໑. ໂພຘິວຄ຺ໂຄ
໑. ປຐມໂພຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໑. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ນິທານໍ, ຕຕ຺ຖ ເອວນ຺ຕິ ນິປາຕປທໍ. ເມຕິອາທີນິ ນາມປທານິ. ອຸຣຸເວລາຍໍ ວິຫຣຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວີຕິ ອຸປສຄ຺ຄປທໍ, ຫຣຕີຕິ ອາຂ຺ຍາຕປທນ຺ຕິ ອິມິນາວ ນເຍນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ປທວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ເອວໍສທ຺ໂທ ຕາວ ອຸປມູປເທສສມ຺ປຫໍສນຄຣຫຓວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄຫາກາຣ- ນິທສ຺ສນາວຘາຣຓປຸຈ຺ຉາອິທມຕ຺ຖປຣິມາຓາທິ ອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນ, ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຸສລໍ ພຫຸ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຘ. ປ. ໕໓) ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ. ‘‘ເອວໍ ເຕ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ປຏິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໒໒) ອຸປເທເສ. ‘‘ເອວເມຕໍ ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ສມ຺ປຫໍສເນ. ‘‘ເອວເມວໍ ປນາຍໍ ວສລີ ຍສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ມິໍ ວາ ຕສ຺ສ ມຸຓ຺ຑກສ຺ສ ສມຓກສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠາສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໗) ຄຣຫເຓ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓; ມ. ນິ. ໑.໑) ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄເຫ. ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາ ໂຂ ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໙໘) ອາກາເຣ. ‘‘ເອຫິ ຕ຺ວໍ, ມາຓວກ, ເຍນ ສມໂຓ ອານນ຺ໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມ, ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມມ ວຈເນນ ສມຓໍ ອານນ຺ທໍ ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉ ‘ສຸໂຠ ມາຓໂວ ໂຕເທຍ຺ຍປຸຕ຺ໂຕ ຠວນ຺ຕໍ ອານນ຺ທໍ ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ປຸຈ຺ຉຕີ’ຕິ, ເອວຎ຺ຈ ວເທຫິ ‘ສາຘຸ ກິຣ ຠວໍ ອານນ຺ໂທ ເຍນ ສຸຠສ຺ສ ມາຓວສ຺ສ ໂຕເທຍ຺ຍປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິເວສນໍ, ເຕນຸປສງ຺ກມຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’ຕິ’’ອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໕) ນິທສ຺ສເນ. ‘‘‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ກາລາມາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ ວາ ອກຸສລາ ວາ’ຕິ? ‘ອກຸສລາ, ຠນ຺ເຕ’. ‘ສາວຊ຺ຊາ ວາ ອນວຊ຺ຊາ ວາ’ຕິ? ‘ສາວຊ຺ຊາ, ຠນ຺ເຕ’. ‘ວິຎ຺ຎູຄຣຫິຕາ ວາ ວິຎ຺ຎຸປ຺ປສຕ຺ຖາ ວາ’ຕິ? ‘ວິຎ຺ຎູຄຣຫິຕາ, ຠນ຺ເຕ’. ‘ສມຕ຺ຕາ ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ໂນ’ວາ? ‘ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’ຕິ? ‘ສມຕ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ສມາທິນ຺ນາ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິ’’’ອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໓.໖໖) ອວຘາຣເຓ. ‘‘ເອວເມເຕ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ ກປ຺ປິຕເກສມສ຺ສູ ອາມຸຕ຺ຕມາລາຠຣຓາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໘໖) ປຸຈ຺ຉາຍໍ. ‘‘ເອວໍຄຕານິ ປຸຖຸສິປ຺ປາຍຕນານິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໘໒), ເອວໍວິໂຘ ເອວມາກາໂຣ’’ຕິອາທີສຸ ອິທໍສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ເຖ. ຄຕສທ຺ໂທ ຫິ ປກາຣປຣິຍາໂຍ, ຕຖາ ວິຘາກາຣສທ຺ທາ. ຕຖາ ຫິ ວິຘຍຸຕ຺ຕຄຕສທ຺ເທ ໂລກິຍາ ປກາຣຕ຺ເຖ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ເອວໍ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕໍ ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໑.໔໘) ປຣິມາເຓ.
ນນຸ ຈ ‘‘ເອວໍ ວິຕກ຺ກິຕໍ ໂນ ຕຸມ຺ເຫຫິ, ເອວມາຍຸປຣິຍນ຺ໂຕ’’ຕິ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍສທ຺ເທນ ປຸຈ຺ຉນາກາຣປຣິມາຓາກາຣານໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວ ເອວໍສທ຺ໂທຕິ. ນ, ວິເສສສພ຺ຠາວໂຕ. ອາກາຣມຕ຺ຕວາຈໂກ ເຫຕ຺ຖ ເອວໍສທ຺ໂທ ອາກາຣຕ຺ໂຖຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ‘‘ເອວໍ ພ຺ຍາ ໂຂ’’ຕິອາທີສຸ ປນ ອາກາຣວິເສສວຈໂນ. ອາກາຣວິເສສວາຈິໂນ ເຈເຕ ເອວໍສທ຺ທາ ປຸຈ຺ຉນາກາຣປຣິມາຓາກາຣານໍ ວາຈກຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນາ’’ຕິອາທີນິ ອຸປມານອຸທາຫຣຓານິ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ –
‘‘ຍຖາປິ ປຸປ຺ຜຣາສິມ຺ຫາ, ກຍິຣາ ມາລາຄຸເຓ ພຫູ;
ເອວໍ ຊາເຕນ ມຈ຺ເຈນ, ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຸສລໍ ພຫຸ’’ນ຺ຕິ. –
ເອຕ຺ຖ ປຸປ຺ຜຣາສິຏ຺ຐານີຍໂຕ ມນຸສ຺ສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໂຍນິໂສມນສິກາຣໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິໂຕ ທານາທິປຸຎ຺ຎກິຣິຍາເຫຕຸສມຸທາຍໂຕ ໂສຠາສຸຄນ຺ຘຕາທິຄຸຓວິເສສໂຍຄໂຕ ມາລາຄຸຓສທິສິໂຍ ພຫຸກາ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາ ມຣິຕພ຺ພສຠາວຕາຍ ມຈ຺ເຈນ ກຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ອເຠທຕາຍ ປຸປ຺ຜຣາສິ ມາລາຄຸຓາ ຈ ອຸປມາ, ເຕສໍ ອຸປມານາກາໂຣ ຍຖາສທ຺ເທນ ອນິຍມໂຕ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຸນ ເອວໍສທ຺ເທນ ນິຍມນວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ປນ ອຸປມາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປມາ ເອວ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປມາຍໍ ອາຄໂຕ’’ຕິ.
ຕຖາ ‘‘ເອວໍ ອິມິນາ ອາກາເຣນ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸປທິສິຍມານາຍ ສມຓສາຣຸປ຺ປາຍ ອາກປ຺ປສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຍ ຕຕ຺ຖ ອຸປເທສາກາໂຣ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸປເທໂສເຍວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວໍ ເຕ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ເຕ ປຏິກ຺ກມິຕພ຺ພນ຺ຕິອາທີສຸ ອຸປເທເສ’’ຕິ.
‘‘ເອວເມຕໍ ຠຄວາ, ເອວເມຕໍ ສຸຄຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຊານນ຺ເຕຫິ ກຕໍ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊມານຄຸຓານໍ ປກາເຣຫິ ຫໍສນໍ ອຸທຄ຺ຄຕາກຣຓໍ ສມ຺ປຫໍສນໍ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ປຫໍສນາກາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.
‘‘ເອວເມວໍ ປນາຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄຣຫຓາກາໂຣຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ໂສ ຈ ຄຣຫຓາກາໂຣ ‘‘ວສລີ’’ຕິອາທິຂຸໍສນສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ ອິຘ ເອວໍສທ຺ເທນ ປກາສິໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ, ເອວໍ ອຸປມາກາຣາທໂຍປິ ອຸປມາທິວເສນ ວຸຕ຺ຕານໍ ປຸປ຺ຜຣາສິອາທິສທ຺ທານໍ ສນ຺ນິຘານໂຕ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.
‘‘ເອວໍ ໂນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເຕສໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຫິຕທຸກ຺ຂາວຫຠາເວນ ສນ຺ນິຏ຺ຐານຊນນຕ຺ຖໍ ອນຸມຕິຄ຺ຄຫຓວເສນ ‘‘ໂນ ວາ ກຖໍ ໂວ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທາກາຣສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ເອວໍສທ຺ເທນ ອາວິກຕໍ. ໂສ ປນ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອຫິຕາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນາກາໂຣ ນິຍມິຍມາໂນ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອວໍ ໂນ ເອຕ຺ຖ ໂຫຕີຕິອາທີສຸ ອວຘາຣເຓ’’ຕິ.
‘‘ເອວຎ຺ຈ ວເທຫີ’’ຕິ ຍຖາຫໍ ວທາມິ ເອວໍ ສມຓໍ ອານນ຺ທໍ ວເທຫີຕິ ວທນາກາໂຣ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ເອວໍສທ຺ເທນ ນິທສ຺ສີຍຕີຕິ ‘‘ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.
ເອວມາກາຣວິເສສວາຈີນມ຺ປິ ເອເຕສໍ ເອວໍສທ຺ທານໍ ອຸປມາທິວິເສສຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຸປມາທິອຕ຺ຖຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ປນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາຘຸກໍ ສວນມນສິກາເຣ ນິໂຍຊິເຕຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສ຺ສ ປຏິຊານນວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ເອວໍສທ຺ໂທ ວຈນສມ຺ປຏິຄ຺ຄຫຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ສຸຏ຺ຐຸ, ຠນ຺ເຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສ຺ວາຍມິຘ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣເຓສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.
