຄເຣ ເທວາຕິ. ‘‘ອມ຺ເຫຫິ ອນຸປຘາເຣຕ຺ວາ ກຕໍ, ຕເທວສ຺ສ ຐານນ຺ຕຣໍ ເທຖາ’’ຕິ ທາເປສິ. ໂສປິ ປຸຎ຺ຎພເລນ ລຠິຕ຺ວາ ‘‘ຕາປສສ຺ສ ສຣີເຣ ເຂຬປາຕເນນ ລທ຺ຘໍ ເມ’’ຕິ ສຎ຺ຎມກາສິ.

ຕໂຕ ກຕິປາຫສ຺ສຈ຺ຈເຍນ ຣຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈນ຺ໂຕ ກຸປິໂຕ. ຣາຊາ ປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ວູປສເມສ຺ສາມີຕິ ຈຕຸຣງ຺ຄິນິຍາ ເສນາຍ ນິກ຺ຂມິ. ປຸໂຣຫິໂຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ປຸຣໂຕ ຐຕ຺ວາ ‘‘ຊຍຕຸ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫ, ມຫາຣາຊ, ຊຍຕ຺ຖາຍ ຄຈ຺ຉຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ອາມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຣາຊຸຍ຺ຍາເນ ອນຎ຺ຊິຕກາຬກຓ຺ຓີ ເອໂກ ກູຏຊຏິໂລ ວສຕິ, ຕສ຺ສ ສຣີເຣ ເຂຬໍ ປາເຕຖາຕິ. ຣາຊາ ຕສ຺ສ ວຈນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍຖາ ຄຓິກາຍ ຈ ເຕນ ຈ ກຕໍ, ຕເຖວ ສພ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ໂອໂຣເຘປິ ອາຓາເປສິ – ‘‘ເອຕສ຺ສ ກູຏຊຏິລສ຺ສ ສຣີເຣ ເຂຬໍ ປາເຕຖາ’’ຕິ. ຕໂຕ ໂອໂຣຘາປິ ໂອໂຣຘປາລກາປິ ຕເຖວ ອກໍສຸ. ອຖ ຣາຊາ ອຸຍ຺ຍານທ຺ວາເຣ ຣກ຺ຂໍ ຐປາເປຕ຺ວາ ‘‘ຣຎ຺ຎາ ສທ຺ຘິໍ ນິກ຺ຂມນ຺ຕາ ສພ຺ເພ ຕາປສສ຺ສ ສຣີເຣ ເຂຬໍ ອປາເຕຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິຕຸໍ ນ ລຠນ຺ຕີ’’ຕິ ອາຓາເປສິ. ອຖ ສພ຺ໂພ ພລກາໂຍ ຈ ເສນິໂຍ ຈ ເຕເນວ ນິຍາເມນ ຕາປສສ຺ສ ອຸປຣິ ເຂຬຎ຺ຈ ທນ຺ຕກຏ຺ຐານິ ຈ ມຸຂວິກ຺ຂາລິຕ ອຸທກຎ຺ຈ ປາປຍິໍສຸ, ເຂໂຬ ຈ ທນ຺ຕກຏ຺ຐານິ ຈ ສກລສຣີຣໍ ອວຕ຺ຖຣິໍສຸ.

ເສນາປຕິ ສພ຺ພປຈ຺ຉາ ສຸຓິຕ຺ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ກິຣ ສຕ຺ຖາຣໍ ຠວນ຺ຕໍ ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ສຄ຺ຄໂສປານໍ ເອວໍ ຆຏ຺ຏຍິໍສູ’’ຕິ ອຸສຸມຊາຕຫທໂຍ ມຸເຂນ ອສ຺ສສນ຺ໂຕ ເວເຄນ ຣາຊຸຍ຺ຍານໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕຖາ ພ຺ຍສນປຕ຺ຕໍ ອິສິໍ ທິສ຺ວາ ກຈ຺ຉໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ທ຺ວີຫິ ຫຕ຺ເຖຫິ ທນ຺ຕກຏ຺ຐານິ ອປວິຍູຫິຕ຺ວາ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ອຸທກໍ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ນ຺ຫາເປຕ຺ວາ ສພ຺ພໂອສເຘຫິ ເຈວ ຈຕຸຊ຺ຊາຕິຄນ຺ເຘຫິ ຈ ສຣີຣໍ ອຸພ຺ພຏ຺ເຏຕ຺ວາ ສຸຂຸມສາຏເກນ ປຸຎ຺ຉິຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ອຎ຺ຊລິໍ ກຕ຺ວາ ຐິໂຕ ເອວມາຫ ‘‘ອຍຸຕ຺ຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ມນຸສ຺ເສຫິ ກຕໍ, ເອເຕສໍ ກິໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເທວຕາ ເສນາປຕິ ຕິຘາ ຠິນ຺ນາ, ເອກຈ຺ຈາ ‘‘ຣາຊານເມວ ນາເສສ຺ສາມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເອກຈ຺ຈາ ‘‘ສທ຺ຘິໍ ປຣິສາຍ ຣາຊານ’’ນ຺ຕິ, ເອກຈ຺ຈາ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ວິຊິຕໍ ສພ຺ພໍ ນາເສສ຺ສາມາ’’ຕິ. ອິທໍ ວຕ຺ວາ ປນ ຕາປໂສ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ ໂກປໍ ອກຕ຺ວາ ໂລກສ຺ສ ສນ຺ຕິອຸປາຍເມວ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອປຣາໂຘ ນາມ ໂຫຕິ, ອຈ຺ຈຍໍ ປນ ເທເສຕຸໍ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ປາກຕິກເມວ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ເສນາປຕິ ນຍໍ ລຠິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ, ມຫາຣາຊ, ນິຣາປຣາເຘ ມຫິທ຺ຘິເກ ຕາປເສ ອປຣຊ຺ຌນ຺ເຕຫິ ຠາຣິຍໍ ກມ຺ມໍ ກຕໍ, ເທວຕາ ກິຣ ຕິຘາ ຠິນ຺ນາ ເອວໍ ວທນ຺ຕີ’’ຕິ ສພ຺ພໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ – ‘‘ຂມາປິເຕ ກິຣ, ມຫາຣາຊ, ປາກຕິກໍ ໂຫຕິ, ຣຏ຺ຐໍ ມາ ນາເສຖ, ຕາປສໍ ຂມາເປຖາ’’ຕິ ອາຫ. ຣາຊາ ອຕ຺ຕນິ ໂທສໍ ກຕໍ ທິສ຺ວາປິ ເອວໍ ວທຕິ ‘‘ນ ຕໍ ຂມາເປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເສນາປຕິ ຍາວຕຕິຍໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕມາຫ – ‘‘ອຫໍ, ມຫາຣາຊ, ຕາປສສ຺ສ ພລໍ ຊານາມິ, ນ ໂສ ອຠູຕວາທີ, ນາປິ ກຸປິໂຕ, ສຕ຺ຕານຸທ຺ທເຍນ ປນ ເອວມາຫ ຂມາເປຖ ນໍ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ນ ຂມາເປມີຕິ. ເຕນ ຫິ ເສນາປຕິຏ຺ຐານໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ເທຖ, ອຫໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອາຓາປວຕ຺ຕິຏ຺ຐາເນ ນ ວສິສ຺ສາມີຕິ. ຕ຺ວໍ ເຍນກາມໍ ຄຈ຺ຉ, ອຫໍ ມຍ຺ຫໍ ເສນາປຕິໍ ລຠິສ຺ສາມີຕິ. ຕໂຕ ເສນາປຕິ ຕາປສສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ກຖໍ ປຏິປຊ຺ຊາມິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ອາຫ. ເສນາປຕິ ເຍ ເຕ ວຈນໍ ສຸຓນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ສປຣິກ຺ຂາເຣ ສຘເນ ສທ຺ວິປທຈຕຸປ຺ປເທ ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຕທິວສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ພຫິ ຣຊ຺ຊສີມໍ ຄຈ຺ຉ, ເທວຕາ ອຕິວິຍ ກຸປິຕາ ຘຸວໍ ຣຏ຺ຐມ຺ປິ ອຣຏ຺ຐໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີຕິ. ເສນາປຕິ ຕຖາ ອກາສິ.

ຣາຊາ ຄຕມຕ຺ໂຕເຍວ ອມິຕ຺ຕມຖນໍ ກຕ຺ວາ ຊນປທໍ ວູປສເມຕ຺ວາ ອາຄມ຺ມ ຊຍຂນ຺ຘາວາຣຏ຺ຐາເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ນຄຣໍ ປຏິຊຄ຺ຄາເປຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕນຄຣໍ ປາວິສິ. ເທວຕາ ປຐມໍເຍວ ອຸທກວຸຏ຺ຐິໍ ປາຕຍິໍສຸ. ມຫາຊໂນ ອຕ຺ຕມໂນ ອໂຫສິ ‘‘ກູຏຊຏິລໍ ອປຣທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອມ຺ຫາກໍ ຣຎ຺ໂຎ ວຑ຺ຒິເຍວ, ອມິຕ຺ເຕ ນິມ຺ມເຖສິ, ອາຄຕທິວເສເຍວ ເທໂວ ວຸຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ເທວຕາ ປຸນ ສຸມນປຸປ຺ຜວຸຏ຺ຐິໍ ປາຕຍິໍສຸ, ມຫາຊໂນ ອຕ຺ຕມນຕໂຣ ອໂຫສິ. ເທວຕາ ປຸນ ມາສກວຸຏ຺ຐິໍ ປາຕຍິໍສຸ. ຕໂຕ ກຫາປຓວຸຏ຺ຐິໍ, ຕໂຕ ກຫາປຓຕ຺ຖໍ ນ ນິກ຺ຂເມຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມານາ ຫຕ຺ຖູປຄປາທູປຄາທິກຕຠຓ຺ຑວຸຏ຺ຐິໍ ປາເຕສຸໍ. ມຫາຊໂນ ສຕ຺ຕຠູມິກປາສາເທ ຐິໂຕປິ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອາຠຣຓານິ ປິຬນ຺ຘນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕມໂນ ອໂຫສິ. ‘‘ອຣຫຕິ ວຕ ກູຏຊຏິລເກ ເຂຬປາຕນໍ, ຕສ຺ສ ອຸປຣິ ເຂຬປາຕິຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອມ຺ຫາກໍ ຣຎ຺ໂຎ ວຑ຺ຒິ ຊາຕາ, ອມິຕ຺ຕມຖນໍ ກຕໍ, ອາຄຕທິວເສເຍວ ເທໂວ ວສ຺ສິ, ຕໂຕ ສຸມນວຸຏ຺ຐິ ມາສກວຸຏ຺ຐິ ກຫາປຓວຸຏ຺ຐິ ກຕຠຓ຺ຑວຸຏ຺ຐີຕິ ຈຕສ຺ໂສ ວຸຏ຺ຐິໂຍ ຊາຕາ’’ຕິ ອຕ຺ຕມນວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ກຕປາເປ ສມນຸຎ຺ໂຎ ຊາໂຕ.

ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ເທວຕາ ເອກໂຕຘາຣອຸຠໂຕຘາຣາທີນິ ນານປ຺ປກາຣານິ ອາວຸຘານິ ມຫາຊນສ຺ສ ອຸປຣິ ຜລເກ ມໍສໍ ໂກຏ຺ຏຍມານາ ວິຍ ປາຕຍິໍສຸ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ວີຕຈ຺ຈິເກ ວີຕຘູເມ ກິໍສຸກປຸປ຺ຜວຓ຺ເຓ ອງ຺ຄາເຣ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ກູຏາຄາຣປ຺ປມາເຓ ປາສາເຓ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ອນ຺ໂຕມຸຏ຺ຐິຍໍ ອສຓ຺ຐຫນິກໍ ສຸຂຸມວາລິກໍ ວສ຺ສາປຍມານາ ອສີຕິຫຕ຺ຖຸພ຺ເພຘໍ ຖລໍ ອກໍສຸ. ຣຎ຺ໂຎ ວິຊິຕຏ຺ຐາເນ ກິສວຈ຺ຉຕາປໂສ ເສນາປຕິ ມາຕຸໂປສກຣາໂມຕິ ຕໂຍວ ມນຸສ຺ສຠູຕາ ອໂຣຄາ ອເຫສຸໍ. ເສສານໍ ຕສ຺ມິໍ ກມ຺ເມ ອສມງ຺ຄີຠູຕານໍ ຕິຣຈ຺ຉານານໍ ປານີຍຏ຺ຐາເນ ປານີຍໍ ນາໂຫສິ, ຕິຓຏ຺ຐາເນ ຕິຓໍ. ເຕ ເຍນ ປານີຍໍ ເຍນ ຕິຓນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ອປ຺ປຕ຺ເຕເຍວ ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ພຫິຣຊ຺ຊສີມໍ ປາປຸຓິໍສຸ. ເຕນາຫ ສຣຠງ຺ຄໂພຘິສຕ຺ໂຕ –

‘‘ກິສຎ຺ຫິ ວຈ຺ຉໍ ອວກິຣິຍ ທຓ຺ຑກີ,

ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູໂລ ສຊໂນ ສຣຏ຺ໂຐ;

ກຸກ຺ກຸຬນາເມ ນິຣຍມ຺ຫິ ປຈ຺ຈຕິ,

ຕສ຺ສ ຜຸລິງ຺ຄານິ ປຕນ຺ຕິ ກາເຍ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໗.໗໐);

