໓. ໂອປມ຺ມວຄ຺ໂຄ

໑. ກກຈູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໒໒. ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ກກຈູປມສຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ໂມຬິຍຜຄ຺ຄຸໂນຕິ ໂມຬີຕິ ຈູຬາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ເຉຕ຺ວານ ໂມຬິໍ ວຣຄນ຺ຘວາສິຕໍ,

ເວຫາຍສໍ ອຸກ຺ຂິປິ ສກ຺ຍປຸງ຺ຄໂວ;

ຣຕນຈງ຺ໂກຏວເຣນ ວາສໂວ,

ສຫສ຺ສເນຕ຺ໂຕ ສິຣສາ ປຏິຄ຺ຄຫີ’’ຕິ.

ສາ ຕສ຺ສ ຄິຫິກາເລ ມຫຕີ ອໂຫສິ, ເຕນສ຺ສ ໂມຬິຍຜຄ຺ຄຸໂນຕິ ສງ຺ຂາ ອຸທປາທິ. ປພ຺ພຊິຕມ຺ປິ ນໍ ເຕເນວ ນາເມນ ສຎ຺ຊານນ຺ຕິ. ອຕິເວລນ຺ຕິ ເວລໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຖ ກາລເວລາ, ສີມເວລາ, ສີລເວລາຕິ ຕິວິຘາ ເວລາ. ‘‘ຕາຍໍ ເວລາຍໍ ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີ’’ຕິ (ຘມ຺ມປເທ ວຄ຺ຄານມຸທ຺ທານໍ, ຄາຖານມຸທ຺ທານໍ; ມຫາວ. ໑-໓) ອຍໍ ກາລເວລາ ນາມ. ‘‘ຐິຕຘມ຺ໂມ ເວລໍ ນາຕິວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໘໔; ອຸທາ. ໔໕; ອ. ນິ. ໘.໑໙) ອຍໍ ສີມເວລາ ນາມ. ‘‘ເວລາອນຕິກ຺ກໂມ ເສຕຸຆາໂຕ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໒໙໙-໓໐໑) ຈ, ‘‘ເວລາ ເຈສາ ອວີຕິກ຺ກມນຏ຺ເຐນາ’’ຕິ ຈ, ອຍໍ ສີລເວລາ ນາມ. ຕໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ໂສ ອຕິກ຺ກມິເຍວ. ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຫິ ໂອວທິຕຸໍ ກາໂລ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ອຕ຺ຖງ຺ຄເຕປິ ສູຣິເຍ ໂອວທນ຺ໂຕ ຕໍ ກາລເວລມ຺ປິ ອຕິກ຺ກມິ. ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ໂອວາເທ ປມາຓໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ ສີມາ ມຣິຍາທາ. ໂສ ອຸຕ຺ຕຣິຉປ຺ປຎ຺ຈວາຈາຫິ ໂອວທນ຺ໂຕ ຕໍ ສີມເວລມ຺ປິ ອຕິກ຺ກມິ. ກເຖນ຺ໂຕ ປນ ທວສຫຄຕໍ ກຕ຺ວາ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາປຕ຺ຕິປໂຫນກໍ ກເຖຕິ, ເອວໍ ສີລເວລມ຺ປິ ອຕິກ຺ກມິ.

ສໍສຏ຺ໂຐຕິ ມິສ຺ສີຠູໂຕ ສມານສຸຂທຸກ຺ໂຂ ຫຸຕ຺ວາ. ສມ຺ມຸຂາຕິ ປຸຣໂຕ. ອວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີຕິ ຕາ ປນ ປຈນໂກຏ຺ຏນາທີນິ ກໂຣນ຺ຕິໂຍ ທິສ຺ວາ ນຕ຺ຖິ ອິມາສໍ ອນາປຕ຺ຕິ ນາມ, ອິມາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອນາຈາຣາ ທຸພ຺ພຈາ ປຄພ຺ຠາຕິ ອຄຸຓໍ ກເຖຕິ. ອຘິກຣຓມ຺ປິ ກໂຣຕີຕິ ອິເມສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອິມາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ທິຏ຺ຐກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອກ຺ຂີນິ ທຍ຺ຫນ຺ຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ປຸປ຺ຜປູຊາ ວາ ອາສນໂຘວນປຣິຠຓ຺ຑກຣຓາທີນິ ວາ ອິມາສໍ ວເສນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ກຸລຘີຕໂຣ ເອຕາ ລຊ຺ຊິນິໂຍ, ຕຸມ຺ເຫ ອິມາ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ວທຖ, ອຍໍ ນາມ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອາປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ວິນຍຘຣານໍ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ເມ ເທຖາຕິ ອຘິກຣຓໍ ອາກຑ຺ຒຕິ.

ໂມຬິຍຜຄ຺ຄຸນສ຺ສ ອວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີຕິ ນຕ຺ຖິ ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອນາປຕ຺ຕິ ນາມ. ນິຈ຺ຈກາລໍ ອິມສ຺ສ ປຣິເວຓທ຺ວາຣໍ ອສຸຎ຺ຎໍ ຠິກ຺ຂຸນີຫີຕິ ອຄຸຓໍ ກເຖຕິ. ອຘິກຣຓມ຺ປິ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອິເມສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ໂມຬິຍຜຄ຺ຄຸນຕ຺ເຖຣສ຺ສ ທິຏ຺ຐກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອກ຺ຂີນິ ທຍ຺ຫນ຺ຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ອຎ຺ເຎສໍ ວສນຏ຺ຐານໍ ໂອໂລເກຕຸມ຺ປິ ນ ສກ຺ກາ. ວິຫາຣໍ ອາຄຕຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ໂອວາທໍ ວາ ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ວາ ອຸທ຺ເທສປທໍ ວາ ເຖຣເມວ ນິສ຺ສາຍ ລຠນ຺ຕິ, ກຸລປຸຕ຺ຕໂກ ລຊ຺ຊີ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໂກ, ເອວຣູປໍ ນາມ ຕຸມ຺ເຫ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ວທຖ, ເອຖ ວິນຍຘຣານໍ ສນ຺ຕິເກ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ເທຖາຕິ ອຘິກຣຓໍ ອາກຑ຺ຒນ຺ຕິ.

ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈາຕິ ເນວ ປິຍກມ຺ຍຕາຍ ນ ເຠທາຘິປ຺ປາເຍນ, ອຕ຺ຖກາມຕາຍ ອໂວຈ. ເອກໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ – ‘‘ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເອວໍ ສໍສຏ຺ຐສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ອຍໂສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ. ໂສ ສາສນສ຺ສາປິ ອວຓ຺ໂຓເຍວ. ອຎ຺ເຎນ ປນ ກຖິໂຕ ອຍໍ ນ ໂອຣມິສ຺ສຕິ, ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ ໂອວທິໂຕ ໂອຣມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖກາມຕາຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕໍ, ‘‘ອາຍສ຺ມາ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິວຈນໍ ອໂວຈ.

໒໒໓. ອາມນ຺ເຕຫີຕິ ຊານາເປຫິ. ອາມນ຺ເຕຕີຕິ ປກ຺ໂກສຕິ.

໒໒໔. ສທ຺ຘາຕິ ສທ຺ຘາຍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ຕ຺ວໍ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ເຈວ ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິໂຕ ຈ, ຍສ຺ມາ ວາ ເຕ ເອຕາຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍສຏ຺ຐສ຺ສ ວິຫຣໂຕ ເຍ ຕາ ອກ຺ໂກສິສ຺ສນ຺ຕິ ວາ, ປຫຣິສ຺ສນ຺ຕິ ວາ, ເຕສຸ ໂທມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ສໍສຄ຺ເຄ ປຫີເນ ນຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອວຓ຺ຓຠາສເນ. ເຄຫສິຕາຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓນິສ຺ສິຕາ. ຉນ຺ທາຕິ ຕຓ຺ຫາຉນ຺ທາປິ ປຏິຆຉນ຺ທາປິ. ວິປຣິຓຕນ຺ຕິ ຣຕ຺ຕມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິປຣິຓຕໍ. ທຸຏ຺ຐມ຺ປິ, ມູຬ຺ຫມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ວິປຣິຓຕໍ. ອິຘ ປນ ຕຓ຺ຫາຉນ຺ທວເສນ ຣຕ຺ຕມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປຏິຆຉນ຺ທວເສນ ທຸຏ຺ຐມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ຫິຕານຸກມ຺ປີຕິ ຫິເຕນ ອນຸກມ຺ປມາໂນ ຫິເຕນ ຜຣມາໂນ. ນ ໂທສນ຺ຕໂຣຕິ ນ ໂທສຈິຕ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສາມິ.

໒໒໕. ອຖ ໂຂ ຠຄວາຕິ ກສ຺ມາ ອາຣຠິ? ຜຄ຺ຄຸນສ຺ສ ກິຣ ເອຕ຺ຕກໍ ໂອວາທໍ ສຸຕ຺ວາປິ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸນິສໍສຄ຺ຄໂຕ ໂອຣມິສ຺ສາມິ ວິຣມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຠຄວຕາ ປນ ສທ຺ຘິໍ ປຏາຓີ ວິຍ ປຏິວິຣຸທ຺ໂຘ ອຏ຺ຐາສິ, ອຖສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຍຖາ ນາມ ຊິຆຈ຺ຉິຕສ຺ສ ໂຠຊເນ, ປິປາສິຕສ຺ສ ປານີເຍ, ສີເຕນ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ອຸຓ຺ເຫ ທຸກ຺ຂິຕສ຺ສ ສຸເຂ ປຕ຺ຖນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວເມວ ອິມໍ ທຸພ຺ພຈໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ທິສ຺ວາ ປຐມໂພຘິຍໍ ສຸພ຺ພຈາ ຠິກ຺ຂູ ອາປາຖໍ ອາຄມິໍສຸ. ອຖ ເຕສໍ ວຓ຺ຓໍ ກເຖຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ ອິມໍ ເທສນໍ ອາຣຠິ.

ຕຕ຺ຖ ອາຣາຘຍິໍສູຕິ ຄຓ຺ຫິໍສຸ ປູຣຍິໍສຸ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍ. ເອກາສນໂຠຊນນ຺ຕິ ເອກໍ ປຸເຣຠຕ຺ຕໂຠຊນໍ. ສູຣິຍຸຄ຺ຄມນໂຕ ຫິ ຍາວ ມຊ຺ຌນ຺ຫິກາ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠຸຕ຺ຕໂຠຊນມ຺ປິ ອິຘ ເອກາສນໂຠຊນນ຺ເຕວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ອປ຺ປາພາຘຕນ຺ຕິ ນິຣາພາຘຕໍ. ອປ຺ປາຕງ຺ກຕນ຺ຕິ ນິທ຺ທຸກ຺ຂຕໍ. ລຫຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສຣີຣສ຺ສ ສລ຺ລຫຸກໍ ອຸຏ຺ຐານໍ. ພລນ຺ຕິ ກາຍພລໍ. ຜາສຸວິຫາຣນ຺ຕິ ກາຍສ຺ສ ສຸຂວິຫາຣໍ. ອິມິນາ ກິໍ ກຖິຕໍ? ທິວາ ວິກາລໂຠຊນໍ ປຊຫາປິຕກາໂລ ກຖິໂຕ. ຠທ຺ທາລິສຸຕ຺ເຕ ປນ ຣຕ຺ຕິໍ ວິກາລໂຠຊນໍ ປຊຫາປິຕກາໂລ ກຖິໂຕ. ອິມານິ ຫິ ທ຺ເວ ໂຠຊນານິ ຠຄວາ ນ ເອກປ຺ປຫາເຣນ ປຊຫາເປສິ. ກສ຺ມາ? ອິມາເນວ ຫິ ທ຺ເວ ໂຠຊນານິ ວຏ຺ເຏ ສຕ຺ຕານໍ ອາຈິຓ຺ຓານິ. ສນ຺ຕິ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສຸຂຸມາລາ, ເຕ ເອກໂຕ ທ຺ເວປິ ໂຠຊນານິ ປຊຫນ຺ຕາ ກິລມນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເອກໂຕ ອປຊຫາເປຕ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ ທິວາ ວິກາລໂຠຊນໍ, ເອກສ຺ມິໍ ຣຕ຺ຕິໍ ວິກາລໂຠຊນນ຺ຕິ ວິສຸໍ ປຊຫາເປສິ. ເຕສຸ ອິຘ ທິວາ ວິກາລໂຠຊນໍ ປຊຫາປິຕກາໂລ ກຖິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘາ ນ ຠຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຊຫາເປນ຺ຕິ, ອານິສໍສໍ ປນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຊຫາເປນ຺ຕິ, ເອວຎ຺ຫິ ສຕ຺ຕາ ສຸເຂນ ປຊຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອານິສໍສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອິເມ ປຎ຺ຈ ຄຸເຓ ທສ຺ເສສິ. ອນຸສາສນີ ກຣຓີຍາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສາສເນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ນາໂຫສິ. ‘‘ອິທໍ ກໂຣຖ, ອິທໍ ມາ ກໂຣຖາ’’ຕິ ສຕຸປ຺ປາທກຣຓີຍມຕ຺ຕເມວ ອໂຫສິ. ຕາວຕ຺ຕເກເນວ ເຕ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ອກໍສຸ, ປຫາຕພ຺ພໍ ປຊຫິໍສຸ, ປຐມໂພຘິຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸພ຺ພຈາ ຠິກ຺ຂູ ອເຫສຸໍ ອສ຺ສວາ ໂອວາທປຏິກຣາຕິ.

ອິທານິ ເນສໍ ສຸພ຺ພຈຠາວທີປິກໍ ອຸປມໍ ອາຫຣນ຺ໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປີຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສຸຠູມິຍນ຺ຕິ ສມຠູມິຍໍ. ‘‘ສຸຠູມ຺ຍໍ ສຸເຂຕ຺ເຕ ວິຫຕຂາຓຸເກ ພີຊານິ ປຕິຏ຺ຐເປຍ຺ຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໓໘) ເອຕ຺ຖ ປນ ມຓ຺ຑຠູມິ ສຸຠູມີຕິ ອາຄຕາ. ຈຕຸມຫາປເຖຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ມຫາມຄ຺ຄານໍ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຄຕຏ຺ຐາເນ. ອາຊຎ຺ຎຣໂຖຕິ ວິນີຕອສ຺ສຣໂຖ. ໂອຘສ຺ຕປໂຕໂທຕິ ຍຖາ ຣຖໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຐິເຕນ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ, ເອວໍ ອາລມ຺ພນໍ ນິສ຺ສາຍ ຕິຣິຍໂຕ ຐປິຕປໂຕໂທ. ໂຍຄ຺ຄາຈຣິໂຍຕິ ອສ຺ສາຈຣິໂຍ. ສ຺ເວວ ອສ຺ສທມ຺ເມ ສາເຣຕີຕິ ອສ຺ສທມ຺ມສາຣຖິ. ເຍນິຈ຺ຉກນ຺ຕິ ເຍນ ເຍນ ມຄ຺ເຄນ ອິຈ຺ຉຕິ. ຍທິຈ຺ຉກນ຺ຕິ ຍໍ ຍໍ ຄຕິໍ ອິຈ຺ຉຕິ. ສາເຣຍ຺ຍາຕິ ອຸຊຸກໍ ປຸຣໂຕ ເປເສຍ຺ຍ. ປຈ຺ຈາສາເຣຍ຺ຍາຕິ ປຏິນິວຕ຺ເຕຍ຺ຍ.

ເອວເມວ ໂຂຕິ ຍຖາ ຫິ ໂສ ໂຍຄ຺ຄາຈຣິໂຍ ເຍນ ເຍນ ມຄ຺ເຄນ ຄມນໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ຕໍ ອສ຺ສາ ອາຣຸຬ຺ຫາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຍາຍ ຍາຍ ຈ ຄຕິຍາ ອິຈ຺ຉຕິ, ສາ ສາ ຄຕິ ຄຫິຕາວ ໂຫຕິ. ຣຖໍ ເປເສຕ຺ວາ ອສ຺ສາ ເນວ ວາເຣຕພ຺ພາ ນ ວິຊ຺ຌິຕພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕິ. ເກວລໍ ເຕສໍ ສເມ ຠູມິຠາເຄ ຂຸເຣສຸ ນິມິຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ຄມນເມວ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ມຍ຺ຫມ຺ປິ ເຕສຸ ຠິກ຺ຂູສຸ ປຸນປ຺ປຸນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນາໂຫສິ. ອິທໍ ກໂຣຖ ອິທໍ ມາ ກໂຣຖາຕິ ສຕຸປ຺ປາທນມຕ຺ຕເມວ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ເຕຫິປິ ຕາວເທວ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຕເມວ ໂຫຕິ, ອກຕ຺ຕພ຺ພໍ ຊຫິຕເມວ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ສຸພ຺ພຈາ ຍຸຕ຺ຕຍານປຏິຠາຄາ ຫຸຕ຺ວາ ສຕຸປ຺ປາທນມຕ຺ເຕເນວ ປຊຫິໍສຸ, ຕສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫປິ ປຊຫຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອລຓ຺ເຑຫີຕິ ເອລຓ຺ຑາ ກິຣ ສາລທູສນາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເອວມາຫ. ວິໂສເຘຍ຺ຍາຕິ ເອລຓ຺ເຑ ເຈວ ອຎ຺ຎາ ຈ ວລ຺ລິໂຍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ພຫິ ນີຫຣເຓນ ໂສເຘຍ຺ຍ. ສຸຊາຕາຕິ ສຸສຓ຺ຐິຕາ. ສມ຺ມາ ປຣິຫເຣຍ຺ຍາຕິ ມຣິຍາທໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຸທກາສິຎ຺ຈເນນປິ ກາເລນກາລໍ ມູລມູເລ ຂຓເນນປິ ວລ຺ລິຄຸມ຺ພາທິຈ຺ເຉທເນນປິ ກິປິລ຺ລປູຏກຫຣເຓນປິ ມກ຺ກຏກຊາລສຸກ຺ຂທຓ຺ຑກຫຣເຓນປິ ສມ຺ມາ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ໂປເສຍ຺ຍ. ວຸທ຺ຘິອາທີນິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖາເນວ.

໒໒໖. ອິທານິ ອກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠູຕປຸພ຺ພນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເວເທຫິກາຕິ ວິເທຫຣຏ຺ຐວາສິກສ຺ສ ຘີຕາ. ອຖ ວາ ເວໂທຕິ ປຎ຺ຎາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເວເທນ ອີຫຕິ ອິຣິຍຕີຕິ ເວເທຫິກາ, ປຓ຺ຑິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄຫປຕານີຕິ ຆຣສາມິນີ. ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທຕິ ກິຕ຺ຕິໂຆໂສ. ໂສຣຕາຕິ ໂສຣຈ຺ເຈນ ສມນ຺ນາຄຕາ. ນິວາຕາຕິ ນິວາຕວຸຕ຺ຕິ. ອຸປສນ຺ຕາຕິ ນິພ຺ພຸຕາ. ທກ຺ຂາຕິ ຠຕ຺ຕປຈນສຍນຕ຺ຖຣຓທີປຸຊ຺ຊລນາທິກມ຺ເມສຸ ເຉກາ. ອນລສາຕິ ອຸຏ຺ຐາຫິກາ, ສຸສໍວິຫິຕກມ຺ມນ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ສໍວິຫິຕກມ຺ມນ຺ຕາ. ເອກາ ອນລສາ ໂຫຕິ, ຍໍ ຍໍ ປນ ຠາຊນໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕໍ ຕໍ ຠິນ຺ທຕິ ວາ ຉິທ຺ທໍ ວາ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ນ ຕາທິສາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ທິວາ ອຸຏ຺ຐາສີຕິ ປາໂຕວ ກຕ຺ຕພ຺ພານິ ເຘນຸທຸຫນາທິກມ຺ມານິ ອກຕ຺ວາ ອຸສ຺ສູເຣ ອຸຏ຺ຐິຕາ. ເຫ ເຊ ກາຬີຕິ ອເຣ ກາຬິ. ກິໍ ເຊ ທິວາ ອຸຏ຺ຐາສີຕິ ກິໍ ເຕ ກິຎ຺ຈິ ອຜາສຸກໍ ອຕ຺ຖິ, ກິໍ ທິວາ ອຸຏ຺ຐາສີຕິ? ໂນ ວຕ ເຣ ກິຎ຺ຈີຕິ ອເຣ ຍທິ ເຕ ນ ກິຎ຺ຈິ ອຜາສຸກໍ ອຕ຺ຖິ, ເນວ ສີສໍ ຣຸຊ຺ຌຕິ, ນ ປິຏ຺ຐິ, ອຖ ກສ຺ມາ ປາປິ ທາສິ ທິວາ ອຸຏ຺ຐາສີຕິ ກຸປິຕາ ອນຕ຺ຕມນາ ຠາກຸຏິມກາສິ. ທິວາຕຣໍ ອຸຏ຺ຐາສີຕິ ປຸນທິວເສ ອຸສ຺ສູຣຕຣໍ ອຸຏ຺ຐາສິ. ອນຕ຺ຕມນວາຈນ຺ຕິ ອເຣ ປາປິ ທາສິ ອຕ຺ຕໂນ ປມາຓໍ ນ ຊານາສິ; ກິໍ ອຄ຺ຄິໍ ສີໂຕຕິ ມຎ຺ຎສິ, ອິທານິ ຕໍ ສິກ຺ຂາເປສ຺ສາມີຕິອາທີນິ ວທມານາ ກຸປິຕວຈນໍ ນິຈ຺ຉາເຣສິ.

ປຏິວິສການນ຺ຕິ ສາມນ຺ຕເຄຫວາສີນໍ. ອຸຊ຺ຌາເປສີຕິ ອວຊານາເປສິ. ຈຓ຺ຑີຕິ ອໂສຣຕາ ກິພ຺ພິສາ. ອິຕິ ຍຕ຺ຕກາ ຄຸຓາ, ຕໂຕ ທິຄຸຓາ ໂທສາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິໍສຸ. ຄຸຓາ ນາມ ສຓິກໍ ສຓິກໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ; ໂທສາ ເອກທິວເສເນວ ປຕ຺ຖຏາ ໂຫນ຺ຕິ. ໂສຣຕໂສຣໂຕຕິ ອຕິວິຍ ໂສຣໂຕ, ໂສຕາປນ຺ໂນ ນຸ ໂຂ, ສກທາຄາມີ ອນາຄາມີ ອຣຫາ ນຸ ໂຂຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຜຸສນ຺ຕີຕິ ຜຸສນ຺ຕາ ຆຏ຺ເຏນ຺ຕາ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ອຖ ຠິກ຺ຂຸ ໂສຣໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອຖ ອຘິວາສນກ຺ຂນ຺ຕິຍໍ ຐິໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ໂສຣໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂຍ ຈີວຣ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣເຫຕູຕິ ໂຍ ເອຕານິ ຈີວຣາທີນິ ປຓີຕປຓີຕານິ ລຠນ຺ໂຕ ປາທປຣິກມ຺ມປິຏ຺ຐິປຣິກມ຺ມາທີນິ ເອກວຈເນເນວ ກໂຣຕິ. ອລຠມາໂນຕິ ຍຖາ ປຸພ຺ເພ ລຠຕິ, ເອວໍ ອລຠນ຺ໂຕ. ຘມ຺ມຎ຺ເຎວ ສກ຺ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ຘມ຺ມໍເຍວ ສກ຺ກາຣໍ ສຸກຕກາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ຄຣຸໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ຄຣຸຠາຣິຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ມາເນນ຺ໂຕຕິ ມເນນ ປິຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ປູເຊນ຺ໂຕຕິ ປຈ຺ຈຍປູຊາຍ ປູເຊນ຺ໂຕ. ອປຈາຍມາໂນຕິ ຘມ຺ມໍເຍວ ອປຈາຍມາໂນ ອປຈິຕິໍ ນີຈວຸຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ.