ຕຕ຺ຖ ອາກາຣຕ຺ເຖນ ເອວໍສທ຺ເທນ ເອຕມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ – ນານານຍນິປຸຓມເນກຊ຺ຌາສຍສມຸຏ຺ຐານໍ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນໍ ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍໍ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣໍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສກສກຠາສານຸຣູປໂຕ ໂສຕປຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ ໂກ ສມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ, ສພ຺ພຖາເມນ ປນ ໂສຕຸກາມຕໍ ຊເນຕ຺ວາປິ ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ມຍາປິ ເອເກນາກາເຣນ ສຸຕນ຺ຕິ.
ເອຕ຺ຖ ຈ ເອກຕ຺ຕນານຕ຺ຕອພ຺ຍາປາຣເອວໍຘມ຺ມຕາສງ຺ຂາຕາ ນນ຺ທິຍາວຕ຺ຕຕິປຸກ຺ຂລສີຫວິກ຺ກີຬິຕທິສາໂລຈນອງ຺ກຸສສງ຺ຂາຕາ ຈ ອສ຺ສາທາທິວິສຍາທິເຠເທນ ນານາວິຘາ ນຍາ ນານານຍາ. ນຍາ ວາ ປາຬິຄຕິໂຍ, ຕາ ຈ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອນຸປຎ຺ຎຕ຺ຕາທິວເສນ ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິໂລກິຍາທິຕທຸຠຍໂວມິສ຺ສກາທິວເສນ ກຸສລາທິວເສນ ຂນ຺ຘາທິວເສນ, ສງ຺ຄຫາທິວເສນ, ສມຍວິມຸຕ຺ຕາທິວເສນ, ຐປນາທິວເສນ, ກຸສລມູລາທິວເສນ, ຕິກປຏ຺ຐານາທິວເສນ ຈ ນານປ຺ປກາຣາຕິ ນານານຍາ, ເຕຫິ ນິປຸຓໍ ສຓ຺ຫໍ ສຸຂຸມນ຺ຕິ ນານານຍນິປຸຓໍ.
ອາສໂຍວ ອຊ຺ຌາສໂຍ, ໂສ ຈ ສສ຺ສຕາທິເຠເທນ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂຕາທິເຠເທນ ຈ ອເນກວິໂຘ. ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິໂກ ເອວ ວາ ອເນໂກ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອເນກຊ຺ຌາສໂຍ. ໂສ ສມຸຏ຺ຐານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸ ເອຕສ຺ສາຕິ ອເນກຊ຺ຌາສຍສມຸຏ຺ຐານໍ.
ສີລາທິອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕພ຺ພິຠາວນພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສງ຺ກາສນປກາສນວິວຣຓວິຠຊນອຸຕ຺ຕານີກຣຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິວເສນ ຉຫິ ອຕ຺ຖປເທຫິ ອກ຺ຂຣປທພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສວເສນ ຉຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນປເທຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນໍ.
ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີເຠເທນ ເຕສຸ ຈ ເອເກກສ຺ສ ວິສຍາທິເຠເທນ ວິວິຘໍ ພຫຸວິຘໍ ວາ ປາຏິຫາຣິຍໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ວິວິຘປາຏິຫາຣິຍໍ. ຕຕ຺ຖ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ ຣາຄາທິກິເລສາປນຍນໂຕ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ຠຄວໂຕ ນ ປຏິປກ຺ຂາ ຣາຄາທໂຍ ສນ຺ຕິ ເຍ ຫຣິຕພ຺ພາ, ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ອຏ຺ຐຄຸຓສມນ຺ນາຄເຕ ຈິຕ຺ເຕ ຫຕປຏິປກ຺ເຂ ອິທ຺ຘິວິຘໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕໂວຫາເຣນ ຈ ນ ສກ຺ກາ ອິຘ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ. ສເຈ ປນ ມຫາກາຣຸຓິກສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍຄຕາ ຈ ກິເລສາ ປຏິປກ຺ຂາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຕິ ຍຸຕ຺ຕເມຕໍ. ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ເຈວ ສາສນສ຺ສ ຈ ປຏິປກ຺ຂາ ຕິຕ຺ຖິຍາ, ເຕສໍ ຫຣຓໂຕ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ເຕ ຫິ ທິຏ຺ຐິຫຣຓວເສນ ທິຏ຺ຐິປ຺ປກາສເນ ອສມຕ຺ຖຠາເວນ ຈ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີຫິ ຫຣິຕາ ອປນີຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ປຏີຕິ ວາ ອຍໍ ສທ຺ໂທ ປຈ຺ຉາຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕິ ‘‘ຕສ຺ມິໍ ປຏິປວິຏ຺ຐມ຺ຫິ, ອຎ຺ໂຎ ອາຄຎ຺ຉິ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬນິ. ປາຣາຍນວຄ຺ຄ, ວຕ຺ຖຸຄາຖາ ໔) ວິຍ. ຕສ຺ມາ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ ກຕກິຈ຺ເຈນ ປຈ຺ຉາ ຫຣິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຏິຫາຣິຍໍ. ອຕ຺ຕໂນ ວາ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມຄ຺ເຄຫິ ຫຣິເຕສຸ ປຈ຺ຉາ ຫຣຓໍ ປຏິຫາຣິຍໍ. ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນິໂຍ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສນ ກຕກິຈ຺ເຈນ ສຕ຺ຕຫິຕຕ຺ຖໍ ປຸນ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພາ, ຫຣິເຕສຸ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກ຺ກິເລເສສຸ ປຣສຕ຺ຕານໍ ອຸປກ຺ກິເລສຫຣຓານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ປຏິຫາຣິຍານິ ຠວນ຺ຕິ. ປຏິຫາຣິຍເມວ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ປຏິຫາຣິເຍ ວາ ອິທ຺ຘິອາເທສນານຸສາສນີສມຸທາເຍ ຠວໍ ເອເກກໍ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຏິຫາຣິຍໍ ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ມຄ຺ໂຄ ຈ ປຏິປກ຺ຂຫຣຓໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕໍ ນິມິຕ຺ຕຠູຕໂຕ ຕໂຕ ວາ ອາຄຕນ຺ຕິ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ຍສ຺ມາ ປນ ຕນ຺ຕິອຕ຺ຖເທສນາ ຕພ຺ໂພຫາຣາຠິສມຍສງ຺ຂາຕາ ເຫຕຸເຫຕຸຜລຕທຸຠຍປຎ຺ຎຕ຺ຕິປຏິເວຘສງ຺ຂາຕາ ວາ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘາ ຄມ຺ຠີຣາ, ສສາທີຫິ ວິຍ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ອນຸປຈິຕກຸສລສມ຺ຠາເຣຫິ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປ຺ປຕິຏ຺ຐາ ທຸປ຺ປຣິໂຍຄາຫາ ຈ, ຕສ຺ມາ ເຕຫິ ຈຕູຫິ ຄມ຺ຠີຣຠາເວຫິ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣໍ.
ເອໂກ ເອວ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມເທສນາໂຆໂສ, ເອກສ຺ມິໍ ຂເຓ ປວຕ຺ຕມາໂນ ນານາຠາສານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຠາສາວເສນ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ຄຫຓູປໂຄ ໂຫຕິ. ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ພຸທ຺ຘານຸຠາໂວຕິ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສກສກຠາສານຸຣູປໂຕ ໂສຕປຖໍ ອາຄຈ຺ຉຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.
ນິທສ຺ສນຕ຺ເຖນ ‘‘ນາຫໍ ສຍມ຺ຠູ, ນ ມຍາ ອິທໍ ສຈ຺ຉິກຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ມຍາປິ ເອວໍ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສກລໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິທສ຺ເສຕິ.
ອວຘາຣຓຕ຺ເຖນ ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ຍທິທໍ ອານນ຺ໂທ, ຄຕິມນ຺ຕານໍ, ສຕິມນ຺ຕານໍ, ຘິຕິມນ຺ຕານໍ, ອຸປຏ຺ຐາການໍ ຍທິທໍ ອານນ຺ໂທ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໒໑໙-໒໒໓) ເອວໍ ຠຄວຕາ, ‘‘ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ອຕ຺ຖກຸສໂລ, ຘມ຺ມກຸສໂລ, ພ຺ຍຎ຺ຊນກຸສໂລ, ນິຣຸຕ຺ຕິກຸສໂລ, ປຸພ຺ພາປຣກຸສໂລ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໖໙) ເອວໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ ຈ ປສຕ຺ຖຠາວານຸຣູປໍ ອຕ຺ຕໂນ ຘາຣຓພລໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕານໍ ໂສຕຸກາມຕໍ ຊເນຕິ. ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຕ຺ຖໂຕ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ວາ ອນູນມນຘິກໍ, ເອວເມວ ນ ອຎ຺ຎຖາ ທຏ຺ຐພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຎ຺ຎຖາຕິ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂາ ສຸຕາກາຣໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ນ ປນ ຠຄວຕາ ເທສິຕາກາຣໂຕ. ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍານຸຠາວາ ຫິ ຠຄວໂຕ ເທສນາ, ສາ ເນວ ສພ຺ພາກາເຣນ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ສຸຕາກາຣາວິຣຸຊ຺ຌນເມວ ຫິ ຘາຣຓພລໍ.