ເອວໍ ຕາວ ທຓ຺ຑກີຣຎ຺ຎສ຺ສ ອຣຎ຺ຎຠູຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກລິງ຺ຄຣຏ຺ເຐ ປນ ນາຬິກິຣຣຎ຺ເຎ ຣຊ຺ຊໍ ກາຣຍມາເນ ຫິມວຕິ ປຎ຺ຈສຕຕາປສາ ອນິຕ຺ຖິຄນ຺ຘາ ອຊິນຊຏວາກຈີຣຘຣາ ວນມູລຜລຠກ຺ຂາ ຫຸຕ຺ວາ ຈິຣໍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ໂລຓມ຺ພິລເສວນຕ຺ຖໍ ມນຸສ຺ສປຖໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ກລິງ຺ຄຣຏ຺ເຐ ນາຬິກິຣຣຎ຺ໂຎ ນຄຣໍ ສມ຺ປຕ຺ຕາ. ເຕ ຊຏາຊິນວາກຈີຣານິ ສຓ຺ຐເປຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕານຸຣູປໍ ອຸປສມສິຣິໍ ທສ຺ສຍມານາ ນຄຣໍ ຠິກ຺ຂາຍ ປວິສິໍສຸ. ມນຸສ຺ສາ ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຕາປສປພ຺ພຊິເຕ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນາ ນິສຊ຺ຊຏ຺ຐານໍ ສໍວິຘາຍ ຫຕ຺ຖໂຕ ຠິກ຺ຂາຠາຊນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ອທໍສຸ. ຕາປສາ ກຕຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈາ ອນຸໂມທນໍ ອກໍສຸ. ມນຸສ຺ສາ ສຸຕ຺ວາ ປສນ຺ນຈິຕ຺ຕາ ‘‘ກຸຫິໍ ຠທນ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ. ຍຖາຜາສຸກຏ຺ຐານໍ, ອາວຸໂສຕິ. ຠນ຺ເຕ, ອລໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄມເນນ, ຣາຊຸຍ຺ຍາເນ ວສຖ, ມຍໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາສາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມກຖໍ ໂສສ຺ສາມາຕິ. ຕາປສາ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ອຸຍ຺ຍານໍ ອຄມໍສຸ. ນາຄຣາ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາສາ ສຸທ຺ຘວຕ຺ຖນິວຕ຺ຖາ ‘‘ຘມ຺ມກຖໍ ໂສສ຺ສາມາ’’ຕິ ສງ຺ຆາ ຄຓາ ຄຓີຠູຕາ ອຸຍ຺ຍານາຠິມຸຂາ ອຄມໍສຸ. ຣາຊາ ອຸປຣິປາສາເທ ຐິໂຕ ເຕ ຕຖາ ຄຈ຺ຉມາເນ ທິສ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາກໍ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ກິໍ ເອເຕ ຠເຓ ນາຄຣາ ສຸທ຺ຘວຕ຺ຖາ ສຸທ຺ຘຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸຍ຺ຍານາຠິມຸຂາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ກິເມຕ຺ຖ ສມຊ຺ຊໍ ວາ ນາຏກໍ ວາ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ? ນຕ຺ຖິ ເທວ, ເອເຕ ຕາປສານໍ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ໂສຕຸກາມາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ເຕນ ຫິ ຠເຓ ອຫມ຺ປິ ຄຈ຺ຉິສ຺ສາມິ, ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕູຕິ. ໂສ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຕສໍ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ຣາຊາປິ ຄນ຺ຕຸກາໂມ, ຣາຊານໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາວ ຄຈ຺ຉຖາ’’ຕິ. ນາຄຣາ ປກຕິຍາປິ ອຕ຺ຕມນາ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ – ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ຣາຊາ ອສ຺ສທ຺ໂຘ ອປ຺ປສນ຺ໂນ ທຸສ຺ສີໂລ, ຕາປສາ ຘມ຺ມິກາ, ເຕ ອາຄມ຺ມ ຣາຊາປິ ຘມ຺ມິໂກ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຕມນຕຣາ ອເຫສຸໍ.

ຣາຊາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ເຕຫິ ປຣິວາຣິໂຕ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕາປເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ກຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ຕາປສາ ຣາຊານໍ ທິສ຺ວາ ປຣິກຖາຍ ກຸສລສ຺ເສກສ຺ສ ຕາປສສ຺ສ ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ຘມ຺ມໍ ກເຖຫີ’’ຕິ ສຎ຺ຎມທໍສຸ, ໂສ ຕາປໂສ ປຣິສໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ປຎ຺ຈສຸ ເວເຣສຸ ອາທີນວໍ ປຎ຺ຈສຸ ຈ ສີເລສຸ ອານິສໍສໍ ກເຖນ຺ໂຕ –

‘‘ປາໂຓ ນ ຫນ຺ຕພ຺ໂພ, ອທິນ຺ນໍ ນາທາຕພ຺ພໍ, ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາໂຣ ນ ຈຣິຕພ຺ໂພ, ມຸສາ ນ ຠາສິຕພ຺ພາ, ມຊ຺ຊໍ ນ ປາຕພ຺ພໍ, ປາຓາຕິປາໂຕ ນາມ ນິຣຍສໍວຕ຺ຕນິໂກ ໂຫຕິ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິສໍວຕ຺ຕນິໂກ ເປຕ຺ຕິວິສຍສໍວຕ຺ຕນິໂກ, ຕຖາ ອທິນ຺ນາທານາທີນິ. ປາຓາຕິປາໂຕ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ອາຄຕສ຺ສ ວິປາກາວເສເສນ ອປ຺ປາຍຸກສໍວຕ຺ຕນິໂກ ໂຫຕິ, ອທິນ຺ນາທານໍ ອປ຺ປໂຠຄສໍວຕ຺ຕນິກໍ, ມິຈ຺ຉາຈາໂຣ ພຫຸສປຕ຺ຕສໍວຕ຺ຕນິໂກ, ມຸສາວາໂທ ອຠູຕພ຺ຠກ຺ຂານສໍວຕ຺ຕນິໂກ, ມຊ຺ຊປານໍ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກຠາວສໍວຕ຺ຕນິກ’’ນ຺ຕິ –

ປຎ຺ຈສຸ ເວເຣສຸ ອິມໍ ອາທີນວໍ ກເຖສິ.

ຣາຊາ ປກຕິຍາປິ ອສ຺ສທ຺ໂຘ ອປ຺ປສນ຺ໂນ ທຸສ຺ສີໂລ, ທຸສ຺ສີລສ຺ສ ຈ ສີລກຖາ ນາມ ທຸກ຺ກຖາ, ກຓ຺ເຓ ສູລປ຺ປເວສນໍ ວິຍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ໂສ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຫໍ ‘ເອເຕ ປຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’ຕິ ອາຄໂຕ, ອິເມ ປນ ມຍ຺ຫໍ ອາຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມໍເຍວ ຆຏ຺ເຏນ຺ຕາ ວິຊ຺ຌນ຺ຕາ ປຣິສມຊ຺ເຌ ກເຖນ຺ຕິ, ກຣິສ຺ສາມິ ເນສໍ ກາຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ຘມ຺ມກຖາປຣິໂຍສາເນ ‘‘ອາຈຣິຍາ ສ຺ເວ ມຍ຺ຫໍ ເຄເຫ ຠິກ຺ຂໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ອຄມາສິ. ໂສ ທຸຕິຍທິວເສ ມຫນ຺ເຕ ມຫນ຺ເຕ ໂກຬຸມ຺ເພ ອາຫຣາເປຕ຺ວາ ຄູຖສ຺ສ ປູຣາເປຕ຺ວາ ກທລິປຕ຺ເຕຫິ ເນສໍ ມຸຂານິ ພນ຺ຘາເປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຐປາເປສິ, ປຸນ ພຫລມຘຸກເຕລນາຄພລປິຈ຺ຉິລ຺ລາທີນໍ ກູເຏ ປູເຣຕ຺ວາ ນິສ຺ເສຓິມຕ຺ຖເກ ຐປາເປສິ, ຕຕ຺ເຖວ ຈ ມຫາມລ຺ເລ ພທ຺ຘກຈ຺ເຉ ຫຕ຺ເຖຫິ ມຸຄ຺ຄເຣ ຄາຫາເປຕ຺ວາ ຐເປຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ກູຏຕາປສາ ອຕິວິຍ ມໍ ວິເຫຐຍິໍສຸ, ເຕສໍ ປາສາທໂຕ ໂອຕຣຓກາເລ ກູເຏຫິ ປິຈ຺ຉິລ຺ລໍ ໂສປານມຕ຺ຖເກ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສີເສ ມຸຄ຺ຄເຣຫິ ໂປເຖຕ຺ວາ ຄເລ ຄເຫຕ຺ວາ ໂສປາເນ ຂິປຖາ’’ຕິ. ໂສປານປາທມູເລ ປນ ຈຓ຺ເຑ ກຸກ຺ກຸເຣ ພນ຺ຘາເປສິ.

ຕາປສາປິ ‘‘ສ຺ເວ ຣາຊເຄເຫ ຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ໂອວທິໍສຸ – ‘‘ມາຣິສາ ຣາຊເຄຫໍ ນາມ ສາສງ຺ກໍ ສປ຺ປຏິຠຍໍ, ປພ຺ພຊິເຕຫິ ນາມ ຉທ຺ວາຣາຣມ຺ມເຓ ສຎ຺ຎເຕຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ, ທິຏ຺ຐທິຏ຺ເຐ ອາຣມ຺ມເຓ ນິມິຕ຺ຕໍ ນ ຄເຫຕພ຺ພໍ, ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ສໍວໂຣ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

ປຸນທິວເສ ຠິກ຺ຂາຈາຣເວລໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ວາກຈີຣໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ອຊິນຈມ຺ມໍ ເອກໍສຄຕໍ ກຕ຺ວາ ຊຏາກລາປໍ ສຓ຺ຐເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂາຠາຊນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຏິປາຏິຍາ ຣາຊນິເວສນໍ ອຠິຣຸຬ຺ຫາ. ຣາຊາ ອາຣຸຬ຺ຫຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ຄູຖໂກຬຸມ຺ພມຸຂໂຕ ກທລິປຕ຺ຕໍ ນີຫຣາເປສິ. ທຸຄ຺ຄນ຺ໂຘ ຕາປສານໍ ນາສປຸຏໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄປາຕນາກາຣປຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ. ມຫາຕາປໂສ ຣາຊານໍ ໂອໂລເກສິ. ຣາຊາ – ‘‘ເອຕ຺ຖ ໂຠນ຺ໂຕ ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕຸ ເຈວ ຫຣນ຺ຕຸ ຈ, ຕຸມ຺ຫາກເມຕໍ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ, ຫິຍ຺ໂຍ ອຫໍ ຕຸມ຺ເຫ ປຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີຕິ ອາຄໂຕ, ຕຸມ຺ເຫ ປນ ມໍເຍວ ຆຏ຺ເຏນ຺ໂຕ ວິຊ຺ຌນ຺ຕາ ປຣິສມຊ຺ເຌ ກຖຍິຕ຺ຖ, ຕຸມ຺ຫາກມິທໍ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ, ຠຸຎ຺ຊຖາ’’ຕິ ມຫາຕາປສສ຺ສ ອຸລຸງ຺ເກນ ຄູຖໍ ອຸປນາເມສິ. ມຫາຕາປໂສ ຘີ ຘີຕິ ວທນ຺ໂຕ ປຏິນິວຕ຺ຕິ. ‘‘ເອຕ຺ຕເກເນວ ຄຈ຺ຉິສ຺ສຖ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິ ໂສປາເນ ກູເຏຫິ ປິຈ຺ຉິລ຺ລໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ ມລ຺ລານໍ ສຎ຺ຎມທາສິ. ມລ຺ລາ ມຸຄ຺ຄເຣຫິ ສີສານິ ໂປເຖຕ຺ວາ ຄີວາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂສປາເນ ຂິປິໍສຸ, ເອໂກປິ ໂສປາເນ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ, ປວຏ຺ຏມານາ ໂສປານປາທມູລໍເຍວ ປາປຸຓິໍສຸ. ສມ຺ປຕ຺ເຕ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ຈຓ຺ຑກຸກ຺ກຸຣາ ປຏປຏາຕິ ລຸຎ຺ຈມານາ ຂາທິໍສຸ. ໂຍປິ ເນສໍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປລາຍຕິ, ໂສປິ ອາວາເຏ ປຕຕິ, ຕຕ຺ຣາປິ ນໍ ກຸກ຺ກຸຣາ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕິເຍວ. ອິຕິ ເນສໍ ກຸກ຺ກຸຣາ ອຏ຺ຐິສງ຺ຂລິກເມວ ອວເສສຍິໍສຸ. ເອວໍ ໂສ ຣາຊາ ຕປສມ຺ປນ຺ເນ ປຎ຺ຈສເຕ ຕາປເສ ເອກທິວເສເນວ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປສິ.