໒໒໗. ເອວໍ ອກ຺ຂນ຺ຕິຍາ ໂທສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ເຍ ອຘິວາເສນ຺ຕິ, ເຕ ເອວໍ ອຘິວາເສນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ປຎ຺ຈິເມ, ຠິກ຺ຂເວຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກາເລນາຕິ ຍຸຕ຺ຕປຕ຺ຕກາເລນ. ຠູເຕນາຕິ ສຕາ ວິຊ຺ຊມາເນນ. ສຓ຺ເຫນາຕິ ສມ຺ມຏ຺ເຐນ. ອຕ຺ຖສຎ຺ຫິເຕນາຕິ ອຕ຺ຖນິສ຺ສິເຕນ ກາຣຓນິສ຺ສິເຕນ. ອກາເລນາຕິອາທີນິ ເຕສໍເຍວ ປຏິປກ຺ຂວເສນ ເວທິຕພ຺ພານິ. ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ. ໂທສນ຺ຕຣາຕິ ທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕາ, ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຸປ຺ປນ຺ນໂທສາ ຫຸຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຣາຕິ ເຕສຸ ວຈນປເຖສຸ. ຜຣິຕ຺ວາຕິ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ. ຕທາຣມ຺ມຓຎ຺ຈາຕິ ກຖໍ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ກໂຣຕິ? ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ຕສ຺ເສວ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອວເສສສຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ສພ຺ພາວນ຺ຕໍ ໂລກໍ ຕທາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕິ ນາມ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ. ຕທາຣມ຺ມຓຎ຺ຈາຕິ ຕສ຺ເສວ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ. ສພ຺ພາວນ຺ຕນ຺ຕິ ສພ຺ພສຕ຺ຕວນ຺ຕໍ. ໂລກນ຺ຕິ ສຕ຺ຕໂລກໍ. ວິປຸເລນາຕິ ອເນກສຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓນ. ມຫຄ຺ຄເຕນາຕິ ມຫຄ຺ຄຕຠູມິເກນ. ອປ຺ປມາເຓນາຕິ ສຸຠາວິເຕນ. ອເວເຣນາຕິ ນິທ຺ໂທເສນ. ອພ຺ຍາພຊ຺ເຌນາຕິ ນິທ຺ທຸກ຺ເຂນ. ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣິສ຺ສາມາຕິ ເອວຣູເປນ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ຕຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄລໍ ສພ຺ພຎ຺ຈ ໂລກໍ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ວິຫຣິສ຺ສາມ.

໒໒໘. ອິທານິ ຕທຕ຺ຖທີປິກໍ ອຸປມໍ ອາຫຣນ຺ໂຕ ເສຍ຺ຍຖາປີຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອປຖວິນ຺ຕິ ນິປ຺ປຖວິໍ ກຣິສ຺ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ. ວິກິເຣຍ຺ຍາຕິ ປຈ຺ຉິຍາ ປໍສຸໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ພີຊານິ ວິຍ ວິກິເຣຍ຺ຍ. ໂອຏ຺ຐຸເຠຍ຺ຍາຕິ ເຂຬໍ ປາເຕຍ຺ຍ. ອປຖວິໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ເອວໍ ກາເຍນ ຈ ວາຈາຍ ຈ ປໂຍຄໍ ກຕ຺ວາປິ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ ອປຖວິໍ ກາຕຸນ຺ຕິ? ຄມ຺ຠີຣາຕິ ພຫລຕ຺ເຕນ ທ຺ວິໂຍຊນສຕສຫສ຺ສານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈ ນຫຸຕານິ ຄມ຺ຠີຣາ. ອປ຺ປເມຍ຺ຍາຕິ ຕິຣິຍໍ ປນ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາ. ເອວເມວ ໂຂຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທໍ ໂອປມ຺ມສໍສນ຺ທນໍ – ປຖວີ ວິຍ ຫິ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຸທາລປິຏກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຣິໂສ ວິຍ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄໂລ. ຍຖາ ໂສ ກຸທາລປິຏເກນ ມຫາປຖວິໍ ອປຖວິໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ເອວໍ ໂວ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄໂລ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕີຕິ.

໒໒໙. ທຸຕິຍອຸປມາຍໍ ຫລິທ຺ທິນ຺ຕິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ປີຕກວຓ຺ຓໍ. ນີລນ຺ຕິ ກໍສນີລໍ ວາ ປລາສນີລໍ ວາ. ອຣູປີຕິ ອຣູໂປ. ນນຸ ຈ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ກຏ຺ຐານໍ ວາ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຣຸກ຺ຂານໍ ວາ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເສຍ຺ຍານໍ ວາ ທ຺ວິນ຺ນໍ ເສລານໍ ວາ ອນ຺ຕຣໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນາກາສຣູປນ຺ຕິ ອາຄຕໍ, ກສ຺ມາ ອິຘ ອຣູປີຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ສນິທສ຺ສນຠາວປຏິກ຺ເຂປໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອນິທສ຺ສໂນ’’ຕິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ຣູປໍ ລິຂິຕຸໍ, ຣູປປາຕຸຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຣູປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອນິທສ຺ສໂນຕິ ທສ຺ສນສ຺ສ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອນາປາໂຖ. ອຸປມາສໍສນ຺ທເນ ປເນຕ຺ຖ ອາກາໂສ ວິຍ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ. ຕຸລິກປຎ຺ຈມາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຣງ຺ຄຊາຕາ ວິຍ ປຎ຺ຈ ວຈນປຖາ, ຕຸລິກປຎ຺ຈເມ ຣງ຺ເຄ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຣິໂສ ວິຍ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄໂລ. ຍຖາ ໂສ ຕຸລິກປຎ຺ຈເມຫິ ຣງ຺ເຄຫິ ອາກາເສ ຣູປປາຕຸຠາວໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ເອວໍ ໂວ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄໂລ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ໂທສຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕີຕິ.

໒໓໐. ຕຕິຍອຸປມາຍໍ ອາທິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຊ຺ຊລິຕໍ. ຄມ຺ຠີຣາ ອປ຺ປເມຍ຺ຍາຕິ ອິມິສ຺ສາ ຄງ຺ຄາຍ ຄມ຺ຠີຣຏ຺ຐານໍ ຄາວຸຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ, ອຑ຺ຒໂຍຊນມ຺ປິ, ໂຍຊນມ຺ປິ. ປຸຖຸລໍ ປນສ຺ສາ ເອວຣູປໍເຍວ, ທີຆໂຕ ປນ ປຎ຺ຈໂຍຊນສຕານິ. ສາ ກຖໍ ຄມ຺ຠີຣາ ອປ຺ປເມຍ຺ຍາຕິ? ເອເຕນ ປໂຍເຄນ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘເນ ອຸທກໍ ວິຍ ຕາເປຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໂຕ. ຐິໂຕທກໍ ປນ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ອງ຺ຄຸລມຕ຺ຕໍ ວາ ອຑ຺ຒງ຺ຄຸລມຕ຺ຕໍ ວາ ເອວໍ ຕາເປຕຸໍ ສກ຺ກາ ຠເວຍ຺ຍ, ອຍໍ ປນ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປມາສໍສນ຺ທເນ ປເນຕ຺ຖ ຄງ຺ຄາ ວິຍ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ, ຕິຓຸກ຺ກໍ ອາທາຍ ອາຄຕປຸຣິໂສ ວິຍ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄໂລ. ຍຖາ ໂສ ອາທິຕ຺ຕາຍ ຕິຓຸກ຺ກາຍ ຄງ຺ຄໍ ຕາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ເອວໍ ໂວ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄໂລ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕີຕິ.

໒໓໑. ຈຕຸຕ຺ຖອຸປມາຍໍ ພິຬາຣຠສ຺ຕາຕິ ພິຬາຣຈມ຺ມປສິພ຺ພກາ. ສຸມທ຺ທິຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ມທ຺ທິຕາ. ສຸປຣິມທ຺ທິຕາຕິ ອນ຺ໂຕ ຈ ພຫິ ຈ ສມນ຺ຕໂຕ ສຸປຣິມທ຺ທິຕາ. ຕູລິນີຕິ ສິມ຺ພລິຕູລລຕາຕູລສມານາ. ຉິນ຺ນສສ຺ສຣາຕິ ຉິນ຺ນສສ຺ສຣສທ຺ທາ. ຉິນ຺ນຠພ຺ຠຣາຕິ ຉິນ຺ນຠພ຺ຠຣສທ຺ທາ. ອຸປມາສໍສນ຺ທເນ ປເນຕ຺ຖ ພິຬາຣຠສ຺ຕາ ວິຍ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ, ກຏ຺ຐກຐລໍ ອາທາຍ ອາຄຕປຸຣິໂສ ວິຍ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄໂລ. ຍຖາ ໂສ ກຏ຺ເຐນ ວາ ກຐເລນ ວາ ພິຬາຣຠສ຺ຕໍ ສຣສຣໍ ຠຣຠຣໍ ສທ຺ທໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ເອວໍ ໂວ ປຎ຺ຈ ວຈນປເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕປຸຄ຺ຄໂລ ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ໂທສານຸຄຕຠາວໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕີຕິ.

໒໓໒. ໂອຈຣກາຕິ ອວຈຣກາ ເຫຏ຺ຐາຈຣກາ, ນີຈກມ຺ມກາຣກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂຍ ມໂນ ປທູເສຍ຺ຍາຕິ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ວາ ຠິກ຺ຂຸນີ ວາ ມໂນ ປທູເສຍ຺ຍ, ຕໍ ກກເຈນ ໂອກນ຺ຕນໍ ນາຘິວາເສຍ຺ຍ. ນ ເມ ໂສ ເຕນ ສາສນກໂຣຕິ ໂສ ເຕນ ອນຘິວາສເນນ ມຍ຺ຫໍ ໂອວາທກໂຣ ນ ໂຫຕິ. ອາປຕ຺ຕິ ປເນຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ.

໒໓໓. ອຓຸໍ ວາ ຖູລໍ ວາຕິ ອປ຺ປສາວຊ຺ຊໍ ວາ ມຫາສາວຊ຺ຊໍ ວາ. ຍໍ ຕຸມ຺ເຫ ນາຘິວາເສຍ຺ຍາຖາຕິ ໂຍ ຕຸມ຺ເຫຫິ ອຘິວາເສຕພ຺ໂພ ນ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕຕິ, ຠນ຺ເຕ, ອນຘິວາເສຕພ຺ພໍ ນາມ ວຈນປຖໍ ນ ປສ຺ສາມາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍາຕິ ອິຕິ ຠຄວາ ອຣຫຕ຺ເຕນ ກູຏໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສີຕິ.

ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ

ກກຈູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອລຄທ຺ທູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓໔. ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ອລຄທ຺ທູປມສຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຄທ຺ເຘ ພາຘຍິໍສູຕິ ຄທ຺ຘພາຘິໂນ, ຄທ຺ຘພາຘິໂນ ປຸພ຺ພປຸຣິສາ ອສ຺ສາຕິ ຄທ຺ຘພາຘິປຸພ຺ໂພ, ຕສ຺ສ ຄທ຺ຘພາຘິປຸພ຺ພສ຺ສ, ຄິຊ຺ຌຆາຕກກຸລປ຺ປສຸຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂານໍ ອນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອນ຺ຕຣາຍິກາ. ເຕ ກມ຺ມກິເລສວິປາກອຸປວາທອາຓາວີຕິກ຺ກມວເສນ ປຎ຺ຈວິຘາ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈານນ຺ຕຣິຍຘມ຺ມາ ກມ຺ມນ຺ຕຣາຍິກາ ນາມ. ຕຖາ ຠິກ຺ຂຸນີທູສກກມ຺ມໍ, ຕໍ ປນ ໂມກ຺ຂສ຺ເສວ ອນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣຕິ, ນ ສຄ຺ຄສ຺ສ. ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຘມ຺ມາ ກິເລສນ຺ຕຣາຍິກາ ນາມ. ປຓ຺ຑກຕິຣຈ຺ຉານຄຕອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນການໍ ປຏິສນ຺ຘິຘມ຺ມາ ວິປາກນ຺ຕຣາຍິກາ ນາມ. ອຣິຍູປວາທຘມ຺ມາ ອຸປວາທນ຺ຕຣາຍິກາ ນາມ, ເຕ ປນ ຍາວ ອຣິເຍ ນ ຂມາເປນ຺ຕິ, ຕາວເທວ, ນ ຕໂຕ ປຣໍ. ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວີຕິກ຺ກນ຺ຕາ ສຕ຺ຕ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘາ ອາຓາວີຕິກ຺ກມນ຺ຕຣາຍິກາ ນາມ. ເຕປິ ຍາວ ຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ວາ ປຏິຊານາຕິ, ນ ວຸຏ຺ຐາຕິ ວາ, ນ ເທເສຕິ ວາ, ຕາວເທວ, ນ ຕໂຕ ປຣໍ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຘມ຺ມກຖິໂກ ເສສນ຺ຕຣາຍິເກ ຊານາຕິ, ວິນເຍ ປນ ອໂກວິທຕ຺ຕາ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວີຕິກ຺ກມນ຺ຕຣາຍິເກ ນ ຊານາຕິ, ຕສ຺ມາ ຣໂຫຄໂຕ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕສິ – ອິເມ ອາຄາຣິກາ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸເຓ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ໂສຕາປນ຺ນາປິ ສກທາຄາມິໂນປິ ອນາຄາມິໂນປິ ໂຫນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂູປິ ມນາປິການິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ ຣູປານິ ປສ຺ສນ຺ຕິ…ເປ… ກາຍວິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພ ຜຸສນ຺ຕິ, ມຸທຸການິ ອຕ຺ຖຣຓປາວຸຣຓາທີນິ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ເອຕໍ ສພ຺ພໍ ວຏ຺ຏຕິ. ກສ຺ມາ ອິຕ຺ຖີນໍເຍວ ຣູປສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພາ ນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ? ເອເຕປິ ວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ. ເອວໍ ຣເສນ ຣສໍ ສໍສນ຺ເທຕ຺ວາ ສຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠຄຎ຺ຈ ນິຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠຄຎ຺ຈ ເອກໍ ກຕ຺ວາ ຖູລວາເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຕິສຸຂຸມສຸຕ຺ຕໍ ອຸປເນນ຺ໂຕ ວິຍ, ສາສເປນ ສທ຺ຘິໍ ສິເນຣຸໍ ອຸປສໍຫຣນ຺ໂຕ ວິຍ, ປາປກໍ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ, ‘‘ກິໍ ຠຄວຕາ ມຫາສມຸທ຺ທໍ ພນ຺ຘນ຺ເຕນ ວິຍ ມຫຕາ ອຸສ຺ສາເຫນ ປຐມປາຣາຊິກໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ໂທໂສ’’ຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ປຏິວິຣຸຊ຺ຌນ຺ໂຕ ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓໍ ປຏິພາຫນ຺ໂຕ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ຂາຓຸກຓ຺ຏກາທີນິ ປກ຺ຂິປນ຺ໂຕ ເມຖຸນຘມ຺ເມ ໂທໂສ ນຕ຺ຖີຕິ ຊິນສ຺ສ ອາຓາຈກ຺ເກ ປຫາຣໍ ອທາສິ. ເຕນາຫ – ‘‘ຕຖາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມີ’’ຕິອາທິ.

ເອວໍ ພ຺ຍາ ໂຂຕິ ເອວໍ ວິຍ ໂຂ. ສມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕີຕິອາທີສຸ ກິໍ ລທ຺ຘິໂກ ຕ຺ວໍ, ລທ຺ຘິໍ ວເທຫີຕິ ປຸຈ຺ຉມານາ ສມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ນາມ. ທິຏ຺ຐິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປນ຺ຕາ ສມນຸຄ຺ຄາຫນ຺ຕິ ນາມ. ເກນ ກາຣເຓນ ເອວໍ ວທສີຕິ ກາຣຓໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕາ ສມນຸຠາສນ຺ຕິ ນາມ. ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໔໒-໔໘) ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາ ອປ຺ປສ຺ສາທຏ຺ເຐນ. ມໍສເປສູປມາ ພຫຸສາຘາຣຓຏ຺ເຐນ. ຕິຓຸກ຺ກູປມາ ອນຸທຫນຏ຺ເຐນ. ອງ຺ຄາຣກາສູປມາ ມຫາຠິຕາປນຏ຺ເຐນ. ສຸປິນກູປມາ ອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ. ຍາຈິຕກູປມາ ຕາວກາລິກຏ຺ເຐນ. ຣຸກ຺ຂຜລູປມາ ສພ຺ພງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄປລິຠຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ. ອສິສູນູປມາ ອຘິກຸຏ຺ຏນຏ຺ເຐນ. ສຕ຺ຕິສູລູປມາ ວິນິວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ. ສປ຺ປສິຣູປມາ ສາສງ຺ກສປ຺ປຏິຠຍຏ຺ເຐນ. ຖາມສາຕິ ທິຏ຺ຐິຖາເມນ. ປຣາມາສາຕິ ທິຏ຺ຐິປຣາມາເສນ. ອຠິນິວິສ຺ສ ໂວຫຣຕີຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ໂວຫຣຕິ ທີເປຕິ ວາ.

໒໓໕. ຍໂຕ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູຕິ ຍທາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ. ເອວໍ ພ຺ຍາ ໂຂ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາຕິ ອິທໍ ເອສ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍນ ນຕ຺ຖີຕິ ວຕ຺ຕຸກາໂມປິ ຠຄວໂຕ ອານຸຠາເວນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຕິ, ພຸທ຺ຘານໍ ກິຣ ສມ຺ມຸຂາ ທ຺ເວ ກຖາ ກເຖຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

໒໓໖. ກສ຺ສ ໂຂ ນາມ ຕ຺ວໍ ໂມຆປຸຣິສາຕິ ຕ຺ວໍ ໂມຆປຸຣິສ ກສ຺ສ ຂຕ຺ຕິຍສ຺ສ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ວາ ເວສ຺ສສ຺ສ ວາ ສຸທ຺ທສ຺ສ ວາ ຄຫຏ຺ຐສ຺ສ ວາ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ວາ ເທວສ຺ສ ວາ ມນຸສ຺ສສ຺ສ ວາ ມຍາ ເອວໍ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາສິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສີຕິ ອຍໍ ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘິ. ອຣິຏ຺ໂຐ ກິຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ຠຄວາ ມໍ ໂມຆປຸຣິໂສຕິ ວທຕິ, ນ ໂຂ ປນ ໂມຆປຸຣິສາຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຕເກນ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນ ໂຫຕິ. ອຸປເສນມ຺ປິ ຫິ ວງ຺ຄນ຺ຕປຸຕ຺ຕໍ, ‘ອຕິລຫຸໍ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ໂມຆປຸຣິສ, ພາຫຸລ຺ລາຍ ອາວຕ຺ໂຕ’ຕິ (ມຫາວ. ໗໕) ຠຄວາ ໂມຆປຸຣິສວາເທນ ໂອວທິ. ເຖໂຣ ອປຣຠາເຄ ຆເຏນ຺ໂຕ ວາຍມນ຺ໂຕ ຉ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉາກາສິ. ອຫມ຺ປິ ຕຖາຣູປໍ ວີຣິຍໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄຜລານິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ພນ຺ຘນາ ປວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຓ຺ຑຸປລາສສ຺ສ ວິຍ ອວິຣຸຬ຺ຫິຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອິມໍ ເທສນໍ ອາຣຠິ.

ອຸສ຺ມີກໂຕປີຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຸມ຺ເຫ ກິນ຺ຕິ ມຎ຺ຎຖ, ອຍໍ ອຣິຏ຺ໂຐ ເອວໍລທ຺ຘິໂກ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ປຏິວິຣຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ເວສາຣຊ຺ຊຎາຓໍ ປຏິພາຫິຕ຺ວາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອາຓາຈກ຺ເກ ປຫາຣໍ ທທມາໂນ ອປິ ນຸ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ອຸສ຺ມີກໂຕປິ? ຍຖາ ນິພ຺ພຸເຕປິ ມຫນ຺ເຕ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ເຘ ຂຊ຺ຊຸປນກມຕ຺ຕາປິ ອຄ຺ຄິປປຏິກາ ໂຫຕິເຍວ, ຍໍ ນິສ຺ສາຍ ປຸນ ມຫາອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ ຠເວຍ຺ຍ. ກິໍ ນຸ ໂຂ ເອວໍ ອິມສ຺ສ ອປ຺ປມຕ຺ຕິກາປິ ຎາຓຸສ຺ມາ ອຕ຺ຖິ, ຍໍ ນິສ຺ສາຍ ວາຍມນ຺ໂຕ ມຄ຺ຄຜລານິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍາຕິ? ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕຕິ, ຠນ຺ເຕ, ເອວໍລທ຺ຘິກສ຺ສ ກຸໂຕ ເອວຣູປາ ຎາຓຸສ຺ມາຕິ? ມຄ຺ຄຜລານໍ ປຈ຺ຈຍສມຕ຺ຖາຍ ຎາຓຸສ຺ມາຍ ອຸສ຺ມີກຕຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປນ຺ຕາ ວທນ຺ຕິ. ມງ຺ກຸຠູໂຕຕິ ນິຕ຺ເຕຊຠູໂຕ. ປຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ປຕິຕກ຺ຂນ຺ໂຘ. ອປ຺ປຏິຠາໂນຕິ ກິຎ຺ຈິ ປຏິຠານໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ຠິນ຺ນປຏິຠາໂນ ເອວຣູປມ຺ປິ ນາມ ນິຍ຺ຍານິກສາສນໍ ລຠິຕ຺ວາ ອວິຣຸຬ຺ຫິຘມ຺ໂມ ກິຣມ຺ຫິ ສມຸຄ຺ຆາຕິຕປຈ຺ຈໂຍ ຊາໂຕຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຠພ຺ພຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ປາທງ຺ຄຸຏ຺ຐເກນ ຠູມິໍ ຂຓມາໂນ ນິສີທິ.

ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສສິ ໂຂຕິ ອຍມ຺ປິ ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘິ. ອຣິຏ຺ໂຐ ກິຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ຠຄວາ ມຍ຺ຫໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ປຈ຺ຉິນ຺ໂນຕິ ວທຕິ, ນ ໂຂ ປນ ພຸທ຺ຘາ ສອຸປນິສ຺ສຍານໍເຍວ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕິ, ອນຸປນິສ຺ສຍານມ຺ປິ ເທເສນ຺ຕິ, ອຫໍ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກາ ສຸຄໂຕວາທໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ປຕ຺ຕູປຄໍ ກຸສລໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ໂອວາທໍ ປຏິປສ຺ສມ຺ເຠນ຺ໂຕ ‘‘ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສສີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ, ຕ຺ວໍເຍວ, ໂມຆປຸຣິສ, ອິມິນາ ປາປເກນ ທິຏ຺ຐິຄເຕນ ນິຣຍາທີສຸ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສສິ, ມມ ສນ຺ຕິກາ ຕຸຍ຺ຫໍ ສຸຄໂຕວາໂທ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ນ ເມ ຕຍາ ອຕ຺ໂຖ, ອິຘາຫໍ ຠິກ຺ຂູ ປຏິປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີຕິ.

໒໓໗. ອຖ ໂຂ ຠຄວາຕິ ອຍມ຺ປິ ປາຏິເຍກ຺ໂກ ອນຸສນ຺ຘິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ຐາເນ ຠຄວາ ປຣິສໍ ໂສເຘຕິ, ອຣິຏ຺ຐໍ ຄຓໂຕ ນິສ຺ສາເຣຕິ. ສເຈ ຫິ ປຣິສຄຕານໍ ກສ຺ສຈິ ເອວໍ ຠເວຍ຺ຍ – ‘‘ອຍໍ ອຣິຏ຺ໂຐ ຠຄວຕາ ອກຖິຕໍ ກເຖຕຸໍ ກິໍ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ, ກຈ຺ຈິ ນຸ ໂຂ ປຣິສມຊ຺ເຌ ຠຄວຕາ ກຖາຍ ສມາຣທ຺ຘາຍ ສຫສາ ກຖິຕ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ກຖິຕໍ ປນ ນ ອຣິຏ຺ໂຐວ ສຸຓາຕິ, ອຎ຺ເຎນປິ ສຸຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ອຖາປິສ຺ສ ສິຍາ ‘‘ຍຖາ ສຕ຺ຖາ ອຣິຏ຺ຐໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ມມ຺ປິ ເອວໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ສຸຕ຺ວາປິ ຕຸຓ຺ຫີຠາວໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ສພ຺ພໍ ນ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ມຍາປິ ນ ກຖິຕໍ, ອຎ຺ເຎນ ສຸຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ຕຸມ຺ເຫປິເມ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ ປຣິສາຍ ລທ຺ຘິໍ ໂສເຘຕິ. ປຣິສາຍ ປນ ລທ຺ຘິໂສຘເນເນວ ອຣິຏ຺ໂຐ ຄຓໂຕ ນິສ຺ສາຣິໂຕ ນາມ ໂຫຕິ.