ເມສທ຺ໂທ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ຄາຖາຠິຄີຕໍ ເມ ອໂຠຊເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໙໔; ສຸ. ນິ. ໘໑) ມຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໘໘; ໕.໓໘໒; ອ. ນິ. ໔.໒໕໗) ມຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໙) ມມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນ ‘‘ມຍາ ສຸຕໍ, ມມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຖທ຺ວເຍ ຍຸຊ຺ຊຕິ.
ເອຕ຺ຖ ຈ ໂຍ ປໂຣ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕາຕິ ເອວໍ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕສງ຺ຂາເຕ ສສນ຺ຕາເນ ວຕ຺ຕນໂຕ ຕິວິໂຘປິ ເມສທ຺ໂທ ກິຎ຺ຈາປິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ເຖ ທິສ຺ສຕິ, ກຣຓສມ຺ປທານາທິວິເສສສງ຺ຂາໂຕ ປນ ວິຎ຺ຎາຍເຕວາຍໍ ອຕ຺ຖເຠໂທຕິ ‘‘ເມ-ສທ຺ໂທ ຕີສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.
ສຸຕນ຺ຕິ ອຍໍ ສຸຕສທ຺ໂທ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈ ຄມນວິສ຺ສຸຕກິລິນ຺ນູປຈິຕານຸໂຍຄໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣ ວິຎ຺ຎາຕາທິອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ອຸປສຄ຺ໂຄ ກິຣິຍໍ ວິເສເສຕິ, ໂຊຕກຠາວໂຕ ປນ ສຕິປິ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕສທ຺ໂທ ເອວ ຕໍ ຕມຕ຺ຖໍ ວທຕີຕິ ອນຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ສອຸປສຄ຺ຄສ຺ສ ຄຫຓໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ.
ຕຕ຺ຖ ‘‘ເສນາຍ ປສຸໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໑໑) ວິສ຺ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອວສ຺ສຸຕາ ອວສ຺ສຸຕສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໕໗) ກິເລເສນ ກິລິນ຺ນາ ກິລິນ຺ນສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ປຸຎ຺ຎໍ ປສຸຕໍ ອນປ຺ປກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຂຸ. ປາ. ໗.໑໒) ອຸປຈິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເຍ ຌານປ຺ປສຸຕາ ຘີຣາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໘໑) ຌານານຸຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ມຸຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑) ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘໂຣ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໓໙) ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕຘໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນສ຺ສ ‘‘ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ອຸປຘາຣຓ’’ນ຺ຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ເມ-ສທ຺ທສ຺ສ ຫິ ມຍາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ‘‘ເອວໍ ມຍາ ສຸຕໍ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ມມາຕິ ອຕ຺ເຖ ສຕິ ‘‘ເອວໍ ມມ ສຸຕໍ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ອຸປຘາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຍຸຊ຺ຊຕິ.
ເອວເມເຕສຸ ຕີສຸ ປເທສຸ ຍສ຺ມາ ສຸຕສທ຺ທສນ຺ນິຘາເນ ປຍຸຕ຺ເຕນ ເອວໍສທ຺ເທນ ສວນກິຣິຍາໂຊຕເກນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ເອວນ຺ຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທິໂສຕທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓານນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປນ຺ນມໂນທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທສ຺ສນໍ. ເມຕິ ວຸຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄລນິທສ຺ສນໍ. ສພ຺ພານິ ຫິ ວາກ຺ຍານິ ເອວກາຣຕ຺ຖສຫິຕານິເຍວ ອວຘາຣຓຜລຕ຺ຕາ ເຕສໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ອສ຺ສວນຠາວປ຺ປຏິກ຺ເຂປໂຕ ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນໍ. ຍຖາ ຫິ ສຸຕໍ ສຸຕເມວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ ຕຖາ ຕໍ ສມ຺ມາ ສຸຕໍ ອນູນຄ຺ຄຫຓໍ ອນຘິກຄ຺ຄຫຓໍ ອວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ໂຫຕີຕິ. ອຖ ວາ ສທ຺ທນ຺ຕຣຕ຺ຖາໂປຫນວເສນ ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖໍ ວທຕີຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຍສ຺ມາ ສຸຕນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ອສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ສຸຕນ຺ຕິ ອສ຺ສວນຠາວປ຺ປຏິກ຺ເຂປໂຕ ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ, ນ ມຍາ ອິທໍ ທິຏ຺ຐໍ, ນ ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ສຈ຺ຉິກຕໍ, ນ ອຎ຺ຎຖາ ວາ ອຸປລທ຺ຘໍ. ອປິ ຈ ສຸຕໍວ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສມ຺ມເທວາຕິ. ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ວາ ເອວໍສທ຺ເທ ອຍມຕ຺ຖໂຍຊນາ, ຕທເປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ນິຍມຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕີຕິ ຕທເປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ອສ຺ສວນຠາວປ຺ປຏິກ຺ເຂໂປ ອນູນານຘິກາວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓນິທສ຺ສນຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິຕິ ສວນເຫຕຸສວນວິເສສວເສນປິ ສຸຕສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ກຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.
ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓໂຕ ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕິຠາວປ຺ປກາສນໍ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວໍສທ຺ໂທຕິ ກຣິຕ຺ວາ. ເມຕິ ອຕ຺ຕປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ຘມ຺ມປ຺ປກາສນໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ນານປ຺ປກາເຣນ ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ກຣຓຠູຕາຍ ມຍາ ນ ອຎ຺ຎໍ ກຕໍ, ອິທໍ ປນ ກຕໍ, ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ສຸໂຕຕິ.
ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ນິທສ຺ສິຕພ຺ພປ຺ປກາສນໍ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖ ເອວໍສທ຺ໂທຕິ ກຕ຺ວາ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພສ຺ສ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາ ເອວໍສທ຺ເທນ ສກລມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເມຕິ ປຸຄ຺ຄລປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈປ຺ປກາສນໍ. ສຸຕສທ຺ເທນ ຫິ ລພ຺ຠມານາ ສວນກິຣິຍາ ສວນວິຎ຺ຎາຓປ຺ປພນ຺ຘປ຺ປຏິພທ຺ຘາ, ຕຕ຺ຖ ຈ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາໂຣ, ນ ຈ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາຣຣຫິເຕ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ເຘ ສວນກິຣິຍາ ລພ຺ຠຕິ. ຕສ຺ສາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນິທ຺ທິສິສ຺ສາມິ, ຕໍ ມຍາ ເອວໍ ສຸຕນ຺ຕິ.
ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານາຣມ຺ມຓປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສ ອາກາຣຕ຺ໂຖ ເອວ ເອວໍສທ຺ໂທຕິ ກຕ຺ວາ. ເອວນ຺ຕິ ຫິ ອຍມາກາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຘມ຺ມານໍ ຕໍ ຕໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ອຸປາທາຍ ປຎ຺ຎເປຕພ຺ພສຠາວຕ຺ຕາ. ເມຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິສຍນິທ຺ເທໂສ, ໂສຕພ຺ໂພ ຫິ ຘມ຺ໂມ ສວນກິຣິຍາກຕ຺ຕຸປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສວນກິຣິຍາວເສນ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ນານປ຺ປກາເຣນ ປວຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນນ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ກຕ຺ຕຸ ວິສເຍ ຄຫຓສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ.
ອຖ ວາ ເອວນ຺ຕິ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ, ສຸຕານຎ຺ຫິ ຘມ຺ມານໍ ຄຫິຕາກາຣສ຺ສ ນິທສ຺ສນສ຺ສ ອວຘາຣຓສ຺ສ ວາ ປກາສນສຠາເວນ ເອວໍສທ຺ເທນ ຕທາກາຣາທິຘາຣຓສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລໂວຫາຣຸປາທານຘມ຺ມພ຺ຍາປາຣຠາວໂຕ ປຸຄ຺ຄລກິຈ຺ຈໍນາມ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕີຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈນິທ຺ເທໂສ, ປຸຄ຺ຄລວາທິໂນປິ ຫິ ສວນກິຣິຍາ ວິຎ຺ຎາຓນິຣເປກ຺ຂາ ນ ໂຫຕີຕິ. ເມຕິ ອຸຠຍກິຈ຺ຈຍຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລນິທ຺ເທໂສ. ເມຕິ ຫິ ສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິ ເອກນ຺ເຕເນວ ສຕ຺ຕວິເສສວິສຍາ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈຎ຺ຈ ຕຕ຺ເຖວ ສໂມທຫິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ – ມຍາ ສວນກິຈ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມງ຺ຄິນາ ປຸຄ຺ຄເລນ ວິຎ຺ຎາຓວເສນ ລທ຺ຘສວນກິຈ຺ຈໂວຫາເຣນ ສຸຕນ຺ຕິ.
ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ສພ຺ພສ຺ສ ຫິ ສທ຺ທາຘິຄມນີຍສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຸເຂເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ສພ຺ພປຎ຺ຎຕ຺ຕີນຎ຺ຈ ວິຊ຺ຊມານາທີສຸ ຉສຸ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີສຸ ອວໂຣໂຘ, ຕສ຺ມາ ໂຍ ມາຍາມຣີຈິອາທໂຍ ວິຍ ອຠູຕຕ຺ໂຖ ອນຸສ຺ສວາທີຫິ ຄເຫຕພ຺ໂພ ວິຍ ອນຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖປິ ນ ໂຫຕິ. ໂສ ຣູປສທ຺ທາທິໂກ ຣຸປ຺ປນານຸຠວນາທິໂກ ຈ ປຣມຕ຺ຖສຠາໂວ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ວິຊ຺ຊຕິ. ໂຍ ປນ ເອວນ຺ຕິ ຈ ເມຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອາກາຣຕ຺ໂຖ, ໂສ ອປຣມຕ຺ຖສຠາໂວ ສຈ຺ຈິກຏ຺ຐປຣມຕ຺ຖວເສນ ອນຸປລພ຺ຠມາໂນ ອວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ. ຕສ຺ມາ ກິຎ຺ເຫຕ຺ຖ ຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖິ, ຍໍ ເອວນ຺ຕິ ວາ ເມຕິ ວາ ນິທ຺ເທສໍ ລເຠຖ? ສຸຕນ຺ຕິ ວິຊ຺ຊມານປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ເອຕ຺ຖ ໂສເຕນ ອຸປລທ຺ຘໍ, ຕໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ວິຊ຺ຊມານນ຺ຕິ.
ຕຖາ ເອວນ຺ຕິ ໂສຕປຖມາຄເຕ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ເຕສໍ ອຸປຘາຣິຕາກາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈາມສນວເສນ. ເມຕິ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ເນ ຂນ຺ເຘ ກຣຓາທິວິເສສວິສິຏ຺ເຐ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປາທາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐາທີນິ ອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອຸປນິຘາປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐາທິສຠາວຣຫິເຕ ສທ຺ທາຍຕເນ ປວຕ຺ຕມາໂນປິ ສຸຕໂວຫາໂຣ ທຸຕິຍໍ ຕຕິຍນ຺ຕິອາທິໂກ ວິຍ ປຐມາທີນິ, ທິຏ຺ຐມຸຕວິຎ຺ຎາເຕ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ສຸຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐາທີນິ ອຸປນິຘາຍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ. ອສຸຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຫິ ສຸຕນ຺ຕິ ປກາສິໂຕຍມຕ຺ໂຖຕິ.
ເອຕ຺ຖ ຈ ເອວນ຺ຕິວຈເນນ ອສມ຺ໂມຫໍ ທີເປຕິ. ປຏິວິທ຺ຘາ ຫິ ອຕ຺ຕນາ ສຸຕສ຺ສ ປກາຣວິເສສາ ເອວນ຺ຕິ ອິຘ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ປຈ຺ຈາມຏ຺ຐາ, ເຕນສ຺ສ ອສມ຺ໂມໂຫ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ສມ຺ມູຬ຺ໂຫ ນານປ຺ປກາຣປຏິເວຘສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ປຈ຺ຈຍາກາຣວເສນ ນານປ຺ປກາຣາ ທຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຕິ ທີປິຕນ຺ຕິ. ສຸຕນ຺ຕິວຈເນນ ສຸຕສ຺ສ ອສມ຺ໂມສໍ ທີເປຕິ, ສຸຕາກາຣສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ທສ຺ສິຍມານຕ຺ຕາ. ຍສ຺ສ ຫິ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ, ນ ໂສ ກາລນ຺ຕເຣ ມຍາ ສຸຕນ຺ຕິ ປຏິຊານາຕິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ອສມ຺ໂມເຫນ ປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ, ສມ຺ໂມຫາຠາເວນ ປຎ຺ຎາຍ ເອວ ວາ ສວນກາລສມ຺ຠູຕາຍ ຕທຸຕ຺ຕຣິກາລປຎ຺ຎາສິທ຺ຘິ, ຕຖາ ອສມ຺ໂມເສນ ສຕິສິທ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ສຕິຍາ ພ຺ຍຎ຺ຊນາວຘາຣຓສມຕ຺ຖຕາ. ພ຺ຍຎ຺ຊນານຎ຺ຫິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ອາກາໂຣ ນາຕິຄມ຺ຠີໂຣ, ຍຖາສຸຕໍ ຘາຣຓເມວ ຕຕ຺ຖ ກຣຓີຍນ຺ຕິ ສຕິຍາ ພ຺ຍາປາໂຣ ອຘິໂກ, ປຎ຺ຎາ ຕຕ຺ຖ ຄຸຓີຠູຕາ ໂຫຕິ ປຎ຺ຎາຍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາຕິ ກຕ຺ວາ. ສຕິປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຖປ຺ປຏິເວຘສມຕ຺ຖຕາ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ຫິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ອາກາໂຣ ຄມ຺ຠີໂຣຕິ ປຎ຺ຎາຍ ພ຺ຍາປາໂຣ ອຘິໂກ, ສຕິ ຕຕ຺ຖ ຄຸຓີຠູຕາເຍວາຕິ ສຕິຍາ ປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍາຕິ ກຕ຺ວາ. ຕທຸຠຍສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມໂກສສ຺ສ ອນຸປາລນສມຕ຺ຖຕາຍ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກຕ຺ຕສິທ຺ຘິ.
ອປໂຣ ນໂຍ – ເອວນ຺ຕິວຈເນນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣໍ ທີເປຕິ, ເຕນ ຈ ວຸຈ຺ຈມານານໍ ອາກາຣນິທສ຺ສນາວຘາຣຓຕ຺ຖານໍ ອຸປຣິ ວກ຺ຂມານານໍ ນານປ຺ປກາຣປ຺ປຏິເວຘໂຊຕການໍ ອວິປຣີຕສິທ຺ຘິ ຘມ຺ມວິສຍຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ອໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣໂຕ ນານປ຺ປກາຣປ຺ປຏິເວໂຘ ສມ຺ຠວຕິ. ສຸຕນ຺ຕິວຈເນນ ອວິກ຺ເຂປໍ ທີເປຕິ, ‘‘ປຐມໂພຘິສຸຕ຺ຕໍ ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິປຸຈ຺ຉາວເສນ ປກຣຓປຕ຺ຕສ຺ສ ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສວນໍ ສມາຘານມນ຺ຕເຣນ ນ ສມ຺ຠວຕິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສວນາຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ‘‘ນ ມຍາ ສຸຕໍ, ປຸນ ຠຓຖາ’’ຕິ ຠຓຕິ. ໂຍນິໂສມນສິກາເຣນ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິໍ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ຎຕໍ ສາເຘຕິ ສມ຺ມາ ອປ຺ປຓິຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ຕທຠາວໂຕ. ອວິກ຺ເຂເປນ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍຎ຺ຈ ສາເຘຕິ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍວິຣຫິຕສ຺ສ ຈ ຕທຠາວໂຕ. ນ ຫິ ວິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ໂສຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ນ ຈ ສປ຺ປຸຣິເສ ອນຸປນິສ຺ສຍມານສ຺ສ ສວນໍ ອຕ຺ຖີຕິ.
ອປໂຣ ນໂຍ – ‘‘ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ນານປ຺ປກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ນານຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ນານາກາຣນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ຈ ໂສ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປ຺ປເຠທປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ສກລສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິໂອຄາຫເນນ ນິຣວເສສໍ ປຣຫິຕປາຣິປູຣີກຣຓຠູໂຕ ເອວໍ ຠທ຺ທໂກ ອາກາໂຣ ນ ສມ຺ມາ ອປ຺ປຓິຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ເພ ອກຕປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ຠທ຺ທເກນ ອາກາເຣນ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ຕໂນ ທີເປຕິ, ສຸຕນ຺ຕິ ສວນໂຍເຄນ ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ນ ຫິ ອປ຺ປຕິຣູເປ ເທເສ ວສໂຕ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍວິຣຫິຕສ຺ສ ຈ ສວນໍ ອຕ຺ຖິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ປຈ຺ຉິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ອາສຍສຸທ຺ຘິ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕິ. ສມ຺ມາ ປຓິຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ປຸພ຺ເພ ຈ ກຕປຸຎ຺ໂຎ ວິສຸທ຺ຘາສໂຍ ໂຫຕິ ຕທສຸທ຺ຘິເຫຕູນໍ ກິເລສານໍ ທູຣີຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ມາ ປຓິຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ເສຍ຺ຍໂສ ນໍ ຕໂຕ ກເຣ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໔໓) ‘‘ກຕປຸຎ຺ໂຎສິ ຕ຺ວໍ, ອານນ຺ທ, ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊ, ຂິປ຺ປໍ ໂຫຫິສິ ອນາສໂວ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໐໗) ຈ. ປຸຣິມຈກ຺ກທ຺ວຍສິທ຺ຘິຍາ ປໂຍຄສຸທ຺ຘິ. ປຕິຣູປເທສວາເສນ ຫິ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສເຍນ ຈ ສາຘູນໍ ທິຏ຺ຐານຸຄຕິອາປຊ຺ຊເນນ ປຣິສຸທ຺ຘປ຺ປໂຍໂຄ ໂຫຕິ. ຕາຍ ຈ ອາສຍສຸທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິ, ປຸພ຺ເພເຍວ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິສໍກິເລສານໍ ວິໂສຘິຕຕ຺ຕາ ປໂຍຄສຸທ຺ຘິຍາ ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິສິທ຺ຘິ. ສຸປຣິສຸທ຺ຘກາຍວຈີປໂຍໂຄ ຫິ ວິປ຺ປຏິສາຣາຠາວໂຕ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ ວິສາຣໂທ ໂຫຕິ. ອິຕິ ປໂຍຄາສຍສຸທ຺ຘສ຺ສ ອາຄມາຘິຄມສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວຈນໍ ອຣຸຓຸຄ຺ຄມນໍ ວິຍ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸທຍໂຕ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ ວິຍ ຈ ກຸສລກມ຺ມສ຺ສ ອຣຫຕິ ຠຄວໂຕ ວຈນສ຺ສ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຠວິຕຸນ຺ຕິ ຐາເນ ນິທານໍ ຐເປນ຺ໂຕ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິອາທິມາຫ.