ອຖສ຺ສ ຣຏ຺ເຐ ເທວຕາ ປຸຣິມນເຍເນວ ປຸນ ນວວຸຏ຺ຐິໂຍ ປາເຕສຸໍ. ຕສ຺ສ ຣຊ຺ຊໍ ສຏ຺ຐິໂຍຊນຸພ຺ເພເຘນ ວາລິກຖເລນ ອວຈ຺ຉາທິຍິຕ຺ຖ. ເຕນາຫ ສຣຠງ຺ໂຄ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ –

‘‘ໂຍ ສຎ຺ຎເຕ ປພ຺ພຊິເຕ ອວຎ຺ຈຍິ,

ຘມ຺ມໍ ຠຓນ຺ເຕ ສມເຓ ອທູສເກ;

ຕໍ ນາຬິເກຣໍ ສຸນຂາ ປຣຕ຺ຖ,

ສງ຺ຄມ຺ມ ຂາທນ຺ຕິ ວິຜນ຺ທມານ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໗.໗໑);

ເອວໍ ກາລິງ຺ຄາຣຎ຺ຎສ຺ສ ອຣຎ຺ຎຠູຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຕີເຕ ປນ ພາຣາຓສິນຄເຣ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ ນາມ ຈຕ຺ຕາລີສໂກຏິວິຠວສ຺ສ ເສຏ຺ຐິໂນ ເອກາ ຘີຕາ ອໂຫສິ ທສ຺ສນີຍາ ປາສາທິກາ. ສາ ຣູປໂຠຄກຸລສມ຺ປຕ຺ຕິສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ພຫູນໍ ປຕ຺ຖນີຍາ ອໂຫສິ. ໂຍ ປນສ຺ສາ ວາເຣຍ຺ຍຕ຺ຖາຍ ປຫິຓາຕິ, ຕໍ ຕໍ ທິສ຺ວານສ຺ສ ຊາຕິຍໍ ວາ ຫຕ຺ຖປາທາທີສຸ ວາ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ໂທສໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ‘‘ໂກ ເອສ ທຸຊ຺ຊາໂຕ ທຸສ຺ສຓ຺ຐິໂຕ’’ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ – ‘‘ນີຫຣຖ ນ’’ນ຺ຕິ ນີຫຣາເປຕ຺ວາ ‘‘ເອວຣູປມ຺ປິ ນາມ ອທ຺ທສໍ, ອຸທກໍ ອາຫຣຖ, ອກ຺ຂີນິ ໂຘວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອກ຺ຂີນິ ໂຘວຕິ. ຕສ຺ສາ ທິຏ຺ຐໍ ທິຏ຺ຐໍ ວິປ຺ປກາຣໍ ປາເປຕ຺ວາ ນີຫຣາເປຕີຕິ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂາ ອຸທປາທິ, ມູລນາມໍ ອນ຺ຕຣຘາຍິ.

ສາ ເອກທິວສໍ ຄງ຺ຄາຍ ອຸທກກີຬໍ ກີຬິສ຺ສາມີຕິ ຕິຕ຺ຖໍ ສຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ ປຫູຕໍ ຂາທນີຍໂຠຊນີຍໍ ສກເຏສຸ ປູຣາເປຕ຺ວາ ພຫູນິ ຄນ຺ຘມາລາທີນິ ອາທາຍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຍານໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຎາຕິຄຓປຣິວຸຕາ ເຄຫມ຺ຫາ ນິກ຺ຂມິ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ມຫາປຸຣິໂສ ຈຓ຺ຑາລໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ພຫິນຄເຣ ຈມ຺ມເຄເຫ ວສຕິ, ມາຕງ຺ໂຄຕ຺ເວວສ຺ສ ນາມໍ ອໂຫສິ. ໂສ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ ອນ຺ໂຕນຄຣໍ ປວິສິຕຸກາໂມ ເອກໍ ນີລປິໂລຕິກໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ເອກໍ ຫຕ຺ເຖ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ເອເກນ ຫຕ຺ເຖນ ປຈ຺ຉິໍ, ເອເກນ ຆຓ຺ຑໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຸສ຺ສຣຖ ອຍ຺ຍາ, ຈຓ຺ຑາໂລຫ’’ນ຺ຕິ ຊານາປນຕ຺ຖໍ ຕໍ ວາເທນ຺ໂຕ ນີຈຈິຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ທິຏ຺ຐທິຏ຺ເຐ ມນຸສ຺ເສ ນມສ຺ສມາໂນ ນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ມຫາປຖໍ ປຏິປຊ຺ຊິ.

ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ ຆຓ຺ຑສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ສາຓິອນ຺ຕເຣນ ໂອໂລເກນ຺ຕີ ທູຣໂຕວ ຕໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ກິເມຕ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ມາຕງ຺ໂຄ ອຍ຺ເຍຕິ. ‘‘ກິໍ ວຕ, ໂຠ, ອກຸສລໍ ອກຣມ຺ຫ, ກສ຺ສາຍໍ ນິສ຺ສນ຺ໂທ, ວິນາໂສ ນຸ ໂຂ ເມ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ, ມງ຺ຄລກິຈ຺ເຈນ ນາມ ຄຈ຺ຉມານາ ຈຓ຺ຑາລໍ ອທ຺ທສ’’ນ຺ຕິ ສຣີຣໍ ກມ຺ເປຕ຺ວາ ຊິຄຸຈ຺ຉມານາ ເຂຬໍ ປາເຕຕ຺ວາ ຘາຕິໂຍ ອາຫ – ‘‘ເວເຄນ ອຸທກໍ ອາຫຣຖ, ຈຓ຺ຑາໂລ ທິຏ຺ໂຐ, ອກ຺ຂີນິ ເຈວ ນາມ ຄຫິຕມຸຂຎ຺ຈ ໂຘວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ໂຘວິຕ຺ວາ ຣຖໍ ນິວຕ຺ຕາເປຕ຺ວາ ສພ຺ພປຏິຍາທານໍ ເຄຫໍ ເປເສຕ຺ວາ ປາສາທໍ ອຠິຣຸຫິ. ສຸຣາໂສຓ຺ຑາທໂຍ ເຈວ ຕສ຺ສາ ອຸປຏ຺ຐາກມນຸສ຺ສາ ຈ ‘‘ກຸຫິໍ, ໂຠ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ, ອິມາຍປິ ເວລາຍ ນາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕາ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ສຸຕ຺ວາ – ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ວຕ, ໂຠ, ສຸຣາມໍສຄນ຺ຘມາລາທິສກ຺ກາຣໍ ຈຓ຺ຑາລໍ ນິສ຺ສາຍ ອນຸຠວິຕຸໍ ນ ລຠິມ຺ຫ, ຄຓ຺ຫຖ ຈຓ຺ຑາລ’’ນ຺ຕິ ຄຕຏ຺ຐານໍ ຄເວສິຕ຺ວາ ນິຣາປຣາຘໍ ມາຕງ຺ຄປຓ຺ຑິຕໍ ຕຊ຺ຊິຕ຺ວາ – ‘‘ອເຣ ມາຕງ຺ຄ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ສກ຺ກາຣໍ ອນຸຠວິຕຸໍ ນ ລຠິມ຺ຫາ’’ຕິ ເກເສສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ຠູມິຍໍ ປາເຕຕ຺ວາ ຊາຓຸກປ຺ປຣປາສາຓາທີຫິ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ມໂຕຕິ ສຎ຺ຎາຍ ປາເທ ຄເຫຕ຺ວາ ກຑ຺ຒນ຺ຕາ ສງ຺ກາຣກູເຏ ຉຑ຺ເຑສຸໍ.

ມຫາປຸຣິໂສ ສຎ຺ຎໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖປາເທ ປຣາມສິຕ຺ວາ – ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ ກໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ – ‘‘ນ ອຎ຺ຎໍ ກຎ຺ຈິ, ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ‘‘ສຈາຫໍ ປຸຣິໂສ, ປາເທສຸ ນໍ ນິປາເຕສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເວຘມາໂນ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ກຸລທ຺ວາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ – ‘‘ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກໍ ລຠນ຺ໂຕ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມິ, ອລຠນ຺ຕສ຺ສ ເອຕ຺ເຖວ ມຣຓ’’ນ຺ຕິ ເຄຫງ຺ຄເຓ ນິປຊ຺ຊິ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ຊມ຺ພຸທີເປ ອຍໍ ຘມ຺ມຕາ ໂຫຕິ – ຍສ຺ສ ຈຓ຺ຑາໂລ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຄພ຺ຠທ຺ວາເຣ ນິປນ຺ໂນ ມຣຕິ, ເຍ ຈ ຕສ຺ມິໍ ຄພ຺ເຠ ວສນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ຈຓ຺ຑາລາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຄຫມຊ຺ຌມ຺ຫິ ມເຕ ສພ຺ເພ ເຄຫວາສິໂນ, ທ຺ວາຣມ຺ຫິ ມເຕ ອຸຠໂຕ ອນນ຺ຕຣເຄຫວາສິກາ, ອງ຺ຄຓມ຺ຫິ ມເຕ ອິໂຕ ສຕ຺ຕ ອິໂຕ ສຕ຺ຕາຕິ ຈຸທ຺ທສເຄຫວາສິໂນ ສພ຺ເພ ຈຓ຺ຑາລາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ປນ ອງ຺ຄເຓ ນິປຊ຺ຊິ.

ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ອາໂຣເຈສຸໍ – ‘‘ມາຕງ຺ໂຄ ເຕ ສາມິ ເຄຫງ຺ຄເຓ ປຕິໂຕ’’ຕິ ຄຈ຺ຉຖ ຠເຓ, ກິໍ ກາຣຓາຕິ ວຕ຺ວາ ເອກມາສກໍ ທຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາເປຖາຕິ. ເຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ກິຣ ມາສກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐຫາ’’ຕິ ວທິໍສຸ. ໂສ – ‘‘ນາຫໍ ມາສກຕ຺ຖາຍ ນິປນ຺ໂນ, ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ສ຺ວາຫໍ ນິປນ຺ໂນ’’ຕິ ອາຫ. ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ໂກ ໂທໂສຕິ? ກິໍ ຕສ຺ສາ ໂທສໍ ນ ປສ຺ສຖ, ນິຣປຣາໂຘ ອຫໍ ຕສ຺ສາ ມນຸສ຺ເສຫິ ພ຺ຍສນໍ ປາປິໂຕ, ຕໍ ລຠນ຺ໂຕວ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມິ, ອລຠນ຺ໂຕ ນ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີຕິ.

ເຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ອາໂຣເຈສຸໍ. ເສຏ຺ຐິ ຘີຕຸ ໂທສໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ເອກໍ ກຫາປຓໍ ເທຖາ’’ຕິ ເປເສຕິ. ໂສ ‘‘ນ ອິຈ຺ຉາມິ ກຫາປຓໍ, ຕເມວ ອິຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ອາຫ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິ ຈ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ຈ – ‘‘ເອກາເຍວ ໂນ ປິຍຘີຕາ, ປເວຓິຍາ ຆຏໂກ ອຎ຺ໂຎ ທາຣໂກປິ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ສໍເວຄປ຺ປຕ຺ຕາ – ‘‘ຄຈ຺ຉຖ ຕາຕາ, ໂກຈິ ອມ຺ຫາກໍ ອສຫນໂກ ເອຕໍ ຊີວິຕາປິ ໂວໂຣເປຍ຺ຍ, ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ມເຕ ສພ຺ເພ ມຍໍ ນຏ຺ຐາ ໂຫມ, ອາຣກ຺ຂມສ຺ສ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ອາຣກ຺ຂໍ ສໍວິຘາຍ ຍາຄຸໍ ເປສຍິໍສຸ, ຠຕ຺ຕໍ ຘນໍ ເປສຍິໍສຸ, ເອວໍ ໂສ ສພ຺ພໍ ປຏິກ຺ຂິປິ. ເອວໍ ເອໂກ ທິວໂສ ຄໂຕ; ທ຺ເວ, ຕໂຍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ, ປຎ຺ຈ ທິວສາ ຄຕາ.

ຕໂຕ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕເຄຫວາສິກາ ອຸຏ຺ຐາຍ – ‘‘ນ ສກ຺ໂກມ ມຍໍ ຕຸມ຺ເຫ ນິສ຺ສາຍ ຈຓ຺ຑາລາ ຠວິຕຸໍ, ອມ຺ເຫ ມາ ນາເສຖ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ທາຣິກໍ ທຕ຺ວາ ເອຕໍ ອຸຏ຺ຐາເປຖາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ເຕ ສຕມ຺ປິ ສຫສ຺ສມ຺ປິ ສຕສຫສ຺ສມ຺ປິ ປຫິຓິໍສຸ, ໂສ ປຏິກ຺ຂິປເຕວ. ເອວໍ ຉ ທິວສາ ຄຕາ. ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ອຸຠໂຕ ຈຸທ຺ທສເຄຫວາສິກາ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ – ‘‘ນ ມຍໍ ຈຓ຺ຑາລາ ຠວິຕຸໍ ສກ຺ໂກມ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ອກາມການມ຺ປິ ມຍໍ ເອຕສ຺ສ ທາຣິກໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ.

ມາຕາປິຕໂຣ ໂສກສລ຺ລສມປ຺ປິຕາ ວິສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ສຍເນ ນິປຕິໍສຸ. ອຸຠໂຕ ຈຸທ຺ທສເຄຫວາສິໂນ ປາສາທໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ສຸປຸປ຺ຜິຕກິໍສຸກສາຂໍ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕາ ວິຍ ຕສ຺ສາ ສພ຺ພາຠຣຓານິ ໂອມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ນເຂຫິ ສີມນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເກເສ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ນີລສາຏກໍ ນິວາສາເປຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖ ນີລປິໂລຕິກຂຓ຺ຑໍ ເວເຐຕ຺ວາ ກຓ຺ເຓສຸ ຕິປຸປຏ຺ຏເກ ປິຬນ຺ຘາເປຕ຺ວາ ຕາລປຓ຺ຓປຈ຺ຉິໍ ທຕ຺ວາ ປາສາທໂຕ ໂອຕາຣາເປຕ຺ວາ ທ຺ວີສຸ ພາຫາສຸ ຄເຫຕ຺ວາ – ‘‘ຕວ ສາມິກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຍາຫີ’’ຕິ ມຫາປຸຣິສສ຺ສ ອທໍສຸ.