ອິທານິ ອຣິຏ຺ຐສ຺ສ ລທ຺ຘິໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ໂສ ວຕ, ຠິກ຺ຂເວຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຕ຺ເຣວ ກາເມຫີຕິອາທີສຸ ໂຍ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ເຕ ປຏິເສວໂຕ ນາລໍ ອນ຺ຕຣາຍາຍາ’’ຕິ ເອວໍລທ຺ຘິໂກ, ໂສ ວຕ ກິເລສກາເມຫິ ເຈວ ກິເລສກາມສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕຫິ ສຎ຺ຎາວິຕກ຺ເກຫິ ຈ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ, ເອເຕ ຘມ຺ເມ ປຫາຍ, ວິນາ ເອເຕຫິ ຘມ຺ເມຫິ, ວຕ຺ຖຸກາເມ ປຏິເສວິສ຺ສຕິ, ເມຖຸນສມາຈາຣໍ ສມາຈຣິສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ອິທໍ ກາຣຓໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອຏ຺ຐານເມຕໍ ອນວກາໂສຕິ.

໒໓໘. ເອວໍ ຠຄວາ ອຍໍ ອຣິຏ຺ໂຐ ຍຖາ ນາມ ຣຊໂກ ສຸຄນ຺ຘານິປິ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘານິປິ ຊິຓ຺ຓານິປິ ນວານິປິ ສຸທ຺ຘານິປິ ອສຸທ຺ຘານິປິ ວຕ຺ຖານິ ເອກໂຕ ຠຓ຺ຑິກໍ ກໂຣຕິ, ເອວເມວ ຠິກ຺ຂູນໍ ນິຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຓີຕຈີວຣາທິປຣິໂຠຄຎ຺ຈ ອນິພທ຺ຘສີລານໍ ຄຫຏ຺ຐານໍ ອນ຺ຕຣາຍກຣໍ ສຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠຄຎ຺ຈ ນິພທ຺ຘສີລານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາວຣຓກຣໍ ສຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠຄຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ເອກສທິສໍ ກໂຣຕີຕິ ອຣິຏ຺ຐສ຺ສ ລທ຺ຘິໍ ປກາເສຕ຺ວາ ອິທານິ ທຸຄ຺ຄຫິຕາຍ ປຣິຍຕ຺ຕິຍາ ໂທສໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກຈ຺ເຈຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິອາທີສຸ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄນິທ຺ເທສຂນ຺ຘກປຣິວາຣາ, ສຸຕ຺ຕນິປາເຕ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕຣຕນສຸຕ຺ຕນາລກສຸອາຕຸວຏ຺ຏກສຸຕ຺ຕານິ, ອຎ຺ຎມ຺ປິ ຈ ສຸຕ຺ຕນາມກໍ ຕຖາຄຕວຈນໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພມ຺ປິ ສຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ, ວິເສເສນ ສໍຍຸຕ຺ຕເກ ສກໂລປິ ສຄາຖາວຄ຺ໂຄ. ສກລໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ຍຎ຺ຈ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອຏ຺ຐຫິ ອງ຺ເຄຫິ ອສງ຺ຄຫິຕໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ, ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຘມ຺ມປທໍ, ເຖຣຄາຖາ, ເຖຣິຄາຖາ, ສຸຕ຺ຕນິປາເຕ ໂນສຸຕ຺ຕນາມິກາ ສຸທ຺ຘິກຄາຖາ ຈ ຄາຖາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ໂສມນສ຺ສຎາຓມຍິກຄາຖາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ທ຺ເວອສີຕິສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ອຸທານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາ (ອິຕິວຸ. ໑,໒) ທສຸຕ຺ຕຣສຕສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ອິຕິວຸຕ຺ຕກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປຓ຺ຓກຊາຕກາທີນິ ປຓ຺ຓາສາຘິການິ ປຎ຺ຈຊາຕກສຕານິ ຊາຕກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຈ຺ຉຣິຍາ ອພ຺ຠຸຕາ ຘມ຺ມາ ອານນ຺ເທ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕາ (ອ. ນິ. ໔.໑໒໙) ສພ຺ເພປິ ອຈ຺ຉຣິຍອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມປ຺ປຏິສໍຍຸຕ຺ຕາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຈູຬເວທລ຺ລມຫາເວທລ຺ລສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສກ຺ກປຎ຺ຫສງ຺ຂາຣຠາຊນິຍມຫາປຸຓ຺ຓມສຸຕ຺ຕາທໂຍ ສພ຺ເພປິ ເວທຎ຺ຈ ຕຸຏ຺ຐິຎ຺ຈ ລທ຺ຘາ ລທ຺ຘາ ປຸຈ຺ຉິຕສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ ເວທລ຺ລນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຕ຺ຖໍ ນ ອຸປປຣິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖຕ຺ຖໍ ກາຣຓຕ຺ຖໍ ນ ປສ຺ສນ຺ຕິ ນ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ອນຸປປຣິກ຺ຂຕນ຺ຕິ ອນຸປປຣິກ຺ຂນ຺ຕານໍ. ນ ນິຊ຺ຌານໍ ຂມນ຺ຕີຕິ ນ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ນ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ສີລໍ ສມາຘິ ວິປສ຺ສນາ ມຄ຺ໂຄ ຜລໍ ວຏ຺ຏໍ ວິວຏ຺ຏໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ເອວໍ ຊານິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕ ອຸປາຣມ຺ຠານິສໍສາ ເຈວາຕິ ເຕ ປເຣສໍ ວາເທ ໂທສາໂຣປນານິສໍສາ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິວາທປ຺ປໂມກ຺ຂານິສໍສາ ຈາຕິ ເອວໍ ວາທປໂມກ຺ຂານິສໍສາ, ປເຣຫິ ສກວາເທ ໂທເສ ອາໂຣປິເຕ ຕໍ ໂທສໍ ເອວໍ ໂມເຈສ຺ສາມາຕິ ອິມິນາວ ກາຣເຓນ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຎ຺ຈສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ນານຸໂຠນ຺ຕີຕິ ຍສ຺ສ ຈ ມຄ຺ຄສ຺ສ ວາ ຜລສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕິ, ຕຎ຺ຈສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ເອເຕ ທຸຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄາຫິໂນ ນານຸໂຠນ຺ຕິ. ອປິຈ ປຣສ຺ສ ວາເທ ອຸປາຣມ຺ຠໍ ອາໂຣເປຕຸໍ ອຕ຺ຕໂນ ວາທໍ ໂມເຈຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາປິ ຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໍ ນານຸໂຠນ຺ຕິເຍວ.

໒໓໙. ອລຄທ຺ທຕ຺ຖິໂກຕິ ອາສິວິສອຕ຺ຖິໂກ. ຄໂທຕິ ຫິ ວິສສ຺ສ ນາມໍ, ຕໍ ຕສ຺ສ ອລໍ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ອຕ຺ຖີຕິ ອລຄທ຺ໂທ. ໂຠເຄຕິ ສຣີເຣ. ອິຘ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອກຈ຺ເຈ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕີຕິ ນິຕ຺ຖຣຓປຣິຍຕ຺ຕິວເສນ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ຕິສ຺ໂສ ຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິໂຍ ອລຄທ຺ທປຣິຍຕ຺ຕິ ນິຕ຺ຖຣຓປຣິຍຕ຺ຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕີຕິ.

ຕຕ຺ຖ ໂຍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ເອວໍ ຈີວຣາທີນິ ວາ ລຠິສ຺ສາມິ, ຈຕຸປຣິສມຊ຺ເຌ ວາ ມໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ລາຠສກ຺ກາຣເຫຕຸ ປຣິຍາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ສ ສາ ປຣິຍຕ຺ຕິ ອລຄທ຺ທປຣິຍຕ຺ຕິ ນາມ. ເອວໍ ປຣິຍາປຸຓໂຕ ຫິ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອປຣິຍາປຸຓິຕ຺ວາ ນິທ຺ໂທກ຺ກມນໍ ວຣຕຣໍ.

ໂຍ ປນ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ສີລສ຺ສ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສີລໍ ປູເຣຕ຺ວາ ສມາຘິສ຺ສ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສມາຘິຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫາເປຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວສ຺ສາມິ ຜລໍ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສາມີຕິ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕສ຺ສ ສາ ປຣິຍຕ຺ຕິ ນິຕ຺ຖຣຓປຣິຍຕ຺ຕິ ນາມ ໂຫຕິ.

ຂີຓາສວສ຺ສ ປນ ປຣິຍຕ຺ຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕິ ນາມ. ຕສ຺ສ ຫິ ອປຣິຎ຺ຎາຕໍ ອປ຺ປຫີນໍ ອຠາວິຕໍ ອສຈ຺ຉິກຕໍ ວາ ນຕ຺ຖິ. ໂສ ຫິ ປຣິຎ຺ຎາຕກ຺ຂນ຺ໂຘ ປຫີນກິເລໂສ ຠາວິຕມຄ຺ໂຄ ສຈ຺ຉິກຕຜໂລ, ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ໂຕ ຕນ຺ຕິຘາຣໂກ ປເວຓິປາລໂກ ວໍສານຸຣກ຺ຂໂກວ ຫຸຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອິຕິສ຺ສ ສາ ປຣິຍຕ຺ຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕິ ນາມ ໂຫຕິ.

ໂຍ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຉາຕຠຍາທີສຸ ຄນ຺ຖຘເຣສຸ ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ວສິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ເຕສຸ ສຍໍ ຠິກ຺ຂາຈາເຣນ ອກິລມມາໂນ ອຕິມຘຸຣໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ມາ ນສ຺ສຕຸ, ຕນ຺ຕິໍ ຘາເຣສ຺ສາມິ, ວໍສໍ ຐເປສ຺ສາມິ, ປເວຓິໍ ປາເລສ຺ສາມີຕິ ປຣິຍາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ນ ໂຫຕີຕິ? ນ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ? ນ ອຕ຺ຕໂນ ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ປຣິຍາປຸຕຕ຺ຕາ. ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິ ນາມ ອລຄທ຺ທາ ວາ ໂຫຕິ ນິຕ຺ຖຣຓາ ວາ, ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ເສກ຺ຂານໍ ນິຕ຺ຖຣຓາວ, ຂີຓາສວສ຺ສ ຠຓ຺ຑາຄາຣິກປຣິຍຕ຺ຕິເຍວ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນ ນິຕ຺ຖຣຓປຣິຍຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ.

ນິຊ຺ຌານໍ ຂມນ຺ຕີຕິ ສີລາທີນໍ ອາຄຕຏ຺ຐາເນສຸ ອິຘ ສີລໍ ກຖິຕໍ, ອິຘ ສມາຘິ, ອິຘ ວິປສ຺ສນາ, ອິຘ ມຄ຺ໂຄ, ອິຘ ຜລໍ, ອິຘ ວຏ຺ຏໍ, ອິຘ ວິວຏ຺ຏນ຺ຕິ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຈສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອນຸໂຠນ຺ຕີຕິ ເຍສໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຕ຺ຖາຍ ປຣິຍາປຸຓນ຺ຕິ. ສຸຄ຺ຄຫິຕປຣິຍຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕ຺ວາ ຜລໍ ສຈ຺ຉິກໂຣນ຺ຕາ ຕຎ຺ຈສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອນຸຠວນ຺ຕິ. ປຣວາເທ ອຸປາຣມ຺ຠໍ ອາໂຣເປຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕາປິ ສກວາເທ ອາໂຣປິຕໍ ໂທສໍ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂມເຈຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕາປິ ອນຸໂຠນ຺ຕິເຍວ. ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ສີລາທີນໍ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສີລາທີນິ ປູເຣນ຺ຕານມ຺ປິ, ປເຣສໍ ວາເທ ສຫຘມ຺ເມນ ອຸປາຣມ຺ຠໍ ອາໂຣເປນ຺ຕານມ຺ປິ, ສກວາທໂຕ ໂທສໍ ຫຣນ຺ຕານມ຺ປິ, ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ປຣິສມຊ຺ເຌ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ ຘມ຺ມເທສນາຍ ປສນ຺ເນຫິ ອຸປນີເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕານມ຺ປິ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ເອວໍ ສຸຄ຺ຄຫິເຕ ພຸທ຺ຘວຈເນ ອານິສໍສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຕ຺ເຖວ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ຕສ຺ມາ ຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ທຸຄ຺ຄຫິຕປຣິຍຕ຺ຕິ ທຸຄ຺ຄຫິຕອລຄທ຺ໂທ ວິຍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ສຸຄ຺ຄຫິຕປຣິຍຕ຺ຕິ ສຸຄ຺ຄຫິຕອລຄທ຺ໂທ ວິຍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ນໍ ຘາເຣຍ຺ຍາຖາຕິ ຕເຖວ ນໍ ຘາເຣຍ຺ຍາຖ, ເຕເນວ ອຕ຺ເຖນ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຖ. ເຍ ວາ ປນາສ຺ສຸ ວິຍຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂູຕິ ເຍ ວາ ປນ ອຎ຺ເຎ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານມຫາກສ຺ສປມຫາກຈ຺ຈານາທິກາ ພ຺ຍຕ຺ຕາ ປຓ຺ຑິຕາ ຠິກ຺ຂູ ອສ຺ສຸ, ເຕ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ອຣິຏ຺ເຐນ ວິຍ ປນ ມມ ສາສເນ ນ ກລລໍ ວາ ກຈວຣໍ ວາ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພໍ.

໒໔໐. ກຸລ຺ລູປມນ຺ຕິ ກຸລ຺ລສທິສໍ. ນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖາຍາຕິ ຈຕຸໂຣຆນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖາຍ. ອຸທກຓ຺ຓວນ຺ຕິ ຍຎ຺ຫິ ອຸທກໍ ຄມ຺ຠີຣໍ ນ ປຸຖຸລໍ. ປຸຖຸລໍ ວາ ປນ ນ ຄມ຺ຠີຣໍ, ນ ຕໍ ອຓ຺ຓໂວຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍໍ ປນ ຄມ຺ຠີຣຎ຺ເຈວ ປຸຖຸລຎ຺ຈ, ຕໍ ອຓ຺ຓໂວຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາ ມຫນ຺ຕໍ ອຸທກຓ຺ຓວນ຺ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ປຸຖຸລໍ ຄມ຺ຠີຣໍ ອຸທກນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ສາສງ຺ກໍ ນາມ ຍຕ຺ຖ ໂຈຣານໍ ນິວຸຕ຺ໂຖກາໂສ ທິສ຺ສຕິ. ຐິໂຕກາໂສ, ນິສິນ຺ໂນກາໂສ, ນິປນ຺ໂນກາໂສ ທິສ຺ສຕິ. ສປ຺ປຏິຠຍໍ ນາມ ຍຕ຺ຖ ໂຈເຣຫິ ມນຸສ຺ສາ ຫຕາ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ວິລຸຕ຺ຕາ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ອາໂກຏິຕາ ທິສ຺ສນ຺ຕິ. ອຸຕ຺ຕຣເສຕູຕິ ອຸທກຓ຺ຓວສ຺ສ ອຸປຣິ ພທ຺ໂຘ ເສຕຸ. ກຸລ຺ລໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາຕິ ກຸລ຺ໂລ ນາມ ຕຣຓຕ຺ຖາຍ ກລາປໍ ກຕ຺ວາ ພທ຺ໂຘ. ປຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ພທ຺ຘາ ປນ ປທຣຈາຏິອາທໂຍ ອຸຬຸມ຺ໂປຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອຸຈ຺ຈາເຣຕ຺ວາຕິ ຐເປຕ຺ວາ. ກິຈ຺ຈກາຣີຕິ ປຕ຺ຕກາຣີ ຍຸຕ຺ຕກາຣີ, ປຕິຣູປກາຣີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມາປິ ໂວ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມາຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາ. ຠຄວາ ຫິ ສມເຖປິ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫາເປສິ, ວິປສ຺ສນາຍປິ. ສມເຖ ຉນ຺ທຣາຄໍ ກຕ຺ຖ ປຊຫາເປສິ? ‘‘ອິຕິ ໂຂ, ອຸທາຍິ, ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສ຺ສປິ ປຫານໍ ວທາມິ, ປສ຺ສສິ ໂນ ຕ຺ວໍ, ອຸທາຍິ, ຕໍ ສໍໂຍຊນໍ ອຓຸໍ ວາ ຖູລໍ ວາ, ຍສ຺ສາຫໍ ໂນ ປຫານໍ ວທາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໕໖) ເອຕ຺ຖ ສມເຖ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫາເປສິ. ‘‘ອິມໍ ເຈ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິຏ຺ຐິໍ ເອວໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ເອວໍ ປຣິໂຍທາຕໍ ນ ອລ຺ລີເຍຖ ນ ເກລາເຍຖ ນ ຘນາເຍຖາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໑) ເອຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ປຊຫາເປສິ. ອິຘ ປນ ອຸຠຍຕ຺ຖ ປຊຫາເປນ຺ໂຕ ‘‘ຘມ຺ມາປິ ໂວ ປຫາຕພ຺ພາ, ປເຄວ ອຘມ຺ມາ’’ຕິ ອາຫ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຠິກ຺ຂເວ, ອຫໍ ເອວຣູເປສຸ ສນ຺ຕປ຺ປຓີເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ ວທາມິ, ກິໍ ປນ ອິມສ຺ມິໍ ອສທ຺ຘມ຺ເມ ຄາມຘມ຺ເມ ວສລຘມ຺ເມ ທຸຏ຺ຐຸລ຺ເລ ໂອທກນ຺ຕິເກ, ຍຕ຺ຖ ອຍໍ ອຣິຏ຺ໂຐ ໂມຆປຸຣິໂສ ນິທ຺ໂທສສຎ຺ຎີ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຉນ຺ທຣາຄໍ ນາລໍ ອນ຺ຕຣາຍາຍາຕິ ວທຕິ. ອຣິຏ຺ເຐນ ວິຍ ນ ຕຸມ຺ເຫຫິ ມຍ຺ຫໍ ສາສເນ ກລລໍ ວາ ກຈວຣໍ ວາ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອວໍ ຠຄວາ ອິມິນາປິ ໂອວາເທນ ອຣິຏ຺ຐໍເຍວ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

໒໔໑. ອິທານິ ໂຍ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ຕິວິຘຄ຺ຄາຫວເສນ ອຫໍ ມມນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ມຍ຺ຫໍ ສາສເນ ອຍໍ ອຣິຏ຺ໂຐ ວິຍ ກລລໍ ກຈວຣໍ ປກ຺ຂິປຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຉຍິມານິ, ຠິກ຺ຂເວຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານີຕິ ທິຏ຺ຐິປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ທິຏ຺ຐິຍາ ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ທິຏ຺ຐິຍາ ປຈ຺ຈໂຍປິ. ຣູປໍ ເອຕໍ ມມາຕິອາທີສຸ ເອຕໍ ມມາຕິ ຕຓ຺ຫາຄ຺ຄາໂຫ. ເອໂສຫມສ຺ມີຕິ ມານຄ຺ຄາໂຫ. ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາໂຫ. ເອວໍ ຣູປາຣມ຺ມຓາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ ກຖິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຣູປໍ ປນ ອຕ຺ຕາຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເວທນາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ທິຏ຺ຐໍ ຣູປາຍຕນໍ, ສຸຕໍ ສທ຺ທາຍຕນໍ, ມຸຕໍ ຄນ຺ຘາຍຕນໍ ຣສາຍຕນໍ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາຍຕນໍ, ຕຎ຺ຫິ ປຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ ມຸຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວເສສານິ ສຕ຺ຕາຍຕນານິ ວິຎ຺ຎາຕໍ ນາມ. ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ວາ ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ວາ ປຕ຺ຕໍ. ປຣິເຍສິຕນ຺ຕິ ປຕ຺ຕໍ ວາ ອປ຺ປຕ຺ຕໍ ວາ ປຣິເຍສິຕໍ. ອນຸວິຈຣິຕໍ ມນສາຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ອນຸສຎ຺ຈຣິຕໍ. ໂລກສ຺ມິຎ຺ຫິ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ, ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ໂນປຕ຺ຕມ຺ປິ. ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ, ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ໂນປຕ຺ຕມ຺ປິ. ຕຕ຺ຖ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕໍ ນາມ. ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ໂນປຕ຺ຕໍ ປຣິເຍສິຕໍ ນາມ. ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຎ຺ຈ, ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ໂນປຕ຺ຕຎ຺ຈ ມນສານຸວິຈຣິຕໍ ນາມ.

ອຖ ວາ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕມ຺ປິ ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕມ຺ປິ ປຕ຺ຕຏ຺ເຐນ ປຕ຺ຕໍ ນາມ. ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ໂນປຕ຺ຕໍ ປຣິເຍສິຕໍ ນາມ. ອປຣິເຍສິຕ຺ວາ ໂນປຕ຺ຕໍ ມນສານຸວິຈຣິຕໍ ນາມ. ສພ຺ພໍ ວາ ເອຕໍ ມນສາ ອນຸວິຈຣິຕຕ຺ຕາ ມນສານຸວິຈຣິຕໍ ນາມ. ອິມິນາ ວິຎ຺ຎາຓາຣມ຺ມຓາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ ກຖິຕາ, ເທສນາວິລາເສນ ເຫຏ຺ຐາ ທິຏ຺ຐາທິອາຣມ຺ມຓວເສນ ວິຎ຺ຎາຓໍ ທສ຺ສິຕໍ. ຍມ຺ປິ ຕໍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຍມ຺ປິ ເອຕໍ ໂສ ໂລໂກຕິອາທິນາ ນເຍນ ປວຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານໍ.

ໂສ ໂລໂກ ໂສ ອຕ຺ຕາຕິ ຍາ ເອສາ ‘‘ຣູປໍ ອຕ຺ຕໂຕ ສມນຸປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐິ ໂລໂກ ຈ ອຕ຺ຕາ ຈາຕິ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ເປຈ຺ຈ ຠວິສ຺ສາມີຕິ ໂສ ອຫໍ ປຣໂລກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິຈ຺ໂຈ ຠວິສ຺ສາມິ, ຘຸໂວ ສສ຺ສໂຕ ອວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມ ຠວິສ຺ສາມິ, ສິເນຣຸມຫາປຖວີມຫາສມຸທ຺ທາທີຫິ ສສ຺ສຕີຫິ ສມໍ ຕເຖວ ຐສ຺ສາມິ. ຕມ຺ປິ ເອຕໍ ມມາຕິ ຕມ຺ປິ ທສ຺ສນໍ ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ສມນຸປສ຺ສຕິ. ອິມິນາ ທິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິໂຍ ກຖິຕາ. ວິປສ຺ສນາຍ ປຏິວິປສ຺ສນາກາເລ ວິຍ ປຈ຺ຉິມທິຏ຺ຐິຍາ ປຸຣິມທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫຓກາເລ ເອວໍ ໂຫຕິ.

ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ຣູປໍ ເນຕໍ ມມາຕິ ຣູເປ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ. ເວທນາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສມນຸປສ຺ສຕີຕິ ອິມສ຺ສ ປນ ປທສ຺ສ ຕຓ຺ຫາສມນຸປສ຺ສນາ ມານສມນຸປສ຺ສນາ ທິຏ຺ຐິສມນຸປສ຺ສນາ ຎາຓສມນຸປສ຺ສນາຕິ ຈຕສ຺ໂສ ສມນຸປສ຺ສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາ ກຓ຺ຫປກ຺ເຂ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ສມນຸປສ຺ສນານໍ, ສຸກ຺ກປກ຺ເຂ ຎາຓສມນຸປສ຺ສນາຍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ອສຕິ ນ ປຣິຕສ຺ສຕີຕິ ອວິຊ຺ຊມາເນ ຠຍປຣິຕສ຺ສນາຍ ຕຓ຺ຫາປຣິຕສ຺ສນາຍ ວາ ນ ປຣິຕສ຺ສຕິ. ອິມິນາ ຠຄວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘວິນາເສ ອປຣິຕສ຺ສມານໍ ຂີຓາສວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເທສນໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປສິ.

