໓. ວມ຺ມິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໙. ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ວມ຺ມິກສຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາຍສ຺ມາຕິ ປິຍວຈນເມຕໍ. ກຸມາຣກສ຺ສໂປຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ກຸມາຣກາເລ ປພ຺ພຊິຕຕ຺ຕາ ປນ ຠຄວຕາ, ‘‘ກສ຺ສປໍ ປກ຺ໂກສຖ, ອິທໍ ຜລໍ ວາ ຂາທນີຍໍ ວາ ກສ຺ສປສ຺ສ ເທຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ກຕຣສ຺ສ ກສ຺ສປສ຺ສາຕິ ກຸມາຣກສ຺ສປສ຺ສາຕິ ເອວໍ ຄຫິຕນາມຕ຺ຕາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຸຑ຺ຒກາເລປິ ‘‘ກຸມາຣກສ຺ສໂປ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອປິຈ ຣຎ຺ຎາ ໂປສາວນິກປຸຕ຺ຕຕ຺ຕາປິ ຕໍ ‘‘ກຸມາຣກສ຺ສໂປ’’ຕິ ສຎ຺ຊານິໍສຸ. ອຍໍ ປນສ຺ສ ປຸພ຺ພໂຍຄໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາວິຠາວກຖາ –

ເຖໂຣ ກິຣ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ. ອເຖກທິວສໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຣກຖິໍ ເອກໍ ອຕ຺ຕໂນ ສາວກໍ ຐານນ຺ຕເຣ ຐເປນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ຠຄວໂຕ ສຕ຺ຕາຫໍ ທານໍ ທຕ຺ວາ, ‘‘ອຫມ຺ປິ ຠຄວາ ອນາຄເຕ ເອກສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຍໍ ເຖໂຣ ວິຍ ຈິຕ຺ຣກຖີ ສາວໂກ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ກຕ຺ວາ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ.

ຕທາ ກິຣ ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ໂອສກ຺ກນ຺ເຕ ປຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູ ນິສ຺ເສຓິໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປພ຺ພຕໍ ອຠິຣຸຍ຺ຫ ສມຓຘມ຺ມໍ ອກໍສຸ. ສງ຺ຆຕ຺ເຖໂຣ ຕຕິຍທິວເສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ອນຸເຖໂຣ ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສ ອນາຄາມີ ອໂຫສິ. ອິຕເຣ ຕໂຍ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໍສຸ. ເຕສໍ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ເທເວສຸ ຈ ມນຸສ຺ເສສຸ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸໂຠນ຺ຕານໍ ເອໂກ ຕກ຺ກສິລາຍໍ ຣາຊກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປຸກ຺ກຸສາຕິ ນາມ ຣາຊາ ຫຸຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຣາຊຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກຸມ຺ຠກາຣສາລາຍໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ອນາຄາມິຜລໍ ປຕ຺ໂຕ. ເອໂກ ເອກສ຺ມິໍ ສມຸທ຺ທປຏ຺ຏເນ ກຸລຆເຣ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ນາວໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຠິນ຺ນນາໂວ ທາຣຸຈີຣານິ ນິວາເສຕ຺ວາ ລາຠສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ໂຕ, ‘‘ອຫໍ ອຣຫາ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ, ‘‘ນ ຕ຺ວໍ ອຣຫາ, ຄຈ຺ຉ ສຕ຺ຖາຣໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ອຕ຺ຖກາມາຍ ເທວຕາຍ ໂຈທິໂຕ ຕຖາ ກຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ປຕ຺ໂຕ.

ເອໂກ ຣາຊຄເຫ ເອກິສ຺ສາ ກຸລທາຣິກາຍ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ສາ ຈ ປຐມໍ ມາຕາປິຕໂຣ ຍາຈິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອລຠມານາ ກຸລຆຣໍ ຄຕາ ຄພ຺ຠສຓ຺ຐິຕມ຺ປິ ອຊານນ຺ຕີ ສາມິກໍ ອາຣາເຘຕ຺ວາ ເຕນ ອນຸຎ຺ຎາຕາ ຠິກ຺ຂຸນີສຸ ປພ຺ພຊິຕາ. ຕສ຺ສາ ຄພ຺ຠິນິນິມິຕ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ເທວທຕ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ, ໂສ ‘‘ອສ຺ສມຓີ’’ຕິ ອາຫ. ທສພລໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ, ສຕ຺ຖາ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສິ. ເຖໂຣ ສາວຕ຺ຖິນຄຣວາສີນິ ກຸລານິ ວິສາຂຎ຺ຈ ອຸປາສິກໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ໂສເຘນ຺ໂຕ, – ‘‘ປຸເຣ ລທ຺ໂຘ ຄພ຺ໂຠ, ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອໂຣຄາ’’ຕິ ອາຫ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ສຸວິນິຈ຺ຉິຕໍ ອຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ເຖຣສ຺ສ ສາຘຸກາຣໍ ອທາສິ. ສາ ຠິກ຺ຂຸນີ ສຸວຓ຺ຓພິມ຺ພສທິສໍ ປຸຕ຺ຕໍ ວິຊາຍິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ໂປສາເປສິ. ‘‘ກສ຺ສໂປ’’ຕິ ຈສ຺ສ ນາມໍ ກຕ຺ວາ ອປຣຠາເຄ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ເນຕ຺ວາ ປພ຺ພາເຊສິ. ອິຕິ ຣຎ຺ໂຎ ໂປສາວນິກປຸຕ຺ຕຕ຺ຕາປິ ຕໍ ‘‘ກຸມາຣກສ຺ສໂປ’’ຕິ ສຎ຺ຊານິໍສູຕິ.