ນີລຸປ຺ປລມ຺ປິ ອຕິຠາໂຣຕິ ອນຸກ຺ຂິຕ຺ຕປຸພ຺ພາ ສຸຂຸມາລທາຣິກາ ‘‘ອຸຏ຺ຐາຫິ ສາມິ, ຄຈ຺ຉາມາ’’ຕິ ອາຫ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ນິປນ຺ນໂກວ ອາຫ ‘‘ນາຫໍ ອຸຏ຺ຐຫາມີ’’ຕິ. ອຖ ກິນ຺ຕິ ວທາມີຕິ. ‘‘ອຸຏ຺ເຐຫິ ອຍ຺ຍ ມາຕງ຺ຄາ’’ຕິ ເອວໍ ມໍ ວທາຫີຕິ. ສາ ຕຖາ ອໂວຈ. ນ ຕຸຍ຺ຫໍ ມນຸສ຺ສາ ອຸຏ຺ຐານສມຕ຺ຖໍ ມໍ ອກໍສຸ, ພາຫາຍ ມໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາເປຫີຕິ. ສາ ຕຖາ ອກາສິ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອຸຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ວິຍ ປຣິວຏ຺ເຏຕ຺ວາ ຠູມິຍໍ ປຕິຕ຺ວາ – ‘‘ນາສິຕໍ, ໂຠ, ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ປຐມໍ ມນຸສ຺ເສຫິ ໂກຏ຺ຏາເປຕ຺ວາ, ອິທານິ ສຍໍ ໂກຏ຺ເຏຕີ’’ຕິ ວິຣວິຕ຺ຖ. ສາ ກິໍ ກໂຣມິ ອຍ຺ຍາຕິ? ທ຺ວີຫິ ຫຕ຺ເຖຫິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາເປຫີຕິ. ສາ ຕຖາ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉາມ ສາມີຕິ. ຄຈ຺ຉາ ນາມ ອຣຎ຺ເຎ ໂຫນ຺ຕິ, ມຍໍ ມນຸສ຺ສາ, ອຕິໂກຏ຺ຏິໂຕມ຺ຫິ ຕຸຍ຺ຫໍ ມນຸສ຺ເສຫິ, ນ ສກ຺ໂກມິ ປທສາ ຄນ຺ຕຸໍ, ປິຏ຺ຐິຍາ ມໍ ເນຫີຕິ. ສາ ໂອນມິຕ຺ວາ ປິຏ຺ຐິໍ ອທາສິ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອຠິຣຸຫິ. ກຸຫິໍ ເນມິ ສາມີຕິ? ພຫິນຄຣໍ ເນຫີຕິ. ສາ ປາຈີນທ຺ວາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ – ‘‘ອິຘ ເຕ ສາມິ ວສນຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ກຕຣຏ຺ຐານໍ ເອຕນ຺ຕິ? ປາຈີນທ຺ວາຣໍ ສາມີຕິ. ປາຈີນທ຺ວາເຣ ຈຓ຺ຑາລປຸຕ຺ຕາ ວສິຕຸໍ ນ ລຠນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໍ ອນາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາວ ສພ຺ພທ຺ວາຣານິ ອາຫິຓ຺ຑາເປສິ. ກສ຺ມາ? ຠວຄ຺ຄປຕ຺ຕມສ຺ສາ ມານໍ ປາເຕສ຺ສາມີຕິ. ມຫາຊໂນ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິມກາສິ – ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ຕຸມ຺ຫາທິສໍ ອຎ຺ໂຎ ເອຕິສ຺ສາ ມານໍ ເຠທໂກ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ.

ສາ ປຈ຺ຉິມທ຺ວາຣໍ ປຕ຺ວາ ‘‘ອິຘ ເຕ ສາມິ ວສນຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ກຕຣຏ຺ຐານໍ ເອຕນ຺ຕິ? ປຈ຺ຉິມທ຺ວາຣໍ ສາມີຕິ. ອິມິນາ ທ຺ວາເຣນ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຈມ຺ມເຄຫໍ ໂອໂລເກນ຺ຕີ ຄຈ຺ຉາຕິ. ສາ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ຈມ຺ມເຄຫໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ວສນຏ຺ຐານໍ ສາມີ’’ຕິ? ອາມາຕິ ປິຏ຺ຐິໂຕ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ຈມ຺ມເຄຫໍ ປາວິສິ.

ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕຏ຺ຐທິວເສ ວສນ຺ໂຕ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຄເວສນຘີໂຣ ເອຕ຺ຕເກສຸ ທິວເສສຸ ນ ຈ ຊາຕິສມ຺ເຠທມກາສິ. ‘‘ມຫາກຸລສ຺ສ ຘີຕາ ສເຈ ມໍ ນິສ຺ສາຍ ມຫນ຺ຕໍ ຍສໍ ນ ປາປຸຓາຕິ, ນ ຈມ຺ຫາຫໍ ຈຕຸວີສຕິຍາ ພຸທ຺ຘານໍ ອນ຺ເຕວາສິໂກ. ເອຕິສ຺ສາ ປາທໂຘວນອຸທເກນ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ຣາຊູນໍ ອຠິເສກກິຈ຺ຈໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ປຸນ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຄາຣມຊ຺ເຌວສນ຺ໂຕ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ, ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ປນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິເກ ມຍໍ ປຸພ຺ເພ ເອກຈຣາ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາປິ ອກຕ຺ວາປິ ສກ຺ກາ ຊີວິຕຸໍ, ອິທານິ ປນ ທາຣຠຣຓໍ ປຏິປນ຺ນມ຺ຫ, ກມ຺ມໍ ອກຕ຺ວາ ນ ສກ຺ກາ ຊີວິຕຸໍ, ຕ຺ວໍ ຍາວາຫໍ ອາຄຈ຺ຉາມິ, ຕາວ ມາ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕ຺ຖາ’’ຕິ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສຸສານາທີສຸ ນນ຺ຕການິ ສງ຺ກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ນິວາສນປາຣຸປນໍ ກຕ຺ວາ ສມຓປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ເອກຈໂຣ ລທ຺ຘກາຍວິເວໂກ ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ປຎ຺ຈ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອິທານິ ສກ຺ກາ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ອວສ຺ສເຍນ ມຍາ ຠວິຕຸ’’ນ຺ຕິ ພາຣາຓສິອຠິມຸໂຂ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂໍ ຈຣມາໂນ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ເຄຫາຠິມຸໂຂ ອຄມາສິ.

ສາ ຕໍ ທ຺ວາເຣ ຐິຕໍ ທິສ຺ວາ ອສຎ຺ຊານນ຺ຕີ – ‘‘ອຕິຈ຺ຉຖ, ຠນ຺ເຕ, ຈຓ຺ຑາລານໍ ວສນຏ຺ຐານເມຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ອຏ຺ຐາສິ. ສາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ໂອໂລເກນ຺ຕີ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖຫິ ອຸຣໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ວິຣວມານາ ປາທມູເລ ປຕິຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ຍທິ ເຕ ສາມິ ເອທິສໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິ, ກສ຺ມາ ມໍ ມຫຕາ ຍສາ ປຣິຫາເປຕ຺ວາ ອນາຖໍ ອກາສີ’’ຕິ. ນານປ຺ປກາຣໍ ປຣິເທວໍ ປຣິເທວິຕ຺ວາ ອກ຺ຂີນິ ປຸຎ຺ຉມານາ ອຸຏ຺ຐາຍ ຠິກ຺ຂາຠາຊນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕເຄເຫ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂໍ ອທາສິ. ມຫາປຸຣິໂສ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິເກ ມາ ໂສຈິ ມາ ປຣິເທວິ, ອຫໍ ຕຸຍ຺ຫໍ ປາທໂຘວນອຸທເກນ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ຣາຊູນໍ ອຠິເສກກິຈ຺ຈໍ ກາເຣຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ, ຕ຺ວໍ ປນ ເອກໍ ມມ ວຈນໍ ກໂຣຫິ, ນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ‘ນ ມຍ຺ຫໍ ສາມິໂກ ຈຓ຺ຑາໂລ, ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ມຍ຺ຫໍ ສາມິໂກ’ຕິ ອຸຄ຺ໂຆສຍມານາ ສກລນຄຣໍ ຈຣາຫີ’’ຕິ.

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ – ‘‘ປກຕິຍາປິ ອຫໍ ສາມິ ມຸຂໂທເສເນວ ພ຺ຍສນໍ ປຕ຺ຕາ, ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາເມວໍ ວຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ – ‘‘ກິໍ ປນ ຕຍາ ມຍ຺ຫໍ ອຄາເຣ ວສນ຺ຕສ຺ສ ອລິກວຈນໍ ສຸຕປຸພ຺ພໍ, ອຫໍ ຕທາປິ ອລິກໍ ນ ຠຓາມິ, ອິທານິ ປພ຺ພຊິໂຕ ກິໍ ວກ຺ຂາມິ, ສຈ຺ຈວາທີ ປຸຣິໂສ ນາມາຫ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ – ‘‘ອຊ຺ຊ ປກ຺ຂສ຺ສ ອຏ຺ຐມີ, ຕ຺ວໍ ‘ອິໂຕ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສຈ຺ຈເຍນ ອຸໂປສຖທິວເສ ມຍ຺ຫໍ ສາມິໂກ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ມມ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄມິສ຺ສຕີ’ຕິ ສກລນຄເຣ ອຸຄ຺ໂຆເສຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ.

ສາ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐາ ສູຣາ ຫຸຕ຺ວາ ສາຍໍປາຕໍ ນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ຕຖາ ອຸຄ຺ໂຆເສສິ. ມນຸສ຺ສາ ປາຓິນາ ປາຓິໍ ປຫຣນ຺ຕາ – ‘‘ປສ຺ສຖ, ອມ຺ຫາກໍ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ ຈຓ຺ຑາລປຸຕ຺ຕໍ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມານໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ ຫສນ຺ຕາ ເກຬິໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ສາ ປຸນທິວເສປິ ຕເຖວ ສາຍໍປາຕໍ ປວິສິຕ຺ວາ – ‘‘ອິທານິ ຉາຫຈ຺ຈເຍນ, ປຎ຺ຈາຫ-ຈຕູຫ-ຕີຫ-ທ຺ວີຫ-ເອກາຫຈ຺ຈເຍນ ມຍ຺ຫໍ ສາມິໂກ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ມມ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຸຄ຺ໂຆເສສິ.

ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຈິນ຺ຕຍິໍສຸ – ‘‘ອຍໍ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ ອຕິສູຣາ ຫຸຕ຺ວາ ກເຖຕິ, ກທາຈິ ເອວໍ ສິຍາ, ເອຖ ມຍໍ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ວສນຏ຺ຐານໍ ປຏິຊຄ຺ຄາມາ’’ຕິ ຈມ຺ມເຄຫສ຺ສ ພາຫິຣຠາຄໍ ສມນ຺ຕາ ຕຈ຺ຉາເປຕ຺ວາ ວາລິກໍ ໂອກິຣິໍສຸ. ສາປິ ອຸໂປສຖທິວເສ ປາໂຕວ ນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ‘‘ອຊ຺ຊ ມຍ຺ຫໍ ສາມິໂກ ອາຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຸຄ຺ໂຆເສສິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຈິນ຺ຕຍິໍສຸ – ‘‘ອຍໍ ໂຠ ນ ທູຣໍ ອປທິສ຺ສຕິ, ອຊ຺ຊ ກິຣ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ ອາຄມິສ຺ສຕິ, ວສນຏ຺ຐານໍ ສໍວິທຫາມາ’’ຕິ ຈມ຺ມເຄຫໍ ສມຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ ຫຣິຕູປລິຕ຺ຕໍ ອຫຕວຕ຺ເຖຫິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມຫາຣຫໍ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອຸປຣິ ເຈລວິຕານໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຄນ຺ຘມາລທາມານິ ໂອສາຣຍິໍສຸ. ເຕສໍ ປຏິຊຄ຺ຄນ຺ຕານໍເຍວ ສູຣິໂຍ ອຕ຺ຖໍ ຄໂຕ.

ມຫາປຸຣິໂສ ຈນ຺ເທ ອຸຄ຺ຄຕມຕ຺ເຕ ອຠິຎ຺ຎາປາທກຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ກາມາວຈຣຈິຕ຺ເຕນ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ທ຺ວາທສໂຍຊນິກໍ ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕຠາວໍ ມາເປຕ຺ວາ ເວຫາສໍ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ຈນ຺ທວິມານສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປວິສິຕ຺ວາ ວນນ຺ຕໂຕ ອພ຺ຠຸສ຺ສກ຺ກມານໍ ຈນ຺ທໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຈນ຺ທວິມານໍ ໂອຫາຍ ປຸຣໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ມຫາຊໂນ ມໍ ປສ຺ສຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາສິ. ມຫາຊໂນ ທິສ຺ວາ – ‘‘ສຈ຺ຈໍ, ໂຠ, ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ວຈນໍ, ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມານໍ ປູເຊສ຺ສາມາ’’ຕິ ຄນ຺ຘມາລໍ ອາທາຍ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາຍ ຆຣໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສິ. ມຫາປຸຣິໂສ ມຕ຺ຖກມຕ຺ຖເກນ ສຕ຺ຕວາເຣ ພາຣາຓສິໍ ອນຸປຣິຄນ຺ຕ຺ວາ ມຫາຊເນນ ທິຏ຺ຐຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ທ຺ວາທສໂຍຊນິກໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສປ຺ປມາຓເມວ ມາເປຕ຺ວາ ມຫາຊນສ຺ສ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວ ຈມ຺ມເຄຫໍ ປາວິສິ. ມຫາຊໂນ ທິສ຺ວາ – ‘‘ໂອຕິຓ຺ໂຓ ໂນ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ, ສາຓິໍ ອາຫຣຖາ’’ຕິ ນິເວສນໍ ມຫາສາຓິຍາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິໂຕ.

