໔. ຫຸໍຫຸງ຺ກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣເຘຕິ ຕສ຺ສ ກິຣ ຉາຍາຍໍ ອຊປາລາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສີທນ຺ຕິ, ເຕນສ຺ສ ‘‘ອຊປາລນິຄ຺ໂຣໂຘ’’ຕ຺ເວວ ນາມໍ ອຸທປາທິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຍສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ເວເທ ສຊ຺ຌາຍິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ ມຫລ຺ລກພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ປາກາຣປຣິກ຺ເຂປຍຸຕ຺ຕານິ ນິເວສນານິ ກຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ວສິໍສຸ, ຕສ຺ມາ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣໂຘຕິ ນາມໍ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ນ ຊປນ຺ຕີຕິ ອຊປາ, ມນ຺ຕານໍ ອນຊ຺ຌາຍກາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອຊປາ ລນ຺ຕິ ອາທິຍນ຺ຕິ ນິວາສໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຊປາໂລຕິ. ຍສ຺ມາ ວາ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ສມເຍ ອນ຺ໂຕ ປວິຏ຺ເຐ ອເຊ ອຕ຺ຕໂນ ຉາຍາຍ ປາເລຕິ ຣກ຺ຂຕິ, ຕສ຺ມາ ‘ອຊປາໂລ’ຕິສ຺ສ ນາມໍ ຣູຬ຺ຫນ຺ຕິ ອປເຣ. ສພ຺ພຖາປິ ນາມເມຕໍ ຕສ຺ສ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ, ຕສ຺ສ ສມີເປ. ສມີປຕ຺ເຖ ຫິ ເອຕໍ ຠຸມ຺ມໍ ‘‘ອຊປາລນິຄ຺ໂຣເຘ’’ຕິ.

ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີຕິ ຕຕ຺ຣປິ ຘມ຺ມໍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ໂຕ ນິສີທິ. ໂພຘິຣຸກ຺ຂໂຕ ປຸຣຕ຺ຖິມທິສາຠາເຄ ເອສ ຣຸກ຺ໂຂ ໂຫຕິ. ສຕ຺ຕາຫນ຺ຕິ ຈ ອິທໍ ນ ປລ຺ລງ຺ກສຕ຺ຕາຫໂຕ ອນນ຺ຕຣສຕ຺ຕາຫໍ. ຠຄວາ ຫິ ປລ຺ລງ຺ກສຕ຺ຕາຫໂຕ ອປຣານິປິ ຕີຓິ ສຕ຺ຕາຫານິ ໂພຘິສມີເປເຍວ ວີຕິນາເມສິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ອນຸປຸພ຺ພິກຖາ – ຠຄວຕິ ກິຣ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາຫໍ ເອກປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສິນ຺ເນ ‘‘ນ ຠຄວາ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ກິນ຺ນຸ ໂຂ ອຎ຺ເຎປິ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕກຣາ ຘມ຺ມາ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອກຈ຺ຈານໍ ເທວຕານໍ ກງ຺ຂາ ອຸທປາທິ. ອຖ ຠຄວາ ອຏ຺ຐເມ ທິວເສ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ເທວຕານໍ ກງ຺ຂໍ ຎຕ຺ວາ ກງ຺ຂາວິຘມນຕ຺ຖໍ ອາກາເສ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ຍມກປາຏິຫາຣິຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕາສໍ ກງ຺ຂໍ ວິຘເມຕ຺ວາ ປລ຺ລງ຺ກໂຕ ອີສກໍ ປາຈີນນິສ຺ສິເຕ ອຸຕ຺ຕຣທິສາຠາເຄ ຐຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ອຸປຈິຕານໍ ປາຣມີນໍ ພລາຘິຄມຏ຺ຐານໍ ປລ຺ລງ຺ກໍ ໂພຘິຣຸກ຺ຂຎ຺ຈ ອນິມິເສຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ໂອໂລກຍມາໂນ ສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມສິ, ຕໍ ຐານໍ ອນິມິສເຈຕິຍໍ ນາມ ຊາຕໍ. ອຖ ປລ຺ລງ຺ກສ຺ສ ຈ ຐິຕຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ອນ຺ຕຣາ ປຸຣຕ຺ຖິມໂຕ ຈ ປຈ຺ຉິມໂຕ ຈ ອາຍເຕ ຣຕນຈງ຺ກເມ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມສິ, ຕໍ ຣຕນຈງ຺ກມເຈຕິຍໍ ນາມ ຊາຕໍ. ຕໂຕ ປຈ຺ຉິມທິສາຠາເຄ ເທວຕາ ຣຕນຆຣໍ ມາປຍິໍສຸ, ຕຕ຺ຖ ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສີທິຕ຺ວາ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ວິເສສໂຕ ອນນ຺ຕນຍໍ ສມນ຺ຕປຏ຺ຐານໍ ວິຈິນນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມສິ, ຕໍ ຐານໍ ຣຕນຆຣເຈຕິຍໍ ນາມ ຊາຕໍ. ເອວໍ ໂພຘິສມີເປເຍວ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕ຺ຕາຫານິ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ປຎ຺ຈເມ ສຕ຺ຕາເຫ ໂພຘິຣຸກ຺ຂໂຕ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣຘໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ມູເລ ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສີທິ.