ອນ຺ຘວເນຕິ ເອວໍນາມເກ ວເນ. ຕໍ ກິຣ ວນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ພຸທ຺ຘານໍ ກາເລ ອວິຊຫິຕນາມໍ ອນ຺ຘວນໍຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຠາວນາ – ອປ຺ປາຍຸກພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ສຣີຣຘາຕຸ ນ ເອກຄ຺ຆນາ ໂຫຕິ. ອຘິຏ຺ຐານານຸຠາເວນ ວິປ຺ປກິຣິຍຕິ. ເຕເນວ ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ຠຄວາ, – ‘‘ອຫໍ ນ ຈິຣຏ຺ຐິຕິໂກ, ອປ຺ປເກຫິ ສຕ຺ເຕຫິ ອຫໍ ທິຏ຺ໂຐ, ເຍຫິ ນ ທິຏ຺ໂຐ, ເຕວ ພຫຸຕຣາ, ເຕ ເມ ຘາຕຸໂຍ ອາທາຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປູເຊນ຺ຕາ ສຄ຺ຄປຣາຍຓາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ປຣິນິພ຺ພານກາເລ, ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສຣີຣໍ ວິປ຺ປກິຣິຍຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາສິ. ທີຆາຍຸກພຸທ຺ຘານໍ ປນ ສຸວຓ຺ຓກ຺ຂນ຺ໂຘ ວິຍ ເອກຄ຺ຆນໍ ຘາຕຸສຣີຣໍ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ກສ຺ສປສ຺ສາປິ ຠຄວໂຕ ຕເຖວ ອຏ຺ຐາສິ. ຕໂຕ ມຫາຊນາ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ, ‘‘ຘາຕຸໂຍ ເອກຄ຺ຆນາ ນ ສກ຺ກາ ວິໂຍເຊຕຸໍ, ກິໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ສມ຺ມນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ເອກຄ຺ຆນເມວ ເຈຕິຍໍ ກຣິສ຺ສາມ, ກິຕ຺ຕກໍ ປນ ໂຫຕຸ ຕນ຺ຕິ ອາຫໍສຸ. ເອເກ ສຕ຺ຕໂຍຊນິຍນ຺ຕິ ອາຫໍສຸ. ເອຕໍ ອຕິມຫນ຺ຕໍ, ອນາຄເຕ ຊຄ຺ຄິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຉໂຍຊນໍ ໂຫຕຸ, ປຎ຺ຈໂຍຊນໍ… ຈຕຸໂຍຊນໍ… ຕິໂຍຊນໍ… ທ຺ວິໂຍຊນໍ… ເອກໂຍຊນໍ ໂຫຕູຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ອິຏ຺ຐກາ ກີທິສາ ໂຫນ຺ຕູຕິ ພາຫິຣນ຺ເຕ ອິຏ຺ຐກາ ຣຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓມຍາ ເອກຄ຺ຆນາ ສຕສຫສ຺ສຄ຺ຆນິກາ ໂຫນ຺ຕຸ, ອພ຺ຠນ຺ຕຣິມນ຺ເຕ ປຎ຺ຎາສສຫສ຺ສຄ຺ຆນິກາ. ຫຣິຕາລມໂນສິລາຫິ ມຕ຺ຕິກາກິຈ຺ຈໍ ກຍິຣຕຸ, ເຕເລນ ອຸທກກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາຣິ ມຸຂານິ ຈຕຸຘາ ວິຠຊິໍສຸ. ຣາຊາ ເອກໍ ມຸຂໍ ຄຓ຺ຫິ, ຣາຊປຸຕ຺ໂຕ ປຖວິນ຺ທຣກຸມາໂຣ ເອກໍ, ອມຈ຺ຈານໍ ເຊຏ຺ຐໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເສນາປຕິ ເອກໍ, ຊນປທານໍ ເຊຏ຺ຐໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິ ເອກໍ.

ຕຕ຺ຖ ຘນສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ຣາຊາປິ ສຸວຓ຺ຓໍ ນີຫຣາເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ຄຫິຕມຸເຂ ກມ຺ມໍ ອາຣຠິ, ອຸປຣາຊາປິ, ເສນາປຕິປິ. ເສຏ຺ຐິນາ ຄຫິຕມຸເຂ ປນ ກມ຺ມໍ ໂອລີຍຕິ. ຕໂຕ ຍໂສຣໂຕ ນາມ ເອໂກ ອຸປາສໂກ ເຕປິຏໂກ ຠາຓໂກ ອນາຄາມີ ອຣິຍສາວໂກ, ໂສ ກມ຺ມໍ ໂອລີຍຕີຕິ ຎຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ສກຏສຕານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຊນປທໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວີສຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຐຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ. ຕສ຺ສ ໂຍຊນິກໍ ຣຕນເຈຕິຍໍ ກຍິຣຕິ, ໂຍ ຍໍ ທາຕຸໍ ອຸສ຺ສຫຕິ ສຸວຓ຺ຓໍ ວາ ຫິຣຎ຺ຎໍ ວາ ສຕ຺ຕຣຕນໍ ວາ ຫຣິຕາລໍ ວາ ມໂນສິລໍ ວາ, ໂສ ຕໍ ເທຕູ’’ຕິ ສມາທເປສິ. ມນຸສ຺ສາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຖາເມນ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທີນິ ອທໍສຸ. ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ເຕລຕຓ຺ຑຸລາທີນິ ເທນ຺ຕິເຍວ. ອຸປາສໂກ ເຕລຕຓ຺ຑຸລາທີນິ ກມ຺ມກາຣານໍ ຠຕ຺ຕເວຕນຕ຺ຖໍ ປຫິຓາຕິ, ອວເສເສຫິ ສຸວຓ຺ຓໍ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ປຫິຓາຕິ, ເອວໍ ສກລຊມ຺ພຸທີປໍ ອຈຣິ.

ເຈຕິເຍ ກມ຺ມໍ ນິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ເຈຕິຍຏ຺ຐານໂຕ ປຓ຺ຓໍ ປຫິຓິໍສຸ – ‘‘ນິຏ຺ຐິຕໍ ກມ຺ມໍ ອາຈຣິໂຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທຕູ’’ຕິ. ໂສປິ ປຓ຺ຓໍ ປຫິຓິ – ‘‘ມຍາ ສກລຊມ຺ພຸທີໂປ ສມາທປິໂຕ, ຍໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກມ຺ມໍ ນິຏ຺ຐາເປນ຺ຕູ’’ຕິ. ທ຺ເວປິ ປຓ຺ຓານິ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ສມາຄມິໍສຸ. ອາຈຣິຍສ຺ສ ປຓ຺ຓໂຕ ປນ ເຈຕິຍຏ຺ຐານໂຕ ປຓ຺ຓໍ ປຐມຕຣໍ ອາຈຣິຍສ຺ສ ຫຕ຺ຖໍ ອຄມາສິ. ໂສ ປຓ຺ຓໍ ວາເຈຕ຺ວາ ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທິສ຺ສາມີຕິ ເອກໂກວ ນິກ຺ຂມິ. ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ອຏວິຍໍ ປຎ຺ຈ ໂຈຣສຕານິ ອຸຏ຺ຐຫິໍສຸ. ຕຕ຺ເຣກຈ຺ເຈ ຕໍ ທິສ຺ວາ ອິມິນາ ສກລຊມ຺ພຸທີປໂຕ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕໍ, ນິຘິກຸມ຺ຠີ ໂນ ປວຏ຺ຏມານາ ອາຄຕາຕິ ອວເສສານໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ຕໍ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ. ກສ຺ມາ ຕາຕາ, ມໍ ຄຓ຺ຫຖາຕິ? ຕຍາ ສກລຊມ຺ພຸທີປໂຕ ສພ຺ພໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕໍ, ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ໂຖກໍ ໂຖກໍ ເທຫີຕິ. ກິໍ ຕຸມ຺ເຫ ນ ຊານາຖ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ຕສ຺ສ ໂຍຊນິກໍ ຣຕນເຈຕິຍໍ ກຍິຣຕິ, ຕທຕ຺ຖາຍ ມຍາ ສມາທປິຕໍ, ໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ. ຕໍ ຕໍ ລທ຺ຘລທ຺ຘຏ຺ຐານໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ເປສິຕໍ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ນິວຕ຺ຖສາຏກມຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ວິຕ຺ຕໍ ກາກຓິກມ຺ປິ ນຕ຺ຖີຕິ.