ມຫາປຸຣິໂສປິ ສິຣິສຍນມຊ຺ເຌ ນິສີທິ. ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາ ສມີເປ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ນໍ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ອຸຕຸສມໂຍ ເຕ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິເກ’’ຕິ. ອາມ ອຍ຺ຍາຕິ. ມຍາ ທິນ຺ນໍ ປຸຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຫີຕິ ອງ຺ຄຸຏ຺ຐເກນ ນາຠິມຓ຺ຑລໍ ຜຸສິ. ຕສ຺ສາ ປຣາມສເນເນວ ຄພ຺ໂຠ ປຕິຏ຺ຐາສິ. ມຫາປຸຣິໂສ – ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ເຕ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິເກ ປາທໂຘວນອຸທກໍ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ຣາຊູນໍ ອຠິເສໂກທກໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕ຺ວໍ ຕິຏ຺ຐາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕຠາວໍ ມາເປຕ຺ວາ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວ ມຫາຊນສ຺ສ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ເວຫາສໍ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ຈຓ຺ຑມຓ຺ຑລເມວ ປວິຏ຺ໂຐ. ສາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ພ຺ຣຫ຺ມປຊາປຕີ ນາມ ຊາຕາ. ປາທໂຘວນອຸທກໍ ລຠນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ – ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມປຊາປຕິໍ ອນ຺ໂຕນຄເຣ ວສາເປສ຺ສາມາ’’ຕິ ສຸວຓ຺ຓສິວິກາຍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຍາວ ສຕ຺ຕມໂກຏິຍາ ອປຣິສຸທ຺ຘຊາຕິກສ຺ສ ສິວິກໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ອທໍສຸ. ໂສຬສ ຊາຕິມນ຺ຕພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຄຓ຺ຫິໍສຸ. ເສສາ ຄນ຺ຘປຸປ຺ຜາທີຫິ ປູເຊຕ຺ວາ ນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ – ‘‘ນ ສກ຺ກາ, ໂຠ, ອຸຈ຺ຉິຏ຺ຐເຄເຫ ພ຺ຣຫ຺ມປຊາປຕິຍາ ວສິຕຸໍ, ວຕ຺ຖຸໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເຄຫໍ ກຣິສ຺ສາມ, ຍາວ ປນ ຕໍ ກຣີຍຕິ, ຕາວ ມຓ຺ຑເປວ ວສຕູ’’ຕິ ມຓ຺ຑເປ ວສາເປສຸໍ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຈກ຺ຂຸປເຖ ຐຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕຸກາມາ ກຫາປຓໍ ທຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕຸໍ ລຠນ຺ຕິ, ສວນູປຈາເຣ ວນ຺ທິຕຸກາມາ ສຕໍ ທຕ຺ວາ ລຠນ຺ຕິ, ອາສນ຺ເນ ປກຕິກຖໍ ສວນຏ຺ຐາເນ ວນ຺ທິຕຸກາມາ ປຎ຺ຈສຕານິ ທຕ຺ວາ ລຠນ຺ຕິ, ປາທປິຏ຺ຐິຍໍ ສີສໍ ຐເປຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕຸກາມາ ສຫສ຺ສໍ ທຕ຺ວາ ລຠນ຺ຕິ, ປາທໂຘວນອຸທກໍ ປຕ຺ຖຍມານາ ທສສຫສ຺ສານິ ທຕ຺ວາ ລຠນ຺ຕິ. ພຫິນຄຣໂຕ ອນ຺ໂຕນຄເຣ ຍາວ ມຓ຺ຑປາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິຍາ ລທ຺ຘຘນໍເຍວ ໂກຏິສຕມຕ຺ຕໍ ອໂຫສິ.

ສກລຊມ຺ພຸທີໂປ ສງ຺ຂຸຠິ, ຕໂຕ ສພ຺ພຣາຊາໂນ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມປຊາປຕິຍາ ປາທໂຘວເນນ ອຠິເສກໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ສຕສຫສ຺ສໍ ເປເສຕ຺ວາ ລຠິໍສຸ. ມຓ຺ຑເປ ວສນ຺ຕິຍາ ເອວ ຄພ຺ຠວຸຏ຺ຐານໍ ອໂຫສິ. ມຫາປຸຣິສໍ ປຏິຈ຺ຈ ລທ຺ຘກຸມາໂຣ ປາສາທິໂກ ອໂຫສິ ລກ຺ຂຓສມ຺ປນ຺ໂນ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ປຸຕ຺ໂຕ ຊາໂຕຕິ ສກລ ຊມ຺ພຸທີໂປ ເອກໂກລາຫໂລ ອໂຫສິ. ກຸມາຣສ຺ສ ຂີຣມຓິມູລໍ ໂຫຕູຕິ ຕໂຕ ຕໂຕ ອາຄຕຘນໍ ໂກຏິສຫສ຺ສໍ ອໂຫສິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນິເວສນມ຺ປິ ນິຏ຺ຐິຕໍ. ກຸມາຣສ຺ສ ນາມກຣຓໍ ກຣິສ຺ສາມາຕິ ນິເວສນໍ ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ກຸມາຣໍ ຄນ຺ໂຘທເກນ ນ຺ຫາເປຕ຺ວາ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ມຓ຺ຑເປ ຊາຕຕ຺ຕາ ມຓ຺ຑພ຺ໂຍຕ຺ເວວ ນາມໍ ອກໍສຸ.

ກຸມາໂຣ ສຸເຂນ ສໍວຑ຺ຒມາໂນ ສິປ຺ປຸຄ຺ຄຫຓວຍປຕ຺ໂຕຕິ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ສິປ຺ປຊານນກາ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສິປ຺ປໍ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ. ກຸມາໂຣ ເມຘາວີ ປຎ຺ຎວາ ສຸຕໍ ສຸຕໍ ມຸຕໍ ອາວຸຓນ຺ໂຕ ວິຍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຄຫິຕຄຫິຕໍ ສຸວຓ຺ຓຆເຏ ປກ຺ຂິຕ຺ຕເຕລໍ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ຍາວຕາ ວາຈຸຄ຺ຄຕາ ປຣິຍຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ເຕນ ອນຸຄ຺ຄຫິຕາ ນາມ ນາໂຫສິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຕໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຈຣນ຺ຕິ, ໂສປິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ. ເຄເຫ ອສີຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓສຫສ຺ສານິ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ. ເຄຫມ຺ປິສ຺ສ ສຕ຺ຕທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກໍ ມຫນ຺ຕໍ ອໂຫສິ. ເຄເຫ ມງ຺ຄລທິວເສ ຊມ຺ພຸທີປວາສີຫິ ເປສິຕຘນໍ ໂກຏິສຫສ຺ສມຕ຺ຕໍ ອໂຫສິ.

ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອາວຊ຺ເຊສິ – ‘‘ປມຕ຺ໂຕ ນຸ ໂຂ ກຸມາໂຣ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ອຖສ຺ສ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ – ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠຕ຺ໂຕ ຊາໂຕ, ຍຕ຺ຖ ທິນ຺ນໍ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ນ ຊານາຕິ, ຄຈ຺ຉາມິ ນໍ ທເມມີ’’ຕິ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂາຠາຊນໍ ຄເຫຕ຺ວາ – ‘‘ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກາ ອຕິສມ຺ພາຘາ, ນ ສກ຺ກາ ໂກຏ຺ຐເກນ ປວິສິຕຸ’’ນ຺ຕິ ອາກາເສນາຄນ຺ຕ຺ວາ ອສີຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓສຫສ຺ສານໍ ຠຸຎ຺ຊນຏ຺ຐາເນ ອາກາສງ຺ຄເຓ ໂອຕຣິ. ມຓ຺ຑພ຺ຍກຸມາໂຣປິ ສຸວຓ຺ຓກຏຈ຺ຉຸໍ ຄາຫາເປຕ຺ວາ – ‘‘ອິຘ ສູປໍ ເທຖ ອິຘ ໂອທນ’’ນ຺ຕິ ປຣິວິສາເປນ຺ໂຕ ໂພຘິສຕ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ທຓ຺ຑເກນ ຆຏ຺ຏິຕອາສິວິໂສ ວິຍ ກຸປິຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ກຸໂຕ ນຸ ອາຄຈ຺ຉສິ ທຸມ຺ມວາສີ,

ໂອຕລ຺ລໂກ ປໍສຸປິສາຈໂກວ;

ສງ຺ກາຣໂຈຬໍ ປຏິມຸຎ຺ຈ ກຓ຺ເຐ,

ໂກ ເຣ ຕຸວໍ ໂຫສິ ອທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໑);

ອຖ ນໍ ມຫາສຕ຺ໂຕ ອກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາວ ໂອວທນ຺ໂຕ ອາຫ –

‘‘ອນ຺ນໍ ຕເວທໍ ປກຕໍ ຍສສ຺ສິ,

ຕໍ ຂຊ຺ຊເຣ ຠຸຎ຺ຊເຣ ປິຍ຺ຍເຣ ຈ;

ຊານາສິ ມໍ ຕ຺ວໍ ປຣທຕ຺ຕູປຊີວິໍ,

ອຸຕ຺ຕິຏ຺ຐ ປິຓ຺ຑໍ ລຠຕໍ ສປາໂກ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໒);

ໂສ ນຍິທໍ ຕຸມ຺ຫາທິສານໍ ປຏິຍຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ –

‘‘ອນ຺ນໍ ມເມທໍ ປກຕໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ,

ອຕ຺ຖຕ຺ຖິຕໍ ສທ຺ທຫໂຕ ມເມທໍ;

ອເປຫິ ເອຕ຺ໂຕ ກິມິຘຏ຺ຐິໂຕສິ,

ນ ມາທິສາ ຕຸຍ຺ຫໍ ທທນ຺ຕິ ຊມ຺ມາ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໓);

ອຖ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ‘‘ທານໍ ນາມ ສຄຸຓສ຺ສປິ ນິຄ຺ຄຸຓສ຺ສປິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ທາຕພ຺ພໍ, ຍຖາ ຫິ ນິນ຺ເນປິ ຖເລປິ ປຕິຏ຺ຐາປິຕໍ ພີຊໍ ປຖວີຣສໍ ອາໂປຣສຎ຺ຈ ອາຄມ຺ມ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ນິປ຺ຜລໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ສຸເຂຕ຺ເຕ ວປິຕພີຊໍ ວິຍ ຄຸຓວນ຺ເຕ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ຖເລ ຈ ນິນ຺ເນ ຈ ວປນ຺ຕິ ພີຊໍ,

ອນູປເຂຕ຺ເຕ ຜລມາສມານາ;

ເອຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ທທາຫິ ທານໍ,

ອປ຺ເປວ ອາຣາຘເຍ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ເຍ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໔);

ອຖ ກຸມາໂຣ ໂກຘາຠິຠູໂຕ – ‘‘ເກນິມສ຺ສ ມຸຓ຺ຑກສ຺ສ ປເວໂສ ທິນ຺ໂນ’’ຕິ ທ຺ວາຣຣກ຺ຂາທໂຍ ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາ –

‘‘ເຂຕ຺ຕານິ ມຍ຺ຫໍ ວິທິຕານິ ໂລເກ,

ເຍສາຫໍ ພີຊານິ ປຕິຏ຺ຐເປມິ;

ເຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຊາຕິມນ຺ຕູປປນ຺ນາ,

ຕານີຘ ເຂຕ຺ຕານິ ສຸເປສລານີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໕) –

ຄາຖໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ຊມ຺ມໍ ເວຓຸປທເຣນ ໂປເຖຕ຺ວາ ຄີວາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຕ຺ຕປິ ທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ພຫິ ນີຫຣຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອຖ ນໍ ມຫາປຸຣິໂສ ອາຫ –

‘‘ຄິຣິໍ ນເຂນ ຂຓສິ, ອໂຍ ທນ຺ເຕຠິ ຂາທສິ;

ຊາຕເວທໍ ປທຫສິ, ໂຍ ອິສິໍ ປຣິຠາສສີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໙);

ເອວຎ຺ຈ ປນ ວຕ຺ວາ – ‘‘ສເຈ ມ຺ຍາຍໍ ຫຕ຺ເຖ ວາ ປາເທ ວາ ຄຓ຺ຫາເປຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ, ພຫຸໍ ອປຸຎ຺ຎໍ ປສເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ສຕ຺ຕານຸທ຺ທຍຕາຍ ເວຫາສໍ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ໂອຕຣິ. ຠຄວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ ຕມຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ອິທໍ ວຕ຺ວານ ມາຕງ຺ໂຄ, ອິສິ ສຈ຺ຈປຣກ຺ກໂມ;

ອນ຺ຕລິກ຺ຂສ຺ມິໍ ປກ຺ກາມິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອຸທິກ຺ຂຕ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໑໐);

ຕາວເທວ ນຄຣຣກ຺ຂິກເທວຕານໍ ເຊຏ຺ຐກເທວຣາຊາ ມຓ຺ຑພ຺ຍສ຺ສ ຄີວໍ ປຣິວຕ຺ເຕສິ. ຕສ຺ສ ມຸຂໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາມຸຂໍ ຊາຕໍ, ອກ຺ຂີນິ ປຣິວຕ຺ຕານິ, ມຸເຂນ ເຂຬໍ ວມຕິ, ສຣີຣໍ ຖທ຺ຘໍ ສູເລ ອາໂຣປິຕໍ ວິຍ ອໂຫສິ. ອສີຕິສຫສ຺ສາ ປຣິຈາຣກຍກ຺ຂາ ອສີຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓສຫສ຺ສານິ ຕເຖວ ອກໍສຸ. ເວເຄນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມປຊາປຕິຍາ ອາໂຣຈຍິໍສຸ. ສາ ຕຣມານຣູປາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ວິປ຺ປກາຣໍ ທິສ຺ວາ ຄາຖມາຫ –

‘‘ອາເວຘິຕໍ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອຸຕ຺ຕມງ຺ຄໍ,

ພາຫຸໍ ປສາເຣຕິ ອກມ຺ມເນຍ຺ຍໍ;

ເສຕານິ ອກ຺ຂີນິ ຍຖາ ມຕສ຺ສ,

ໂກ ເມ ອິມໍ ປຸຕ຺ຕມກາສິ ເອວ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໑໑);