ອປໂຣ ນໂຍ – ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ນານປ຺ປກາຣປ຺ປຏິເວຘທີປເກນ ວຈເນນ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໍ ທີເປຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ອິມິນາ ເອວໍສທ຺ທສນ຺ນິຘານໂຕ ວກ຺ຂມານາເປກ຺ຂາຍ ວາ ໂສຕພ຺ພເຠທປ຺ປຏິເວຘທີປເກນ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາສມ຺ປຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໍ ທີເປຕິ. ເອວນ຺ຕິ ຈ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍນິໂສມນສິກາຣທີປກວຈນໍ ຠາສມາໂນ ‘‘ເອເຕ ຘມ຺ມາ ມຍາ ມນສານຸເປກ຺ຂິຕາ ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ຘາ’’ຕິ ທີເປຕິ. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ຫິ ‘‘ອິຘ ສີລໍ ກຖິຕໍ, ອິຘ ສມາຘິ, ອິຘ ປຎ຺ຎາ, ເອຕ຺ຕກາ ເອຕ຺ຖ ອນຸສນ຺ຘິໂຍ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ມນສາ ອນຸເປກ຺ຂິໂຕ ອນຸສ຺ສວາກາຣປຣິວິຕກ຺ກສຫິຕາຍ ຘມ຺ມນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິຠູຕາຍ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕາຍ ວາ ທິຏ຺ຐິຍາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ‘‘ອິຕິ ຣູປໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສຸຏ຺ຐຸ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ປຏິວິທ຺ໂຘ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປເຣສຎ຺ຈ ຫິຕສຸຂາວໂຫ ໂຫຕີຕິ. ສຸຕນ຺ຕິ ອິທໍ ສວນໂຍຄທີປກວຈນໍ ຠາສມາໂນ ‘‘ພຫູ ມຍາ ຘມ຺ມາ ສຸຕາ ຘາຕາ ວຈສາ ປຣິຈິຕາ’’ຕິ ທີເປຕິ. ໂສຕາວຘານປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ສວນຘາຣຓປຣິຈຍາ. ຕທຸຠເຍນປິ ຘມ຺ມສ຺ສ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຠາເວນ, ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປາຣິປູຣິໍ ທີເປນ຺ໂຕ ສວເນ ອາທຣໍ ຊເນຕິ. ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິປຸຓ຺ຓຎ຺ຫິ ຘມ຺ມໍ ອາທເຣນ ອສ຺ສຸຓນ຺ໂຕ ມຫຕາ ຫິຕາ ປຣິພາຫິໂຣ ໂຫຕີຕິ ອາທຣໍ ຊເນຕ຺ວາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ໂມ ໂສຕພ຺ໂພ.
‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ສກເລນ ວຈເນນ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ຕຖາຄຕປ຺ປເວທິຕໍ ຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕໂນ ອທຫນ຺ໂຕ ອສປ຺ປຸຣິສຠູມິໍ ອຕິກ຺ກມຕິ, ສາວກຕ຺ຕໍ ປຏິຊານນ຺ໂຕ ສປ຺ປຸຣິສຠູມິໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຕຖາ ອສທ຺ຘມ຺ມາ ຈິຕ຺ຕໍ ວຸຏ຺ຐາເປຕິ, ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ. ‘‘ເກວລໍ ສຸຕເມເວຕໍ ມຍາ, ຕສ຺ເສວ ປນ ຠຄວໂຕ ວຈນ’’ນ຺ຕິ ທີເປນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິໂມເຈຕິ, ສຕ຺ຖາຣໍ ອປທິສຕິ, ຊິນວຈນໍ ອປ຺ເປຕິ, ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ.
ອປິຈ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ອຸປ຺ປາທິຕຠາວໍ ອປ຺ປຏິຊານນ຺ໂຕ ປຸຣິມສ຺ສວນໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕມິທໍ ມຍາ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊວິສາຣທສ຺ສ ທສພລຘຣສ຺ສ ອາສຠຏ຺ຐານຏ຺ຐາຍິໂນ ສີຫນາທນາທິໂນ ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມສ຺ສ ຘມ຺ມິສ຺ສຣສ຺ສ ຘມ຺ມຣາຊສ຺ສ ຘມ຺ມາຘິປຕິໂນ ຘມ຺ມທີປສ຺ສ ຘມ຺ມສຣຓສ຺ສ ສທ຺ຘມ຺ມວຣຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ, ນ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ເຖ ວາ ຘມ຺ເມ ວາ ປເທ ວາ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ວາ ກງ຺ຂາ ວາ ວິມຕິ ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ສພ຺ພເທວມນຸສ຺ສານໍ ອິມສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ອສ຺ສທ຺ຘິຍໍ ວິນາເສຕິ, ສທ຺ຘາສມ຺ປທໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –
‘‘ວິນາສຍຕິ ອສ຺ສທ຺ຘໍ, ສທ຺ຘໍ ວຑ຺ເຒຕິ ສາສເນ;
ເອວໍ ເມ ສຸຕມິຈ຺ເຈວໍ, ວທໍ ໂຄຕມສາວໂກ’’ຕິ.
ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ. ອຍຎ຺ຫິ ເອກສທ຺ໂທ ອຎ຺ຎເສຏ຺ຐາສຫາຍສງ຺ຂ຺ຍາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ຫິ ອຍໍ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈ, ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິຕ຺ເຖເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗; ອຸທາ. ໕໕) ອຎ຺ເຎ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ເຈຕໂສ ເອໂກທິຠາວ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໑໑; ທີ. ນິ. ໑.໒໒໘) ເສຏ຺ເຐ. ‘‘ເອໂກ ວູປກຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໔໔໕; ທີ. ນິ. ໑.໔໐໕) ອສຫາເຍ. ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ສງ຺ຂ຺ຍາຍໍ, ອິຘາປິ ສງ຺ຂ຺ຍາຍເມວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອກນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທນິທ຺ເທໂສ’’ຕິ.
ສມຍນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນນິທ຺ເທໂສ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ອນິຍມິຕປຣິທີປນໍ. ຕຕ຺ຖ ສມຍສທ຺ໂທ –
‘‘ສມວາເຍ ຂເຓ ກາເລ, ສມູເຫ ເຫຕຸທິຏ຺ຐິສຸ;
ປຏິລາເຠ ປຫາເນ ຈ, ປຏິເວເຘ ຈ ທິສ຺ສຕິ’’.
ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ສ຺ເວປິ ອຸປສງ຺ກເມຍ຺ຍາມ ກາລຎ຺ຈ ສມຍຎ຺ຈ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໗) ສມວາໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ຍຸຕ຺ຕກາລຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຎ຺ຈ ລຠິຕ຺ວາຕິ ຫິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ຕສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍສມວາໂຍຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ເອໂກວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຂໂຓ ຈ ສມໂຍ ຈ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໒໙) ຂໂຓ, ໂອກາໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາຄຕຸປ຺ປາທາທິໂກ ຫິ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ໂອກາໂສ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍປ຺ປຏິລາຠເຫຕຸຕ຺ຕາ, ຂໂຓ ເອວ ຈ ສມໂຍ, ໂຍ ຂໂຓຕິ ຈ ສມໂຍຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ເອໂກ ເຍວາຕິ ຫິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຸຓ຺ຫສມໂຍ ປຣິຬາຫສມໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໓໕໘) ກາໂລ. ‘‘ມຫາສມໂຍ ປວນສ຺ມິ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒) ສມູໂຫ. ມຫາສມໂຍຕິ ຫິ ຠິກ຺ຂູນໍ ເທວຕານຎ຺ຈ ມຫາສນ຺ນິປາໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສມໂຍປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສິ, ຠຄວາ ໂຂ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ, ຠຄວາປິ ມໍ ຊານິສ຺ສຕິ ‘ຠທ຺ທາລິ ນາມ ຠິກ຺ຂຸ ສຕ຺ຖຸສາສເນ ສິກ຺ຂາຍ ນ ປຣິປູຣກາຣີ’ຕິ, ອຍມ຺ປິ ໂຂ ເຕ, ຠທ຺ທາລິ, ສມໂຍ ອປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ ອໂຫສີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໑໓໕) ເຫຕຸ. ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ກາຣຓຎ຺ຫິ ອິຘ ສມໂຍຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ອຸຄ຺ຄາຫມາໂນ ປຣິພ຺ພາຊໂກ ສມຓມຸຓ຺ຑິກາປຸຕ຺ໂຕ ສມຍປ຺ປວາທເກ ຕິນ຺ທຸກາຈີເຣ ເອກສາລເກ ມລ຺ລິກາຍ ອາຣາເມ ປຏິວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໒໖໐) ທິຏ຺ຐິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ນິສິນ຺ນາ ຕິຕ຺ຖິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ທິຏ຺ຐິສງ຺ຂາຕໍ ສມຍໍ ປວທນ຺ຕີຕິ ໂສ ປຣິພ຺ພາຊກາຣາໂມ ‘‘ສມຍປ຺ປວາທໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.