໒໔໒. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂູຕິ ເອວໍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ເຕ ອຎ຺ຎຕໂຣ ອນຸສນ຺ຘິກຸສໂລ ຠິກ຺ຂຸ – ‘‘ຠຄວຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘວິນາເສ ອປຣິຕສ຺ສນ຺ຕໍ ຂີຓາສວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເທສນາ ນິຏ຺ຐາປິຕາ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອປຣິຕສ຺ສນ຺ເຕ ໂຂ ປນ ສຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຣິຕສ຺ສເກນ ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກ຺ຂາຣວິນາເສ ປຣິຕສ຺ສເກນ ອປຣິຕສ຺ສເກນ ຈາປິ ຠວິຕພ຺ພໍ. ອິຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ອຍໍ ປຎ຺ໂຫ ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ. ພຫິທ຺ຘາ ອສຕີຕິ ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກ຺ຂາຣວິນາເສ. ອຫຸ ວຕ ເມຕິ ອໂຫສິ ວຕ ເມ ຠທ຺ທກໍ ຍານໍ ວາຫນໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ສຸວຓ຺ຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ວຕ ເມ ນຕ຺ຖີຕິ ຕໍ ວຕ ອິທານິ ມຍ຺ຫໍ ນຕ຺ຖິ, ຣາຊູຫິ ວາ ໂຈເຣຫິ ວາ ຫຏໍ, ອຄ຺ຄິນາ ວາ ທຑ຺ຒໍ, ອຸທເກນ ວາ ວຸຬ຺ຫໍ, ປຣິໂຠເຄນ ວາ ຊິຓ຺ຓໍ. ສິຍາ ວຕ ເມຕິ ຠເວຍ຺ຍ ວຕ ມຍ຺ຫໍ ຍານໍ ວາຫນໍ ຫິຣຎ຺ຎໍ ສຸວຓ຺ຓໍ ສາລິ ວີຫິ ຍໂວ ໂຄຘຸໂມ. ຕໍ ວຕາຫໍ ນ ລຠາມີຕິ ຕມຫໍ ອລຠມາໂນ ຕທນຸຈ຺ຉວິກໍ ກມ຺ມໍ ອກຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນຕ຺ຕາ ອິທານິ ນ ລຠາມີຕິ ໂສຈຕິ, ອຍໍ ອຄາຣິຍໂສຈນາ, ອນຄາຣິຍສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣາທີນໍ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອປຣິຕສ຺ສນາວາເຣ ນ ເອວໍ ໂຫຕີຕິ ເຍຫິ ກິເລເສຫິ ເອວໍ ຠເວຍ຺ຍ, ເຕສໍ ປຫີນຕ຺ຕາ ນ ເອວໍ ໂຫຕິ. ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານາຘິຏ຺ຐານປຣິຍຸຏ຺ຐານາຠິນິເວສານຸສຍານນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐີນຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐິຏ຺ຐານານຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐາຘິຏ຺ຐານານຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐິປຣິຍຸຏ຺ຐານານຎ຺ຈ ອຠິນິເວສານຸສຍານຎ຺ຈ. ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມຖາຍາຕິ ນິພ຺ພານຕ຺ຖາຍ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ອາຄມ຺ມ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣາອິຎ຺ຊິຕານິ, ສພ຺ພສງ຺ຂາຣຈລນານິ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣວິປ຺ຜນ຺ທິຕານິ ສມ຺ມນ຺ຕິ ວູປສມ຺ມນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ, ‘‘ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕເທວ ຈ ອາຄມ຺ມ ຂນ຺ຘູປຘິ ກິເລສູປຘິ ອຠິສງ຺ຂາຣູປຘິ, ປຎ຺ຈກາມຄຸຓູປຘີຕິ ອິເມ ອຸປຘໂຍ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊິຍນ຺ຕິ, ຕຓ຺ຫາ ຂີຍຕິ ວິຣຊ຺ຊຕິ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ, ‘‘ສພ຺ພູປຘິປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ ຕຓ຺ຫາກ຺ຂໂຍ ວິຣາໂຄ ນິໂຣໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນິພ຺ພານາຍາຕິ ອຍໍ ປນສ຺ສ ສຣູປນິທ຺ເທໂສ, ອິຕິ ສພ຺ເພເຫວ ອິເມຫິ ປເທຫິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍຕ຺ຖາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທີປິໂຕ. ຕສ຺ເສວໍ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊິສ຺ສາມິ ນາມສ຺ສຸ, ວິນສ຺ສິສ຺ສາມິ ນາມສ຺ສຸ, ນາສ຺ສຸ ນາມ ຠວິສ຺ສາມີຕິ ເອວໍ ໂຫຕິ. ທິຏ຺ຐິຄຕິກສ຺ສ ຫິ ຕິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເທສິຍມານໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ຕາໂສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຕາໂສ ເຫໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສຸຕວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ໂນ ຈສ຺ສໍ, ໂນ ຈ ເມ ສິຍາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໕໕).

໒໔໓. ເອຕ຺ຕາວຕາ ພຫິທ຺ຘາປຣິກ຺ຂາຣວິນາເສ ຕສ຺ສນກສ຺ສ ຈ ໂນຕສ຺ສນກສ຺ສ ຈ ອຊ຺ຌຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘວິນາເສ ຕສ຺ສນກສ຺ສ ຈ ໂນຕສ຺ສນກສ຺ສ ຈາຕິ ອິເມສໍ ວເສນ ຈຕຸກ຺ໂກຏິກາ ສຸຎ຺ຎຕາ ກຖິຕາ. ອິທານິ ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກ຺ຂາຣໍ ປຣິຄ຺ຄຫໍ ນາມ ກຕ຺ວາ, ວີສຕິວຕ຺ຖຸກໍ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິໍ ອຕ຺ຕວາທຸປາທານໍ ນາມ ກຕ຺ວາ, ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິປມຸຂາ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິໂຍ ທິຏ຺ຐິນິສ຺ສຍໍ ນາມ ກຕ຺ວາ ຕິໂກຏິກໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຣິຄ຺ຄຫນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຄ຺ຄຫນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກ຺ຂາຣໍ. ປຣິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຖາຕິ ຍຖາ ວິຎ຺ຎູ ມນຸສ຺ໂສ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍ. ອຫມ຺ປິ ໂຂ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຸມ຺ເຫປິ ນ ປສ຺ສຖ, ອຫມ຺ປິ ນ ປສ຺ສາມິ, ອິຕິ ເອວຣູໂປ ປຣິຄ຺ຄໂຫ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໒໔໔. ເອວໍ ຕິໂກຏິກໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ເຘ ອຕ຺ຕາຕິ ພຫິທ຺ຘາ ປຣິກ຺ຂາເຣ ອຕ຺ຕນິຍນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ທ຺ວິໂກຏິກໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕນິ ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕີຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕ຺ຕນິ ວາ ສຕິ ອິທໍ ເມ ປຣິກ຺ຂາຣຊາຕໍ ອຕ຺ຕນິຍນ຺ຕິ ອສ຺ສ, ອຕ຺ຕນິເຍວ ວາ ປຣິກ຺ຂາເຣ ສຕິ ອຍໍ ເມ ອຕ຺ຕາ ອິມສ຺ສ ປຣິກ຺ຂາຣສ຺ສ ສາມີຕິ, ເອວໍ ອຫນ຺ຕິ. ສຕິ ມມາຕິ, ມມາຕິ ສຕິ ອຫນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ຠເວຍ຺ຍ. ສຈ຺ຈໂຕຕິ ຠູຕໂຕ, ເຖຕໂຕຕິ ຕຖໂຕ ຖິຣໂຕ ວາ.

ອິທານິ ອິເມ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ເຘ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາຕິ ເອວໍ ຕິປຣິວຏ຺ຏວເສນ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອຍໍ ອຣິຏ຺ໂຐ ວິຍ ມຍ຺ຫໍ ສາສເນ ກລລໍ ກຈວຣໍ ປກ຺ຂິປຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ນິຈ຺ຈໍ ວາຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນິຈ຺ຈໍ, ຠນ຺ເຕຕິ, ຠນ຺ເຕ, ຍສ຺ມາ ຫຸຕ຺ວາ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອນິຈ຺ຈໍ. ອຸປ຺ປາທວຍວຕ຺ຕິໂຕ ວິປຣິຓາມຕາວກາລິກນິຈ຺ຈປຏິກ຺ເຂປຏ຺ເຐນ ວາຕິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ອນິຈ຺ຈໍ. ທຸກ຺ຂໍ, ຠນ຺ເຕຕິ, ຠນ຺ເຕ, ປຏິປີຬນາກາເຣນ ທຸກ຺ຂໍ, ສນ຺ຕາປທຸກ຺ຂມທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸກສຸຂປຏິກ຺ເຂປຏ຺ເຐນ ວາຕິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ທຸກ຺ຂໍ. ວິປຣິຓາມຘມ຺ມນ຺ຕິ ຠວສງ຺ກນ຺ຕິອຸປຄມນສຠາວໍ ປກຕິຠາວວິຊຫນສຠາວໍ. ກລ຺ລໍ ນຸ ຕໍ ສມນຸປສ຺ສິຕຸໍ ເອຕໍ ມມ, ເອໂສຫມສ຺ມິ, ເອໂສ ເມ ອຕ຺ຕາຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ ນຸ ໂຂ ຕໍ ອິເມສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຄ຺ຄາຫານໍ ວເສນ ອຫໍ ມມາຕິ ເອວໍ ຄເຫຕຸໍ. ໂນ ເຫຕໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ອິມິນາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອວສວຕ຺ຕນາກາເຣນ ຣູປໍ, ຠນ຺ເຕ, ອນຕ຺ຕາຕິ ປຏິຊານນ຺ຕິ. ສຸຎ຺ຎອສ຺ສາມິກອນິສ຺ສຣອຕ຺ຕປຏິກ຺ເຂປຏ຺ເຐນ ວາຕິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ອນຕ຺ຕາ.

ຠຄວາ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ອນິຈ຺ຈວເສນ ອນຕ຺ຕຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ກຕ຺ຖຈິ ທຸກ຺ຂວເສນ, ກຕ຺ຖຈິ ອຸຠຍວເສນ. ‘‘ຈກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕາຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ, ຕໍ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕິ, ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທປິ ວໂຍປິ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ຍສ຺ສ ໂຂ ປນ ອຸປ຺ປາໂທປິ ວໂຍປິ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ອຕ຺ຕາ ເມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈ ເວຕິ ຈາຕິ ອິຈ຺ຈສ຺ສ ເອວມາຄຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕາຕິ ໂຍ ວເທຍ຺ຍ, ອິຕິ ຈກ຺ຂຸ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໔໒໒) ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ຉຉກ຺ກສຸຕ຺ເຕ ອນິຈ຺ຈວເສນ ອນຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຣູປຎ຺ຈ ຫິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕ຺ຕາ ອຠວິສ຺ສ, ນຍິທໍ ຣູປໍ ອາພາຘາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ລພ຺ເຠຖ ຈ ຣູເປ ‘ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ມາ ອໂຫສີ’ຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຣູປໍ ອນຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຣູປໍ ອາພາຘາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ນ ຈ ລພ຺ຠຕິ ຣູເປ ‘ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ໂຫຕຸ, ເອວໍ ເມ ຣູປໍ ມາ ອໂຫສີ’’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໐; ສໍ. ນິ. ໓.໕໙) ອິມສ຺ມິໍ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓສຸຕ຺ເຕ ທຸກ຺ຂວເສນ ອນຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນິຈ຺ຈໍ, ຍທນິຈ຺ຈໍ ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ ຕທນຕ຺ຕາ, ຍທນຕ຺ຕາ ຕໍ ‘ເນຕໍ ມມ, ເນໂສຫມສ຺ມິ, ນ ເມໂສ ອຕ຺ຕາ’ຕິ ເອວເມຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໖) ອິມສ຺ມິໍ ອຣຫຕ຺ຕສຸຕ຺ເຕ ອຸຠຍວເສນ ອນຕ຺ຕຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ກສ຺ມາ? ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ປາກຏໍ. ອນຕ຺ຕາຕິ ນ ປາກຏໍ.

ປຣິໂຠຄຠາຊນາທີສຸ ຫິ ຠິນ຺ເນສຸ ອໂຫ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອໂຫ ອນຕ຺ຕາຕິ ວຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ສຣີເຣ ຄຓ຺ຑປິຬກາທີສຸ ວາ ອຸຏ຺ຐິຕາສຸ ກຓ຺ຏເກນ ວາ ວິທ຺ຘາ ອໂຫ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອໂຫ ອນຕ຺ຕາຕິ ປນ ວຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ກສ຺ມາ? ອິທຎ຺ຫິ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ນາມ ອວິຠູຕໍ ທຸທ຺ທສໍ ທຸປ຺ປຎ຺ຎາປນໍ. ເຕນ ຕໍ ຠຄວາ ອນິຈ຺ຈວເສນ ວາ ທຸກ຺ຂວເສນ ວາ ອຸຠຍວເສນ ວາ ທສ຺ເສຕິ. ຕຍິທໍ ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ເຕປຣິວຏ຺ເຏ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂວເສເນວ ທສ຺ສິຕໍ. ເວທນາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ຕສ຺ມາ ຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍສ຺ມາ ເອຕຣຫິ ອຎ຺ຎທາປິ ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍກິຎ຺ຈິ ຣູປນ຺ຕິອາທີນິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ຂນ຺ຘນິທ຺ເທເສ ວິຕ຺ຖາຣິຕາເນວ.

໒໔໕. ນິພ຺ພິນ຺ທຕີຕິ ອຸກ຺ກຓ຺ຐຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນິພ຺ພິທາຕິ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີວິປສ຺ສນາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີວິປສ຺ສນາຍ ຫິ ພຫູນິ ນາມານິ. ເອສາ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ສຎ຺ຎຄ຺ຄນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ກຕ຺ຖຈິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ປາຣິສຸທ຺ຘິປຘານິຍງ຺ຄນ຺ຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘີຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ຕມ຺ມຍຕາປຣິຍາທານນ຺ຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ຕີຫິ ນາເມຫິ. ກຕ຺ຖຈິ ທ຺ວີຫີຕິ.

ຕຕ຺ຖ ໂປຏ຺ຐປາທສຸຕ຺ເຕ ຕາວ ‘‘ສຎ຺ຎາ ໂຂ, ໂປຏ຺ຐປາທ, ປຐມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ປຈ຺ຉາ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໑໖) ເອວໍ ສຎ຺ຎຄ຺ຄນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສຸສິມສຸຕ຺ເຕ ‘‘ປຸພ຺ເພ ໂຂ, ສຸສິມ, ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ, ປຈ຺ຉາ ນິພ຺ພາເນ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໗໐) ເອວໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ທສຸຕ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ‘‘ປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິປຘານິຍງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໙) ເອວໍ ປາຣິສຸທ຺ຘິປທານິຍງ຺ຄນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຣຖວິນີເຕ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘຕ຺ຖໍ ຠຄວຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໕໗) ເອວໍ ປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘີຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສຬາຍຕນວິຠງ຺ເຄ ‘‘ອຕມ຺ມຍຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນິສ຺ສາຍ ອຕມ຺ມຍຕໍ ອາຄມ຺ມ ຍາຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ນານຕ຺ຕາ ນານຕ຺ຕສິຕາ, ຕໍ ອຠິນິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຍາຍໍ ອຸເປກ຺ຂາ ເອກຕ຺ຕາ ເອກຕ຺ຕສິຕາ, ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ຕໍ ອາຄມ຺ມ ເອວເມຕິສ຺ສາ ປຫານໍ ໂຫຕິ, ເອວເມຕິສ຺ສາ ສມຕິກ຺ກໂມ ໂຫຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໑໐) ເອວໍ ຕມ຺ມຍຕາປຣິຍາທານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ ‘‘ຍາ ຈ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ, ຍາ ຈ ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາ, ຍາ ຈ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ເອກຕ຺ຖາ ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໔) ເອວໍ ຕີຫິ ນາເມຫິ ວຸຕ຺ຕາ. ປຏ຺ຐາເນ ‘‘ອນຸໂລມໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ອນຸໂລມໍ ໂວທານສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໗) ເອວໍ ທ຺ວີຫິ ນາເມຫິ ວຸຕ຺ຕາ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ອລຄທ຺ທສຸຕ຺ເຕ ນິພ຺ພິນ຺ທຕີຕິ ນິພ຺ພິທານາເມນ ອາຄຕາ.

ນິພ຺ພິທາ ວິຣຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຣາໂຄຕິ ມຄ຺ໂຄ ວິຣາຄາ ວິມຸຈ຺ຈຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຣາເຄນ ມຄ຺ເຄນ ວິມຸຈ຺ຈຕີຕິ ຜລໍ ກຖິຕໍ. ວິມຸຕ຺ຕສ຺ມິໍ ວິມຸຕ຺ຕມິຕິ ຎາຓໍ ໂຫຕີຕິ ອິຘ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ກຖິຕາ.

ເອວໍ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ມຫາຂີຓາສວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ສ ຍຖາຠູເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ກາຣເຓຫິ ນາມໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວຕິອາທິມາຫ. ອວິຊ຺ຊາຕິ ວຏ຺ຏມູລິກາ ອວິຊ຺ຊາ. ອຍຎ຺ຫິ ທຸຣຸກ຺ຂິປນຏ຺ເຐນ ປລິໂຆຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕເນສ ຕສ຺ສ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕປລິໂຆຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາຕິ ສີສຈ຺ຉິນ຺ນຕາໂລ ວິຍ ກຕາ, ສມູລໍ ວາ ຕາລໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຕາລສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ວິຍ ກຕາ, ຍຖາ ຕສ຺ມິໍ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປຸນ ໂສ ຕາໂລ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວໍ ປຸນ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາວໍ ນີຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂປໂນພ຺ຠວິໂກຕິ ປຸນພ຺ຠວທາຍໂກ. ຊາຕິສໍສາໂຣຕິອາທີສຸ ຊາຍນວເສນ ເຈວ ສໍສຣຓວເສນ ຈ ເອວໍ ລທ຺ຘນາມານໍ ປຸນພ຺ຠວຂນ຺ຘານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ກມ຺ມາຠິສງ຺ຂາໂຣ. ໂສ ຫິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກຣຓວເສນ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ປຣິກ຺ຂາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເຕເນສ ຕສ຺ສາ ສໍກິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ວິກິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ສໍກິຓ຺ຓປຣິກ຺ໂຂຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຓ຺ຫາຕິ ວຏ຺ຏມູລິກາ ຕຓ຺ຫາ. ອຍຎ຺ຫິ ຄມ຺ຠີຣານຸຄຕຏ຺ເຐນ ເອສິກາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕເນສ ຕສ຺ສາ ອພ຺ພູຬ຺ຫຕ຺ຕາ ລຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຉຑ຺ຑິຕຕ຺ຕາ ອພ຺ພູຬ຺ເຫສິໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂອຣມ຺ຠາຄິຍານີຕິ ໂອຣໍ ຠຊນການິ ກາມຠເວ ອຸປປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍານິ. ເອຕານິ ຫິ ກວາຏໍ ວິຍ ນຄຣທ຺ວາຣໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ອຄ຺ຄຬາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕເນສ ເຕສໍ ນິຣາກຕຕ຺ຕາ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ນິຣຄ຺ຄໂຬຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຣິໂຍຕິ ນິກ຺ກິເລໂສ ປຣິສຸທ຺ໂຘ. ປນ຺ນທ຺ຘໂຊຕິ ປຕິຕມານທ຺ຘໂຊ. ປນ຺ນຠາໂຣຕິ ຂນ຺ຘຠາຣກິເລສຠາຣອຠິສງ຺ຂາຣຠາຣປຎ຺ຈກາມຄຸຓຠາຣາ ປນ຺ນາ ໂອໂຣຫິຕາ ອສ຺ສາຕິ ປນ຺ນຠາໂຣ. ອປິຈ ອິຘ ມານຠາຣສ຺ເສວ ໂອໂຣປິຕຕ຺ຕາ ປນ຺ນຠາໂຣຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ສພ຺ພກິເລເສຫິ ຈ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ. ອິຘ ປນ ມານສໍໂຍເຄເນວ ວິສໍຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອສ຺ມິມາໂນຕິ ຣູເປ ອສ຺ມີຕິ ມາໂນ, ເວທນາຍ… ສຎ຺ຎາຍ… ສງ຺ຂາເຣສຸ… ວິຎ຺ຎາເຓ ອສ຺ມີຕິ ມາໂນ.

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຠຄວຕາ ມຄ຺ເຄນ ກິເລເສ ເຂເປຕ຺ວາ ນິໂຣຘສຍນວຣຄຕສ຺ສ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ອປ຺ເປຕ຺ວາ ວິຫຣໂຕ ຂີຓາສວສ຺ສ ກາໂລ ທສ຺ສິໂຕ. ຍຖາ ຫິ ທ຺ເວ ນຄຣານິ ເອກໍ ໂຈຣນຄຣໍ, ເອກໍ ເຂມນຄຣໍ. ອຖ ເອກສ຺ສ ມຫາໂຍຘສ຺ສ ເອວໍ ຠເວຍ຺ຍ – ‘‘ຍາວິມໍ ໂຈຣນຄຣໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕາວ ເຂມນຄຣໍ ຠຍໂຕ ນ ມຸຈ຺ຈຕິ, ໂຈຣນຄຣໍ ອນຄຣໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສນ຺ນາຫໍ ກຕ຺ວາ ຂຄ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ໂຈຣນຄຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ນຄຣທ຺ວາເຣ ອຸສ຺ສາປິເຕ ເອສິກຕ຺ຖມ຺ເຠ ຂຄ຺ເຄນ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ສທ຺ວາຣພາຫກໍ ກວາຏໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ປລິຆໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປາກາຣໍ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ປຣິກ຺ຂໍ ສໍກິຣິຕ຺ວາ ນຄຣໂສຠນຕ຺ຖາຍ ອຸສ຺ສິເຕ ຘເຊ ປາເຕຕ຺ວາ ນຄຣໍ ອຄ຺ຄິນາ ຌາເປຕ຺ວາ ເຂມນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປາສາທໍ ອຠິຣຸຍ຺ຫ ຎາຕິຄຓປຣິວຸໂຕ ສຸຣສໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວໍ ໂຈຣນຄຣໍ ວິຍ ສກ຺ກາໂຍ, ເຂມນຄຣໍ ວິຍ ນິພ຺ພານໍ, ມຫາໂຍໂຘ ວິຍ ໂຍຄາວຈໂຣ. ຕສ຺ເສວໍ ໂຫຕິ, ‘‘ຍາວ ສກ຺ກາຍວຏ຺ຏໍ ວຕ຺ຕຕິ, ຕາວ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສກມ຺ມກາຣຓອຏ຺ຐນວຸຕິໂຣຄປຎ຺ຈວີສຕິມຫາຠເຍຫິ ປຣິມຸຈ຺ຈນໍ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ໂສ ມຫາໂຍໂຘ ວິຍ ສນ຺ນາຫໍ ສີລສນ຺ນາຫໍ ກຕ຺ວາ, ປຎ຺ຎາຂຄ຺ຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຂຄ຺ເຄນ ເອສິກຕ຺ຖມ຺ເຠ ວິຍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຕຓ຺ເຫສິກໍ ລຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ, ໂສ ໂຍໂຘ ສທ຺ວາຣພາຫກໍ ນຄຣກວາຏໍ ວິຍ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນຄ຺ຄຬໍ ອຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ, ໂສ ໂຍໂຘ ປລິຆໍ ວິຍ, ອວິຊ຺ຊາປລິຆໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ, ໂສ ໂຍໂຘ ປາກາຣໍ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ປຣິກ຺ຂໍ ວິຍ ກມ຺ມາຠິສງ຺ຂາຣໍ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ຊາຕິສໍສາຣປຣິກ຺ຂໍ ສໍກິຣິຕ຺ວາ, ໂສ ໂຍໂຘ ນຄຣໂສຠນຕ຺ຖາຍ ອຸສ຺ສາປິເຕ ຘເຊ ວິຍ ມານທ຺ຘເຊ ປາເຕຕ຺ວາ ສກ຺ກາຍນຄຣໍ ຌາເປຕ຺ວາ, ໂສ ໂຍໂຘ ເຂມນຄເຣ ອຸປຣິປາສາເທ ສຸຣສໂຠຊນໍ ວິຍ ກິເລສນິພ຺ພານໍ ນຄຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ອມຕນິໂຣຘາຣມ຺ມຓໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ ອນຸຠວມາໂນ ກາລໍ ວີຕິນາເມຕິ.