ອຖສ຺ສາ ອາໂຣເຈສຸໍ –

‘‘ອິຘາຄມາ ສມໂຓ ທຸມ຺ມວາສີ,

ໂອຕລ຺ລໂກ ປໍສຸປິສາຈໂກວ,

ສງ຺ກາຣໂຈຬໍ ປຏິມຸຎ຺ຈ ກຓ຺ເຐ,

ໂສ ເຕ ອິມໍ ປຸຕ຺ຕມກາສິ ເອວ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໑໒);

ສາ ສຸຕ຺ວາວ ອຎ຺ຎາສິ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຍສທາຍໂກ ອຍ຺ໂຍ ອນຸກມ຺ປາຍ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປມຕ຺ຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອາຄໂຕ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ຕໂຕ ອຸປຏ຺ຐາເກ ປຸຈ຺ຉິ –

‘‘ກຕມໍ ທິສໍ ອຄມາ ຠູຣິປຎ຺ໂຎ,

ອກ຺ຂາຖ ເມ ມາຓວາ ເອຕມຕ຺ຖໍ;

ຄນ຺ຕ຺ວານ ຕໍ ປຏິກເຣມຸ ອຈ຺ຈຍໍ,

ອປ຺ເປວ ນໍ ປຸຕ຺ຕ ລເຠມຸ ຊີວິຕ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໑໓);

ເຕ ອາຫໍສຸ –

‘‘ເວຫາຍສໍ ອຄມາ ຠູຣິປຎ຺ໂຎ,

ປຖທ຺ຘຸໂນ ປນ຺ນຣເສວ ຈນ຺ໂທ;

ອປິຈາປິ ໂສ ປຸຣິມທິສໍ ອຄຈ຺ຉິ,

ສຈ຺ຈປ຺ປຏິຎ຺ໂຎ ອິສິ ສາຘຸຣູໂປ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໑໔);

ມຫາປຸຣິໂສປິ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ໂອຕິຓ຺ຓຏ຺ຐານໂຕ ປຏ຺ຐາຍ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ປທວຬຎ຺ຊໍ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທີນໍ ວເສນ ມາ ອນ຺ຕຣຘາຍິຕ຺ຖ, ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາເຍວ ນໍ ປສ຺ສຕຸ, ມາ ອຎ຺ເຎ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ຍາປນມຕ຺ຕໍ ມິສ຺ສໂກທນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຏິກ຺ກມນສາລາຍໍ ນິສິນ຺ໂນ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ໂຖກໍ ຠຸຕ຺ຕາວເສສໍ ຠິກ຺ຂາຠາຊເນເຍວ ຐເປສິ. ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກາປິ ປາສາທາ ໂອຣຸຍ຺ຫ ອນ຺ຕຣວີຖິໍ ປຏິປຊ຺ຊມານາ ປທວຬຎ຺ຊໍ ທິສ຺ວາ – ‘‘ອິທໍ ມຍ຺ຫໍ ຍສທາຍກສ຺ສ ອຍ຺ຍສ຺ສ ປທ’’ນ຺ຕິ ປທານຸສາເຣນາຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຠນ຺ເຕ, ທາເສນ ກຕາປຣາຘໍ ມຍ຺ຫໍ ຂມຖ, ນ ຫິ ຕຸມ຺ເຫ ໂກຘວສິກາ ນາມ, ເທຖ ເມ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຊີວິຕ’’ນ຺ຕິ.

ເອວຎ຺ຈ ປນ ວຕ຺ວາ –

‘‘ອາເວຘິຕໍ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອຸຕ຺ຕມງ຺ຄໍ,

ພາຫຸໍ ປສາເຣຕິ ອກມ຺ມເນຍ຺ຍໍ;

ເສຕານິ ອກ຺ຂີນິ ຍຖາ ມຕສ຺ສ,

ໂກ ເມ ອິມໍ ປຸຕ຺ຕມກາສິ ເອວ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໕.໑໕) –

ຄາຖໍ ອຠາສິ. ມຫາປຸຣິໂສ ອາຫ – ‘‘ນ ມຍໍ ເອວຣູປໍ ກໂຣມ, ປພ຺ພຊິຕໍ ປນ ຫິໍສນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ປພ຺ພຊິເຕສຸ ສຄາຣວາຫິ ຠູຕຍກ຺ຂເທວຕາຫິ ກຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ເກວລໍ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ມໂນປໂທໂສ ມາ ໂຫຕຸ, ເທວຕາຫິ ກຕໍ ໂຫຕຸ, ສຸຂມາປຍາ, ຠນ຺ເຕ, ເທວຕາ, ອປິຈາຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ກຖໍ ປຏິປຊ຺ຊາມີຕິ. ເຕນ ຫິ ໂອສຘໍ ເຕ ກເຖສ຺ສາມິ, ມມ ຠິກ຺ຂາຠາຊເນ ຠຸຕ຺ຕາວເສສໍ ຠຕ຺ຕມຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ໂຖກໍ ອຸທກໍ ອາສິຎ຺ຈິຕ຺ວາ ໂຖກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕວ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ມຸເຂ ປກ຺ຂິປ, ອວເສສໍ ອຸທກຈາຏິຍໍ ອາໂລເຬຕ຺ວາ ອສີຕິຍາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສຫສ຺ສານໍ ມຸເຂ ປກ຺ຂິປາຕິ. ສາ ເອວໍ ກຣິສ຺ສາມີຕິ ຠຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມຫາປຸຣິສໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕຖາ ອກາສິ.

ມຸເຂ ປກ຺ຂິຕ຺ຕມຕ຺ເຕ ເຊຏ຺ຐກເທວຣາຊາ – ‘‘ສາມິມ຺ຫິ ສຍໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ກໂຣນ຺ເຕ ອມ຺ເຫຫິ ນ ສກ຺ກາ ກິຎ຺ຈິ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ ກຸມາຣໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ໂສປິ ຂິປິຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ຂໍ ອປ຺ປຕ຺ຕປຸພ຺ໂພ ວິຍ ປກຕິວຓ຺ໂຓ ອໂຫສິ. ອຖ ນໍ ມາຕາ ອໂວຈ – ‘‘ປສ຺ສ ຕາຕ ຕວ ກຸລຸປການໍ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຣຫິຕານໍ ວິປ຺ປກາຣໍ, ສມຓາ ປນ ນ ເອວຣູປາ ໂຫນ຺ຕິ, ສມເຓ ຕາຕ ໂຠເຊຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ຕໂຕ ເສສກໍ ອຸທກຈາຏິຍໍ ອາລຸຬາເປຕ຺ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ມຸເຂ ປກ຺ຂິປາເປສິ. ຍກ຺ຂາ ຕາວເທວ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປລາຍິໍສຸ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຂິປິຕ຺ວາ ຂິປິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ກິໍ ອມ຺ຫາກໍ ມຸເຂ ປກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ. ມາຕງ຺ຄອິສິສ຺ສ ອຸຈ຺ຉິຏ຺ຐຠຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເຕ ‘‘ຈຓ຺ຑາລສ຺ສ ອຸຈ຺ຉິຏ຺ຐກໍ ຂາທາປິຕມ຺ຫາ, ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ທານິມ຺ຫາ ຊາຕາ, ອິທານິ ໂນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ‘ອສຸທ຺ຘພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ອິເມ’ຕິ ສມ຺ໂຠຄໍ ນ ທສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຕໂຕ ປລາຍິຕ຺ວາ ມຊ຺ຌຣຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຊ຺ຌຣາຊສ຺ສ ນຄເຣ ອຄ຺ຄາສນິກາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ນາມ ມຍນ຺ຕິ ຣາຊເຄເຫ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ.

ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ປາປນິຄ຺ຄຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ມານຊາຕິເກ ນິມ຺ມທຍນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ. ອເຖໂກ ‘‘ຊາຕິມນ຺ຕຕາປໂສ ນາມ ມຍາ ສທິໂສ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອຎ຺ເຎສຸ ສຎ຺ຎມ຺ປິ ນ ກໂຣຕິ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ຕໍ ຄງ຺ຄາຕີເຣ ວສມານໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ມານນິຄ຺ຄຫມສ຺ສ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ອຄມາສິ. ຕໍ ຊາຕິມນ຺ຕຕາປໂສ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ກິໍ ຊຈ຺ໂຈ ຠວ’’ນ຺ຕິ? ຈຓ຺ຑາໂລ ອຫໍ ອາຈຣິຍາຕິ. ອເປຫິ ຈຓ຺ຑາລ ອເປຫິ ຈຓ຺ຑາລ, ເຫຏ຺ຐາຄງ຺ຄາຍ ວສ, ມາ ອຸປຣິຄງ຺ຄາຍ ອຸທກໍ ອຸຈ຺ຉິຏ຺ຐມກາສີຕິ.

ໂພຘິສຕ຺ໂຕ – ‘‘ສາຘຸ ອາຈຣິຍ, ຕຸມ຺ເຫຫິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເຫຏ຺ຐາຄງ຺ຄາຍ ວສນ຺ໂຕ ‘‘ຄງ຺ຄາຍ ອຸທກໍ ປຏິໂສຕໍ ສນ຺ທຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາສິ. ຊາຕິມນ຺ຕຕາປໂສ ປາໂຕວ ຄງ຺ຄໍ ໂອຣຸຍ຺ຫ ອຸທກໍ ອາຈມຕິ, ຊຏາ ໂຘວຕິ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ທນ຺ຕກຏ຺ຐໍ ຂາທນ຺ໂຕ ປິຓ຺ຑໍ ປິຓ຺ຑໍ ເຂຬໍ ອຸທເກ ປາເຕຕິ. ທນ຺ຕກຏ຺ຐກຸຈ຺ຉິຏ຺ຐກມ຺ປິ ຕຕ຺ເຖວ ປວາເຫຕິ. ຍຖາ ເຈ ຕໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອລຄ຺ຄິຕ຺ວາ ຕາປສສ຺ເສວ ຊຏາສຸ ລຄ຺ຄຕິ, ຕຖາ ອຘິຏ຺ຐາສິ. ເຂຬມ຺ປິ ທນ຺ຕກຏ຺ຐມ຺ປິ ຕາປສສ຺ສ ຊຏາສຸເຍວ ປຕິຏ຺ຐາຕິ.

ຕາປໂສ ຈຓ຺ຑາລສ຺ສິທໍ ກມ຺ມໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ວິປ຺ປຏິສາຣີ ຫຸຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ອິທໍ, ໂຠ ຈຓ຺ຑາລ, ຄງ຺ຄາຍ ອຸທກໍ ຕຍາ ປຏິໂສຕຄາມິກຕ’’ນ຺ຕິ? ອາມ ອາຈຣິຍ. ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ ເຫຏ຺ຐາຄງ຺ຄາຍ ມາ ວສ, ອຸປຣິຄງ຺ຄາຍ ວສາຕິ. ສາຘຸ ອາຈຣິຍ, ຕຸມ຺ເຫຫິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວສິສ຺ສາມີຕິ ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ໂຕ ອິທ຺ຘິໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠສິ, ອຸທກໍ ຍຖາຄຕິກເມວ ຊາຕໍ. ປຸນ ຕາປໂສ ຕເທວ ພ຺ຍສນໍ ປາປຸຓິ. ໂສ ປຸນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ໂພຘິສຕ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉິ, – ‘‘ໂຠ ຈຓ຺ຑາລ, ຕ຺ວມິທໍ ຄງ຺ຄາຍ ອຸທກໍ ກາເລນ ປຏິໂສຕຄາມິໍ ກາເລນ ອນຸໂສຕຄາມິໍ ກໂຣສີ’’ຕິ? ອາມ ອາຈຣິຍ. ຈຓ຺ຑາລ, ‘‘ຕ຺ວໍ ສຸຂວິຫາຣີນໍ ປພ຺ພຊິຕານໍ ສຸເຂນ ວສິຕຸໍ ນ ເທສິ, ສຕ຺ຕເມ ເຕ ທິວເສ ສຕ຺ຕຘາ ມຸທ຺ຘາ ຜລຕູ’’ຕິ. ສາຘຸ ອຈຣິຍ, ອຫໍ ປນ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸຄ຺ຄນ຺ຕຸໍ ນ ທສ຺ສາມີຕິ.

ອຖ ມຫາສຕ຺ໂຕ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ເອຕສ຺ສ ອຠິສາໂປ ເອຕສ຺ເສວ ອຸປຣິ ປຕິສ຺ສຕິ, ຣກ຺ຂາມິ ນ’’ນ຺ຕິ ສຕ຺ຕານຸທ຺ທຍຕາຍ ປຸນທິວເສ ອິທ຺ຘິຍາ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸຄ຺ຄນ຺ຕຸໍ ນ ອທາສິ. ອິທ຺ຘິມໂຕ ອິທ຺ຘິວິສໂຍ ນາມ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ, ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຣຸຓຸຄ຺ຄໍ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ, ກສິວຓິຊ຺ຊາທີນິ ກມ຺ມານິ ປໂຍເຊນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

ມນຸສ຺ສາ – ‘‘ຍກ຺ຂາວຏ຺ໂຏ ນຸ ໂຂ ອຍໍ ຠູຕເທວຏ຺ໂຏນາຄສຸປຓ຺ຓາວຏ຺ໂຏ’’ຕິ ອຸປທ຺ທວປ຺ປຕ຺ຕາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຣາຊກຸລໍ ນາມ ມຫາປຎ຺ຎໍ, ໂລກສ຺ສ ຫິຕໍ ຈິນ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉາມາ’’ຕິ ຣາຊກຸລໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຣາຊາ ສຸຕ຺ວາ ຠີໂຕປິ ອຠີຕາກາຣໍ ກຕ຺ວາ – ‘‘ມາ ຕາຕາ ຠາຍຖ, ອິມໍ ກາຣຓໍ ຄງ຺ຄາຕີຣວາສີ ຊາຕິມນ຺ຕຕາປໂສ ຊານິສ຺ສຕິ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ນິກ຺ກງ຺ຂາ ຠວິສ຺ສາມາ’’ຕິ ກຕິປເຍເຫວ ອຕ຺ຖຈຣເກຫິ ມນຸສ຺ເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ຕາປສໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ກຕປຏິສນ຺ຖາໂຣ ຕມຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉິ. ຕາປໂສ ອາຫ – ‘‘ອາມ ມຫາຣາຊ, ເອໂກ ຈຓ຺ຑາໂລ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ອິມໍ ຄງ຺ຄາຍ ອຸທກໍ ກາເລນ ອນຸໂສຕຄາມິໍ ກາເລນ ປຕິໂສຕຄາມິໍ ກໂຣຕິ, ມຍາ ຕທຕ຺ຖໍ ກິຎ຺ຈິ ກຖິຕໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉຖ, ໂສ ຊານິສ຺ສຕີ’’ຕິ.