ເອເກ, ‘‘ເອວເມຕໍ ວິສ຺ສເຊຖ ອາຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫໍສຸ. ເອເກ, ‘‘ອຍໍ ຣາຊປູຊິໂຕ ອມຈ຺ຈປູຊິໂຕ, ອມ຺ເຫສຸ ກຎ຺ຈິເທວ ນຄຣວີຖິຍໍ ທິສ຺ວາ ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທີນໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ອນຍວ຺ຍສນໍ ປາປຸຓາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ອຸປາສໂກ, ‘‘ຕາຕາ, ນາຫໍ ເອວໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ເຕສຸ ກາຣຸຎ຺ເຎນ, ນ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕນິກນ຺ຕິຍາ. ອຖ ເຕສຸ ຄເຫຕພ຺ໂພ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ໂພຕິ ວິວທນ຺ເຕສຸ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ລທ຺ຘິກາ ເອວ ພຫຸຕຣາ ຫຸຕ຺ວາ ຊີວິຕາ ໂວໂຣປຍິໍສຸ.

ເຕສໍ ພລວຄຸເຓ ອຣິຍສາວເກ ອປຣາເຘນ ນິພ຺ພຸຕທີປສິຂາ ວິຍ ອກ຺ຂີນິ ອນ຺ຕຣຘາຍິໍສຸ. ເຕ, ‘‘ກຫໍ ໂຠ ຈກ຺ຂຸ, ກຫໍ ໂຠ ຈກ຺ຂູ’’ຕິ ວິປ຺ປລປນ຺ຕາ ເອກຈ຺ເຈ ຎາຕເກຫິ ເຄຫໍ ນີຕາ. ເອກຈ຺ເຈ ໂນຎາຕກາ ອນາຖາຕິ ຕຕ຺ເຖວ ອຏວິຍໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ປຓ຺ຓສາລາຍໍ ວສິໍສຸ. ອຏວິໍ ອາຄຕມນຸສ຺ສາ ກາຣຸຎ຺ເຎນ ເຕສໍ ຕຓ຺ຑຸລໍ ວາ ປຸຏຠຕ຺ຕໍ ວາ ປຣິພ຺ພຍໍ ວາ ເທນ຺ຕິ. ທາຣຸປຓ຺ຓາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຄຕາ ມນຸສ຺ສາ ກຸຫິໍ ຄຕຕ຺ຖາຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອນ຺ຘວນໍ ຄຕມ຺ຫາຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ພຸທ຺ຘານໍ ກາເລ ຕໍ ວນໍ ອນ຺ຘວນໍຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ປເນຕໍ ຉຑ຺ຑິຕຊນປເທ ອຏວິ ອໂຫສິ. ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ກາເລ ສາວຕ຺ຖິຍາ ອວິທູເຣ ເຊຕວນສ຺ສ ປິຏ຺ຐິຠາເຄ ປວິເວກກາມານໍ ກຸລປຸຕ຺ຕານໍ ວສນຏ຺ຐານໍ ປຘານຆຣໍ ອໂຫສິ, ຕຕ຺ຖ ອາຍສ຺ມາ ກຸມາຣກສ຺ສໂປ ເຕນ ສມເຍນ ເສຂປຏິປທໍ ປູຣຍມາໂນ ວິຫຣຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນ຺ຘວເນ ວິຫຣຕີ’’ຕິ.

ອຎ຺ຎຕຣາ ເທວຕາຕິ ນາມໂຄຕ຺ຕວເສນ ອປາກຏາ ເອກາ ເທວຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຠິຊານາຕິ ໂນ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອຫຸຎາຕຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ມເຫສກ຺ຂສ຺ສ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂຍວິມຸຕ຺ຕິໍ ຠາສິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໖໕) ເອຕ຺ຖ ປນ ອຠິຎ຺ຎາໂຕ ສກ຺ໂກປິ ເທວຣາຊາ ອຎ຺ຎຕໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເທວຕາຕິ ຈ ອິທໍ ເທວານມ຺ປິ ເທວຘີຕານມ຺ປິ ສາຘາຣຓວຈນໍ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ເທໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ໂທ ຂຍສຸນ຺ທຣາຠິຣູປອພ຺ຠນຸໂມທນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ – ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ, ຈິຣນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ, ອຸທ຺ທິສຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໐) ຂເຍ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕໂຣ ຈ ປຓີຕຕໂຣ ຈາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໐໐) ເອວມາທີສຸ ສຸນ຺ທເຣ.

‘‘ໂກ ເມ ວນ຺ທຕິ ປາທານິ, ອິທ຺ຘິຍາ ຍສສາ ຊລໍ;

ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ວຓ຺ເຓນ, ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໕໗) –

ເອວມາທີສຸ ອຠິຣູເປ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໕) ອພ຺ຠນຸໂມທເນ. ອິຘ ປນ ຂເຍ. ເຕນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ປຣິກ຺ຂີຓາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ມຊ຺ຌິມຍາມສມນນ຺ຕເຣ ອາຄໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາຕິ ອິຘ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ໂທ ອຠິຣູເປ. ວຓ຺ຓສທ຺ໂທ ປນ ຉວິ-ຖຸຕິ-ກຸລວຄ຺ຄກາຣຓ-ສຓ຺ຐານປມາຓຣູປາຍຕນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ, ‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓສິ ຠຄວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ຉວິຍາ. ‘‘ກທາ ສຎ຺ຎູຬ຺ຫາ ປນ ເຕ ຄຫປຕິ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໗໗) ເອວມາທີສຸ ຖຸຕິຍໍ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ໂຠ ໂຄຕມ, ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໑໕) ກຸລວຄ຺ເຄ. ‘‘ອຖ ເກນ ນຸ ວຓ຺ເຓນ, ຄນ຺ຘເຖໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໔) ກາຣເຓ. ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖິຣາຊວຓ຺ຓໍ ອຠິນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໓໘) ສຓ຺ຐາເນ. ‘‘ຕໂຍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຣາ. ໖໐໒) ປມາເຓ. ‘‘ວຓ຺ໂຓ ຄນ຺ໂຘ ຣໂສ ໂອຊາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ຣູປາຍຕເນ. ໂສ ອິຘ ຉວິຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາຕິ ອຠິຣູປຉວິອິຏ຺ຐວຓ຺ຓາ, ມນາປວຓ຺ຓາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເທວຕາ ຫິ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ອາຄຈ຺ຉມານາ ປກຕິວຓ຺ຓໍ ປກຕິອິທ຺ຘິໍ ປຊຫິຕ຺ວາ ໂອຬາຣິກໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ກຕ຺ວາ ອຕິເຣກວຓ຺ຓໍ ອຕິເຣກອິທ຺ຘິໍ ມາເປຕ຺ວາ ນຏສມຊ຺ຊາທີນິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ມນຸສ຺ສາ ວິຍ ອຠິສງ຺ຂເຕນ ກາເຍນ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອຍມ຺ປິ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ຕເຖວ ອາຄໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາ’’ຕິ.

ເກວລກປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເກວລສທ຺ໂທ ອນວເສສ-ເຍຠູຍ຺ຍ-ອພ຺ຍາມິສ຺ສານຕິເຣກທຬ຺ຫຕ຺ຖ-ວິສໍໂຍຄາທິອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ, ‘‘ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໑) ເອວມາທີສຸ ອນວເສສຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ. ‘‘ເກວລກປ຺ປາ ຈ ອງ຺ຄມຄຘາ ປຫູຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ອາທາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ເຍຠຸຍ຺ຍຕາ. ‘‘ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໒໒໕) ເອວມາທີສຸ ອພ຺ຍາມິສ຺ສຕາ. ‘‘ເກວລໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕກໍ ນູນ ອຍມາຍສ຺ມາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໔໔) ເອວມາທີສຸ ອນຕິເຣກຕາ. ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕ ອນຸຣຸທ຺ຘສ຺ສ ພາຫິໂຍ ນາມ ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກ ເກວລກປ຺ປໍ ສງ຺ຆເຠທາຍ ຐິໂຕ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໓) ເອວມາທີສຸ ທຬ຺ຫຕ຺ຖຕາ. ‘‘ເກວລີ ວຸສິຕວາ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໕໗) ເອວມາທີສຸ ວິສໍໂຍໂຄ. ອິຘ ປນສ຺ສ ອນວເສສຕ຺ຕມຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ.

ກປ຺ປສທ຺ໂທ ປນາຍໍ ອຠິສທ຺ທຫນ-ໂວຫາຣ-ກາລ-ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ- ເຉທນ-ວິກປ຺ປ-ເລສ-ສມນ຺ຕຠາວາທິ-ອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ, ‘‘ໂອກປ຺ປນິຍເມຕໍ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ, ຍຖາ ຕໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ເອວມາທີສຸ ອຠິສທ຺ທຫນມຕ຺ໂຖ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫິ ສມຓກປ຺ເປຫິ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໕໐) ເອວມາທີສຸ ໂວຫາໂຣ. ‘‘ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ກາໂລ. ‘‘ອິຈ຺ຈາຍສ຺ມາ ກປ຺ໂປ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໒໔) ເອວມາທີສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ‘‘ອລງ຺ກຕາ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໖໕) ເອວມາທີສຸ ເຉທນໍ. ‘‘ກປ຺ປຕິ ທ຺ວງ຺ຄຸລກປ຺ໂປ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໔໖) ເອວມາທີສຸ ວິກປ຺ໂປ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ກປ຺ໂປ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໘໐) ເອວມາທີສຸ ເລໂສ. ‘‘ເກວລກປ຺ປໍ ເວຬຸວນໍ ໂອຠາເສຕ຺ວາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໙໔) ເອວມາທີສຸ ສມນ຺ຕຠາໂວ. ອິຘ ປນສ຺ສ ສມນ຺ຕຠາໂວ ອຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕສ຺ມາ ເກວລກປ຺ປໍ ອນ຺ຘວນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນວເສສໍ ສມນ຺ຕໂຕ ອນ຺ຘວນນ຺ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂອຠາເສຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣສຣີຣສມຸຏ຺ຐິຕາຍ ອາຠາຍ ຜຣິຕ຺ວາ, ຈນ຺ທິມາ ວິຍ ຈ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ເອໂກຠາສໍ ເອກປຊ຺ໂຊຕໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສີຕິ ເອກສ຺ມິໍ ອນ຺ເຕ, ເອກສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ອຏ຺ຐາສິ. ເອຕທໂວຈາຕິ ເອຕໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິວຈນມໂວຈ. ກສ຺ມາ ປນາຍໍ ອວນ຺ທິຕ຺ວາ ສມຓໂວຫາເຣເນວ ກເຖຕີຕິ? ສມຓສຎ຺ຎາສມຸທາຈາເຣເນວ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ – ‘‘ອຍໍ ອນ຺ຕຣາ ກາມາວຈເຣ ວສິ. ອຫໍ ປນ ອສ຺ມິ ຕໂຕ ກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ’’ຕິ ສມຓສຎ຺ຎາວສ຺ສ ສມຸທາຈຣຕິ, ຕສ຺ມາ ອວນ຺ທິຕ຺ວາ ສມຓໂວຫາເຣເນວ ກເຖຕິ. ປຸພ຺ພສຫາໂຍ ກິເຣໂສ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ເຖຣສ຺ສ. ກຸໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ? ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ໂຍ ຫິ ປຸພ຺ພໂຍເຄ ອາຄເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ສຫາເຍສຸ ອນຸເຖໂຣ ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສ ອນາຄາມີ ອໂຫສີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຍໍ ໂສ. ຕທາ ກິຣ ເຕສຸ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຣຫຕ຺ເຕເນວ ສທ຺ຘິໍ ອຠິຎ຺ຎາ ອາຄມິໍສຸ. ໂສ, ‘‘ມຍ຺ຫໍ ກິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ຖກໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເວຫາສໍ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອໂນຕຕ຺ຕທເຫ ມຸຂໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸໂຕ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອາທາຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ, ‘‘ອິມໍ, ອາວຸໂສ, ປິຓ຺ຑປາຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອິຕເຣ ອາຫໍສຸ – ‘‘ນ, ອາວຸໂສ, ອມ຺ຫາກໍ ເອວໍ ກຕິກາ ອຕ຺ຖິ – ‘ໂຍ ປຐມໍ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອາຫຣຕິ, ເຕນາຠຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເສເສຫິ ສມຓຘມ຺ໂມ ກາຕພ຺ໂພ’ຕິ. ຕຸມ຺ເຫ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປນິສ຺ສເຍນ ກິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາປຍິຕ຺ຖ. ມຍມ຺ປິ ສເຈ ໂນ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ຠວິສ຺ສຕິ, ກິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປສ຺ສາມ. ປປຎ຺ໂຈ ເອສ ອມ຺ຫາກໍ, ຄຈ຺ຉຖ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິ. ໂສ ຍຖາຜາສຸກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຍຸປຣິໂຍສາເນ ປຣິນິພ຺ພາຍິ.

ປຸນທິວເສ ອນຸເຖໂຣ ອນາຄາມິຜລໍ ສຈ຺ຉກາສິ, ຕສ຺ສ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ອາຄມິໍສຸ. ໂສປິ ຕເຖວ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ເຕຫິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຍຖາຜາສຸກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຍຸປຣິໂຍສາເນ ສຸທ຺ຘາວາເສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ໂສ ສຸທ຺ຘາວາເສ ຐຕ຺ວາ ເຕ ສຫາເຍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ, ເອໂກ ຕທາວ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ເອໂກ ອຘຸນາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ອຣິຍຠູມິໍ ປຕ຺ໂຕ, ເອໂກ ລາຠສກ຺ກາຣໍ ນິສ຺ສາຍ, ‘‘ອຫໍ ອຣຫາ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ສຸປ຺ປາຣກປຏ຺ຏເນ ວສຕີຕິ ທິສ຺ວາ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ‘‘ນ ຕ຺ວໍ ອຣຫາ, ນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ, ຄຈ຺ຉ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຫີ’’ຕິ ອຸຍ຺ໂຍເຊສິ. ໂສປິ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂອວາທໍ ຍາຈິຕ຺ວາ, ‘‘ຕສ຺ມາ ຕິຫ ເຕ ພາຫິຍ ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ໂຫຕູ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑໐) ຠຄວຕາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ໂອວທິໂຕ ອຣິຍຠູມິໍ ສມ຺ປາປຸຓິ.