ຕມ຺ຫາ ສມາຘິມ຺ຫາ ວຸຏ຺ຐາສີຕິ ຕໂຕ ຜລສມາປຕ຺ຕິສມາຘິໂຕ ຍຖາກາລປຣິຈ຺ເຉທໍ ວຸຏ຺ຐຫິ, ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຈ ປນ ຕຕ຺ຖ ເອວໍ ນິສິນ຺ເນ ຠຄວຕິ ເອໂກ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕໂຣ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຕໂຣຕິ ນາມໂຄຕ຺ຕວເສນ ອນຠິຎ຺ຎາໂຕ ອປາກໂຏ ເອໂກ. ຫຸໍຫຸງ຺ກຊາຕິໂກຕິ ໂສ ກິຣ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິໂກ ມານຖທ຺ໂຘ ມານວເສນ ໂກຘວເສນ ຈ ສພ຺ພໍ ອໂວກ຺ຂຊາຕິກໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ‘‘ຫຸໍຫຸ’’ນ຺ຕິ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຈຣຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຫຸໍຫຸງ຺ກຊາຕິໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ‘‘ຫຸຫຸກ຺ກຊາຕິໂກ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ຊາຕິຍາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ.

ເຍນ ຠຄວາຕິ ຍສ຺ສໍ ທິສາຍໍ ຠຄວາ ນິສິນ຺ໂນ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ຫິ ເອຕໍ ກຣຓວຈນໍ. ເຍນ ວາ ທິສາຠາເຄນ ຠຄວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ, ເຕນ ທິສາຠາເຄນ ອຸປສງ຺ກມິ. ອຖ ວາ ເຍນາຕິ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ເຍນ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ, ເຕນ ກາຣເຓນ ອຸປສງ຺ກມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກນ ຈ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ? ນານປ຺ປກາຣໂຣຄທຸກ຺ຂາຠິປີຬິຕຕ຺ຕາ ອາຕຸຣກາເຍຫິ ມຫາຊເນຫິ ມຫານຸຠາໂວ ຠິສກ຺ໂກ ວິຍ ໂຣຄຕິກິຈ຺ຉນຕ຺ຖໍ, ນານາວິຘກິເລສພ຺ຍາຘິປີຬິຕຕ຺ຕາ ອາຕຸຣຈິຕ຺ເຕຫິ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ກິເລສພ຺ຍາຘິຕິກິຈ຺ຉນຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມສ຺ສວນປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉນາທິກາຣເຓຫິ ຠຄວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ. ເຕນ ອຍມ຺ປິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອຕ຺ຕໂນ ກງ຺ຂໍ ຉິນ຺ທິຕຸກາໂມ ອຸປສງ຺ກມິ.

ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຸປສງ຺ກມນປຣິໂຍສານທີປນໍ. ອຖ ວາ ຍໍ ຐານໍ ອຸປສງ຺ກມິ, ຕໂຕປິ ຠຄວໂຕ ສມີປຠູຕໍ ອາສນ຺ນຕຣໍ ຐານໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ໂມທີຕິ ສມໍ ສມ຺ມາ ວາ ໂມທິ, ຠຄວາ ຈາເນນ, ໂສປິ ຠຄວຕາ ‘‘ກຈ຺ຈິ ໂຠໂຕ ຂມນີຍໍ ກຈ຺ຈິ ຍາປນີຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຏິສນ຺ຖາຣກຣຓວເສນ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມໂທ ອໂຫສິ. ສມ຺ໂມທນີຍນ຺ຕິ ສມ຺ໂມທນາຣຫໍ ສມ຺ໂມທຊນນໂຍຄ຺ຄໍ. ກຖນ຺ຕິ ກຖາສລ຺ລາປໍ. ສາຣຓີຍນ຺ຕິ ສຣິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕໍ ສາຘຸຊເນຫິ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ, ກາລນ຺ຕເຣ ວາ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ພໍ. ວີຕິສາເຣຕ຺ວາຕິ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ. ເອກມນ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ. ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ, ອຕິສມ຺ມຸຂາທິເກ ຉ ນິສຊ຺ຊໂທເສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ປເທເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕທໂວຈາຕິ ເອຕໍ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ’’ຕິອາທິວຈນໍ ອໂວຈ.