໒໔໖. ອິທານິ ເອວໍ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສ ປເຣຫິ ອນຘິຄມນີຍວິຎ຺ຎາຓຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ເອວໍ ວິມຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ ໂຂຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ເວສນ຺ຕິ ອນ຺ເວສນ຺ຕາ ຄເວສນ຺ຕາ. ອິທໍ ນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອິທໍ ນາມ ນິສ຺ສິຕໍ. ຕຖາຄຕສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ໂຕປິ ຕຖາຄໂຕຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອຸຕ຺ຕມປຸຄ຺ຄໂລ ຂີຓາສໂວປິ. ອນນຸວິຊ຺ໂຊຕິ ອສໍວິຊ຺ຊມາໂນ ວາ ອວິນ຺ເທຍ຺ໂຍ ວາ. ຕຖາຄໂຕຕິ ຫິ ສຕ຺ເຕ ຄຫິເຕ ອສໍວິຊ຺ຊມາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຏ຺ຏຕິ, ຂີຓາສເວ ຄຫິເຕ ອວິນ຺ເທຍ຺ໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ ວຏ຺ຏຕິ.

ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມນເຍ ອຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ຠິກ຺ຂເວ, ອຫໍ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ຘຣມານກໍເຍວ ຂີຓາສວໍ ຕຖາຄໂຕ ສຕ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ນ ປຎ຺ຎເປມິ. ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກໍ ປນ ປຣິນິພ຺ພຸຕໍ ຂີຓາສວໍ ສຕ຺ໂຕຕິ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ ວາ ກິໍ ປຎ຺ຎເປສ຺ສາມິ? ອນນຸວິຊ຺ໂຊ ຕຖາຄໂຕ. ນ ຫິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ສຕ຺ໂຕ ນາມ ໂກຈິ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ອວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ອິທໍ ນິສ຺ສິຕໍ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອນ຺ເວສນ຺ຕາປິ ກິໍ ອຘິຄຈ຺ຉິສ຺ສນ຺ຕິ? ກຖໍ ປຏິລຠິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຕິຍນເຍ ອຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ຠິກ຺ຂເວ, ອຫໍ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ຘຣມານກໍເຍວ ຂີຓາສວໍ ວິຎ຺ຎາຓວເສນ ອິນ຺ທາທີຫິ ອວິນ຺ທິຍໍ ວທາມິ. ນ ຫິ ສອິນ຺ທາ ເທວາ ສພ຺ຣຫ຺ມກາ ສປຊາປຕິກາ ອນ຺ເວສນ຺ຕາປິ ຂີຓາສວສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຈິຕ຺ຕໍ ວາ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ວາ ຜລຈິຕ຺ຕໍ ວາ, ອິທໍ ນາມ ອາຣມ຺ມຓໍ ນິສ຺ສາຍ ວຕ຺ຕຕີຕິ ຊານິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ເຕ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ກິໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ?

ອສຕາຕິ ອສນ຺ເຕນ. ຕຸຈ຺ຉາຕິ ຕຸຈ຺ຉເກນ. ມຸສາຕິ ມຸສາວາເທນ. ອຠູເຕນາຕິ ຍໍ ນຕ຺ຖິ, ເຕນ. ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ອຠິອາຈິກ຺ຂນ຺ຕິ, ອຠິຠວິຕ຺ວາ ວທນ຺ຕິ. ເວນຍິໂກຕິ ວິນຍຕິ ວິນາເສຕີຕິ ວິນໂຍ, ໂສ ເອວ ເວນຍິໂກ, ສຕ຺ຕວິນາສໂກຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາ ຈາຫໍ ນ, ຠິກ຺ຂເວຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຍນ ວາກາເຣນ ອຫໍ ນ ສຕ຺ຕວິນາສໂກ. ຍຖາ ຈາຫໍ ນ ວທາມີຕິ ເຍນ ວາ ກາຣເຓນ ອຫໍ ສຕ຺ຕວິນາສໍ ນ ປຎ຺ຎເປມິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາຫໍ ນ ສຕ຺ຕວິນາສໂກ, ຍຖາ ຈ ນ ສຕ຺ຕວິນາສໍ ປຎ຺ຎເປມິ, ຕຖາ ມໍ ເຕ ໂຠນ຺ໂຕ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ‘‘ເວນຍິໂກ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ວທນ຺ຕາ ສຕ຺ຕວິນາສໂກ ສມໂຓ ໂຄຕໂມຕິ ຈ, ‘‘ສໂຕ ສຕ຺ຕສ຺ສ ອຸຈ຺ເຉທໍ ວິນາສໍ ວິຠວໍ ປຎ຺ຎເປຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕາ ສຕ຺ຕວິນາສໍ ປຎ຺ຎເປຕີຕິ ຈ ອສຕາ ຕຸຈ຺ຉາ ມຸສາ ອຠູເຕນ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ.

ປຸພ຺ເພ ຈາຕິ ປຸພ຺ເພ ມຫາໂພຘິມຓ຺ຑມ຺ຫິເຍວ ຈ. ເອຕຣຫິ ຈາຕິ ເອຕຣຫິ ຘມ຺ມເທສນາຍຎ຺ຈ. ທຸກ຺ຂຎ຺ເຈວ ປຎ຺ຎເປມິ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ນິໂຣຘນ຺ຕິ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ອປ຺ປວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ໂພຘິມຓ຺ເຑ ວິຫຣນ຺ໂຕປິ ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕປິ ຈຕຸສຈ຺ຈເມວ ປຎ຺ຎເປມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ທຸກ຺ຂຄ຺ຄຫເຓນ ຕສ຺ສ ມູລຠູໂຕ ສມຸທໂຍ, ນິໂຣຘຄ຺ຄຫເຓນ ຕໍສມ຺ປາປໂກ ມຄ຺ໂຄ ຄຫິໂຕວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຣ ເຈຕິ ຕສ຺ມິໍ ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປກາສເນ. ປເຣຕິ ສຈ຺ຈານິ ອາຊານິຕຸໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລາ. ອກ຺ໂກສນ຺ຕີຕິ ທສຫິ ອກ຺ໂກສວຕ຺ຖູຫິ ອກ຺ໂກສນ຺ຕິ. ປຣິຠາສນ຺ຕີຕິ ວາຈາຍ ປຣິຠາສນ຺ຕິ. ໂຣເສນ຺ຕິ ວິເຫເສນ຺ຕີຕິ ໂຣເສສ຺ສາມ ວິເຫເສສ຺ສາມາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຆຏ຺ເຏນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂາເປນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາຕິ ເຕສຸ ອກ຺ໂກສາທີສຸ, ເຕສຸ ວາ ປຣປຸຄ຺ຄເລສຸ. ອາຆາໂຕຕິ ໂກໂປ. ອປ຺ປຈ຺ຈໂຍຕິ ໂທມນສ຺ສໍ. ອນຠິຣທ຺ຘີຕິ ອຕຸຏ຺ຐິ.

ຕຕ຺ຣ ເຈຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປກາສເນເຍວ. ປເຣຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປກາສນໍ ອາຊານິຕຸໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ສມຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລາ. ອານນ຺ໂທຕິ ອານນ຺ທປີຕິ. ອຸປ຺ປິລາວິຕຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸປ຺ປິລາປນປີຕິ. ຕຕ຺ຣ ເຈຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປກາສນມ຺ຫິເຍວ. ຕຕ຺ຣາຕິ ສກ຺ກາຣາທີສຸ. ຍໍ ໂຂ ອິທໍ ປຸພ຺ເພ ປຣິຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ອິທໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ປຸພ຺ເພ ໂພຘິມຓ຺ເຑ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຎ຺ຎາຕໍ. ຕຕ຺ຖເມຕິ ຕສ຺ມິໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ ອິເມ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຕຕ຺ຣາປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອິເມ ສກ຺ກາຣາ ມຍິ ກຣີຍນ຺ຕີຕິ ວາ ອຫໍ ເອເຕ ອນຸຠວາມີຕິ ວາ ນ ໂຫຕິ. ປຸພ຺ເພ ປຣິຎ຺ຎາຕກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍເຍວ ເອເຕ ສກ຺ກາເຣ ອນຸໂຠຕີຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ໂຫຕີຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ ຕຖາຄຕມ຺ປິ ອກ຺ໂກສນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໒໔໗. ຕສ຺ມາ ຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍໍ ນ ຕຸມ຺ຫາກນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕນິເຍປິ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຍໍ ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຕໍ ປຊຫຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ວາ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ຍຖາ ຍຖາ ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍ ຕຖາ ຕຖາ ກເຣຍ຺ຍ. ນ ຫິ ໂນ ເອຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຕ຺ຕາ ວາຕິ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕໍ ຕິຓກຏ຺ຐສາຂາປລາສໍ ອມ຺ຫາກໍ ເນວ ອຕ຺ຕາ ນ ອມ຺ຫາກໍ ຣູປໍ ນ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕນິຍໍ ວາຕິ ອມ຺ຫາກໍ ຈີວຣາທິປຣິກ຺ຂາໂຣປິ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍໍ ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຕໍ ປຊຫຖາຕິ ຠຄວາ, ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍເຍວ ນ ຕຸມ຺ຫາກນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຊຫາເປຕິ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ນ ອຸປ຺ປາເຏຕ຺ວາ, ລຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ວາ. ຉນ຺ທຣາຄວິນເຍນ ປເນຕໍ ປຊຫາເປຕິ.

໒໔໘. ເອວໍ ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຕິປຣິວຏ຺ຏໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອິມໍ ຐານໍ ອາຫຣິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ, ປຏິໂລເມນ ເປມມຕ຺ຕເກນ ສຄ຺ຄປຣາຍຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອິມໍ ຐານໍ ອາຫຣິຕຸມ຺ປິ ວຏ຺ຏຕິ. ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕຕິ ສຸກຖິໂຕ. ສຸກຖິຕຕ຺ຕາ ເອວ ອຸຕ຺ຕາໂນ ວິວໂຏ ປກາສິໂຕ. ຉິນ຺ນປິໂລຕິໂກຕິ ປິໂລຕິກາ ວຸຈ຺ຈຕິ ຉິນ຺ນໍ ຠິນ຺ນໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສິພ຺ພິຕໍ ຄຓ຺ຐິກຕໍ ຊິຓ຺ຓໍ ວຕ຺ຖໍ, ຕໍ ຍສ຺ສ ນຕ຺ຖິ, ອຏ຺ຐຫຕ຺ຖໍ ວາ ນວຫຕ຺ຖໍ ວາ ອຫຕສາຏກໍ ນິວຕ຺ໂຖ, ໂສ ຉິນ຺ນປິໂລຕິໂກ ນາມ. ອຍມ຺ປິ ຘມ຺ໂມ ຕາທິໂສ, ນ ເຫຕ຺ຖ ໂກຫຎ຺ຎາທິວເສນ ຉິນ຺ນຠິນ຺ນສິພ຺ພິຕຄຓ຺ຐິກຕຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ອປິຈ ກຈວໂຣ ປິໂລຕິໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ສາສເນ ສມຓກຈວຣໍ ນາມ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ນ ລຠຕິ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ກາຣຓ຺ຑວໍ ນິທ຺ຘມຖ, ກສມ຺ພຸຎ຺ຈາປກສ຺ສຖ;

ຕໂຕ ປລາເປ ວາເຫຖ, ອສ຺ສມເຓ ສມຓມານິເນ.

ນິທ຺ຘມິຕ຺ວານ ປາປິຈ຺ເຉ, ປາປອາຈາຣໂຄຈເຣ;

ສຸທ຺ຘາ ສຸທ຺ເຘຫິ ສໍວາສໍ, ກປ຺ປຍວ຺ໂຫ ປຕິສ຺ສຕາ;

ຕໂຕ ສມຄ຺ຄາ ນິປກາ, ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສຖາ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໒໘໓-໒໘໕);

ອິຕິ ສມຓກຈວຣສ຺ສ ຉິນ຺ນຕ຺ຕາປິ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຉິນ຺ນປິໂລຕິໂກ ນາມ ໂຫຕິ. ວຏ຺ຏໍ ເຕສໍ ນຕ຺ຖິ ປຎ຺ຎາປນາຍາຕິ ເຕສໍ ວຏ຺ຏໍ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕິຠາວໍ ຄຕໍ ນິປ຺ປຎ຺ຎຕ຺ຕິກໍ ຊາຕໍ. ເອວຣູໂປ ມຫາຂີຓາສໂວ ເອວໍ ສ຺ວາກ຺ຂາເຕ ສາສເນເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຍຖາ ຈ ຂີຓາສໂວ, ເອວໍ ອນາຄາມິອາທໂຍປິ.

ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມານຸສາຣິໂນ ສທ຺ຘານຸສາຣິໂນຕິ ອິເມ ທ຺ເວ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຏ຺ຐາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ກຕໂມ ຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ຘມ຺ມານຸສາຣີ? ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຘິມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ປຎ຺ຎາວາຫິໍ ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ຘມ຺ມານຸສາຣີ. ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ຘມ຺ມານຸສາຣີ, ຜເລ ຐິໂຕ ທິຏ຺ຐິປ຺ປຕ຺ໂຕ. ກຕໂມ ຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ສທ຺ຘານຸສາຣີ? ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຘິມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ສທ຺ຘາວາຫິໍ ສທ຺ຘາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ສທ຺ຘານຸສາຣີ. ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສທ຺ຘານຸສາຣີ, ຜເລ ຐິໂຕ ສທ຺ຘາວິມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ (ປຸ. ປ. ໓໐). ເຍສໍ ມຍິ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕໍ ເປມມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ເຍສໍ ອຎ຺ໂຎ ອຣິຍຘມ຺ໂມ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາຄເຕ ປນ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕໍ ເປມມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ເຕ ວິປສ຺ສກປຸຄ຺ຄລາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ວິປສ຺ສກຠິກ຺ຂູນຎ຺ຫິ ເອວໍ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນານໍ ທສພເລ ເອກາ ສທ຺ຘາ ເອກໍ ເປມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ເຕນ ເປເມນ ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ສຄ຺ເຄ ຐປິຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ, ນິຍຕຄຕິກາ ກິຣ ເອເຕ. ໂປຣາຓກຕ຺ເຖຣາ ປນ ເອວຣູປໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຈູຬໂສຕາປນ຺ໂນຕິ ວທນ຺ຕິ. ເສສໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວາຕິ.

ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ

ອລຄທ຺ທູປມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ວມ຺ມິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔໙. ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ວມ຺ມິກສຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອາຍສ຺ມາຕິ ປິຍວຈນເມຕໍ. ກຸມາຣກສ຺ສໂປຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ກຸມາຣກາເລ ປພ຺ພຊິຕຕ຺ຕາ ປນ ຠຄວຕາ, ‘‘ກສ຺ສປໍ ປກ຺ໂກສຖ, ອິທໍ ຜລໍ ວາ ຂາທນີຍໍ ວາ ກສ຺ສປສ຺ສ ເທຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ກຕຣສ຺ສ ກສ຺ສປສ຺ສາຕິ ກຸມາຣກສ຺ສປສ຺ສາຕິ ເອວໍ ຄຫິຕນາມຕ຺ຕາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວຸຑ຺ຒກາເລປິ ‘‘ກຸມາຣກສ຺ສໂປ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອປິຈ ຣຎ຺ຎາ ໂປສາວນິກປຸຕ຺ຕຕ຺ຕາປິ ຕໍ ‘‘ກຸມາຣກສ຺ສໂປ’’ຕິ ສຎ຺ຊານິໍສຸ. ອຍໍ ປນສ຺ສ ປຸພ຺ພໂຍຄໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາວິຠາວກຖາ –

ເຖໂຣ ກິຣ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ. ອເຖກທິວສໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຣກຖິໍ ເອກໍ ອຕ຺ຕໂນ ສາວກໍ ຐານນ຺ຕເຣ ຐເປນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ຠຄວໂຕ ສຕ຺ຕາຫໍ ທານໍ ທຕ຺ວາ, ‘‘ອຫມ຺ປິ ຠຄວາ ອນາຄເຕ ເອກສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຍໍ ເຖໂຣ ວິຍ ຈິຕ຺ຣກຖີ ສາວໂກ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຕ຺ຖນໍ ກຕ຺ວາ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ.

ຕທາ ກິຣ ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ໂອສກ຺ກນ຺ເຕ ປຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູ ນິສ຺ເສຓິໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປພ຺ພຕໍ ອຠິຣຸຍ຺ຫ ສມຓຘມ຺ມໍ ອກໍສຸ. ສງ຺ຆຕ຺ເຖໂຣ ຕຕິຍທິວເສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ອນຸເຖໂຣ ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສ ອນາຄາມີ ອໂຫສິ. ອິຕເຣ ຕໂຍ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໍສຸ. ເຕສໍ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ເທເວສຸ ຈ ມນຸສ຺ເສສຸ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸໂຠນ຺ຕານໍ ເອໂກ ຕກ຺ກສິລາຍໍ ຣາຊກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປຸກ຺ກຸສາຕິ ນາມ ຣາຊາ ຫຸຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຣາຊຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ກຸມ຺ຠກາຣສາລາຍໍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ອນາຄາມິຜລໍ ປຕ຺ໂຕ. ເອໂກ ເອກສ຺ມິໍ ສມຸທ຺ທປຏ຺ຏເນ ກຸລຆເຣ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ນາວໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຠິນ຺ນນາໂວ ທາຣຸຈີຣານິ ນິວາເສຕ຺ວາ ລາຠສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ໂຕ, ‘‘ອຫໍ ອຣຫາ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ, ‘‘ນ ຕ຺ວໍ ອຣຫາ, ຄຈ຺ຉ ສຕ຺ຖາຣໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉາ’’ຕິ ອຕ຺ຖກາມາຍ ເທວຕາຍ ໂຈທິໂຕ ຕຖາ ກຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ປຕ຺ໂຕ.

ເອໂກ ຣາຊຄເຫ ເອກິສ຺ສາ ກຸລທາຣິກາຍ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ສາ ຈ ປຐມໍ ມາຕາປິຕໂຣ ຍາຈິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອລຠມານາ ກຸລຆຣໍ ຄຕາ ຄພ຺ຠສຓ຺ຐິຕມ຺ປິ ອຊານນ຺ຕີ ສາມິກໍ ອາຣາເຘຕ຺ວາ ເຕນ ອນຸຎ຺ຎາຕາ ຠິກ຺ຂຸນີສຸ ປພ຺ພຊິຕາ. ຕສ຺ສາ ຄພ຺ຠິນິນິມິຕ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ເທວທຕ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ, ໂສ ‘‘ອສ຺ສມຓີ’’ຕິ ອາຫ. ທສພລໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ, ສຕ຺ຖາ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣໍ ປຏິຈ຺ຉາເປສິ. ເຖໂຣ ສາວຕ຺ຖິນຄຣວາສີນິ ກຸລານິ ວິສາຂຎ຺ຈ ອຸປາສິກໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ໂສເຘນ຺ໂຕ, – ‘‘ປຸເຣ ລທ຺ໂຘ ຄພ຺ໂຠ, ປພ຺ພຊ຺ຊາ ອໂຣຄາ’’ຕິ ອາຫ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ສຸວິນິຈ຺ຉິຕໍ ອຘິກຣຓ’’ນ຺ຕິ ເຖຣສ຺ສ ສາຘຸກາຣໍ ອທາສິ. ສາ ຠິກ຺ຂຸນີ ສຸວຓ຺ຓພິມ຺ພສທິສໍ ປຸຕ຺ຕໍ ວິຊາຍິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ໂປສາເປສິ. ‘‘ກສ຺ສໂປ’’ຕິ ຈສ຺ສ ນາມໍ ກຕ຺ວາ ອປຣຠາເຄ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ເນຕ຺ວາ ປພ຺ພາເຊສິ. ອິຕິ ຣຎ຺ໂຎ ໂປສາວນິກປຸຕ຺ຕຕ຺ຕາປິ ຕໍ ‘‘ກຸມາຣກສ຺ສໂປ’’ຕິ ສຎ຺ຊານິໍສູຕິ.

ອນ຺ຘວເນຕິ ເອວໍນາມເກ ວເນ. ຕໍ ກິຣ ວນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ພຸທ຺ຘານໍ ກາເລ ອວິຊຫິຕນາມໍ ອນ຺ຘວນໍຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິວິຠາວນາ – ອປ຺ປາຍຸກພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ສຣີຣຘາຕຸ ນ ເອກຄ຺ຆນາ ໂຫຕິ. ອຘິຏ຺ຐານານຸຠາເວນ ວິປ຺ປກິຣິຍຕິ. ເຕເນວ ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ຠຄວາ, – ‘‘ອຫໍ ນ ຈິຣຏ຺ຐິຕິໂກ, ອປ຺ປເກຫິ ສຕ຺ເຕຫິ ອຫໍ ທິຏ຺ໂຐ, ເຍຫິ ນ ທິຏ຺ໂຐ, ເຕວ ພຫຸຕຣາ, ເຕ ເມ ຘາຕຸໂຍ ອາທາຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປູເຊນ຺ຕາ ສຄ຺ຄປຣາຍຓາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ປຣິນິພ຺ພານກາເລ, ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສຣີຣໍ ວິປ຺ປກິຣິຍຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາສິ. ທີຆາຍຸກພຸທ຺ຘານໍ ປນ ສຸວຓ຺ຓກ຺ຂນ຺ໂຘ ວິຍ ເອກຄ຺ຆນໍ ຘາຕຸສຣີຣໍ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ກສ຺ສປສ຺ສາປິ ຠຄວໂຕ ຕເຖວ ອຏ຺ຐາສິ. ຕໂຕ ມຫາຊນາ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ, ‘‘ຘາຕຸໂຍ ເອກຄ຺ຆນາ ນ ສກ຺ກາ ວິໂຍເຊຕຸໍ, ກິໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ສມ຺ມນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ເອກຄ຺ຆນເມວ ເຈຕິຍໍ ກຣິສ຺ສາມ, ກິຕ຺ຕກໍ ປນ ໂຫຕຸ ຕນ຺ຕິ ອາຫໍສຸ. ເອເກ ສຕ຺ຕໂຍຊນິຍນ຺ຕິ ອາຫໍສຸ. ເອຕໍ ອຕິມຫນ຺ຕໍ, ອນາຄເຕ ຊຄ຺ຄິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຉໂຍຊນໍ ໂຫຕຸ, ປຎ຺ຈໂຍຊນໍ… ຈຕຸໂຍຊນໍ… ຕິໂຍຊນໍ… ທ຺ວິໂຍຊນໍ… ເອກໂຍຊນໍ ໂຫຕູຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ອິຏ຺ຐກາ ກີທິສາ ໂຫນ຺ຕູຕິ ພາຫິຣນ຺ເຕ ອິຏ຺ຐກາ ຣຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓມຍາ ເອກຄ຺ຆນາ ສຕສຫສ຺ສຄ຺ຆນິກາ ໂຫນ຺ຕຸ, ອພ຺ຠນ຺ຕຣິມນ຺ເຕ ປຎ຺ຎາສສຫສ຺ສຄ຺ຆນິກາ. ຫຣິຕາລມໂນສິລາຫິ ມຕ຺ຕິກາກິຈ຺ຈໍ ກຍິຣຕຸ, ເຕເລນ ອຸທກກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາຣິ ມຸຂານິ ຈຕຸຘາ ວິຠຊິໍສຸ. ຣາຊາ ເອກໍ ມຸຂໍ ຄຓ຺ຫິ, ຣາຊປຸຕ຺ໂຕ ປຖວິນ຺ທຣກຸມາໂຣ ເອກໍ, ອມຈ຺ຈານໍ ເຊຏ຺ຐໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເສນາປຕິ ເອກໍ, ຊນປທານໍ ເຊຏ຺ຐໂກ ຫຸຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິ ເອກໍ.

ຕຕ຺ຖ ຘນສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ຣາຊາປິ ສຸວຓ຺ຓໍ ນີຫຣາເປຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ຄຫິຕມຸເຂ ກມ຺ມໍ ອາຣຠິ, ອຸປຣາຊາປິ, ເສນາປຕິປິ. ເສຏ຺ຐິນາ ຄຫິຕມຸເຂ ປນ ກມ຺ມໍ ໂອລີຍຕິ. ຕໂຕ ຍໂສຣໂຕ ນາມ ເອໂກ ອຸປາສໂກ ເຕປິຏໂກ ຠາຓໂກ ອນາຄາມີ ອຣິຍສາວໂກ, ໂສ ກມ຺ມໍ ໂອລີຍຕີຕິ ຎຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ສກຏສຕານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ຊນປທໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວີສຕິວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຐຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ. ຕສ຺ສ ໂຍຊນິກໍ ຣຕນເຈຕິຍໍ ກຍິຣຕິ, ໂຍ ຍໍ ທາຕຸໍ ອຸສ຺ສຫຕິ ສຸວຓ຺ຓໍ ວາ ຫິຣຎ຺ຎໍ ວາ ສຕ຺ຕຣຕນໍ ວາ ຫຣິຕາລໍ ວາ ມໂນສິລໍ ວາ, ໂສ ຕໍ ເທຕູ’’ຕິ ສມາທເປສິ. ມນຸສ຺ສາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຖາເມນ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທີນິ ອທໍສຸ. ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ເຕລຕຓ຺ຑຸລາທີນິ ເທນ຺ຕິເຍວ. ອຸປາສໂກ ເຕລຕຓ຺ຑຸລາທີນິ ກມ຺ມກາຣານໍ ຠຕ຺ຕເວຕນຕ຺ຖໍ ປຫິຓາຕິ, ອວເສເສຫິ ສຸວຓ຺ຓໍ ເຈຕາເປຕ຺ວາ ປຫິຓາຕິ, ເອວໍ ສກລຊມ຺ພຸທີປໍ ອຈຣິ.