ຕໂຕ ອຎ຺ໂຎ ເອໂກ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ກຸຫິນ຺ຕິ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອນ຺ຘວເນ ເສກ຺ຂປຏິປທໍ ປູຣຍມາໂນ ວິຫຣຕີຕິ ທິສ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ສຫາຍກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຄມິສ຺ສາມີຕິ, ຄຈ຺ຉນ຺ເຕນ ປນ ຕຸຈ຺ຉຫຕ຺ເຖນ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ປຓ຺ຓາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ສຫາໂຍ ໂຂ ປນ ເມ ນິຣາມິໂສ ປພ຺ພຕມຕ຺ຖເກ ວສນ຺ໂຕ ມຍາ ອາກາເສ ຐຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ປິຓ຺ຑປາຕມ຺ປິ ອປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ອກາສິ, ອິທານິ ອາມິສປຓ຺ຓາກາຣໍ ກິໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕິ? ຘມ຺ມປຓ຺ຓາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ຐິໂຕວ ຣຕນາວຬິໍ ຄນ຺ເຖນ຺ໂຕ ວິຍ ປນ຺ນຣສ ປຎ຺ເຫ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຕໍ ຘມ຺ມປຓ຺ຓາກາຣໍ ອາທາຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສຫາຍສ຺ສ ອວິທູເຣ ຐຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສມຓສຎ຺ຎາສມຸທາຈາຣວເສນ ຕໍ ອນຠິວາເທຕ຺ວາວ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອາລປິຕ຺ວາ ອຍໍ ວມ຺ມິໂກຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຸຣິຕາລປນວເສນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູຕິ ອາເມຑິຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ວາ ເອກເນວ ຕິລເກນ ນລາຏໍ ນ ໂສຠຕິ, ຕໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎສຸປິ ທິນ຺ເນສຸ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ໂສຠຕິ, ເອວໍ ເອເກເນວ ປເທນ ວຈນໍ ນ ໂສຠຕິ, ປຣິວາຣິກປເທນ ສທ຺ຘິໍ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ໂສຠຕີຕິ ຕໍ ປຣິວາຣິກປທວເສນ ວຈນໍ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ກໂຣນ຺ໂຕປິ ເອວມາຫ.

ອຍໍ ວມ຺ມິໂກຕິ ປຸຣໂຕ ຐິໂຕ ວມ຺ມິໂກ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ເທສນາວເສນ ປນ ປຸຣໂຕ ຐິຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວິຍ ອຍນ຺ຕິ ອາຫ. ລງ຺ຄິນ຺ຕິ ສຕ຺ຖໍ ອາທາຍ ຂຓນ຺ໂຕ ປລິຆໍ ອທ຺ທສ. ອຸກ຺ຂິປ ລງ຺ຄິໍ ອຠິກ຺ຂຓ ສຸເມຘາຕິ ຕາຕ, ປຓ຺ຑິຕ, ລງ຺ຄີ ນາມ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍຕິ ທິວາ ປຊ຺ຊລຕິ. ອຸກ຺ຂິເປຕ ປຣໍ ປຣໂຕ ຂຓາຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພປເທສຸ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸທ຺ຘຸມາຍິກນ຺ຕິ ມຓ຺ຑູກໍ. ຈງ຺ກວາຣນ຺ຕິ ຂາຣປຣິສ຺ສາວນໍ. ກຸມ຺ມນ຺ຕິ ກຈ຺ຉປໍ. ອສິສູນນ຺ຕິ ມໍສຈ຺ເຉທກໍ ອສິຎ຺ເຈວ ອຘິກຸຏ຺ຏນຎ຺ຈ. ມໍສເປສິນ຺ຕິ ນິສທໂປຕປ຺ປມາຓໍ ອລ຺ລມໍສປິຓ຺ຑໍ. ນາຄນ຺ຕິ ສຸມນປຸປ຺ຜກລາປສທິສໍ ມຫາຜຓໍ ຕິວິຘໂສວຕ຺ຖິກປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອຫິນາຄໍ ອທ຺ທສ. ມາ ນາຄໍ ຆຏ຺ເຏສີຕິ ທຓ຺ຑກໂກຏິຍາ ວາ ວລ຺ລິໂກຏິຍາ ວາ ປໍສຸຈຸຓ຺ຓໍ ວາ ປນ ຂິປມາໂນ ມາ ນາຄໍ ຆຏ຺ຏຍິ. ນໂມ ກໂຣຫິ ນາຄສ຺ສາຕິ ອຸປຣິວາຕໂຕ ອປຄມ຺ມ ສຸທ຺ຘວຕ຺ຖໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ນາຄສ຺ສ ນມກ຺ກາຣໍ ກໂຣຫິ. ນາເຄນ ອຘິສຍິຕໍ ຘນໍ ນາມ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ກຸລປຣິວຏ຺ຏາ ຂາທໂຕ ນ ຂີຍຕິ, ນາໂຄ ເຕ ອຘິສຍິຕໍ ຘນໍ ທສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ນໂມ ກໂຣຫິ ນາຄສ຺ສາຕິ. ອິໂຕ ວາ ປນ ສຸຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ເຘ ອິໂຕຕິ ສາສເນ ນິສ຺ສກໍ, ນ ຕຖາ ອິຘ. ອິຘ ປນ ເທວປຸຕ຺ເຕ ນິສ຺ສກ຺ກໍ, ຕສ຺ມາ ອິໂຕ ວາ ປນາຕິ ມມ ວາ ປນ ສນ຺ຕິກາ ສຸຕ຺ວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