ຕຕ຺ຖ ກິຕ຺ຕາວຕາຕິ ກິຕ຺ຕເກນ ປມາເຓນ. ນູຕິ ສໍສຍຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ໂຂຕິ ປທປູຣເຓ. ໂຠຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ຊາຕິສມຸທາຄຕໍ ອາລປນໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂຠວາທິ ນາມ ໂສ ໂຫຕິ, ສເຈ ໂຫຕິ ສກິຎ຺ຈໂນ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໔໕໗; ຘ. ປ. ໓໙໖). ໂຄຕມາຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕ຺ເຕນ ອາລປຕິ. ກຖໍ ປນາຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ສມ຺ປຕິສມາຄໂຕ ຠຄວໂຕ ໂຄຕ຺ຕໍ ຊານາຕີຕິ? ນາຍໍ ສມ຺ປຕິສມາຄໂຕ, ຉພ຺ພສ຺ສານິ ປຘານກຣຓກາເລ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ເຕຫິ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິເຍຫິ ສທ຺ຘິໍ ຈຣມາໂນປິ, ອປຣຠາເຄ ຕໍ ວຕໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ອຸຣຸເວລາຍໍ ເສນນິຄເມ ເອໂກ ອທຸຕິໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣມາໂນປິ ເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ ເຈວ ສລ຺ລປິຕປຸພ຺ໂພ ຈ. ເຕນ ໂສ ປຸພ຺ເພ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິເຍຫິ ຄຍ຺ຫມານໍ ຠຄວໂຕ ໂຄຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕ, ‘‘ໂຠ ໂຄຕມາ’’ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ໂຄຕ຺ເຕນ ອາລປຕິ. ຍໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວາ ຠຄວາ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນໍ ນິກ຺ຂມນ຺ໂຕ ອໂນມນທີຕີເຣ ປພ຺ພຊິໂຕ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິ ຈນ຺ໂທ ວິຍ ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ປາກໂຏ ປຎ຺ຎາໂຕ, ນ ຕສ຺ສ ໂຄຕ຺ຕຊານເນ ກາຣຓໍ ຄເວສິຕພ຺ພໍ.

ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຣຓາຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຣຓາ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓຠາວກຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຕ຺ຕາວຕາຕິ ເອເຕນ ເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ໂຫຕິ, ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ປຣິມາຓໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ກຕເມ ຈ ປນາຕິ ອິມິນາ ເຕສໍ ສຣູປໍ ປຸຈ຺ຉຕິ.

ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາຕິ ເອຕໍ ເຕນ ປຸຏ຺ຐສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ ສິຂາປຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາ ຕາຍໍ ເວລາຍໍ ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ, ນ ປນ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ກສ຺ມາ? ຘມ຺ມເທສນາຍ ອຠາຊນຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ຕສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອິມໍ ຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາ ນ ສຈ຺ຈາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ. ຍຖາ ຈ ອິມສ຺ສ, ເອວໍ ອຸປກສ຺ສ ອາຊີວກສ຺ສ ພຸທ຺ຘຄຸຓປ຺ປກາສນໍ. ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ ຫິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຠຄວຕາ ຠາສິຕໍ ປເຣສໍ ສຸຓນ຺ຕານມ຺ປິ ຕປຸສ຺ສຠລ຺ລິການໍ ສຣຓທານໍ ວິຍ ວາສນາຠາຄິຍເມວ ຊາຕໍ, ນ ເສກ຺ຂຠາຄິຍໍ, ນ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍໍ. ເອສາ ຫິ ຘມ຺ມຕາຕິ.

ຕຕ຺ຖ ໂຍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓຕິ ໂຍ ພາຫິຕປາປຘມ຺ມຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ນ ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລິກຕາຍ ຫຸໍຫຸງ຺ກາຣກສາວາທິປາປຘມ຺ມຍຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ເກວລໍ ຊາຕິມຕ຺ຕເກນ ພ຺ຣຫ຺ມຎ຺ຎໍ ປຏິຊານາຕິ. ໂສ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ພາຫິຕປາປຘມ຺ມຕ຺ຕາ ຫຸໍຫຸງ຺ກາຣປ຺ປຫາເນນ ນິຫຸໍຫຸງ຺ໂກ, ຣາຄາທິກສາວາຠາເວນ ນິກ຺ກສາໂວ, ຠາວນານຸໂຍຄຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາຍ ຍຕຕ຺ໂຕ, ສີລສໍຍເມນ ວາ ສໍຍຕຈິຕ຺ຕຕາຍ ຍຕຕ຺ໂຕ, ຈຕຸມຄ຺ຄຎາຓສງ຺ຂາເຕຫິ ເວເທຫິ ອນ຺ຕໍ ສງ຺ຂາຣປຣິໂຍສານໍ ນິພ຺ພານໍ, ເວທານໍ ວາ ອນ຺ຕໍ ຄຕຕ຺ຕາ ເວທນ຺ຕຄູ. ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ວຸສິຕຕ຺ຕາ ວຸສິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິໂຍ, ຘມ຺ເມນ ໂສ ພ຺ຣຫ຺ມວາທໍ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອຫ’’ນ຺ຕິ ເອຕໍ ວາທໍ ຘມ຺ເມນ ຎາເຍນ ວເທຍ຺ຍ. ຍສ຺ສ ສກລໂລກສນ຺ນິວາເສປິ ກຸຫິຎ຺ຈິ ເອກາຣມ຺ມເຓປິ ຣາຄຸສ຺ສໂທ, ໂທສຸສ຺ສໂທ, ໂມຫຸສ຺ສໂທ, ມານຸສ຺ສໂທ, ທິຏ຺ຐຸສ຺ສໂທຕິ ອິເມ ອຸສ຺ສທາ ນຕ຺ຖິ, ອນວເສສໍ ປຫີນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຈຕຸຕ຺ຖສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.