ຣາຊາ ມາຕງ຺ຄອິສິສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫ, ຠນ຺ເຕ, ອຣຸຓສ຺ສ ອຸຄ຺ຄນ຺ຕຸໍ ນ ເທຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ອາມ, ມຫາຣາຊາຕິ. ກິໍ ກາຣຓາ ຠນ຺ເຕຕິ? ຊາຕິມນ຺ຕຕາປສກາຣຓາ, ມຫາຣາຊ, ຊາຕິມນ຺ຕຕາປເສນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ມໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຂມາປິຕກາເລ ທສ຺ສາມິ ມຫາຣາຊາຕິ. ຣາຊາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ເອຖ ອາຈຣິຍ, ຕາປສໍ ຂມາເປຖາ’’ຕິ ອາຫ. ນາຫໍ, ມຫາຣາຊ, ຈຓ຺ຑາລໍ ວນ຺ທາມີຕິ. ມາ ອາຈຣິຍ, ເອວໍ ກໂຣຖ, ຊນປທສ຺ສ ມຸຂໍ ປສ຺ສຖາຕິ. ໂສ ປຸນ ປຏິກ຺ຂິປິເຍວ. ຣາຊາ ໂພຘິສຕ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ອາຈຣິໂຍ ຂມາເປຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉິຕີ’’ຕິ ອາຫ. ອຂມາປິເຕ ອຫໍ ສູຣິຍໍ ນ ມຸຎ຺ຈາມີຕິ. ຣາຊາ ‘‘ອຍໍ ຂມາເປຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉຕິ, ອຍໍ ອຂມາປິເຕ ສູຣິຍໍ ນ ມຸຎ຺ຈຕິ, ກິໍ ອມ຺ຫາກໍ ເຕນ ຕາປເສນ, ໂລກໍ ໂອໂລເກສ຺ສາມາ’’ຕິ ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ໂຠ, ຕາປສສນ຺ຕິກໍ, ຕໍ ຫຕ຺ເຖສຸ ຈ ປາເທສຸ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ມາຕງ຺ຄອິສິສ຺ສ ປາທມູເລ ເນຕ຺ວາ ນິປຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ ຂມາເປຖ ເອຕສ຺ສ ຊນປທານຸທ຺ທຍຕໍ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕ ຣາຊປຸຣິສາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ຕຖາ ກຕ຺ວາ ອາເນຕ຺ວາ ມາຕງ຺ຄອິສິສ຺ສ ປາທມູເລ ນິປຊ຺ຊາເປຕ຺ວາ ຂມາເປສຸໍ.

ອຫໍ ນາມ ຂມິຕພ຺ພໍ ຂມາມິ, ອປິຈ ໂຂ ປນ ເອຕສ຺ສ ກຖາ ເອຕສ຺ເສວ ອຸປຣິ ປຕິສ຺ສຕິ. ມຍາ ສູຣິເຍ ວິສ຺ສຊ຺ຊິເຕ ສູຣິຍຣສ຺ມິ ເອຕສ຺ສ ມຕ຺ຖເກ ປຕິສ຺ສຕິ, ອຖສ຺ສ ສຕ຺ຕຘາ ມຸທ຺ຘາ ຜລິສ຺ສຕິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປເນສ ພ຺ຍສນໍ ມາ ປາປຸຓາຕຸ, ເອຖ ຕຸມ຺ເຫ ເອຕໍ ຄລປ຺ປມາເຓ ອຸທເກ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ມຫນ຺ຕໍ ມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ຑມສ຺ສ ສີເສ ຐເປຖ. ອຖາຫໍ ສູຣິຍໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊິສ຺ສາມິ. ສູຣິຍຣສ຺ມິ ມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ເຑ ປຕິຕ຺ວາ ຕໍ ສຕ຺ຕຘາ ຠິນ຺ທິສ຺ສຕິ. ອເຖສ ມຕ຺ຕິກາປິຓ຺ຑໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ນິມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎນ ຕິຕ຺ເຖນ ອຸຕ຺ຕຣຕຸ, ອິຕິ ນໍ ວທຖ, ເອວມສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິ ຠວິສ຺ສຕີຕິ. ເຕ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ເອວໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ຕຖາ ກາເຣສຸໍ. ຕສ຺ສາປິ ຕເຖວ ໂສຕ຺ຖິ ຊາຕາ. ໂສ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ – ‘‘ຊາຕິ ນາມ ອກາຣຓໍ, ປພ຺ພຊິຕານໍ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຄຸໂຓວ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຊາຕິໂຄຕ຺ຕມານໍ ປຫາຍ ນິມ຺ມໂທ ອໂຫສິ.

ອິຕິ ຊາຕິມນ຺ຕຕາປເສ ທມິເຕ ມຫາຊໂນ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຖາມໍ ອຎ຺ຎາສິ, ມຫາໂກລາຫລໍ ຊາຕໍ. ຣາຊາ ອຕ຺ຕໂນ ນຄຣໍ ຄມນຕ຺ຖາຍ ໂພຘິສຕ຺ຕໍ ຍາຈິ. ມຫາສຕ຺ໂຕ ປຏິຎ຺ຎໍ ທຕ຺ວາ ຕານິ ຈ ອສີຕິພ຺ຣາຫ຺ມຓສຫສ຺ສານິ ທເມສ຺ສາມິ, ປຏິຎ຺ຎຎ຺ຈ ໂມເຈສ຺ສາມີຕິ ມຊ຺ຌຣາຊສ຺ສ ນຄຣໍ ອຄມາສິ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ໂພຘິສຕ຺ຕໍ ທິສ຺ວາວ – ໂຠ, ‘‘ອຍໍ ໂສ, ໂຠ ມຫາໂຈໂຣ, ອາຄໂຕ, ອິທາເນວ ສພ຺ເພ ເອເຕ ມຍ຺ຫໍ ອຸຈ຺ຉິຏ຺ຐກໍ ຂາທິຕ຺ວາ ອພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຊາຕາຕິ ອມ຺ເຫ ປາກເຏ ກຣິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ໂນ ອິຘາປິ ອາວາໂສ ນ ຠວິສ຺ສຕິ, ປຏິກຈ຺ເຈວ ມາເຣສ຺ສາມາ’’ຕິ ຣາຊານໍ ປຸນ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫ, ມຫາຣາຊ, ເອຕໍ ຈຓ຺ຑາລປພ຺ພຊິຕໍ ມາ ສາຘຸຣູໂປຕິ ມຎ຺ຎິຕ຺ຖ, ເອສ ຄຣຸກມນ຺ຕໍ ຊານາຕິ, ປຖວິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາກາສໍ ກໂຣຕິ, ອາກາສໍ ປຖວິໍ, ທູຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສນ຺ຕິກໍ ກໂຣຕິ, ສນ຺ຕິກໍ ທູຣໍ, ຄງ຺ຄໍ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຄາມິນິໍ ກໂຣຕິ, ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ປຖວິໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປາເຕຕຸໍ ມຎ຺ເຎ ສກ຺ໂກຕິ. ປຣສ຺ສ ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ນາມ ສພ຺ພກາລໍ ນ ສກ຺ກາ ຄເຫຕຸໍ, ອຍໍ ອິຘ ປຕິຏ຺ຐໍ ລຠນ຺ໂຕ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຣຊ຺ຊມ຺ປິ ນາເສຍ຺ຍ, ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍມ຺ປິ ວໍສຸປຈ຺ເຉທມ຺ປິ ກເຣຍ຺ຍ, ອມ຺ຫາກໍ ວຈນໍ ກໂຣຖ, ມຫາຣາຊ, ອຊ຺ເຊວ ອິມໍ ມາເຣຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ.

ຣາຊາໂນ ນາມ ປຣປຕ຺ຕິຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ອິຕິ ໂສ ພຫູນໍ ກຖາວເສນ ນິຏ຺ຐໍ ຄໂຕ. ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ປນ ນຄເຣ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ອຸທກຜາສຸກຏ຺ຐາເນ ມິສ຺ສໂກທນໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຣາຊຸຍ຺ຍານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິຣາປຣາຘຕາຍ ນິຣາສງ຺ໂກ ມງ຺ຄລສິລາປຏ຺ເຏ ນິສີທິ. ອຕີເຕ ຈຕ຺ຕາລີສ, ອນາຄເຕ ຈຕ຺ຕາລີສາຕິ ອສີຕິກປ຺ເປ ອນຸສ຺ສຣິຕຸໍ ສມຕ຺ຖຎາຓສ຺ສ ອນາວຊ຺ຊນຕາຍ ມຸຫຸຕ຺ຕມຕ຺ຕເກ ກາເລ ສຕິ ນປ຺ປໂຫຕິ, ຣາຊາ ອຎ຺ຎໍ ອຊານາເປຕ຺ວາ ສຍເມວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິຣາວຊ຺ຊນຕາຍ ປມາເທນ ນິສິນ຺ນໍ ມຫາປຸຣິສໍ ອສິນາ ປຫຣິຕ຺ວາ ທ຺ເວ ຠາເຄ ອກາສິ. ອິມສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ວິຊິເຕ ອຏ຺ຐມໍ ໂລຫກູຏວສ຺ສໍ, ນວມໍ ກລລວສ຺ສໍ ວສ຺ສິ. ອິຕິ ອິມສ຺ສາປິ ຣຏ຺ເຐ ນວ ວຸຏ຺ຐິໂຍ ປຕິຕາ. ໂສ ຈ ຣາຊາ ສປຣິໂສ ມຫານິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ສໍກິຈ຺ຈປຓ຺ຑິໂຕ –

‘‘ອຸປຫຈ຺ຈ ມນໍ ມຊ຺ໂຌ, ມາຕງ຺ຄສ຺ມິໍ ຍສສ຺ສິເນ;

ສປາຣິສຊ຺ໂຊ ອຸຈ຺ຉິນ຺ໂນ, ມຊ຺ຌາຣຎ຺ຎໍ ຕທາ ອຫູຕິ’’. (ຊາ. ໒.໑໙.໙໖) –

ເອວໍ ມຊ຺ຌາຣຎ຺ຎສ຺ສ ອຣຎ຺ຎຠູຕຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມາຕງ຺ຄສ຺ສ ປນ ອິສິໂນ ວເສນ ຕເທວ ມາຕງ຺ຄາຣຎ຺ຎນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໖. ປຎ຺ຫປຏິຠານານີຕິ ປຎ຺ຫພ຺ຍາກຣຓານິ. ປຈ຺ຈນີກໍ ກຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຈ຺ຈນີກໍ ກາຕພ຺ພໍ. ອມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕິ ວິໂລມຠາຄໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວິຍ ອໂຫສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖໗. ອນຸວິຈ຺ຈກາຣນ຺ຕິ ອນຸວິຈາເຣຕ຺ວາ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຸລຍິຕ຺ວາ ກາຕພ຺ພໍ ກໂຣຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສາຘຸ ໂຫຕີຕິ ສຸນ຺ທໂຣ ໂຫຕິ. ຕຸມ຺ຫາທິສສ຺ມິຎ຺ຫິ ມໍ ທິສ຺ວາ ມໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ນິຄຓ຺ຐໍ ທິສ຺ວາ ນິຄຓ຺ຐໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ – ‘‘ກິໍ ອຍໍ ອຸປາລິ ທິຏ຺ຐທິຏ຺ຐເມວ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ? ຄຣຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ອນຸວິຈ຺ຈກາໂຣ ຕຸມ຺ຫາທິສານໍ ສາຘູຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຏາກໍ ປຣິຫເຣຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ເຕ ກິຣ ເອວຣູປໍ ສາວກໍ ລຠິຕ຺ວາ – ‘‘ອສຸໂກ ນາມ ຣາຊາ ວາ ຣາຊມຫາມຕ຺ໂຕ ວາ ເສຏ຺ຐິ ວາ ອມ຺ຫາກໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ ສາວໂກ ຊາໂຕ’’ຕິ ປຏາກໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ນຄເຣ ໂຆເສນ຺ຕາ ອາຫິຓ຺ຑນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ເອວໍ ໂນ ມຫນ຺ຕຠາໂວ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຈ, ສເຈ ຕສ຺ສ ‘‘ກິມຫໍ ເອເຕສໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ’’ຕິ ວິປ຺ປຏິສາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕມ຺ປິ ໂສ ‘‘ເອເຕສໍ ເມ ສຣຓຄຕຠາວໍ ພຫູ ຊານນ຺ຕິ, ທຸກ຺ຂໍ ອິທານິ ປຏິນິວຕ຺ຕິຕຸ’’ນ຺ຕິ ວິໂນເທຕ຺ວາ ນ ປຏິກ຺ກມິສ຺ສຕີຕິ ຈ. ‘‘ເຕນາຫ ປຏາກໍ ປຣິຫເຣຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ.