໒໕໑. ຈາຕຸມ຺ມຫາຠູຕິກສ຺ສາຕິ ຈຕຸມຫາຠູຕມຍສ຺ສ. ກາຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ສຣີຣສ຺ສ ນາມໍ. ຍເຖວ ຫິ ພາຫິຣໂກ ວມ຺ມິໂກ, ວມຕີຕິ ວນ຺ຕໂກຕິ ວນ຺ຕຸສ຺ສໂຍຕິ ວນ຺ຕສິເນຫສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ວມ຺ມິໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ຫິ ອຫິມງ຺ຄຸສອຸນ຺ທູຣຆຣໂຄຬິກາທໂຍ ນານປ຺ປກາເຣ ປາຓເກ ວມຕີຕິ ວມ຺ມິໂກ. ອຸປຈິກາຫິ ວນ຺ຕໂກຕິ ວມ຺ມິໂກ. ອຸປຈິກາຫິ ວມິຕ຺ວາ ມຸຂຕຸຓ຺ຑເກນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕປໍສຸຈຸຓ຺ເຓນ ກຏິປ຺ປມາເຓນປິ ໂປຣິສປ຺ປມາເຓນປິ ອຸສ຺ສິໂຕຕິ ວມ຺ມິໂກ. ອຸປຈິກາຫິ ວນ຺ຕເຂຬສິເນເຫນ ອາພທ຺ຘຕາຍ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫໍ ເທເວ ວສ຺ສນ຺ເຕປິ ນ ວິປ຺ປກິຣິຍຕິ, ນິທາເຆປິ ຕໂຕ ປໍສຸມຸຏ຺ຐິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ມຸຏ຺ຐິນາ ປີຬິຍມາເນ ສິເນໂຫ ນິກ຺ຂມຕິ, ເອວໍ ວນ຺ຕສິເນເຫນ ສມ຺ພທ຺ໂຘຕິ ວມ຺ມິໂກ. ເອວມຍໍ ກາໂຍປິ, ‘‘ອກ຺ຂິມ຺ຫາ ອກ຺ຂິຄູຖໂກ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ນານປ຺ປກາຣກໍ ອສຸຈິກລິມລໍ ວມຕີຕິ ວມ຺ມິໂກ. ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຂີຓາສວາ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິກນ຺ຕິປຣິຍາທາເນນ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ຄຕາຕິ ອຣິເຍຫິ ວນ຺ຕໂກຕິປິ ວມ຺ມິໂກ. ເຍຫິ ຈາຍໍ ຕີຫິ ອຏ຺ຐິສເຕຫິ ອຸສ຺ສິໂຕ ນ຺ຫາຣຸສມ຺ພທ຺ໂຘ ມໍສາວເລປໂນ ອລ຺ລຈມ຺ມປຣິໂຍນທ຺ໂຘ ຉວິຣຎ຺ຊິໂຕ ສຕ຺ເຕ ວຎ຺ເຈຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອຣິເຍຫິ ວນ຺ຕເມວາຕິ ວນ຺ຕຸສ຺ສໂຍຕິປິ ວມ຺ມິໂກ. ‘‘ຕຓ຺ຫາ ຊເນຕິ ປຸຣິສໍ, ຈິຕ຺ຕມສ຺ສ ວິຘາວຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໕໕) ເອວໍ ຕຓ຺ຫາຍ ຊນິຕຕ຺ຕາ ອຣິເຍຫິ ວນ຺ເຕເນວ ຕຓ຺ຫາສິເນເຫນ ສມ຺ພທ຺ໂຘ ອຍນ຺ຕິ ວນ຺ຕສິເນເຫນ ສມ຺ພທ຺ໂຘຕິປິ ວມ຺ມິໂກ. ຍຖາ ຈ ວມ຺ມິກສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ນານປ຺ປກາຣາ ປາຓກາ ຕຕ຺ເຖວ ຊາຍນ຺ຕິ, ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຄິລານາ ສຍນ຺ຕິ, ມຕາ ປຕນ຺ຕິ. ອິຕິ ໂສ ເຕສໍ ສູຕິຆຣໍ ວຈ຺ຈກຸຏິ ຄິລານສາລາ ສຸສານຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ເອວໍ ຂຕ຺ຕິຍມຫາສາລາທີນມ຺ປິ ກາໂຍ ອຍໍ ໂຄປິຕຣກ຺ຂິໂຕ ມຓ຺ຑິຕປ຺ປສາຘິໂຕ ມຫານຸຠາວານໍ ກາໂຍຕິ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຉວິນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ຈມ຺ມນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ມໍສນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ນ຺ຫາຣຸນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ອຏ຺ຐິນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊນິສ຺ສິຕາ ປາຓາຕິ ເອວໍ ກຸລຄຓນາຍ ອສີຕິມຕ຺ຕານິ ກິມິກຸລສຫສ຺ສານິ ອນ຺ໂຕກາຍສ຺ມິໍເຍວ ຊາຍນ຺ຕິ, ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຄລຎ຺ເຎນ ອາຕຸຣິຕານິ ສຍນ຺ຕິ, ມຕານິ ປຕນ຺ຕິ, ອິຕິ ອຍມ຺ປິ ເຕສໍ ປາຓານໍ ສູຕິຆຣໍ ວຈ຺ຈກຸຏິ ຄິລານສາລາ ສຸສານຎ຺ຈ ໂຫຕີຕິ ‘‘ວມ຺ມິໂກ’’ ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ວມ຺ມິໂກຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ອິມສ຺ສ ຈາຕຸມຫາຠູຕິກສ຺ສ ກາຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ມາຕາເປຕ຺ຕິກສມ຺ຠວສ຺ສາຕິ ມາຕິໂຕ ຈ ປິຕິໂຕ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ມາຕາເປຕ຺ຕິເກນ ສຸກ຺ກໂສຓິເຕນ ສມ຺ຠູຕສ຺ສ. ໂອທນກຸມ຺ມາສູປຈຍສ຺ສາຕິ ໂອທເນນ ເຈວ ກຸມ຺ມາເສນ ຈ ອຸປຈິຕສ຺ສ ວຑ຺ຒິຕສ຺ສ. ອນິຈ຺ຈຸຈ຺ຉາທນປຣິມທ຺ທນເຠທນວິທ຺ຘໍສນຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ກາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ອນິຈ຺ຈຘມ຺ໂມ. ທຸຄ຺ຄນ຺ຘວິຆາຕຕ຺ຖາຍ ຕນຸວິເລປເນນ ອຸຈ຺ຉາທນຘມ຺ໂມ. ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄາພາຘວິໂນທນຕ຺ຖາຍ ຂຸທ຺ທກສມ຺ພາຫເນນ ປຣິມທ຺ທນຘມ຺ໂມ. ທຫຣກາເລ ວາ ອູຣູສຸ ສຍາເປຕ຺ວາ ຄພ຺ຠວາເສນ ທຸສ຺ສຓ຺ຐິຕານໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ອງ຺ຄານໍ ສຓ຺ຐານສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ອຎ຺ຉນປີຬນາທິວເສນ ປຣິມທ຺ທນຘມ຺ໂມ. ເອວໍ ປຣິຫຣໂຕປິ ຈ ເຠທນວິທ຺ຘໍສນຘມ຺ໂມ ຠິຊ຺ຊຕິ ເຈວ ວິກິຣຕິ ຈ, ເອວໍ ສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ມາຕາເປຕ຺ຕິກສມ຺ຠວໂອທນກຸມ຺ມາສູປຈຍອຸຈ຺ຉາທນປຣິມທ຺ທນປເທຫິ ສມຸທໂຍ ກຖິໂຕ, ອນິຈ຺ຈເຠທວິທ຺ຘໍສນປເທຫິ ອຕ຺ຖງ຺ຄໂມ. ເອວໍ ສຕ຺ຕຫິປິ ປເທຫິ ຈາຕຸມຫາຠູຕິກສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອຸຈ຺ຈາວຈຠາໂວ ວຑ຺ຒິປຣິຫານິ ສມຸທຍຕ຺ຖງ຺ຄໂມ ກຖິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ທິວາ ກມ຺ມນ຺ເຕຕິ ທິວາ ກຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມນ຺ເຕ. ຘູມາຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ຘູມສທ຺ໂທ ໂກເຘ ຕຓ຺ຫາຍ ວິຕກ຺ເກ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຘມ຺ມເທສນາຍ ປກຕິຘູເມຕິ ອິເມສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ໂກໂຘ ຘູໂມ ຠສ຺ມນິໂມສວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໖໕) ເອຕ຺ຖ ຫິ ໂກເຘ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ອິຈ຺ຉາຘູມາຍິຕາ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາຍ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວໂຕ ອວິທູເຣ ຘູມາຍນ຺ໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຕກ຺ເກ.