ເຈຕິເຍ ກມ຺ມໍ ນິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ເຈຕິຍຏ຺ຐານໂຕ ປຓ຺ຓໍ ປຫິຓິໍສຸ – ‘‘ນິຏ຺ຐິຕໍ ກມ຺ມໍ ອາຈຣິໂຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທຕູ’’ຕິ. ໂສປິ ປຓ຺ຓໍ ປຫິຓິ – ‘‘ມຍາ ສກລຊມ຺ພຸທີໂປ ສມາທປິໂຕ, ຍໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກມ຺ມໍ ນິຏ຺ຐາເປນ຺ຕູ’’ຕິ. ທ຺ເວປິ ປຓ຺ຓານິ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ສມາຄມິໍສຸ. ອາຈຣິຍສ຺ສ ປຓ຺ຓໂຕ ປນ ເຈຕິຍຏ຺ຐານໂຕ ປຓ຺ຓໍ ປຐມຕຣໍ ອາຈຣິຍສ຺ສ ຫຕ຺ຖໍ ອຄມາສິ. ໂສ ປຓ຺ຓໍ ວາເຈຕ຺ວາ ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທິສ຺ສາມີຕິ ເອກໂກວ ນິກ຺ຂມິ. ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ອຏວິຍໍ ປຎ຺ຈ ໂຈຣສຕານິ ອຸຏ຺ຐຫິໍສຸ. ຕຕ຺ເຣກຈ຺ເຈ ຕໍ ທິສ຺ວາ ອິມິນາ ສກລຊມ຺ພຸທີປໂຕ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕໍ, ນິຘິກຸມ຺ຠີ ໂນ ປວຏ຺ຏມານາ ອາຄຕາຕິ ອວເສສານໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ຕໍ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ. ກສ຺ມາ ຕາຕາ, ມໍ ຄຓ຺ຫຖາຕິ? ຕຍາ ສກລຊມ຺ພຸທີປໂຕ ສພ຺ພໍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓໍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕໍ, ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ໂຖກໍ ໂຖກໍ ເທຫີຕິ. ກິໍ ຕຸມ຺ເຫ ນ ຊານາຖ, ກສ຺ສໂປ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ຕສ຺ສ ໂຍຊນິກໍ ຣຕນເຈຕິຍໍ ກຍິຣຕິ, ຕທຕ຺ຖາຍ ມຍາ ສມາທປິຕໍ, ໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖາຍ. ຕໍ ຕໍ ລທ຺ຘລທ຺ຘຏ຺ຐານໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ເປສິຕໍ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ນິວຕ຺ຖສາຏກມຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ວິຕ຺ຕໍ ກາກຓິກມ຺ປິ ນຕ຺ຖີຕິ.

ເອເກ, ‘‘ເອວເມຕໍ ວິສ຺ສເຊຖ ອາຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫໍສຸ. ເອເກ, ‘‘ອຍໍ ຣາຊປູຊິໂຕ ອມຈ຺ຈປູຊິໂຕ, ອມ຺ເຫສຸ ກຎ຺ຈິເທວ ນຄຣວີຖິຍໍ ທິສ຺ວາ ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທີນໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ອນຍວ຺ຍສນໍ ປາປຸຓາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ອຸປາສໂກ, ‘‘ຕາຕາ, ນາຫໍ ເອວໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຫ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ເຕສຸ ກາຣຸຎ຺ເຎນ, ນ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕນິກນ຺ຕິຍາ. ອຖ ເຕສຸ ຄເຫຕພ຺ໂພ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ໂພຕິ ວິວທນ຺ເຕສຸ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ລທ຺ຘິກາ ເອວ ພຫຸຕຣາ ຫຸຕ຺ວາ ຊີວິຕາ ໂວໂຣປຍິໍສຸ.

ເຕສໍ ພລວຄຸເຓ ອຣິຍສາວເກ ອປຣາເຘນ ນິພ຺ພຸຕທີປສິຂາ ວິຍ ອກ຺ຂີນິ ອນ຺ຕຣຘາຍິໍສຸ. ເຕ, ‘‘ກຫໍ ໂຠ ຈກ຺ຂຸ, ກຫໍ ໂຠ ຈກ຺ຂູ’’ຕິ ວິປ຺ປລປນ຺ຕາ ເອກຈ຺ເຈ ຎາຕເກຫິ ເຄຫໍ ນີຕາ. ເອກຈ຺ເຈ ໂນຎາຕກາ ອນາຖາຕິ ຕຕ຺ເຖວ ອຏວິຍໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ປຓ຺ຓສາລາຍໍ ວສິໍສຸ. ອຏວິໍ ອາຄຕມນຸສ຺ສາ ກາຣຸຎ຺ເຎນ ເຕສໍ ຕຓ຺ຑຸລໍ ວາ ປຸຏຠຕ຺ຕໍ ວາ ປຣິພ຺ພຍໍ ວາ ເທນ຺ຕິ. ທາຣຸປຓ຺ຓາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຄຕາ ມນຸສ຺ສາ ກຸຫິໍ ຄຕຕ຺ຖາຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອນ຺ຘວນໍ ຄຕມ຺ຫາຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ທ຺ວິນ຺ນມ຺ປິ ພຸທ຺ຘານໍ ກາເລ ຕໍ ວນໍ ອນ຺ຘວນໍຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ປເນຕໍ ຉຑ຺ຑິຕຊນປເທ ອຏວິ ອໂຫສິ. ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ກາເລ ສາວຕ຺ຖິຍາ ອວິທູເຣ ເຊຕວນສ຺ສ ປິຏ຺ຐິຠາເຄ ປວິເວກກາມານໍ ກຸລປຸຕ຺ຕານໍ ວສນຏ຺ຐານໍ ປຘານຆຣໍ ອໂຫສິ, ຕຕ຺ຖ ອາຍສ຺ມາ ກຸມາຣກສ຺ສໂປ ເຕນ ສມເຍນ ເສຂປຏິປທໍ ປູຣຍມາໂນ ວິຫຣຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນ຺ຘວເນ ວິຫຣຕີ’’ຕິ.

ອຎ຺ຎຕຣາ ເທວຕາຕິ ນາມໂຄຕ຺ຕວເສນ ອປາກຏາ ເອກາ ເທວຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຠິຊານາຕິ ໂນ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອຫຸຎາຕຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ມເຫສກ຺ຂສ຺ສ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂຍວິມຸຕ຺ຕິໍ ຠາສິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໖໕) ເອຕ຺ຖ ປນ ອຠິຎ຺ຎາໂຕ ສກ຺ໂກປິ ເທວຣາຊາ ອຎ຺ຎຕໂຣຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເທວຕາຕິ ຈ ອິທໍ ເທວານມ຺ປິ ເທວຘີຕານມ຺ປິ ສາຘາຣຓວຈນໍ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ເທໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ໂທ ຂຍສຸນ຺ທຣາຠິຣູປອພ຺ຠນຸໂມທນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ – ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ, ຈິຣນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ, ອຸທ຺ທິສຕຸ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຕິໂມກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໐) ຂເຍ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕໂຣ ຈ ປຓີຕຕໂຣ ຈາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໐໐) ເອວມາທີສຸ ສຸນ຺ທເຣ.

‘‘ໂກ ເມ ວນ຺ທຕິ ປາທານິ, ອິທ຺ຘິຍາ ຍສສາ ຊລໍ;

ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ວຓ຺ເຓນ, ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໕໗) –

ເອວມາທີສຸ ອຠິຣູເປ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໕) ອພ຺ຠນຸໂມທເນ. ອິຘ ປນ ຂເຍ. ເຕນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ປຣິກ຺ຂີຓາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ມຊ຺ຌິມຍາມສມນນ຺ຕເຣ ອາຄໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາຕິ ອິຘ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ໂທ ອຠິຣູເປ. ວຓ຺ຓສທ຺ໂທ ປນ ຉວິ-ຖຸຕິ-ກຸລວຄ຺ຄກາຣຓ-ສຓ຺ຐານປມາຓຣູປາຍຕນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ, ‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓສິ ຠຄວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ຉວິຍາ. ‘‘ກທາ ສຎ຺ຎູຬ຺ຫາ ປນ ເຕ ຄຫປຕິ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໗໗) ເອວມາທີສຸ ຖຸຕິຍໍ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣເມ, ໂຠ ໂຄຕມ, ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໑໕) ກຸລວຄ຺ເຄ. ‘‘ອຖ ເກນ ນຸ ວຓ຺ເຓນ, ຄນ຺ຘເຖໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໔) ກາຣເຓ. ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ຫຕ຺ຖິຣາຊວຓ຺ຓໍ ອຠິນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໓໘) ສຓ຺ຐາເນ. ‘‘ຕໂຍ ປຕ຺ຕສ຺ສ ວຓ຺ຓາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຣາ. ໖໐໒) ປມາເຓ. ‘‘ວຓ຺ໂຓ ຄນ຺ໂຘ ຣໂສ ໂອຊາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ຣູປາຍຕເນ. ໂສ ອິຘ ຉວິຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາຕິ ອຠິຣູປຉວິອິຏ຺ຐວຓ຺ຓາ, ມນາປວຓ຺ຓາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເທວຕາ ຫິ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ອາຄຈ຺ຉມານາ ປກຕິວຓ຺ຓໍ ປກຕິອິທ຺ຘິໍ ປຊຫິຕ຺ວາ ໂອຬາຣິກໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ກຕ຺ວາ ອຕິເຣກວຓ຺ຓໍ ອຕິເຣກອິທ຺ຘິໍ ມາເປຕ຺ວາ ນຏສມຊ຺ຊາທີນິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ມນຸສ຺ສາ ວິຍ ອຠິສງ຺ຂເຕນ ກາເຍນ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອຍມ຺ປິ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ຕເຖວ ອາຄໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ຓາ’’ຕິ.

ເກວລກປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເກວລສທ຺ໂທ ອນວເສສ-ເຍຠູຍ຺ຍ-ອພ຺ຍາມິສ຺ສານຕິເຣກທຬ຺ຫຕ຺ຖ-ວິສໍໂຍຄາທິອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ, ‘‘ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ’’ນ຺ຕິ (ປາຣາ. ໑) ເອວມາທີສຸ ອນວເສສຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ. ‘‘ເກວລກປ຺ປາ ຈ ອງ຺ຄມຄຘາ ປຫູຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ອາທາຍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ ເຍຠຸຍ຺ຍຕາ. ‘‘ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໒໒໕) ເອວມາທີສຸ ອພ຺ຍາມິສ຺ສຕາ. ‘‘ເກວລໍ ສທ຺ຘາມຕ຺ຕກໍ ນູນ ອຍມາຍສ຺ມາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໔໔) ເອວມາທີສຸ ອນຕິເຣກຕາ. ‘‘ອາຍສ຺ມໂຕ ອນຸຣຸທ຺ຘສ຺ສ ພາຫິໂຍ ນາມ ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກ ເກວລກປ຺ປໍ ສງ຺ຆເຠທາຍ ຐິໂຕ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໓) ເອວມາທີສຸ ທຬ຺ຫຕ຺ຖຕາ. ‘‘ເກວລີ ວຸສິຕວາ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໕໗) ເອວມາທີສຸ ວິສໍໂຍໂຄ. ອິຘ ປນສ຺ສ ອນວເສສຕ຺ຕມຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ.

ກປ຺ປສທ຺ໂທ ປນາຍໍ ອຠິສທ຺ທຫນ-ໂວຫາຣ-ກາລ-ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ- ເຉທນ-ວິກປ຺ປ-ເລສ-ສມນ຺ຕຠາວາທິ-ອເນກຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ, ‘‘ໂອກປ຺ປນິຍເມຕໍ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ, ຍຖາ ຕໍ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ເອວມາທີສຸ ອຠິສທ຺ທຫນມຕ຺ໂຖ. ‘‘ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫິ ສມຓກປ຺ເປຫິ ຜລໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໒໕໐) ເອວມາທີສຸ ໂວຫາໂຣ. ‘‘ເຍນ ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ກາໂລ. ‘‘ອິຈ຺ຈາຍສ຺ມາ ກປ຺ໂປ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໒໔) ເອວມາທີສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ‘‘ອລງ຺ກຕາ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໖໕) ເອວມາທີສຸ ເຉທນໍ. ‘‘ກປ຺ປຕິ ທ຺ວງ຺ຄຸລກປ຺ໂປ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໔໔໖) ເອວມາທີສຸ ວິກປ຺ໂປ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ກປ຺ໂປ ນິປຊ຺ຊິຕຸ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໘໐) ເອວມາທີສຸ ເລໂສ. ‘‘ເກວລກປ຺ປໍ ເວຬຸວນໍ ໂອຠາເສຕ຺ວາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໙໔) ເອວມາທີສຸ ສມນ຺ຕຠາໂວ. ອິຘ ປນສ຺ສ ສມນ຺ຕຠາໂວ ອຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕສ຺ມາ ເກວລກປ຺ປໍ ອນ຺ຘວນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນວເສສໍ ສມນ຺ຕໂຕ ອນ຺ຘວນນ຺ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ໂອຠາເສຕ຺ວາຕິ ວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣສຣີຣສມຸຏ຺ຐິຕາຍ ອາຠາຍ ຜຣິຕ຺ວາ, ຈນ຺ທິມາ ວິຍ ຈ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ເອໂກຠາສໍ ເອກປຊ຺ໂຊຕໍ ກຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສີຕິ ເອກສ຺ມິໍ ອນ຺ເຕ, ເອກສ຺ມິໍ ໂອກາເສ ອຏ຺ຐາສິ. ເອຕທໂວຈາຕິ ເອຕໍ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິວຈນມໂວຈ. ກສ຺ມາ ປນາຍໍ ອວນ຺ທິຕ຺ວາ ສມຓໂວຫາເຣເນວ ກເຖຕີຕິ? ສມຓສຎ຺ຎາສມຸທາຈາເຣເນວ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ – ‘‘ອຍໍ ອນ຺ຕຣາ ກາມາວຈເຣ ວສິ. ອຫໍ ປນ ອສ຺ມິ ຕໂຕ ກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ’’ຕິ ສມຓສຎ຺ຎາວສ຺ສ ສມຸທາຈຣຕິ, ຕສ຺ມາ ອວນ຺ທິຕ຺ວາ ສມຓໂວຫາເຣເນວ ກເຖຕິ. ປຸພ຺ພສຫາໂຍ ກິເຣໂສ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ເຖຣສ຺ສ. ກຸໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ? ກສ຺ສປສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ໂຍ ຫິ ປຸພ຺ພໂຍເຄ ອາຄເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ສຫາເຍສຸ ອນຸເຖໂຣ ຈຕຸຕ຺ຖທິວເສ ອນາຄາມີ ອໂຫສີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຍໍ ໂສ. ຕທາ ກິຣ ເຕສຸ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຣຫຕ຺ເຕເນວ ສທ຺ຘິໍ ອຠິຎ຺ຎາ ອາຄມິໍສຸ. ໂສ, ‘‘ມຍ຺ຫໍ ກິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ຖກໍ ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເວຫາສໍ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອໂນຕຕ຺ຕທເຫ ມຸຂໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸໂຕ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອາທາຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ, ‘‘ອິມໍ, ອາວຸໂສ, ປິຓ຺ຑປາຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອິຕເຣ ອາຫໍສຸ – ‘‘ນ, ອາວຸໂສ, ອມ຺ຫາກໍ ເອວໍ ກຕິກາ ອຕ຺ຖິ – ‘ໂຍ ປຐມໍ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອາຫຣຕິ, ເຕນາຠຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເສເສຫິ ສມຓຘມ຺ໂມ ກາຕພ຺ໂພ’ຕິ. ຕຸມ຺ເຫ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປນິສ຺ສເຍນ ກິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາປຍິຕ຺ຖ. ມຍມ຺ປິ ສເຈ ໂນ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ຠວິສ຺ສຕິ, ກິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປສ຺ສາມ. ປປຎ຺ໂຈ ເອສ ອມ຺ຫາກໍ, ຄຈ຺ຉຖ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິ. ໂສ ຍຖາຜາສຸກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຍຸປຣິໂຍສາເນ ປຣິນິພ຺ພາຍິ.

ປຸນທິວເສ ອນຸເຖໂຣ ອນາຄາມິຜລໍ ສຈ຺ຉກາສິ, ຕສ຺ສ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ອາຄມິໍສຸ. ໂສປິ ຕເຖວ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ເຕຫິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ຍຖາຜາສຸກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຍຸປຣິໂຍສາເນ ສຸທ຺ຘາວາເສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ໂສ ສຸທ຺ຘາວາເສ ຐຕ຺ວາ ເຕ ສຫາເຍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ, ເອໂກ ຕທາວ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ເອໂກ ອຘຸນາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ອຣິຍຠູມິໍ ປຕ຺ໂຕ, ເອໂກ ລາຠສກ຺ກາຣໍ ນິສ຺ສາຍ, ‘‘ອຫໍ ອຣຫາ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ສຸປ຺ປາຣກປຏ຺ຏເນ ວສຕີຕິ ທິສ຺ວາ ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ‘‘ນ ຕ຺ວໍ ອຣຫາ, ນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໍ ປຏິປນ຺ໂນ, ຄຈ຺ຉ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຫີ’’ຕິ ອຸຍ຺ໂຍເຊສິ. ໂສປິ ອນ຺ຕຣຆເຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂອວາທໍ ຍາຈິຕ຺ວາ, ‘‘ຕສ຺ມາ ຕິຫ ເຕ ພາຫິຍ ເອວໍ ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ ທິຏ຺ເຐ ທິຏ຺ຐມຕ຺ຕໍ ໂຫຕູ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑໐) ຠຄວຕາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ໂອວທິໂຕ ອຣິຍຠູມິໍ ສມ຺ປາປຸຓິ.

ຕໂຕ ອຎ຺ໂຎ ເອໂກ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ກຸຫິນ຺ຕິ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອນ຺ຘວເນ ເສກ຺ຂປຏິປທໍ ປູຣຍມາໂນ ວິຫຣຕີຕິ ທິສ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ສຫາຍກສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຄມິສ຺ສາມີຕິ, ຄຈ຺ຉນ຺ເຕນ ປນ ຕຸຈ຺ຉຫຕ຺ເຖນ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ປຓ຺ຓາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ສຫາໂຍ ໂຂ ປນ ເມ ນິຣາມິໂສ ປພ຺ພຕມຕ຺ຖເກ ວສນ຺ໂຕ ມຍາ ອາກາເສ ຐຕ຺ວາ ທິນ຺ນໍ ປິຓ຺ຑປາຕມ຺ປິ ອປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ອກາສິ, ອິທານິ ອາມິສປຓ຺ຓາກາຣໍ ກິໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕິ? ຘມ຺ມປຓ຺ຓາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ຐິໂຕວ ຣຕນາວຬິໍ ຄນ຺ເຖນ຺ໂຕ ວິຍ ປນ຺ນຣສ ປຎ຺ເຫ ວິຠຊິຕ຺ວາ ຕໍ ຘມ຺ມປຓ຺ຓາກາຣໍ ອາທາຍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສຫາຍສ຺ສ ອວິທູເຣ ຐຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສມຓສຎ຺ຎາສມຸທາຈາຣວເສນ ຕໍ ອນຠິວາເທຕ຺ວາວ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອາລປິຕ຺ວາ ອຍໍ ວມ຺ມິໂກຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຸຣິຕາລປນວເສນ ຠິກ຺ຂຸ ຠິກ຺ຂູຕິ ອາເມຑິຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ວາ ເອກເນວ ຕິລເກນ ນລາຏໍ ນ ໂສຠຕິ, ຕໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎສຸປິ ທິນ຺ເນສຸ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ໂສຠຕິ, ເອວໍ ເອເກເນວ ປເທນ ວຈນໍ ນ ໂສຠຕິ, ປຣິວາຣິກປເທນ ສທ຺ຘິໍ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ໂສຠຕີຕິ ຕໍ ປຣິວາຣິກປທວເສນ ວຈນໍ ຜຸລ຺ລິຕມຓ຺ຑິຕໍ ວິຍ ກໂຣນ຺ໂຕປິ ເອວມາຫ.