‘‘ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມ ຈ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂຍ ຈຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ;
ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ ຘີໂຣ, ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໙) –
ອາທີສຸ ປຏິລາໂຠ. ອຕ຺ຖາຠິສມຍາຕິ ຫິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຘິຄມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສມ຺ມາ ມານາຠິສມຍາ ອນ຺ຕມກາສິ ທຸກ຺ຂສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໘) ປຫານໍ. ອຘິກຣຓໍ ສມຍໍ ວູປສມນໍ ອປຄໂມຕິ ອຠິສມໂຍ ປຫານໍ. ‘‘ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປີຬນຏ຺ໂຐ ສງ຺ຂຕຏ຺ໂຐ ສນ຺ຕາປຏ຺ໂຐ ວິປຣິຓາມຏ຺ໂຐ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໒.໘) ປຏິເວໂຘ. ປຏິເວໂຘຕິ ຫິ ອຠິສເມຕພ຺ພໂຕ ອຠິສມໂຍ, ອຠິສມໂຍວ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ ປີຬນາທີນິ ອຠິສເມຕພ຺ພຠາເວນ ເອກີຠາວໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕານິ, ອຠິສມຍສ຺ສ ວາ ປຏິເວຘສ຺ສ ວິສຍຠູໂຕ ອຕ຺ໂຖ ອຠິສມຍຏ຺ໂຐຕິ ຕາເນວ ຕຖາ ເອກນ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕຕ຺ຖ ປີຬນໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສ຺ສ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ຫິໍສນໍ ອວິປ຺ຜາຣິກຕາກຣຓໍ. ສນ຺ຕາໂປ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາທິວເສນ ສນ຺ຕປ຺ປນໍ ປຣິທຫນໍ.
ເອຕ຺ຖ ຈ ສຫກາຣີກາຣຓສນ຺ນິຊ຺ຌໍ ສເມຕິ ສມເວຕີຕິ ສມວາໂຍ ສມໂຍ. ສເມຕິ ສມາຄຈ຺ຉຕິ ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຕທາຘາຣປຸຄ຺ຄເລຫີຕິ ຂໂຓ ສມໂຍ. ສເມຕິ ເອຕ຺ຖ ເອເຕນ ວາ ສໍຄຈ຺ຉຕິ ສຕ຺ໂຕ ສຠາວຘມ຺ໂມ ວາ ອຸປ຺ປາທາທີຫິ ສຫຊາຕາທີຫິ ວາຕິ ກາໂລ ສມໂຍ. ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຠູໂຕປິ ຫິ ກາໂລ ຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອຘິກຣຓໍ ກຣຓໍ ວິຍ ຈ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນານຸຣູເປນ ໂວຫຣີຍຕີຕິ. ສມໍ, ສຫ ວາ ອວຍວານໍ ອຍນໍ ປວຕ຺ຕິ ອວຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມູໂຫ ສມໂຍ ຍຖາ ສມຸທາໂຍຕິ. ອວຍວສຫາວຏ຺ຐານເມວ ຫິ ສມູໂຫ. ອວເສສປຈ຺ຈຍານໍ ສມາຄເມ ສຕິ ເອຕິ ຜລເມຕສ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ສມໂຍ ເຫຕຸ ຍຖາ ສມຸທໂຍຕິ. ສເມຕິ ສໍໂຍຊນຠາວໂຕ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ເອຕິ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ທຬ຺ຫຄ຺ຄຫຓຠາວໂຕ ວາ ສໍຍຸຕ຺ຕາ ອຍນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ສຕ຺ຕາ ຍຖາຠິນິເວສໍ ເອເຕນາຕິ ສມໂຍ ທິຏ຺ຐິ. ທິຏ຺ຐິສໍໂຍຊເນນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ພຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ. ສມິຕິ ສງ຺ຄຕິ ສໂມຘານນ຺ຕິ ສມໂຍ ປຏິລາໂຠ. ສມຍນໍ ອຸປສມຍນໍ ອປຄໂມຕິ ສມໂຍ ປຫານໍ. ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານຠາວໂຕ ປນ ອຘິໂກ ສມໂຍຕິ ອຠິສມໂຍ ຍຖາ ອຠິຘມ຺ໂມຕິ. ອຠິມຸຂໍ ຎາເຓນ ສມ຺ມາ ເອຕພ຺ໂພ ອຠິສເມຕພ຺ໂພຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີຕສຠາໂວ. ອຠິມຸຂຠາເວນ ສມ຺ມາ ເອຕິ ຄຈ຺ຉຕິ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ອຠິສມໂຍ, ຘມ຺ມານໍ ຍຖາຠູຕສຠາວາວໂພໂຘ. ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.
ສມຍສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາເຣ ອຠິສມຍສທ຺ທສ຺ສ ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິຘ ປນສ຺ສ ກາໂລ ອຕ຺ໂຖ ສມວາຍາທີນໍ ອສມ຺ຠວໂຕ. ເທສເທສກປຣິສາ ວິຍ ຫິ ເທສນາຍ ນິທານຠາເວ ກາໂລ ເອວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ. ຍສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ສມໂຍຕິ ກາໂລ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ມາ ສໍວຈ຺ຉຣອຸຕຸມາສທ຺ຘມາສຣຕ຺ຕິທິວສປຸພ຺ພຓ຺ຫມຊ຺ຌນ຺ຫິກສາຍນ຺ຫປຐມຍາມ- ມຊ຺ຌິມຍາມປຈ຺ຉິມຍາມມຸຫຸຕ຺ຕາທີສຸ ກາລເຠທຠູເຕສຸ ສມເຍສຸ ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ທີເປຕິ.
ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອນິຍມິຕວເສເນວ ກາໂລ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ, ນ ອຸຕຸສໍວຈ຺ຉຣາທິວເສນ ນິຍເມຕ຺ວາ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເຈ? ກິຎ຺ຈາປິ ເອເຕສຸ ສໍວຈ຺ຉຣາທີສຸ ສມເຍສຸ ຍໍ ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຍສ຺ມິໍ ຍສ຺ມິໍ ສໍວຈ຺ຉເຣ ອຸຕຸມ຺ຫິ ມາເສ ປກ຺ເຂ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ທິວສຠາເຄ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພມ຺ປິ ຕໍ ເຖຣສ຺ສ ສຸວິທິຕໍ ສຸວວຕ຺ຖາປິຕໍ ປຎ຺ຎາຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ ອສຸກສໍວຈ຺ຉເຣ ອສຸກອຸຕຸມ຺ຫິ ອສຸກມາເສ ອສຸກປກ຺ເຂ ອສຸກຣຕ຺ຕິຠາເຄ ອສຸກທິວສຠາເຄ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ນ ສກ຺ກາ ສຸເຂນ ຘາເຣຕຸໍ ວາ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ວາ ອຸທ຺ທິສາເປຕຸໍ ວາ, ພຫຸ ຈ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອເກເນວ ປເທນ ຕມຕ຺ຖໍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.
ເຍ ວາ ອິເມ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິສມໂຍ ຊາຕິສມໂຍ ສໍເວຄສມໂຍ ອຠິນິກ຺ຂມນສມໂຍ ທຸກ຺ກຣກາຣິກສມໂຍ ມາຣວິຊຍສມໂຍ ອຠິສມ຺ໂພຘິສມໂຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣສມໂຍ ເທສນາສມໂຍ ປຣິນິພ຺ພານສມໂຍຕິ ເອວມາທໂຍ ຠຄວໂຕ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ອຕິວິຍ ປກາສາ ອເນກກາລປ຺ປເຠທາ ເອວ ສມຍາ, ເຕສຸ ສມເຍສຸ ເທສນາສມຍສງ຺ຂາຕໍ ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ໂຍ ວາຍໍ ຎາຓກຣຸຓາກິຈ຺ຈສມເຍສຸ ກຣຸຓາກິຈ຺ຈສມໂຍ, ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິສມເຍສຸ ປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິສມໂຍ, ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ກຣຓີຍທ຺ວຍສມເຍສຸ ຘມ຺ມກຖາສມໂຍ, ເທສນາປຏິປຕ຺ຕິສມເຍສຸ ເທສນາສມໂຍ, ເຕສຸ ສມເຍສຸ ອຎ຺ຎຕຣສມຍໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.
ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຍຖາ ອຠິຘມ຺ເມ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑) ຈ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໐໐) ຈ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ວິນເຍ ຈ ‘‘ເຕນ ສມເຍນ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໑) ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ, ຕຖາ ອກຕ຺ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ? ຕຕ຺ຖ ຕຖາ, ອິຘ ຈ ອຎ຺ຎຖາ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ອຠິຘມ຺ເມ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ອາຘາຣວິສຍສງ຺ຂາໂຕ ອຘິກຣຓຕ຺ໂຖ ກິຣິຍາຍ ກິຣິຍນ຺ຕຣລກ຺ຂຓສງ຺ຂາໂຕ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ອຘິກຣຓຎ຺ຫິ ກາລຕ຺ໂຖ ສມູຫຕ຺ໂຖ ຈ ສມໂຍ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ, ຕຖາ ກາໂລ ສຠາວຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕຕາຍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາໂຕ ຕງ຺ຂຓປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຣໂຕ ຈ ອຠາວໂຕ ຍຖາ ‘‘ປຸພ຺ພຓ຺ເຫ ຊາໂຕ ສາຍນ຺ເຫ ຊາໂຕ’’ຕິອາທີສຸ. ສມູໂຫຕິປິ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ກປ຺ປນາມຕ຺ຕສິທ຺ເຘນ ຣູເປນ ອວຍວານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ປຎ຺ຎາປີຍຕິ, ຍຖາ ‘‘ຣຸກ຺ເຂ ສາຂາ, ຍໂວ ຍວຣາສິມ຺ຫິ ສມຸຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ. ຍສ຺ມິໍ ກາເລ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ຈ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ກາເລ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຍຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຂຓສມວາຍເຫຕຸສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສມຍສ຺ສ ຠາເວນ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕານໍ ຜສ຺ສາທິຘມ຺ມານໍ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ. ຍຖາ ຫິ ‘‘ຄາວີສຸ ທຸຍ຺ຫມານາສຸ ຄໂຕ, ທຸທ຺ຘາສຸ ອາຄໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຄາວີນໍ ໂທຫນກິຣິຍາຍ ຄມນກິຣິຍາ ລກ຺ຂີຍຕິ, ເອວໍ ອິຘາປິ ຍສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຈ ປທຕ຺ຖສ຺ສ ສຕ຺ຕາວິຣຫາຠາວໂຕ ສຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ ເອວ ໂຫຕີຕິ ສມຍສ຺ສ ສຕ຺ຕາກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກິຣິຍາ ຜສ຺ສາທີນໍ ຠວນກິຣິຍາ ຈ ລກ຺ຂີຍຕິ. ຕຖາ ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ຍສ຺ມິໍ ນວເມ ຂເຓ ຍສ຺ມິໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິເຫຕຸມ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ວາ ສຕິ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຂເຓ ເຫຕຸມ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ຈ ຜສ຺ສາທໂຍປິ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ຠຸມ຺ມວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.