‘‘ປງ຺ໂກ ຈ ກາມາ ປລິໂປ ຈ ກາມາ,

ຠຍຎ຺ຈ ເມຕໍ ຕິມູລໍ ປວຸຕ຺ຕໍ;

ຣໂຊ ຈ ຘູໂມ ຈ ມຍາ ປກາສິຕາ;

ຫິຕ຺ວາ ຕຸວໍ ປພ຺ພຊ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕາ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໖.໑໔) –

ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈກາມຄຸເຓສຸ. ‘‘ຘູມໍ ກຕ຺ຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໔໙) ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມເທສນາຍ. ‘‘ຘໂຊ ຣຖສ຺ສ ປຎ຺ຎາຓໍ, ຘູໂມ ປຎ຺ຎາຓມຄ຺ຄິໂນ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໗໒) ເອຕ຺ຖ ປກຕິຘູເມ. ອິຘ ປນາຍໍ ວິຕກ຺ເກ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍນາ’’ຕິ.

ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ຕຖາຄໂຕ ຫິ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ພາຫິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ນາມ. ຍຖາຫ – ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຘມ຺ມານໍ ພາຫິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ກຕເມສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ? ຣາໂຄ ພາຫິໂຕ ໂຫຕິ, ໂທໂສ… ໂມໂຫ… ມາໂນ… ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ… ວິຈິກິຈ຺ຉາ… ສີລພ຺ພຕປຣາມາໂສ ພາຫິໂຕ ໂຫຕິ. ອິເມສໍ ຠິກ຺ຂຸ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ພາຫິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິ (ຈູຬນິ. ເມຕ຺ຕຄູມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໒໘). ສຸເມໂຘຕິ ສຸນ຺ທຣປຎ຺ໂຎ. ເສກ຺ຂສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສກ຺ໂຂ. ຍຖາຫ – ‘‘ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ມາ ເສກ຺ໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຎ຺ຈ ສິກ຺ຂຕິ? ອຘິສີລມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ, ອຘິຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ, ອຘິປຎ຺ຎມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໘໖).

ປຎ຺ຎາຍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ປຎ຺ຎາຍ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ, ນ ອາວຸຘສຕ຺ຖສ຺ສ. ວີຣິຍາຣມ຺ຠສ຺ສາຕິ ກາຍິກເຈຕສິກວີຣິຍສ຺ສ. ຕໍ ປຎ຺ຎາຄຕິກເມວ ໂຫຕິ. ໂລກິຍາຍ ປຎ຺ຎາຍ ໂລກິຍໍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ປຎ຺ຎາຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ. ເອຕ຺ຖ ປນາຍໍ ອຕ຺ຖທີປນາ –