ອຍໍ ວມ຺ມິໂກຕິ ປຸຣໂຕ ຐິໂຕ ວມ຺ມິໂກ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ເທສນາວເສນ ປນ ປຸຣໂຕ ຐິຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວິຍ ອຍນ຺ຕິ ອາຫ. ລງ຺ຄິນ຺ຕິ ສຕ຺ຖໍ ອາທາຍ ຂຓນ຺ໂຕ ປລິຆໍ ອທ຺ທສ. ອຸກ຺ຂິປ ລງ຺ຄິໍ ອຠິກ຺ຂຓ ສຸເມຘາຕິ ຕາຕ, ປຓ຺ຑິຕ, ລງ຺ຄີ ນາມ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍຕິ ທິວາ ປຊ຺ຊລຕິ. ອຸກ຺ຂິເປຕ ປຣໍ ປຣໂຕ ຂຓາຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພປເທສຸ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸທ຺ຘຸມາຍິກນ຺ຕິ ມຓ຺ຑູກໍ. ຈງ຺ກວາຣນ຺ຕິ ຂາຣປຣິສ຺ສາວນໍ. ກຸມ຺ມນ຺ຕິ ກຈ຺ຉປໍ. ອສິສູນນ຺ຕິ ມໍສຈ຺ເຉທກໍ ອສິຎ຺ເຈວ ອຘິກຸຏ຺ຏນຎ຺ຈ. ມໍສເປສິນ຺ຕິ ນິສທໂປຕປ຺ປມາຓໍ ອລ຺ລມໍສປິຓ຺ຑໍ. ນາຄນ຺ຕິ ສຸມນປຸປ຺ຜກລາປສທິສໍ ມຫາຜຓໍ ຕິວິຘໂສວຕ຺ຖິກປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອຫິນາຄໍ ອທ຺ທສ. ມາ ນາຄໍ ຆຏ຺ເຏສີຕິ ທຓ຺ຑກໂກຏິຍາ ວາ ວລ຺ລິໂກຏິຍາ ວາ ປໍສຸຈຸຓ຺ຓໍ ວາ ປນ ຂິປມາໂນ ມາ ນາຄໍ ຆຏ຺ຏຍິ. ນໂມ ກໂຣຫິ ນາຄສ຺ສາຕິ ອຸປຣິວາຕໂຕ ອປຄມ຺ມ ສຸທ຺ຘວຕ຺ຖໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ນາຄສ຺ສ ນມກ຺ກາຣໍ ກໂຣຫິ. ນາເຄນ ອຘິສຍິຕໍ ຘນໍ ນາມ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ກຸລປຣິວຏ຺ຏາ ຂາທໂຕ ນ ຂີຍຕິ, ນາໂຄ ເຕ ອຘິສຍິຕໍ ຘນໍ ທສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ນໂມ ກໂຣຫິ ນາຄສ຺ສາຕິ. ອິໂຕ ວາ ປນ ສຸຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ເຘ ອິໂຕຕິ ສາສເນ ນິສ຺ສກໍ, ນ ຕຖາ ອິຘ. ອິຘ ປນ ເທວປຸຕ຺ເຕ ນິສ຺ສກ຺ກໍ, ຕສ຺ມາ ອິໂຕ ວາ ປນາຕິ ມມ ວາ ປນ ສນ຺ຕິກາ ສຸຕ຺ວາຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

໒໕໑. ຈາຕຸມ຺ມຫາຠູຕິກສ຺ສາຕິ ຈຕຸມຫາຠູຕມຍສ຺ສ. ກາຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ສຣີຣສ຺ສ ນາມໍ. ຍເຖວ ຫິ ພາຫິຣໂກ ວມ຺ມິໂກ, ວມຕີຕິ ວນ຺ຕໂກຕິ ວນ຺ຕຸສ຺ສໂຍຕິ ວນ຺ຕສິເນຫສມ຺ພນ຺ໂຘຕິ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ວມ຺ມິໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ຫິ ອຫິມງ຺ຄຸສອຸນ຺ທູຣຆຣໂຄຬິກາທໂຍ ນານປ຺ປກາເຣ ປາຓເກ ວມຕີຕິ ວມ຺ມິໂກ. ອຸປຈິກາຫິ ວນ຺ຕໂກຕິ ວມ຺ມິໂກ. ອຸປຈິກາຫິ ວມິຕ຺ວາ ມຸຂຕຸຓ຺ຑເກນ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕປໍສຸຈຸຓ຺ເຓນ ກຏິປ຺ປມາເຓນປິ ໂປຣິສປ຺ປມາເຓນປິ ອຸສ຺ສິໂຕຕິ ວມ຺ມິໂກ. ອຸປຈິກາຫິ ວນ຺ຕເຂຬສິເນເຫນ ອາພທ຺ຘຕາຍ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫໍ ເທເວ ວສ຺ສນ຺ເຕປິ ນ ວິປ຺ປກິຣິຍຕິ, ນິທາເຆປິ ຕໂຕ ປໍສຸມຸຏ຺ຐິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ມຸຏ຺ຐິນາ ປີຬິຍມາເນ ສິເນໂຫ ນິກ຺ຂມຕິ, ເອວໍ ວນ຺ຕສິເນເຫນ ສມ຺ພທ຺ໂຘຕິ ວມ຺ມິໂກ. ເອວມຍໍ ກາໂຍປິ, ‘‘ອກ຺ຂິມ຺ຫາ ອກ຺ຂິຄູຖໂກ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ນານປ຺ປກາຣກໍ ອສຸຈິກລິມລໍ ວມຕີຕິ ວມ຺ມິໂກ. ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຂີຓາສວາ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ນິກນ຺ຕິປຣິຍາທາເນນ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ຄຕາຕິ ອຣິເຍຫິ ວນ຺ຕໂກຕິປິ ວມ຺ມິໂກ. ເຍຫິ ຈາຍໍ ຕີຫິ ອຏ຺ຐິສເຕຫິ ອຸສ຺ສິໂຕ ນ຺ຫາຣຸສມ຺ພທ຺ໂຘ ມໍສາວເລປໂນ ອລ຺ລຈມ຺ມປຣິໂຍນທ຺ໂຘ ຉວິຣຎ຺ຊິໂຕ ສຕ຺ເຕ ວຎ຺ເຈຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອຣິເຍຫິ ວນ຺ຕເມວາຕິ ວນ຺ຕຸສ຺ສໂຍຕິປິ ວມ຺ມິໂກ. ‘‘ຕຓ຺ຫາ ຊເນຕິ ປຸຣິສໍ, ຈິຕ຺ຕມສ຺ສ ວິຘາວຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໕໕) ເອວໍ ຕຓ຺ຫາຍ ຊນິຕຕ຺ຕາ ອຣິເຍຫິ ວນ຺ເຕເນວ ຕຓ຺ຫາສິເນເຫນ ສມ຺ພທ຺ໂຘ ອຍນ຺ຕິ ວນ຺ຕສິເນເຫນ ສມ຺ພທ຺ໂຘຕິປິ ວມ຺ມິໂກ. ຍຖາ ຈ ວມ຺ມິກສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ນານປ຺ປກາຣາ ປາຓກາ ຕຕ຺ເຖວ ຊາຍນ຺ຕິ, ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຄິລານາ ສຍນ຺ຕິ, ມຕາ ປຕນ຺ຕິ. ອິຕິ ໂສ ເຕສໍ ສູຕິຆຣໍ ວຈ຺ຈກຸຏິ ຄິລານສາລາ ສຸສານຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ເອວໍ ຂຕ຺ຕິຍມຫາສາລາທີນມ຺ປິ ກາໂຍ ອຍໍ ໂຄປິຕຣກ຺ຂິໂຕ ມຓ຺ຑິຕປ຺ປສາຘິໂຕ ມຫານຸຠາວານໍ ກາໂຍຕິ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຉວິນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ຈມ຺ມນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ມໍສນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ນ຺ຫາຣຸນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ອຏ຺ຐິນິສ຺ສິຕາ ປາຓາ ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊນິສ຺ສິຕາ ປາຓາຕິ ເອວໍ ກຸລຄຓນາຍ ອສີຕິມຕ຺ຕານິ ກິມິກຸລສຫສ຺ສານິ ອນ຺ໂຕກາຍສ຺ມິໍເຍວ ຊາຍນ຺ຕິ, ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຄລຎ຺ເຎນ ອາຕຸຣິຕານິ ສຍນ຺ຕິ, ມຕານິ ປຕນ຺ຕິ, ອິຕິ ອຍມ຺ປິ ເຕສໍ ປາຓານໍ ສູຕິຆຣໍ ວຈ຺ຈກຸຏິ ຄິລານສາລາ ສຸສານຎ຺ຈ ໂຫຕີຕິ ‘‘ວມ຺ມິໂກ’’ ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ວມ຺ມິໂກຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ອິມສ຺ສ ຈາຕຸມຫາຠູຕິກສ຺ສ ກາຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ມາຕາເປຕ຺ຕິກສມ຺ຠວສ຺ສາຕິ ມາຕິໂຕ ຈ ປິຕິໂຕ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ມາຕາເປຕ຺ຕິເກນ ສຸກ຺ກໂສຓິເຕນ ສມ຺ຠູຕສ຺ສ. ໂອທນກຸມ຺ມາສູປຈຍສ຺ສາຕິ ໂອທເນນ ເຈວ ກຸມ຺ມາເສນ ຈ ອຸປຈິຕສ຺ສ ວຑ຺ຒິຕສ຺ສ. ອນິຈ຺ຈຸຈ຺ຉາທນປຣິມທ຺ທນເຠທນວິທ຺ຘໍສນຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ກາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ອນິຈ຺ຈຘມ຺ໂມ. ທຸຄ຺ຄນ຺ຘວິຆາຕຕ຺ຖາຍ ຕນຸວິເລປເນນ ອຸຈ຺ຉາທນຘມ຺ໂມ. ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄາພາຘວິໂນທນຕ຺ຖາຍ ຂຸທ຺ທກສມ຺ພາຫເນນ ປຣິມທ຺ທນຘມ຺ໂມ. ທຫຣກາເລ ວາ ອູຣູສຸ ສຍາເປຕ຺ວາ ຄພ຺ຠວາເສນ ທຸສ຺ສຓ຺ຐິຕານໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ອງ຺ຄານໍ ສຓ຺ຐານສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ອຎ຺ຉນປີຬນາທິວເສນ ປຣິມທ຺ທນຘມ຺ໂມ. ເອວໍ ປຣິຫຣໂຕປິ ຈ ເຠທນວິທ຺ຘໍສນຘມ຺ໂມ ຠິຊ຺ຊຕິ ເຈວ ວິກິຣຕິ ຈ, ເອວໍ ສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ມາຕາເປຕ຺ຕິກສມ຺ຠວໂອທນກຸມ຺ມາສູປຈຍອຸຈ຺ຉາທນປຣິມທ຺ທນປເທຫິ ສມຸທໂຍ ກຖິໂຕ, ອນິຈ຺ຈເຠທວິທ຺ຘໍສນປເທຫິ ອຕ຺ຖງ຺ຄໂມ. ເອວໍ ສຕ຺ຕຫິປິ ປເທຫິ ຈາຕຸມຫາຠູຕິກສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອຸຈ຺ຈາວຈຠາໂວ ວຑ຺ຒິປຣິຫານິ ສມຸທຍຕ຺ຖງ຺ຄໂມ ກຖິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ທິວາ ກມ຺ມນ຺ເຕຕິ ທິວາ ກຕ຺ຕພ຺ພກມ຺ມນ຺ເຕ. ຘູມາຍນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ຘູມສທ຺ໂທ ໂກເຘ ຕຓ຺ຫາຍ ວິຕກ຺ເກ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຘມ຺ມເທສນາຍ ປກຕິຘູເມຕິ ອິເມສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ໂກໂຘ ຘູໂມ ຠສ຺ມນິໂມສວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໖໕) ເອຕ຺ຖ ຫິ ໂກເຘ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ອິຈ຺ຉາຘູມາຍິຕາ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາຍ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວໂຕ ອວິທູເຣ ຘູມາຍນ຺ໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຕກ຺ເກ.

‘‘ປງ຺ໂກ ຈ ກາມາ ປລິໂປ ຈ ກາມາ,

ຠຍຎ຺ຈ ເມຕໍ ຕິມູລໍ ປວຸຕ຺ຕໍ;

ຣໂຊ ຈ ຘູໂມ ຈ ມຍາ ປກາສິຕາ;

ຫິຕ຺ວາ ຕຸວໍ ປພ຺ພຊ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕາ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໖.໑໔) –

ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈກາມຄຸເຓສຸ. ‘‘ຘູມໍ ກຕ຺ຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໔໙) ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມເທສນາຍ. ‘‘ຘໂຊ ຣຖສ຺ສ ປຎ຺ຎາຓໍ, ຘູໂມ ປຎ຺ຎາຓມຄ຺ຄິໂນ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໗໒) ເອຕ຺ຖ ປກຕິຘູເມ. ອິຘ ປນາຍໍ ວິຕກ຺ເກ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຍໍ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍນາ’’ຕິ.

ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ຕຖາຄໂຕ ຫິ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ພາຫິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ນາມ. ຍຖາຫ – ‘‘ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຘມ຺ມານໍ ພາຫິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ກຕເມສໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ? ຣາໂຄ ພາຫິໂຕ ໂຫຕິ, ໂທໂສ… ໂມໂຫ… ມາໂນ… ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ… ວິຈິກິຈ຺ຉາ… ສີລພ຺ພຕປຣາມາໂສ ພາຫິໂຕ ໂຫຕິ. ອິເມສໍ ຠິກ຺ຂຸ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ພາຫິຕຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິ (ຈູຬນິ. ເມຕ຺ຕຄູມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໒໘). ສຸເມໂຘຕິ ສຸນ຺ທຣປຎ຺ໂຎ. ເສກ຺ຂສ຺ສາຕິ ເອຕ຺ຖ ສິກ຺ຂຕີຕິ ເສກ຺ໂຂ. ຍຖາຫ – ‘‘ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ມາ ເສກ຺ໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຎ຺ຈ ສິກ຺ຂຕິ? ອຘິສີລມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ, ອຘິຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ, ອຘິປຎ຺ຎມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໘໖).

ປຎ຺ຎາຍ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ປຎ຺ຎາຍ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ, ນ ອາວຸຘສຕ຺ຖສ຺ສ. ວີຣິຍາຣມ຺ຠສ຺ສາຕິ ກາຍິກເຈຕສິກວີຣິຍສ຺ສ. ຕໍ ປຎ຺ຎາຄຕິກເມວ ໂຫຕິ. ໂລກິຍາຍ ປຎ຺ຎາຍ ໂລກິຍໍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ປຎ຺ຎາຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ. ເອຕ຺ຖ ປນາຍໍ ອຕ຺ຖທີປນາ –

ເອໂກ ກິຣ ຊານປໂທ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ປາໂຕວ ມາຓວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ຄາມໂຕ ນິກ຺ຂມ຺ມ ທິວສໍ ອຣຎ຺ເຎ ມນ຺ເຕ ວາເຈຕ຺ວາ ສາຍໍ ຄາມໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ. ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ຈ ເອໂກ ວມ຺ມິໂກ ອຕ຺ຖິ. ໂສ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍຕິ, ທິວາ ປຊ຺ຊລຕິ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອນ຺ເຕວາສິໍ ສຸເມຘໍ ມາຓວໍ ອາຫ – ‘‘ຕາຕ, ອຍໍ ວມ຺ມິໂກ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍຕິ, ທິວາ ປຊ຺ຊລຕິ, ວິກາຣມສ຺ສ ປສ຺ສິສ຺ສາມ, ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ນໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາເສ ກຕ຺ວາ ຂິປາຫີ’’ຕິ. ໂສ ສາຘູຕິ ກຸທາລໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສເມຫິ ປາເທຫິ ປຖວິຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຕຖາ ອກາສິ. ຕຕ຺ຣ ອາຈຣິຍພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ວິຍ ຠຄວາ. ສຸເມຘມາຓວໂກ ວິຍ ເສກ຺ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ. ວມ຺ມິໂກ ວິຍ ກາໂຍ. ‘‘ຕາຕ, ອຍໍ ວມ຺ມິໂກ ຣຕ຺ຕິໍ ຘູມາຍຕິ, ທິວາ ປຊ຺ຊລຕິ, ວິກາຣມສ຺ສ ປສ຺ສິສ຺ສາມ, ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ນໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາເສ ກຕ຺ວາ ຂິປາຫີ’’ຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວຸຕ຺ຕກາໂລ ວິຍ, ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ຈາຕຸມຫາຠູຕິກໍ ກາຍໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາເສ ກຕ຺ວາ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕກາໂລ. ຕສ຺ສ ສາຘູຕິ ກຸທາລໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕຖາກຣຓໍ ວິຍ ເສກ຺ຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ, ‘‘ໂຍ ວີສຕິຍາ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ຖທ຺ຘຠາໂວ, ອຍໍ ປຖວີຘາຕຸ. ໂຍ ທ຺ວາທສສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ອາພນ຺ຘນຠາໂວ, ອຍໍ ອາໂປຘາຕຸ. ໂຍ ຈຕູສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຣິປາຈນຠາໂວ, ອຍໍ ເຕໂຊຘາຕຸ. ໂຍ ຉສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນຠາໂວ, ອຍໍ ວາໂຍຘາຕູ’’ຕິ ເອວໍ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານວເສນ ກາຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ລງ຺ຄີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂູຕິ ກສ຺ມາ ຠຄວາ ອວິຊ຺ຊໍ ລງ຺ຄີຕິ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສສີຕິ? ຍຖາ ຫິ ນຄຣສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ ປິຘາຍ ປລິເຆ ໂຍຊິເຕ ມຫາຊນສ຺ສ ຄມນໍ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ເຍ ນຄຣສ຺ສ ອນ຺ໂຕ, ເຕ ອນ຺ໂຕເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ເຍ ພຫິ, ເຕ ພຫິເຍວ. ເອວເມວ ຍສ຺ສ ຎາຓມຸເຂ ອວິຊ຺ຊາລງ຺ຄີ ປຕຕິ, ຕສ຺ສ ນິພ຺ພານສມ຺ປາປກໍ ຎາຓຄມນໍ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊໍ ລງ຺ຄີຕິ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສສິ. ປຊຫ ອວິຊ຺ຊນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນ ອວິຊ຺ຊາປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂູຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸທ຺ຘຸມາຍິກມຓ຺ຑູໂກ ນາມ ໂນ ມຫນ຺ໂຕ, ນຂປິຏ຺ຐິປ຺ປມາໂຓ ໂຫຕິ, ປຸຣາຓປຓ຺ຓນ຺ຕເຣ ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕເຣ ວາ ວລ຺ລິອນ຺ຕເຣ ວາ ວສຕິ. ໂສ ທຓ຺ຑໂກຏິຍາ ວາ ວລ຺ລິໂກຏິຍາ ວາ ປໍສຸຈຸຓ຺ຓເກນ ວາ ຆຏ຺ຏິໂຕ ອາຍມິຕ຺ວາ ມຫນ຺ໂຕ ປຣິມຓ຺ຑໂລ ເພລຸວປກ຺ກປ຺ປມາໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາເທ ອາກາສຄເຕ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິນ຺ນຄມໂນ ຫຸຕ຺ວາ ອມິຕ຺ຕວສໍ ຍາຕິ, ກາກກຸລລາທິຠຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ເອວເມວ ອຍໍ ໂກໂຘ ປຐມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕາວິລມຕ຺ຕໂກວ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ມຸຂວິກຸລນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ຫນຸສຎ຺ໂຈປນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ຜຣຸສວາຈານິຈ຺ຉາຣຓໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ທິສາວິໂລກນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ອາກຑ຺ຒນປຣິກຑ຺ຒນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ປາຓິນາ ເລຑ຺ຑຸທຓ຺ຑສຕ຺ຖປຣາມສນໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ທຓ຺ຑສຕ຺ຖາຠິນິປາຕໍ ປາເປຕິ. ຕທາ ອນິຄ຺ຄຫິໂຕ ປຣຆາຕນມ຺ປິ ອຕ຺ຕຆາຕນມ຺ປິ ປາເປຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຫຕໍ – ‘‘ຍໂຕ ອຍໍ ໂກໂຘ ປຣໍ ຆາເຕຕ຺ວາ ອຕ຺ຕານໍ ຆາເຕຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາຍໍ ໂກໂຘ ປຣມຸສ຺ສທຄໂຕ ໂຫຕິ ປຣມເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາຍ ຈຕູສຸ ປາເທສຸ ອາກາສຄເຕສຸ ຄມນໍ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາ ອມິຕ຺ຕວສໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກາກາທິຠຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເອວເມວ ໂກຘສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຑ຺ເຒຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອມິຕ຺ຕວສໍ ຍາຕິ, ສພ຺ເພສໍ ມາຣານໍ ຍຖາກາມກຣຓີໂຍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ອຸທ຺ຘຸມາຍິກາຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ໂກຘູປາຍາສສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ພລວປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂກໂຘວ ໂກຘູປາຍາໂສ. ປຊຫ ໂກຘູປາຍາສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິສງ຺ຂານປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ທ຺ວິຘາປໂຖຕິ ເອຕ຺ຖ, ຍຖາ ປຸຣິໂສ ສຘໂນ ສໂຠໂຄ ກນ຺ຕາຣທ຺ຘານມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ທ຺ເວຘາປຖໍ ປຕ຺ວາ, ‘‘ອິມິນາ ນຸ ໂຂ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອິມິນາ ຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ນິຈ຺ເຉຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອຖ ນໍ ໂຈຣາ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປນ຺ຕິ, ເອວເມວ ໂຂ ມູລກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ກງ຺ຂາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວຑ຺ເຒຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອຖ ນໍ ກິເລສມາຣາທໂຍ ສພ຺ເພ ມາຣາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປນ຺ຕິ, ອິຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ທ຺ເວຘາປຖສມາ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ທ຺ວິຘາປໂຖຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ວິຈິກິຈ຺ຉາເຍຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ວິຈິກິຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານອຸຄ຺ຄຫປຣິປຸຈ຺ຉາວເສນ ວິຈິກິຈ຺ຉາປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ຈງ຺ຄວາຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ຍຖາ ຣຊເກຫິ ຂາຣປຣິສ຺ສາວນມ຺ຫິ ອຸທເກ ປກ຺ຂິຕ຺ເຕ ເອໂກ ອຸທກຆໂຏ ທ຺ເວປິ ທສປິ ວີສຕິປິ ຆຏສຕມ຺ປິ ປຄ຺ຆຣຕິເຍວ, ປສຏມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຸທກໍ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອວເມວ ນີວຣຓສມງ຺ຄິໂນ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ກຸສລຘມ຺ໂມ ນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ຈງ຺ຄວາຣນ຺ຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ນີວຣຓານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ປຎ຺ຈນີວຣເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ວິກ຺ຂມ຺ຠນຕທງ຺ຄວເສນ ນີວຣຓປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ກຸມ຺ໂມຕິ ເອຕ຺ຖ, ຍຖາ ກຈ຺ຉປສ຺ສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປາທາ ສີສນ຺ຕິ ປຎ຺ເຈວ ອງ຺ຄານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວເມວ ສພ຺ເພປິ ສງ຺ຂຕາ ຘມ຺ມາ ຄຍ຺ຫມານາ ປຎ຺ເຈວ ຂນ຺ຘາ ຠວນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ກຸມ຺ໂມຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ອສິສູນາຕິ ເອຕ຺ຖ, ຍຖາ ສູນາຍ ອຸປຣິ ມໍສໍ ຐເປຕ຺ວາ ອສິນາ ໂກຏ຺ເຏນ຺ຕິ, ເອວມິເມ ສຕ຺ຕາ ວຕ຺ຖຸກາມຕ຺ຖາຍ ກິເລສກາເມຫິ ຆາຕຍມານາ ວຕ຺ຖຸກາມານໍ ອຸປຣິ ກຕ຺ວາ ກິເລສກາເມຫິ ກນ຺ຕິຕາ ໂກຏ຺ຏິຕາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ອສິສູນາຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ກາມຄຸຓານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸເຓຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ມໍສເປສີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂູຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ມໍສເປສິ ນາມ ພຫຸຊນປຕ຺ຖິຕາ ຂຕ຺ຕິຍາທໂຍ ມນຸສ຺ສາປິ ນໍ ປຕ຺ເຖນ຺ຕິ ກາກາທໂຍ ຕິຣຈ຺ຉານາປິ. ອິເມ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອວິຊ຺ຊາຍ ສມ຺ມຕ຺ຕາ ນນ຺ທິຣາຄໍ ອຸປຄມ຺ມ ວຏ຺ຏໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕິ. ຍຖາ ວາ ມໍສເປສິ ຐປິຕຐປິຕຏ຺ຐາເນ ລຄ຺ຄຕິ, ເອວມິເມ ສຕ຺ຕາ ນນ຺ທິຣາຄພທ຺ຘາ ວຏ຺ເຏ ລຄ຺ຄນ຺ຕິ, ທຸກ຺ຂໍ ປຕ຺ວາປິ ນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐນ຺ຕິ, ອິຕິ ນນ຺ທິຣາໂຄ ມໍສເປສິສທິໂສ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ – ‘‘ມໍສເປສີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ນນ຺ທິຣາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ປຊຫ ນນ຺ທີຣາຄນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ເຄນ ນນ຺ທີຣາຄປ຺ປຫານໍ ກຖິຕໍ.

ນາໂຄຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຂີຓາສວສ຺ເສຕໍ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຘິວຈນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຍນຕ຺ເຖນ ຂີຓາສໂວ ນາໂຄຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ອນງ຺ຄຓສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໖໓) ປກາສິໂຕ ເອວ. ນໂມ ກໂຣຫິ ນາຄສ຺ສາຕິ ຂີຓາສວສ຺ສ ພຸທ຺ຘນາຄສ຺ສ, ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ໂສ ຠຄວາ ໂພຘາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ທນ຺ໂຕ ໂສ ຠຄວາ ທມຖາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ສນ຺ໂຕ ໂສ ຠຄວາ ສມຖາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ຕິຓ຺ໂຓ ໂສ ຠຄວາ ຕຣຓາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ ໂສ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພານາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໖໑) ເອວໍ ນມກ຺ກາຣໍ ກໂຣຫີຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອໂຫສິ. ເຖໂຣປິ ອິທເມວ ສຸຕ຺ຕໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ອຍເມຕສ຺ສ ອຕ຺ໂຖຕິ ອຍໍ ເອຕສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິ ຠຄວາ ຣຕນຣາສິມ຺ຫິ ມຓິກູຏໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວິຍ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາວ ເທສນໍ ນິຏ຺ຐເປສີຕິ.