ວິນເຍ ຈ ‘‘ອນ຺ເນນ ວສຕິ, ອຊ຺ເຌເນນ ວສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ, ‘‘ຜຣສຸນາ ຉິນ຺ທຕິ, ກຸທາເລນ ຂຓຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ກຣຓຕ຺ໂຖ ຈ ສມ຺ຠວຕິ. ໂຍ ຫິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິສມໂຍ ຘມ຺ມເສນາປຕິອາທີຫິປິ ທຸພ຺ພິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ເຕນ ສມເຍນ ກຣຓຠູເຕນ ເຫຕຸຠູເຕນ ຈ ວີຕິກ຺ກມໍ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ໂອຕິຓ຺ຓວຕ຺ຖຸກໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິຄຣຫິຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ໂອຕິຓ຺ຓສມຍສງ຺ຂາຕໍ ກາລໍ ອນຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ສິກ຺ຂາປທານິ ປຎ຺ຎາເປນ຺ໂຕ ຕຕິຍປາຣາຊິກາທີນໍ ວິຍ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸໍ ອເປກ຺ຂມາໂນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາສິ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ວິນເຍ ກຣຓວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.
ອິຘ ປນ ອຎ຺ຎສ຺ມິຎ຺ຈ ເອວໍຊາຕິເກ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕິ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ສມເຍ ສຫ ສມຸຏ຺ຐານເຫຕຸນາ ອິທໍ ອຸທານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຕໍ ສມຍໍ ອຣິຍວິຫາຣປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ ຘມ຺ມປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ຠຄວາ ວິຫາສິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມາສໍ ອຊ຺ເຌຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຸປໂຍຄຕ຺ຖໂຊຕນຕ຺ຖໍ ອິຘ ອຸປໂຍຄວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ເຕເນຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ –
‘‘ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖມເປກ຺ຂິຕ຺ວາ, ຠຸມ຺ເມນ ກຣເຓນ ຈ;
ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ສມໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຸປໂຍເຄນ ໂສ ອິຘາ’’ຕິ.
ໂປຣາຓາ ປນ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ – ‘‘ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ’’ຕິ ວາ ‘‘ເຕນ ສມເຍນາ’’ຕິ ວາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ອຠິລາປມຕ຺ຕເຠໂທ ເອສ ນິທ຺ເທໂສ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມເມວ ອຕ຺ໂຖຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກໍ ສມຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕປິ ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ຠຄວາຕິ ຄຣຸ. ຄຣຸຎ຺ຫິ ໂລເກ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ສພ຺ພຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາຍ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ຄຣຸ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂປຣາເຓຫິປິ ວຸຕ຺ຕໍ –
‘‘ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐໍ, ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມໍ;
ຄຣຸ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ ໂສ, ຠຄວາ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.
ຕຕ຺ຖ ເສຏ຺ຐວາຈກວຈນໍ ເສຏ຺ຐນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ເສຏ຺ຐຄຸຓສຫຈຣຓໂຕ. ອຖ ວາ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ວຈນໍ, ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາຕິ ວຈນໍ ເສຏ຺ຐນ຺ຕິ ຠຄວາຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ວຈນີໂຍ ໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂສ ເສຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຄວາຕິ ວຈນມຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕຕິ ຄຣຸຠາວຍຸຕ຺ໂຕ ຄຣຸຄຸຓໂຍຄໂຕ ວິເສສຄຣຸກຣຓາຣຫຕາຍ ວາ ຄາຣວຍຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຄຣຸຄາຣວາຘິວຈນໍ ຠຄວາຕິ ອິທໍ ວຈນນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອປິຈ –
‘‘ຠຄີ ຠຊີ ຠາຄີ ວິຠຕ຺ຕວາ ອິຕິ,
ອກາສິ ຠຄ຺ຄນ຺ຕິ ຄຣູຕິ ຠາຄ຺ຍວາ;
ພຫູຫິ ຎາເຍຫິ ສຸຠາວິຕຕ຺ຕໂນ,
ຠວນ຺ຕໂຄ ໂສ ຠຄວາຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. –
ນິທ຺ເທເສ (ມຫານິ. ໘໔) ອາຄຕນເຍນ –
‘‘ຠາຄ຺ຍວາ ຠຄ຺ຄວາ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຠເຄຫິ ຈ ວິຠຕ຺ຕວາ;
ຠຕ຺ຕວາ ວນ຺ຕຄມໂນ, ຠເວສຸ ຠຄວາ ຕໂຕ’’ຕິ. –
ອິມາຍ ຄາຖາຍ ຈ ວເສນ ຠຄວາຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ປນາຍໍ ອຕ຺ໂຖ ສພ຺ພາກາເຣນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໒) ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິວຣິຕພ຺ໂພ.
ອປິຈ ຠາເຄ ວນິ, ຠເຄ ວາ ວມີຕິ ຠຄວາ. ຕຖາຄໂຕ ຫິ ທານສີລາທິປາຣມິຘມ຺ເມ ຌານວິໂມກ຺ຂາທິອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ເມ ວນິ ຠຊິ ເສວິ ພຫຸລມກາສິ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ເຕເຍວ ‘‘ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ຕສນ຺ຕາເນສຸ ກຖໍ ນຸ ໂຂ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ວນິ ອຠິປຕ຺ຖຍີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ຠຄສງ຺ຂາຕໍ ອິສ຺ສຣິຍໍ ຍສຎ຺ຈ ວມິ ອຸຄ຺ຄິຣິ ເຂຬປິຓ຺ຑໍ ວິຍ ອນເປກ຺ໂຂ ຉຑ຺ຑຍີຕິ ຠຄວາ. ຕຖາ ຫິ ຕຖາຄໂຕ ຫຕ຺ຖຄຕໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣິໍ ເທວໂລກາຘິປຈ຺ຈສທິສໍ ຈາຕຸທ຺ທີປິສ຺ສຣິຍໍ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສມ຺ປຕ຺ຕິສນ຺ນິສ຺ສຍຎ຺ຈ ສຕ຺ຕຣຕນສມຸຊ຺ຊລໍ ຍສໍ ຕິຓາຍປິ ອມຎ຺ຎມາໂນ ນິຣເປກ຺ໂຂ ປຫາຍ ອຠິນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ອິເມ ສິຣິອາທິເກ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາ. ອຖ ວາ ຠານິ ນາມ ນກ຺ຂຕ຺ຕານິ, ເຕຫິ ສມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ຠຄາ. ສິເນຣຸຍຸຄນ຺ຘຣອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸຫິມວນ຺ຕາທິຠາຊນໂລກວິເສສສນ຺ນິສ຺ສຍໂສຠາ ກປ຺ປຏ຺ຐິຕິຠາວໂຕ, ເຕປິ ຠເຄ ວມິ, ຕນ຺ນິວາສິສຕ຺ຕາວາສສມຕິກ຺ກມນໂຕ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ປຊຫີຕິ. ເອວມ຺ປິ ຠເຄ ວມີຕິ ຠຄວາຕິ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ຠຄວາຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ເອຕ຺ຕາວຕາ ເຈຕ຺ຖ ເອວໍ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ວຈເນນ ຍຖາສຸຕໍ ຘມ຺ມໍ ສວນວເສນ ຠາສນ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມສຣີຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກໂຣຕິ, ເຕນ ‘‘ນຍິທໍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕສຕ຺ຖຸກໍ ປາວຈນໍ, ອຍໍ ໂວ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ອທສ຺ສເນນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິຕໍ ຊນໍ ສມສ຺ສາເສຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ໂຍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ມຍາ ຘມ຺ໂມ ຈ ວິນໂຍ ຈ ເທສິໂຕ ປຎ຺ຎຕ຺ໂຕ, ໂສ ໂວ ມມຈ຺ຈເຍນ ສຕ຺ຖາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໑໖; ມິ. ປ. ໔.໑.໑). ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາຕິ ວຈເນນ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຣູປກາຍປຣິນິພ຺ພານໍ ສາເຘຕິ, ເຕນ ‘‘ເອວໍວິຘສ຺ສ ນາມ ຘມ຺ມສ຺ສ ເທເສຕາ ທສພລຘໂຣ ວຊິຣສງ຺ຆາຕສມານກາໂຍ ໂສປິ ຠຄວາ ປຣິນິພ຺ພຸໂຕ, ເກນຎ຺ເຎນ ຊີວິເຕ ອາສາ ຊເນຕພ຺ພາ’’ຕິ ຊີວິຕມທມຕ຺ຕໍ ຊນໍ ສໍເວເຊຕິ, ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈສ຺ສ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນຕິ.