ເອໂກ ກິຣ ຊານປໂທ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ປາໂຕວ ມາຓວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ຄາມໂຕ ນິກ຺ຂມ຺ມ ທິວສໍ ອຣຎ຺ເຎ ມນ຺ເຕ ວາເຈຕ຺ວາ ສາຍໍ ຄາມໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ. ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ຈ ເອໂກ ວມ຺ມິໂກ ອຕ຺ຖິ. ໂສ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍຕິ, ທິວາ ປຊ຺ຊລຕິ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອນ຺ເຕວາສິໍ ສຸເມຘໍ ມາຓວໍ ອາຫ – ‘‘ຕາຕ, ອຍໍ ວມ຺ມິໂກ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍຕິ, ທິວາ ປຊ຺ຊລຕິ, ວິກາຣມສ຺ສ ປສ຺ສິສ຺ສາມ, ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ນໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາເສ ກຕ຺ວາ ຂິປາຫີ’’ຕິ. ໂສ ສາຘູຕິ ກຸທາລໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສເມຫິ ປາເທຫິ ປຖວິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຕຖາ ອກາສິ. ຕຕ຺ຣ ອາຈຣິຍພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວິຍ ຠຄວາ. ສຸເມຘມາຓວໂກ ວິຍ ເສກ຺ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ. ວມ຺ມິໂກ ວິຍ ກາໂຍ. ‘‘ຕາຕ, ອຍໍ ວມ຺ມິໂກ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍຕິ, ທິວາ ປຊ຺ຊລຕິ, ວິກາຣມສ຺ສ ປສ຺ສິສ຺ສາມ, ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ນໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາເສ ກຕ຺ວາ ຂິປາຫີ’’ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວຸຕ຺ຕກາໂລ ວິຍ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຈາຕຸມຫາຠູຕິກໍ ກາຍໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາເສ ກຕ຺ວາ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕກາໂລ. ຕສ຺ສ ສາຘູຕິ ກຸທາລໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕຖາກຣຓໍ ວິຍ ເສກ຺ຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ, ‘‘ໂຍ ວີສຕິຍາ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ຖທ຺ຘຠາໂວ, ອຍໍ ປຖວີຘາຕຸ. ໂຍ ທ຺ວາທສສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ອາພນ຺ຘນຠາໂວ, ອຍໍ ອາໂປຘາຕຸ. ໂຍ ຈຕູສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຣິປາຈນຠາໂວ, ອຍໍ ເຕໂຊຘາຕຸ. ໂຍ ຉສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນຠາໂວ, ອຍໍ ວາໂຍຘາຕູ’’ຕິ ເອວໍ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານວເສນ ກາຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ລງ຺ຄີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂູຕິ ກສ຺ມາ ຠຄວາ ອວິຊ຺ຊໍ ລງ຺ຄີຕິ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສສີຕິ? ຍຖາ ຫິ ນຄຣສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ ປິຘາຍ ປລິເຆ ໂຍຊິເຕ ມຫາຊນສ຺ສ ຄມນໍ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ເຍ ນຄຣສ຺ສ ອນ຺ໂຕ, ເຕ ອນ຺ໂຕເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ເຍ ພຫິ, ເຕ ພຫິເຍວ. ເອວເມວ ຍສ຺ສ ຎາຓມຸເຂ ອວິຊ຺ຊາລງ຺ຄີ ປຕຕິ, ຕສ຺ສ ນິພ຺ພານສມ຺ປາປກໍ ຎາຓຄມນໍ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊໍ ລງ຺ຄີຕິ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສສິ. ປຊຫ ອວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນ ອວິຊ຺ຊາປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂູຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸທ຺ຘຸມາຍິກມຓ຺ຑູໂກ ນາມ ໂນ ມຫນ຺ໂຕ, ນຂປິຏ຺ຐິປ຺ປມາໂຓ ໂຫຕິ, ປຸຣາຓປຓ຺ຓນ຺ຕເຣ ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕເຣ ວາ ວລ຺ລິອນ຺ຕເຣ ວາ ວສຕິ. ໂສ ທຓ຺ຑໂກຏິຍາ ວາ ວລ຺ລິໂກຏິຍາ ວາ ປໍສຸຈຸຓ຺ຓເກນ ວາ ຆຏ຺ຏິໂຕ ອາຍມິຕ຺ວາ ມຫນ຺ໂຕ ປຣິມຓ຺ຑໂລ ເພລຸວປກ຺ກປ຺ປມາໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາເທ ອາກາສຄເຕ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິນ຺ນຄມໂນ ຫຸຕ຺ວາ ອມິຕ຺ຕວສໍ ຍາຕິ, ກາກກຸລລາທິຠຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ເອວເມວ ອຍໍ ໂກໂຘ ປຐມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕາວິລມຕ຺ຕໂກວ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ມຸຂວິກຸລນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ຫນຸສຎ຺ໂຈປນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ຜຣຸສວາຈານິຈ຺ຉາຣຓໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ທິສາວິໂລກນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ອາກຑ຺ຒນປຣິກຑ຺ຒນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ປາຓິນາ ເລຑ຺ຑຸທຓ຺ຑສຕ຺ຖປຣາມສນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ທຓ຺ຑສຕ຺ຖາຠິນິປາຕໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ປຣຆາຕນມ຺ປິ ອຕ຺ຕຆາຕນມ຺ປິ ປາເປຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຫຕໍ – ‘‘ຍໂຕ ອຍໍ ໂກໂຘ ປຣໍ ຆາເຕຕ຺ວາ ອຕ຺ຕານໍ ຆາເຕຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາຍໍ ໂກໂຘ ປຣມຸສ຺ສທຄໂຕ ໂຫຕິ ປຣມເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາຍ ຈຕູສຸ ປາເທສຸ ອາກາສຄເຕສຸ ຄມນໍ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາ ອມິຕ຺ຕວສໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາກາທິຠຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ໂກຘສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຑ຺ເຒຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອມິຕ຺ຕວສໍ ຍາຕິ, ສພ຺ເພສໍ ມາຣານໍ ຍຖາກາມກຣຓີໂຍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ໂກຘູປາຍາສສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ພລວປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂກໂຘວ ໂກຘູປາຍາໂສ. ປຊຫ ໂກຘູປາຍາສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິສງ຺ຂານປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ທ຺ວິຘາປໂຖຕິ ເອຕ຺ຖ, ຍຖາ ປຸຣິໂສ ສຘໂນ ສໂຠໂຄ ກນ຺ຕາຣທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ທ຺ເວຘາປຖໍ ປຕ຺ວາ, ‘‘ອິມິນາ ນຸ ໂຂ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອິມິນາ ຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ນິຈ຺ເຉຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຖ ນໍ ໂຈຣາ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປນ຺ຕິ, ເອວເມວ ໂຂ ມູລກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ກງ຺ຂາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວຑ຺ເຒຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອຖ ນໍ ກິເລສມາຣາທໂຍ ສພ຺ເພ ມາຣາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປນ຺ຕິ, ອິຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ທ຺ເວຘາປຖສມາ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ທ຺ວິຘາປໂຖຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ວິຈິກິຈ຺ຉາເຍຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ວິຈິກິຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນ ວິຈິກິຈ຺ຉາປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ຈງ຺ຄວາຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ຍຖາ ຣຊເກຫິ ຂາຣປຣິສ຺ສາວນມ຺ຫິ ອຸທເກ ປກ຺ຂິຕ຺ເຕ ເອໂກ ອຸທກຆໂຏ ທ຺ເວປິ ທສປິ ວີສຕິປິ ຆຏສຕມ຺ປິ ປຄ຺ຆຣຕິເຍວ, ປສຏມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸທກໍ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອວເມວ ນີວຣຓສມງ຺ຄິໂນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ກຸສລຘມ຺ໂມ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ຈງ຺ຄວາຣນ຺ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ນີວຣຓານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ປຎ຺ຈນີວຣເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ວິກ຺ຂມ຺ຠນຕທງ຺ຄວເສນ ນີວຣຓປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ກຸມ຺ໂມຕິ ເອຕ຺ຖ, ຍຖາ ກຈ຺ຉປສ຺ສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາທາ ສີສນ຺ຕິ ປຎ຺ເຈວ ອງ຺ຄານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວເມວ ສພ຺ເພປິ ສງ຺ຂຕາ ຘມ຺ມາ ຄຍ຺ຫມານາ ປຎ຺ເຈວ ຂນ຺ຘາ ຠວນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ກຸມ຺ໂມຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ອສິສູນາຕິ ເອຕ຺ຖ, ຍຖາ ສູນາຍ ອຸປຣິ ມໍສໍ ຐເປຕ຺ວາ ອສິນາ ໂກຏ຺ເຏນ຺ຕິ, ເອວມິເມ ສຕ຺ຕາ ວຕ຺ຖຸກາມຕ຺ຖາຍ ກິເລສກາເມຫິ ຆາຕຍມານາ ວຕ຺ຖຸກາມານໍ ອຸປຣິ ກຕ຺ວາ ກິເລສກາເມຫິ ກນ຺ຕິຕາ ໂກຏ຺ຏິຕາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ອສິສູນາຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ກາມຄຸຓານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ມໍສເປສີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂູຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ມໍສເປສິ ນາມ ພຫຸຊນປຕ຺ຖິຕາ ຂຕ຺ຕິຍາທໂຍ ມນຸສ຺ສາປິ ນໍ ປຕ຺ເຖນ຺ຕິ ກາກາທໂຍ ຕິຣຈ຺ຉານາປິ. ອິເມ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອວິຊ຺ຊາຍ ສມ຺ມຕ຺ຕາ ນນ຺ທິຣາຄໍ ອຸປຄມ຺ມ ວຏ຺ຏໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕິ. ຍຖາ ວາ ມໍສເປສິ ຐປິຕຐປິຕຏ຺ຐາເນ ລຄ຺ຄຕິ, ເອວມິເມ ສຕ຺ຕາ ນນ຺ທິຣາຄພທ຺ຘາ ວຏ຺ເຏ ລຄ຺ຄນ຺ຕິ, ທຸກ຺ຂໍ ປຕ຺ວາປິ ນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐນ຺ຕິ, ອິຕິ ນນ຺ທິຣາໂຄ ມໍສເປສິສທິໂສ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ມໍສເປສີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ນນ຺ທິຣາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ນນ຺ທີຣາຄນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ນນ຺ທີຣາຄປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ນາໂຄຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຂີຓາສວສ຺ເສຕໍ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຍນຕ຺ເຖນ ຂີຓາສໂວ ນາໂຄຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ອນງ຺ຄຓສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໓) ປກາສິໂຕ ເອວ. ນໂມ ກໂຣຫິ ນາຄສ຺ສາຕິ ຂີຓາສວສ຺ສ ພຸທ຺ຘນາຄສ຺ສ, ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ໂສ ຠຄວາ ໂພຘາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ທນ຺ໂຕ ໂສ ຠຄວາ ທມຖາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ສນ຺ໂຕ ໂສ ຠຄວາ ສມຖາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຕິຓ຺ໂຓ ໂສ ຠຄວາ ຕຣຓາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ໂສ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພານາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໖໑) ເອວໍ ນມກ຺ກາຣໍ ກໂຣຫີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອໂຫສິ. ເຖໂຣປິ ອິທເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ອຍເມຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ ອຍໍ ເອຕສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິ ຠຄວາ ຣຕນຣາສິມ຺ຫິ ມຓິກູຏໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວິຍ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາວ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສີຕິ.

ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ

ວມ຺ມິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.