ປປຎ຺ຈສູທນິຍາ ມຊ຺ຌິມນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ

ວມ຺ມິກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ຣຖວິນີຕສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໕໒. ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ຣຖວິນີຕສຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຣາຊຄເຫຕິ ເອວໍນາມເກ ນຄເຣ, ຕຎ຺ຫິ ມນ຺ຘາຕຸມຫາໂຄວິນ຺ທາທີຫິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຣາຊຄຫນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຎ຺ເຎເປຕ຺ຖ ປກາເຣ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ. ກິໍ ເຕຫິ? ນາມເມຕໍ ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສ. ຕໍ ປເນຕໍ ພຸທ຺ຘກາເລ ຈ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິກາເລ ຈ ນຄຣໍ ໂຫຕິ, ເສສກາເລ ສຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕິ ຍກ຺ຂປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ, ເຕສໍ ວສນ຺ຕວນໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເວຬຸວເນ ກລນ຺ທກນິວາເປຕິ ເວຬຸວນນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອຸຍ຺ຍານສ຺ສ ນາມໍ, ຕໍ ກິຣ ເວຬູຫິ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ອໂຫສິ ອຏ຺ຐາຣສຫຕ຺ເຖນ ຈ ປາກາເຣນ, ໂຄປຸຣຏ຺ຏາລກຍຸຕ຺ຕໍ ນີໂລຠາສໍ ມໂນຣມໍ, ເຕນ ເວຬຸວນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກລນ຺ທການຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນິວາປໍ ອທໍສຸ, ເຕນ ກລນ຺ທກນິວາໂປຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ປຸພ຺ເພ ກິຣ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຣາຊາ ຕຕ຺ຖ ອຸຍ຺ຍານກີຬນຕ຺ຖໍ ອາຄໂຕ ສຸຣາມເທນ ມຕ຺ໂຕ ທິວາເສຍ຺ຍໍ ອຸປຄໂຕ ສຸປິ. ປຣິຊໂນປິສ຺ສ, ‘‘ສຸຕ຺ໂຕ ຣາຊາ’’ຕິ ປຸປ຺ຜຜລາທີຫິ ປໂລຠິຍມາໂນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ປກ຺ກາມິ, ອຖ ສຸຣາຄນ຺ເຘນ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມາ ສຸສິຣຣຸກ຺ຂາ ກຓ຺ຫສປ຺ໂປ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຣຎ຺ຎາຠິມຸໂຂ ອາຄຈ຺ຉຕິ. ຕໍ ທິສ຺ວາ ຣຸກ຺ຂເທວຕາ, ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ຊີວິຕໍ ທມ຺ມີ’’ຕິ ກາຬກເວເສນ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ກຓ຺ຓມູເລ ສທ຺ທມກາສິ. ຣາຊາ ປຏິພຸຊ຺ຌິ, ກຓ຺ຫສປ຺ໂປ ນິວຕ຺ໂຕ. ໂສ ຕໍ ທິສ຺ວາ, ‘‘ອິມາຍ ມມ ຊີວິຕໍ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ກາຬການໍ ຕຕ຺ຖ ນິວາປໍ ປຏ຺ຐເປສິ, ອຠຍໂຆສນຎ຺ຈ ໂຆສາເປສິ. ຕສ຺ມາ ຕໍ ຕໂຕ ປຠຸຕິ ກລນ຺ທກນິວາປນ຺ຕິ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕໍ. ກລນ຺ທກາຕິ ກາຬການໍ ນາມໍ.

ຊາຕິຠູມິກາຕິ ຊາຕິຠູມິວາສິໂນ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕິຠູມີຕິ ຊາຕຏ຺ຐານໍ. ຕໍ ໂຂ ປເນຕໍ ເນວ ໂກສລມຫາຣາຊາທີນໍ ນ ຈງ຺ກີພ຺ຣາຫມຓາທີນໍ ນ ສກ຺ກສຸຍາມສນ຺ຕຸສິຕາທີນໍ ນ ອສີຕິມຫາສາວກາທີນໍ ນ ອຎ຺ເຎສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊາຕຏ຺ຐານໍ ‘‘ຊາຕິຠູມີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ສ ປນ ຊາຕທິວເສ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸ ເອກທ຺ຘຊມາລາວິປ຺ປກິຓ຺ຓກຸສຸມວາສຈຸຓ຺ຓຄນ຺ຘສຸຄນ຺ຘາ ສພ຺ພປາລິຜຸລ຺ລມິວ ນນ຺ທນວນໍ ວິໂຣຈມານາ ປທຸມິນິປຓ຺ເຓ ອຸທກພິນ຺ທຸ ວິຍ ອກມ຺ປິຕ຺ຖ, ຊຈ຺ຈນ຺ຘາທີນຎ຺ຈ ຣູປທສ຺ສນາທີນິ ອເນການິ ປາຏິຫາຣິຍານິ ປວຕ຺ຕິໍສຸ, ຕສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ສ ຊາຕຏ຺ຐານສາກິຍຊນປໂທ ກປິລວຕ຺ຖາຫາໂຣ, ສາ ‘‘ຊາຕິຠູມີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຘມ຺ມຄຣຸຠາວວຓ຺ຓນາ

ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐາຕິ ເຕມາສໍ ວສ຺ສໍວຸຏ຺ຐາ ປວາຣິຕປວາຣຓາ ຫຸຕ຺ວາ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈາຕິ ‘‘ກຈ຺ຈິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂມນີຍ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ ວຈເນຫິ ອາຄນ຺ຕຸກປຏິສນ຺ຖາຣໍ ກຕ຺ວາ ເອຕໍ, ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິວຈນມໂວຈ. ເຕ ກິຣ ຠິກ຺ຂຸ, – ‘‘ກຈ຺ຈິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂມນີຍໍ ກຈ຺ຈິ ຍາປນີຍໍ, ກຈ຺ຈິຕ຺ຖ ອປ຺ປກິລມເຖນ ອທ຺ຘານໍ ອາຄຕາ, ນ ຈ ປິຓ຺ຑເກນ ກິລມິຕ຺ຖ, ກຸໂຕ ຈ ຕຸມ຺ເຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຄຈ຺ຉຖາ’’ຕິ ປຏິສນ຺ຖາຣວເສນ ປຸຈ຺ຉິຕາ – ‘‘ຠຄວາ ສາກິຍຊນປເທ ກປິລວຕ຺ຖາຫາຣໂຕ ຊາຕິຠູມິໂຕ ອາຄຈ຺ຉາມາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ອຖ ຠຄວາ ເນວ ສຸທ຺ໂຘທນມຫາຣາຊສ຺ສ, ນ ສກ຺ໂກທນສ຺ສ, ນ ສຸກ຺ໂກທນສ຺ສ, ນ ໂຘໂຕທນສ຺ສ, ນ ອມິໂຕທນສ຺ສ, ນ ອມິຕ຺ຕາຍ ເທວິຍາ, ນ ມຫາປຊາປຕິຍາ, ນ ສກລສ຺ສ ສາກິຍມຓ຺ຑລສ຺ສ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ປຸຈ຺ຉິ. ອຖ ໂຂ ອຕ຺ຕນາ ຈ ທສກຖາວຕ຺ຖຸລາຠິໍ ປຣຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ສມາທເປຕາຣໍ ປຏິປຕ຺ຕິສມ຺ປນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອິທໍ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິວຈນໍ ອໂວຈ.

ກສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ສຸທ຺ໂຘທນາທີນໍ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ອປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເອວຣູປໍ ຠິກ຺ຂຸເມວ ປຸຈ຺ຉຕິ? ປິຍຕາຍ. ພຸທ຺ຘານຎ຺ຫິ ປຏິປນ຺ນກາ ຠິກ຺ຂູ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ອຸປາສກາ ອຸປາສິກາໂຍ ຈ ປິຍາ ໂຫນ຺ຕິ ມນາປາ. ກິໍ ກາຣຓາ? ຘມ຺ມຄຣຸຕາຍ. ຘມ຺ມຄຣຸໂນ ຫິ ຕຖາຄຕາ, ໂສ ຈ ເນສໍ ຘມ຺ມຄຣຸຠາໂວ, ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ໂຂ ອຄາຣໂວ ວິຫຣຕິ, ອປ຺ປຕິສ຺ໂສ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໑) ອິມິນາ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣຘມູເລ ອຸປ຺ປນ຺ນຊ຺ຌາສເຍນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຘມ຺ມຄຣຸຕາເຍວ ຫິ ຠຄວາ ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຠິນິກ຺ຂມນທິວເສ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຕິຄາວຸຕໍ ມຄ຺ຄໍ ອຄມາສິ. ອຕິເຣກຕິໂຍຊນສຕໍ ມຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຄງ຺ຄາຕີເຣ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ ມຫາກປ຺ປິນໍ ສປຣິສໍ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐເປສິ. ເອກສ຺ມິໍ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ເຕ ປຎ຺ຈຈຕ຺ຕາລີສໂຍຊນໍ ມຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ນິເວສເນ ຕິຍາມຣຕ຺ຕິໍ ຘມ຺ມກຖໍ ກຕ຺ວາ ປຸກ຺ກຸສາຕິກຸລປຸຕ຺ຕໍ ອນາຄາມິຜເລ ປຕິຏ຺ຐເປສິ. ວີສໂຍຊນສຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວນວາສິສາມເຓຣສ຺ສ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ອກາສິ. ສຏ຺ຐິໂຍຊນມຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຂທິຣວນິຍຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ອນຸຣຸທ຺ຘຕ຺ເຖໂຣ ປາຈີນວໍສທາເຍ ນິສິນ຺ໂນ ມຫາປຸຣິສວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກຕີຕິ ຎຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອາກາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ປຸຣໂຕ ໂອຣຸຍ຺ຫ ສາຘຸກາຣມທາສິ. ໂກຏິກຓ຺ຓໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ເອກຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎປາເປຕ຺ວາ ປຈ຺ຈູສກາເລ ຘມ຺ມເທສນໍ ອຊ຺ເຌສິຕ຺ວາ ສຣຠຎ຺ຎປຣິໂຍສາເນ ສາຘຸກາຣມທາສິ. ຕິຄາວຸຕໍ ມຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕິຓ຺ຓໍ ກຸລປຸຕ຺ຕານໍ ວສນຏ຺ຐາເນ ໂຄສິງ຺ຄສາລວເນ ສາມຄ຺ຄິຣສານິສໍສໍ ກເຖສິ. ກສ຺ສໂປປິ ຠຄວາ – ‘‘ອນາຄາມິຜເລ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ອຣິຍສາວໂກ ອຍ’’ນ຺ຕິ ວິສ຺ສາສໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຆຏິກາຣສ຺ສ ກຸມ຺ຠກາຣສ຺ສ ນິເວສນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຫຕ຺ຖາ ອາມິສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິ.

ອມ຺ຫາກໍເຍວ ຠຄວາ ອຸປກຏ຺ຐາຍ ວສ຺ສູປນາຍິກາຍ ເຊຕວນໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ຈາຣິກໍ ນິກ຺ຂມິ. ໂກສລມຫາຣາຊອນາຖປິຓ຺ຑິກາທໂຍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິໍສຸ. ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຆຣໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ໂທມນສ຺ສປ຺ປຕ຺ໂຕ ນິສີທິ. ອຖ ນໍ ປຸຓ຺ຓາ ນາມ ທາສີ ໂທມນສ຺ສປ຺ປຕ຺ໂຕສິ ສາມີຕິ ອາຫ. ‘‘ອາມ ເຊ, ສຕ຺ຖາຣໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິໍ, ອຖ ເມ ອິມໍ ເຕມາສໍ ຘມ຺ມໍ ວາ ໂສຕຸໍ, ຍຖາຘິປ຺ປາຍໍ ວາ ທານໍ ທາຕຸໍ ນ ລຠິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ຕາ ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ. ອຫມ຺ປິ ສາມິ ສຕ຺ຖາຣໍ ນິວຕ຺ເຕສ຺ສາມີຕິ. ສເຈ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ສກ຺ໂກສິ, ຠຸຊິສ຺ສາເຍວ ຕ຺ວນ຺ຕິ. ສາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ທສພລສ຺ສ ປາທມູເລ ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ‘‘ນິວຕ຺ຕຖ ຠຄວາ’’ຕິ ອາຫ. ປຸຓ຺ເຓ ຕ຺ວໍ ປຣປຏິພທ຺ຘຊີວິກາ ກິໍ ເມ ກຣິສ຺ສສີຕິ. ຠຄວາ ມຍ຺ຫໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ ນຕ຺ຖີຕິ ຕຸມ຺ເຫປິ ຊານາຖ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ນິວຕ຺ຕນປຈ຺ຈຍາ ປນາຫໍ ຕີສຸ ສຣເຓສຸ ປຎ຺ຈສຸ ສີເລສຸ ປຕິຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີຕິ. ຠຄວາ ສາຘຸ ສາຘຸ ປຸຓ຺ເຓຕິ ສາຘຸກາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເຊຕວນເມວ ປວິຏ຺ໂຐ. ອຍໍ ກຖາ ປາກຏາ ອໂຫສິ. ເສຏ຺ຐິ ສຸຕ຺ວາ ປຸຓ຺ຓາຍ ກິຣ ຠຄວາ ນິວຕ຺ຕິໂຕຕິ ຕໍ ຠຸຊິສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ ຘີຕຸຏ຺ຐາເນ ຐເປສິ. ສາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິ, ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິ. ອຖສ຺ສາ ສຕ຺ຖາ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສກຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອິມໍ ໂອຠາສຄາຖໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ –

‘‘ປຸຓ຺ເຓ ປູເຣສິ ສທ຺ຘມ຺ມໍ, ຈນ຺ໂທ ປນ຺ນຣໂສ ຍຖາ;

ປຣິປຸຓ຺ຓາຍ ປຎ຺ຎາຍ, ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສສີ’’ຕິ. (ເຖຣີຄາ. ໓);

ຄາຖາປຣິໂຍສາເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ອຠິຎ຺ຎາຕາ ສາວິກາ ອໂຫສີຕິ. ເອວໍ ຘມ຺ມຄຣຸໂນ ຕຖາຄຕາ.

ນນ຺ທກຕ຺ເຖເຣ ອຸປຏ຺ຐານສາລາຍໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ເຕປິ ຠຄວາ ອນຫາໂຕວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕິຍາມຣຕ຺ຕິໍ ຐິຕໂກວ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ສາຘຸກາຣມທາສິ. ເຖໂຣ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ‘‘ກາຍ ເວລາຍ, ຠນ຺ເຕ, ອາຄຕຕ຺ຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ຕຍາ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ອາຣທ຺ຘມຕ຺ເຕຕິ. ທຸກ຺ກຣໍ ກຣິຕ຺ຖ, ຠນ຺ເຕ, ພຸທ຺ຘສຸຂຸມາລາ ຕຸມ຺ເຫຕິ. ສເຈ ຕ຺ວໍ, ນນ຺ທ, ກປ຺ປໍ ເທເສຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາສິ, ກປ຺ປມຕ຺ຕມ຺ປາຫໍ ຐິຕໂກວ ສຸເຓຍ຺ຍນ຺ຕິ ຠຄວາ ອໂວຈ. ເອວໍ ຘມ຺ມຄຣຸໂນ ຕຖາຄຕາ. ເຕສໍ ຘມ຺ມຄຣຸຕາຍ ປຏິປນ຺ນກາ ປິຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ປຏິປນ຺ນເກ ປຸຈ຺ຉິ. ປຏິປນ຺ນໂກ ຈ ນາມ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ໂນ ປຣຫິຕາຍ, ປຣຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ໂນ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ, ໂນ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ຈ ປຏິປນ຺ໂນ ໂນ ປຣຫິຕາຍ ຈ, ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ຈ ປຏິປນ຺ໂນ ປຣຫິຕາຍ ຈາຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ໂຍ ສຍໍ ທສນ຺ນໍ ກຖາວຕ຺ຖູນໍ ລາຠີ ໂຫຕິ, ປຣໍ ຕຕ຺ຖ ນ ໂອວທຕິ ນ ອນຸສາສຕິ ອາຍສ຺ມາ ພາກຸໂລ ວິຍ. ອຍໍ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ນາມ ໂນ ປຣຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ໂນ, ເອວຣູປໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ຠຄວາ ນ ປຸຈ຺ຉຕິ. ກສ຺ມາ? ນ ມຍ຺ຫໍ ສາສນສ຺ສ ວຑ຺ຒິປກ຺ເຂ ຐິໂຕຕິ.

ໂຍ ປນ ທສນ຺ນໍ ກຖາວຕ຺ຖູນໍ ອລາຠີ, ປຣໍ ເຕຫິ ໂອວທຕິ ເຕນ ກຕວຕ຺ຕສາທິຍນຕ຺ຖໍ ອຸປນນ຺ໂທ ສກ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ວິຍ, ອຍໍ ປຣຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ນາມ ໂນ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ, ເອວຣູປມ຺ປິ ນ ປຸຈ຺ຉຕິ. ກສ຺ມາ? ອສ຺ສ ຕຓ຺ຫາ ມຫາປຈ຺ຉິ ວິຍ ອປ຺ປຫີນາຕິ.

ໂຍ ອຕ຺ຕນາປິ ທສນ຺ນໍ ກຖາວຕ຺ຖູນໍ ອລາຠີ, ປຣມ຺ປິ ເຕຫິ ນ ໂອວທຕິ, ລາຬຸທາຍີ ວິຍ, ອຍໍ ເນວ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ນ ປຣຫິຕາຍ, ເອວຣູປມ຺ປິ ນ ປຸຈ຺ຉຕິ. ກສ຺ມາ? ອສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ກິເລສາ ຜຣສຸເຉຊ຺ຊາ ວິຍ ມຫນ຺ຕາຕິ.

ໂຍ ປນ ສຍໍ ທສນ຺ນໍ ກຖາວຕ຺ຖູນໍ ລາຠີ, ປຣມ຺ປິ ເຕຫິ ໂອວທຕິ, ອຍໍ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ເຈວ ປຣຫິຕາຍ ຈ ປຏິປນ຺ໂນ ນາມ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານມຫາກສ຺ສປາທໂຍ ອສີຕິມຫາເຖຣາ ວິຍ, ເອວຣູປໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ກສ຺ມາ? ມຍ຺ຫໍ ສາສນສ຺ສ ວຸຑ຺ຒິປກ຺ເຂ ຐິໂຕຕິ. ອິຘາປິ ເອວຣູປເມວ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ – ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິມາຫ.

ເອວໍ ຠຄວຕາ ປຸຏ຺ຐານໍ ປນ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຠຄວາ ອຕ຺ຕໂນ ຊາຕິຠູມິຍໍ ອຸຠຍຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ນໍ ທສກຖາວຕ຺ຖຸລາຠິໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຸຈ຺ຉຕິ, ໂກ ນຸ ໂຂ ຕຕ຺ຖ ເອວຣູໂປຕິ ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຈິນ຺ຕນາ ວາ ສມນ຺ຕນາ ວາ ອໂຫສິ. ກສ຺ມາ? ອາຍສ຺ມາ ຫິ ມນ຺ຕາຓິປຸຕ຺ໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຊນປເທ ອາກາສມຊ຺ເຌ ຐິໂຕ ຈນ຺ໂທ ວິຍ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ປາກໂຏ ປຎ຺ຎາໂຕ. ຕສ຺ມາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ເມຆສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ເອກຊ຺ຌໍ ສນ຺ນິປຕິຕໂມຣຆຏາ ວິຍ ຆນສຊ຺ຌາຍໍ ກາຕຸໍ, ອາຣທ຺ຘຠິກ຺ຂູ ວິຍ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອາຈຣິຍໍ ປຸຓ຺ຓຕ຺ເຖຣໍ ຠຄວໂຕ ອາໂຣເຈນ຺ຕາ ເຖຣສ຺ສ ຈ ຄຸຓໍ ຠາສິຕຸໍ ອປ຺ປໂຫນ຺ເຕຫິ ມຸເຂຫິ ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ປຸຓ຺ໂຓ ນາມ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມາຕິອາທິມາຫໍສຸ. ຕຕ຺ຖ ປຸຓ຺ໂຓຕິ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ນາມໍ. ມນ຺ຕາຓິຍາ ປນ ໂສ ປຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ມນ຺ຕາຓິປຸຕ຺ໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມ຺ຠາວິໂຕຕິ ຄຸຓສມ຺ຠາວນາຍ ສມ຺ຠາວິໂຕ.

ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິວຓ຺ຓນາ

ອປ຺ປິຈ຺ໂຉຕິ ອິຈ຺ຉາວິຣຫິໂຕ ນິອິຈ຺ໂຉ ນິຕ຺ຕຓ຺ໂຫ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ສາວເສສໍ ວິຍ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ນິຣວເສໂສ. ນ ຫິ ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ອຓຸມຕ຺ຕາປິ ປາປິກາ ອິຈ຺ຉາ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ຂີຓາສໂວ ເຫສ ສພ຺ພໂສ ປຫີນຕຓ຺ໂຫ. ອປິເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາ ປາປິຈ຺ຉຕາ ມຫິຈ຺ຉຕາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຕິ ອຍໍ ເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ສກລາເຠ ອຕິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣລາເຠ ປຕ຺ຖນາ ອຕ຺ຣິຈ຺ຉຕາ ນາມ. ຕາຍ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ເອກຠາເຊນ ປກ຺ກປູໂວປິ ອຕ຺ຕໂນ ປຕ຺ເຕ ປຕິໂຕ ນ ສຸປກ຺ໂກ ວິຍ ຂຸທ຺ທໂກ ວິຍ ຈ ຂາຍຕິ. ສ຺ເວວ ປຣສ຺ສ ປຕ຺ເຕ ປກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ສຸປກ຺ໂກ ວິຍ ມຫນ຺ໂຕ ວິຍ ຈ ຂາຍຕິ. ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນຕາ ປນ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຈ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ ປາປິຈ຺ຉຕາ ນາມ, ສາ, ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ອສ຺ສທ຺ໂຘ ສມາໂນ ສທ຺ໂຘຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຠິຘມ຺ເມ ອາຄຕາເຍວ, ຕາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ໂກຫຎ຺ເຎ ປຕິຏ຺ຐາຕິ. ສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນາ ປນ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຈ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ ມຫິຈ຺ຉຕາ ນາມ. ສາປິ, ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ສທ຺ໂຘ ສມາໂນ ສທ຺ໂຘຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູຕິ ອິຈ຺ຉຕິ, ສີລວາ ສມາໂນ ສີລວາຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູ’’ຕິ (ວິຠ. ໘໕໑) ອິມິນາ ນເຍນ ອາຄຕາເຍວ, ຕາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ທຸສ຺ສນ຺ຕປ຺ປໂຍ ໂຫຕິ, ວິຊາຕມາຕາປິສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –

‘‘ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ ສມຸທ຺ໂທ ຈ, ມຫິຈ຺ໂຉ ຈາປິ ປຸຄ຺ຄໂລ;

ສກເຏນ ປຈ຺ຈຍໍ ເທຕຸ, ຕໂຍເປເຕ ອຕປ຺ປຍາ’’ຕິ.

ສນ຺ຕຄຸຓນິຄູຫນຕາ ປນ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ຈ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາ ນາມ, ຕາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຕ຺ຕນິ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ຄຸຓໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕຸກາມຕາຍ, ‘‘ສທ຺ໂຘ ສມາໂນ ສທ຺ໂຘຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູຕິ ນ ອິຈ຺ຉຕິ. ສີລວາ, ປວິວິຕ຺ໂຕ, ພຫຸສ຺ສຸໂຕ, ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ, ສມາຘິສມ຺ປນ຺ໂນ, ປຎ຺ຎວາ, ຂີຓາສໂວ ສມາໂນ ຂີຓາສໂວຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູ’’ຕິ ນ ອິຈ຺ຉຕິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ມຊ຺ຌນ຺ຕິກຕ຺ເຖໂຣ.

ເຖໂຣ ກິຣ ມຫາຂີຓາສໂວ ອໂຫສິ, ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປນສ຺ສ ປາທມຕ຺ຕເມວ ອຄ຺ຆຕິ, ໂສ ອໂສກສ຺ສ ຘມ຺ມຣຎ຺ໂຎ ວິຫາຣມຫທິວເສ ສງ຺ຆຕ຺ເຖໂຣ ອໂຫສິ. ອຖສ຺ສ ອຕິລູຂຠາວໍ ທິສ຺ວາ ມນຸສ຺ສາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ໂຖກໍ ພຫິ ໂຫຖາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ເຖໂຣ, ‘‘ມາທິເສ ຂີຓາສເວ ຣຎ຺ໂຎ ສງ຺ຄຫໍ ອກໂຣນ຺ເຕ ອຎ຺ໂຎ ໂກ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປຖວິຍໍ ນິມຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕປິຓ຺ຑໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕເຍວ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊິ. ເອວໍ ຂີຓາສໂວ ສມາໂນ, ‘‘ຂີຓາສໂວຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູ’’ຕິ ນ ອິຈ຺ຉຕິ. ເອວໍ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ປນ ຠິກ຺ຂຸ ອນຸປ຺ປນ຺ນໍ ລາຠໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ລາຠໍ ຖາວຣໍ ກໂຣຕິ, ທາຍການໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣາເຘຕິ, ຍຖາ ຍຖາ ຫິ ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ອປ຺ປໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕຖາ ຕຖາ ຕສ຺ສ ວຕ຺ເຕ ປສນ຺ນາ ມນຸສ຺ສາ ພຫູ ເທນ຺ຕິ.