໖໘. ໂອປານຠູຕນ຺ຕິ ປຏິຍຕ຺ຕອຸທປາໂນ ວິຍ ຐິຕໍ. ກຸລນ຺ຕິ ຕວ ນິເວສນໍ. ທາຕພ຺ພໍ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍາສີຕິ ປຸພ຺ເພ ທສປິ ວີສຕິປິ ສຏ຺ຐິປິ ຊເນ ອາຄເຕ ທິສ຺ວາ ນຕ຺ຖີຕິ ອວຕ຺ວາ ເທຕິ. ອິທານິ ມໍ ສຣຓໍ ຄຕກາຣຓມຕ຺ເຕນວ ມາ ອິເມສໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ, ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ຖ, ສມ຺ປຕ຺ຕານຎ຺ຫິ ທາຕພ຺ພເມວາຕິ ໂອວທຕິ. ສຸຕເມຕໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ກຸໂຕ ສຸຕໍ? ນິຄຓ຺ຐານໍ ສນ຺ຕິກາ, ເຕ ກິຣ ກຸລຆເຣສຸ ເອວໍ ປກາເສນ຺ຕິ – ‘‘ມຍໍ ‘ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ສມ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ທາຕພ຺ພ’ນ຺ຕິ ວທາມ, ສມໂຓ ປນ ໂຄຕໂມ ‘ມຍ຺ຫເມວ ທານໍ ທາຕພ຺ພໍ…ເປ… ນ ອຎ຺ເຎສໍ ສາວການໍ ທິນ຺ນໍ ມຫປ຺ຜລ’ນ຺ຕິ ວທຕີ’’ຕິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ອຍໍ ຄຫປຕິ ‘‘ສຸຕເມຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

໖໙. ອນຸປຸພ຺ພິໍ ກຖນ຺ຕິ ທານານນ຺ຕຣໍ ສີລໍ, ສີລານນ຺ຕຣໍ ສຄ຺ຄໍ, ສຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ເອວໍ ອນຸປຏິປາຏິກຖໍ. ຕຕ຺ຖ ທານກຖນ຺ຕິ ອິທໍ ທານໍ ນາມ ສຸຂານໍ ນິທານໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ມູລໍ, ໂຠຄານໍ ປຕິຏ຺ຐາ, ວິສມຄຕສ຺ສ ຕາຓໍ ເລຓໍ ຄຕິປຣາຍຓໍ, ອິຘໂລກປຣໂລເກສຸ ທານສທິໂສ ອວສ຺ສໂຍ ປຕິຏ຺ຐາ ອາຣມ຺ມຓໍ ຕາຓໍ ເລຓໍ ຄຕິ ປຣາຍຓໍ ນຕ຺ຖິ. ອິທຎ຺ຫິ ອວສ຺ສຍຏ຺ເຐນ ຣຕນມຍສີຫາສນສທິສໍ, ປຕິຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ ມຫາປຖວິສທິສໍ, ອາລມ຺ພນຏ຺ເຐນ ອາລມ຺ພນຣຊ຺ຊຸສທິສໍ. ອິທຎ຺ຫິ ທຸກ຺ຂນິຕ຺ຖຣຓຏ຺ເຐນ ນາວາ, ສມສ຺ສາສນຏ຺ເຐນ ສງ຺ຄາມສູໂຣ, ຠຍປຣິຕ຺ຕາຓຏ຺ເຐນ ສຸສງ຺ຂຕນຄຣໍ, ມຈ຺ເຉຣມລາທີຫິ ອນຸປລິຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ປທຸມໍ, ເຕສໍ ນິທຫນຏ຺ເຐນ ອຄ຺ຄິ, ທຸຣາສທຏ຺ເຐນ ອາສີວິໂສ. ອສນ຺ຕາສນຏ຺ເຐນ ສີໂຫ, ພລວນ຺ຕຏ຺ເຐນ ຫຕ຺ຖີ, ອຠິມງ຺ຄລສມ຺ມຕຏ຺ເຐນ ເສຕວສໂຠ, ເຂມນ຺ຕຠູມິສມ຺ປາປນຏ຺ເຐນ ວລາຫໂກ ອສ຺ສຣາຊາ. ທານໍ ນາເມຠໍ ມຍ຺ຫໍ ຄຕມຄ຺ໂຄ, ມຍ຺ເຫເວໂສ ວໍໂສ, ມຍາ ທສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ເຕນ ເວລາມມຫາຍຎ຺ໂຎ, ມຫາໂຄວິນ຺ທມຫາຍຎ຺ໂຎ ມຫາສຸທສ຺ສນມຫາຍຎ຺ໂຎ, ເວສ຺ສນ຺ຕຣມຫາຍຎ຺ໂຎຕິ ອເນກມຫາຍຎ຺ຎາ ປວຕ຺ຕິຕາ, ສສຠູເຕນ ຊລິເຕ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ເຘ ອຕ຺ຕານໍ ນິຍ຺ຍາເທນ຺ເຕນ ສມ຺ປຕ຺ຕຍາຈການໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຄຫິຕໍ. ທານຎ຺ຫິ ໂລເກ ສກ຺ກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ເທຕິ, ມາຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ເທຕິ, ພ຺ຣຫ຺ມສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ເທຕິ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ເທຕິ, ສາວກປາຣມີຎາຓໍ, ປຈ຺ເຈກໂພຘິຎາຓໍ, ອຠິສມ຺ໂພຘິຎາຓໍ ເທຕີຕິ ເອວມາທິໍ ທານຄຸຓປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ກຖໍ.

ຍສ຺ມາ ປນ ທານໍ ທທນ຺ໂຕ ສີລໍ ສມາທາຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ມາ ຕທນຕຣໍ ສີລກຖໍ ກເຖສິ. ສີລກຖນ຺ຕິ ສີລໍ ນາເມຕໍ ອວສ຺ສໂຍ ປຕິຏ຺ຐາ ອາຣມ຺ມຓໍ ຕາຓໍ ເລຓໍ ຄຕິ ປຣາຍຓໍ, ສີລໍ ນາເມຕໍ ມມ ວໍໂສ, ອຫໍ ສງ຺ຂປາລນາຄຣາຊກາເລ, ຠູຣິທຕ຺ຕນາຄຣາຊກາເລ, ຈມ຺ເປຍ຺ຍນາຄຣາຊກາເລ, ສີລວນາຄຣາຊກາເລ, ມາຕຸໂປສກຫຕ຺ຖິຣາຊກາເລ, ຉທ຺ທນ຺ຕຫຕ຺ຖິຣາຊກາເລຕິ ອນນ຺ເຕສຸ ອຕ຺ຕຠາເວສຸ ສີລໍ ປຣິປູເຣສິໍ. ອິຘໂລກປຣໂລກສມ຺ປຕ຺ຕີນຎ຺ຫິ ສີລສທິໂສ ອວສ຺ສໂຍ, ສີລສທິສາ ປຕິຏ຺ຐາ, ອາຣມ຺ມຓໍ ຕາຓໍ ເລຓໍ ຄຕິ ປຣາຍຓໍ ນຕ຺ຖິ, ສີລາລງ຺ກາຣສທິໂສ ອລງ຺ກາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ສີລປຸປ຺ຜສທິສໍ ປຸປ຺ຜໍ ນຕ຺ຖິ, ສີລຄນ຺ຘສທິໂສ ຄນ຺ໂຘ ນຕ຺ຖິ. ສີລາລງ຺ກາເຣນ ຫິ ອລງ຺ກຕໍ ສີລກຸສຸມປິຬນ຺ຘນໍ ສີລຄນ຺ຘານຸລິຕ຺ຕໍ ສເທວໂກປິ ໂລໂກ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ຕິຕ຺ຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ເອວມາທິໍ ສີລຄຸຓປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ກຖໍ.

ອິທໍ ປນ ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ອຍໍ ສຄ຺ໂຄ ລພ຺ຠຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ສີລານນ຺ຕຣໍ ສຄ຺ຄກຖໍ ກເຖສິ. ສຄ຺ຄກຖນ຺ຕິ ອຍໍ ສຄ຺ໂຄ ນາມ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ມນາໂປ, ນິຈ຺ຈເມຕ຺ຖ ກີຬາ, ນິຈ຺ຈໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາ ເທວາ ນວຸຕິວສ຺ສສຕສຫສ຺ສານິ ທິພ຺ພສຸຂໍ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວນ຺ຕິ, ຕາວຕິໍສາ ຕິສ຺ໂສ ຈ ວສ຺ສໂກຏິໂຍ ສຏ຺ຐິ ຈ ວສ຺ສສຕສຫສ຺ສານີຕິ ເອວມາທິໍ ສຄ຺ຄຄຸຓປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ກຖໍ. ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ກຖຍນ຺ຕານຎ຺ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ມຸຂໍ ນປ຺ປໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ອເນກປຣິຍາເຍນ ໂຂ ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຄ຺ຄກຖໍ ກເຖຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໓.໒໕໕).

ເອວໍ ສຄ຺ຄກຖາຍ ປໂລເຠຕ຺ວາ ປຸນ ຫຕ຺ຖິໍ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ໂສຓ຺ຑໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຍ – ‘‘ອຍມ຺ປິ ສຄ຺ໂຄ ອນິຈ຺ໂຈ ອທ຺ຘຸໂວ, ນ ເອຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາໂຄ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ – ‘‘ອປ຺ປສ຺ສາທາ ກາມາ ວຸຕ຺ຕາ ມຍາ ພຫຸທຸກ຺ຂາ ພຫຸປາຍາສາ, ອາທີນໂວ ເອຕ຺ຖ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິອາທິນາ (ປາຈິ. ໔໑໗; ມ. ນິ. ໑.໒໓໕) ນເຍນ ກາມານໍ ອາທີນວໍ ໂອກາຣໍ ສໍກິເລສໍ ກເຖສິ. ຕຕ຺ຖ ອາທີນໂວຕິ ໂທໂສ. ໂອກາໂຣຕິ ອວກາໂຣ ລາມກຠາໂວ. ສໍກິເລໂສຕິ ເຕຫິ ສຕ຺ຕານໍ ສໍສາເຣ ສໍກິລິສ຺ສນໍ. ຍຖາຫ ‘‘ກິລິສ຺ສນ຺ຕິ ວຕ, ໂຠ, ສຕ຺ຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໕໑).

ເອວໍ ກາມາທີນເວນ ຕຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍສໍ ປກາເສສິ. ກລ຺ລຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອໂຣຄຈິຕ຺ຕໍ. ສາມຸກ຺ກໍສິກາຕິ ສາມໍ ອຸກ຺ກໍສິກາ ອຕ຺ຕນາເຍວ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຄຫິຕາ, ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ທິຏ຺ຐາ, ອສາຘາຣຓາ ອຎ຺ເຎສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາ ປເນສາຕິ, ອຣິຍສຈ຺ຈເທສນາ? ເຕເນວາຫ – ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ສມຸທຍໍ ນິໂຣຘໍ ມຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ.

ວິຣຊໍ ວີຕມລນ຺ຕິ ຣາຄຣຊາທີນໍ ອຠາວາ ວິຣຊໍ, ຣາຄມລາທີນໍ ວິຄຕຕ຺ຕາ ວີຕມລໍ. ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸນ຺ຕິ ອຸປຣິ ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸສຸຕ຺ເຕ ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄານໍ, ຈູຬຣາຫຸໂລວາເທ ອາສວກ຺ຂຍສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ອິຘ ປນ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິອາກາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍໍກິຎ຺ຈິ ສມຸທຍຘມ຺ມໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕຎ຺ຫິ ນິໂຣຘໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ກິຈ຺ຈວເສນ ເອວໍ ສພ຺ພສງ຺ຂຕໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ທິຏ຺ໂຐ ອຣິຍສຈ຺ຈຘມ຺ໂມ ເອເຕນາຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ. ເອສ ນໂຍ ເສສປເທສຸປິ. ຕິຓ຺ຓາ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອເນນາຕິ ຕິຓ຺ຓວິຈິກິຈ຺ໂຉ. ວິຄຕາ ກຖໍກຖາ ອສ຺ສາຕິ ວິຄຕກຖໍກໂຖ. ເວສາຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ເວສາຣຊ຺ຊໍ ປຕ຺ໂຕ. ກຕ຺ຖ? ສຕ຺ຖຸ ສາສເນ. ນາສ຺ສ ປໂຣ ປຈ຺ຈໂຍ, ນ ປຣສ຺ສ ສທ຺ຘາຍ ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອປຣປ຺ປຈ຺ຈໂຍ.

໗໐. ຈິຕ຺ເຕນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉມາໂນ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ, ວາຈາຍ ປສໍສມາໂນ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ. ອາວຣາມີຕິ ຖເກມິ ປິທຫາມິ. ອນາວຏນ຺ຕິ ນ ອາວຣິຕໍ ວິວຏໍ ອຸຄ຺ຆາຏິຕໍ.

໗໑. ອສ຺ໂສສິ ໂຂ ທີຆຕປສ຺ສີຕິ ໂສ ກິຣ ຕສ຺ສ ຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ – ‘‘ປຓ຺ຑິໂຕ ຄຫປຕິ, ສມໂຓ ຈ ໂຄຕໂມ ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ໂນ ນິຍ຺ຍານິກກໂຖ, ທສ຺ສເນປິ ຕສ຺ສ ປສີທິສ຺ສຕິ, ຘມ຺ມກຖາຍປິ ປສີທິສ຺ສຕິ, ປສີທິຕ຺ວາ ສຣຓໍ ຄມິສ຺ສຕິ, ຄໂຕ ນຸ ໂຂ ສຣຓໍ ຄຫປຕິ ນ ຕາວ ຄໂຕ’’ຕິ ໂອຫິຕໂສໂຕວ ຫຸຕ຺ວາ ວິຈຣຕິ. ຕສ຺ມາ ປຐມໍເຍວ ອສ຺ໂສສິ.