ເອວນ຺ຕິ ຈ ຠຓນ຺ໂຕ ເທສນາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ, ວກ຺ຂມານສ຺ສ ສກລສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເອວນ຺ຕິ ນິທສ຺ສນໂຕ. ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ສາວກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ສວນສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ນິທ຺ທິສຕິ, ປຏິສມ຺ຠິທາປຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈສຸ ຐາເນສຸ ຠຄວຕາ ເອຕທຄ຺ເຄ ຐປິເຕນ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິເກນ ສຸຕຠາວທີປນໂຕ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ ມຍາວ ສຸຕໍ, ນ ອນຸສ຺ສຸຕິກໍ, ນ ປຣມ຺ປຣາຠຕ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ຈຕ຺ຖສ຺ສ ທີປນໂຕ. ເອກໍ ສມຍນ຺ຕິ ກາລສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຠຄວໂຕ ອຸຣຸເວລາຍໍ ວິຫຣຓສມຍຠາເວນ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປ຺ປຏິມຓ຺ຑິຕຠາວທີປນໂຕ. ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທປຣມາ ຫິ ກາລສມ຺ປທາ. ຠຄວາຕິ ເທສກສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ທິສຕິ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຄຣຸຠາວທີປນໂຕ.
ອຸຣຸເວລາຍນ຺ຕິ ມຫາເວລາຍໍ, ມຫນ຺ເຕ ວາລຸກາຣາສິມ຺ຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຸຣູຕິ ວາລຸກາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເວລາຕິ ມຣິຍາທາ. ເວລາຕິກ຺ກມນເຫຕຸ ອາຠຕາ ອຸຣຸ ອຸຣຸເວລາຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.
ອຕີເຕ ກິຣ ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ພຸທ຺ເຘ ທສສຫສ຺ສຕາປສາ ຕສ຺ມິໍ ປເທເສ ວິຫຣນ຺ຕາ ‘‘ກາຍກມ຺ມວຈີກມ຺ມານິ ປເຣສມ຺ປິ ປາກຏານິ ໂຫນ຺ຕິ, ມໂນກມ຺ມໍ ປນ ອປາກຏໍ. ຕສ຺ມາ ໂຍ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກຕິ, ໂສ ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕານໍ ໂຈເທຕ຺ວາ ປຕ຺ຕປຸເຏນ ວາລຸກໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ອາກິຣຕຸ, ອິທມສ຺ສ ທຓ຺ຑກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຍ ຕາທິສໍ ວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກຕິ, ໂສ ຕຕ຺ຖ ປຕ຺ຕປຸເຏນ ວາລຸກໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ອາກິຣຕິ. ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ອນຸກ຺ກເມນ ມຫາວາລຸກາຣາສິ ຊາໂຕ, ຕໂຕ ນໍ ປຈ຺ຉິມາ ຊນຕາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ເຈຕິຍຏ຺ຐານມກາສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸຣຸເວລາຍນ຺ຕິ ມຫາເວລາຍໍ, ມຫນ຺ເຕ ວາລຸກາຣາສິມ຺ຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ.
ວິຫຣຕີຕິ ອວິເສເສນ ອິຣິຍາປຖທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄິຕາປຣິທີປນໍ. ອິຘ ປນ ຐານນິສຊ຺ຊາຄມນສຍນປ຺ປເຠເທສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ອາສນສງ຺ຂາຕອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ ອຣິຍວິຫາຣສມງ຺ຄິຕາປຣິທີປນຎ຺ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນໍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຫຣຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ມາ ວິຫຣຕີຕິ ປທສ຺ສ ອິຣິຍາປຖວິຫາຣວເສເນຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠຄວາ ທິພ຺ພວິຫາຣາທີຫິ ສຕ຺ຕານໍ ວິວິຘໍ ຫິຕໍ ຫຣຕິ ອຸປຫຣຕິ ອຸປເນຕິ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕສ຺ມາ ເຕສມ຺ປິ ວເສນ ວິວິຘໍ ຫຣຕີຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ນຊ຺ຊາຕິ ນທຕິ ສນ຺ທຕີຕິ ນທີ, ຕສ຺ສາ ນຊ຺ຊາ, ນທິຍາ ນິນ຺ນຄາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນຣຎ຺ຊຣາຍາຕິ ເນລໍ ຊລມສ຺ສາຕິ ‘‘ເນລຎ຺ຊລາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ລກາຣສ຺ສ ຣກາຣໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເນຣຎ຺ຊຣາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກທ຺ທມເສວາລປຓກາທິໂທສຣຫິຕສລິລາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກຈິ ‘‘ນີລຊລາຍາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ເນຣຎ຺ຊຣາຍາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ນາມເມວ ວາ ເອຕໍ ເອຕິສ຺ສາ ນທິຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ສາ ນທິຍາ ຕີເຣ ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ ວິຫາສິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ໂພຘິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຈຕູສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ (ຈູຬນິ. ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕນິທ຺ເທສ ໑໒໑) ມຄ຺ຄຎາຓໍ ໂພຘີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປປ຺ໂປຕິ ໂພຘິໍ ວຣຠູຣິເມຘໂສ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ (ທີ. ນິ. ໓.໒໑໗) ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ໂພຘິໍ ຠຄວາ ເອຕ຺ຖ ປຕ຺ໂຕຕິ ຣຸກ຺ໂຂປິ ໂພຘິຣຸກ຺ໂຂຕ຺ເວວ ນາມໍ ລຠິ. ອຖ ວາ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ພຸຊ຺ຌີຕິ ຠຄວາ ໂພຘິ, ເຕນ ພຸຊ຺ຌນ຺ເຕນ ສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ໂສ ຣຸກ຺ໂຂປິ ໂພຘິຣຸກ຺ໂຂຕິ ນາມໍ ລຠິ, ຕສ຺ສ ໂພຘິຣຸກ຺ຂສ຺ສ. ມູເລຕິ ສມີເປ. ອຍຎ຺ຫິ ມູລສທ຺ໂທ ‘‘ມູລານິ ອຸທ຺ຘເຣຍ຺ຍ ອນ຺ຕມໂສ ອຸສີຣນາຬມຕ຺ຕານິປີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໙໕) ມູລມູເລ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ໂລໂຠ ອກຸສລມູລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໕) ອສາຘາຣຓເຫຕຸມ຺ຫິ. ‘‘ຍາວຕາ ມຊ຺ຌນ຺ຫິເກ ກາເລ ຉາຍາ ຜຣຕິ, ນິວາເຕ ປຓ຺ຓານິ ປຕນ຺ຕິ, ເອຕ຺ຕາວຕາ ຣຸກ຺ຂມູລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສມີເປ. ອິຘາປິ ສມີເປ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ມາ ໂພຘິຣຸກ຺ຂສ຺ສ ມູເລ ສມີເປຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.
ປຐມາຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ປຐມໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ, ສພ຺ພປຐມໍເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິເກນ ອຸທານເທສນາຍ ນິທານໍ ຐເປນ຺ເຕນ ກາລເທສເທສກາປເທສາ ສຫ ວິເສເສນ ປກາສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ.
ເອຕ຺ຖາຫ ‘‘ກສ຺ມາ ຘມ຺ມວິນຍສງ຺ຄເຫ ກຍິຣມາເນ ນິທານວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ຠຄວຕາ ຠາສິຕວຈນສ຺ເສວ ສງ຺ຄໂຫ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເທສນາຍ ຈິຣຏ຺ຐິຕິອສມ຺ໂມສສທ຺ເຘຍ຺ຍຠາວສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ. ກາລເທສເທສກວຕ຺ຖຸອາທີຫິ ອຸປນິພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຐປິຕາ ຫິ ເທສນາ ຈິຣຏ຺ຐິຕິກາ ໂຫຕິ ອສມ຺ໂມສາ ສທ຺ເຘຍ຺ຍາ ຈ ເທສກາລກຕ຺ຕຸເຫຕຸນິມິຕ຺ເຕຫິ ອຸປນິພທ຺ໂຘ ວິຍ ໂວຫາຣວິນິຈ຺ຉໂຍ. ເຕເນວ ຈ ອາຍສ຺ມຕາ ມຫາກສ຺ສເປນ ‘‘ປຐມໍ, ອາວຸໂສ ອານນ຺ທ, ອຸທານໍ ກຕ຺ຖ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ເທສາທີສຸ ປຸຈ຺ຉາຍ ກຕາຍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິເກນ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸທານສ຺ສ ນິທານໍ ຠາສິຕນ຺ຕິ.
ອປິຈ ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ປຸພ຺ພຣຈນານຸມານາຄມຕກ຺ກາຠາວໂຕ ສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕສິທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ປຸພ຺ພຣຈນາທີຫິ ອຕ຺ໂຖ ອຕ຺ຖິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຎາຓຈາຣຕາຍ ເອກປ຺ປມາຓຕ຺ຕາ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ເມສຸ. ຕຖາ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິຘມ຺ມມຈ຺ຉຣິຍສາສນສາວການຸຣາຄາຠາວໂຕ ຂີຓາສວຕ຺ຕສິທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສພ຺ພໂສ ປຣິກ຺ຂີຓາສວສ຺ສ ກຕ຺ຖຈິປິ ອາຈຣິຍມຸຏ຺ຐິອາທີນໍ ສມ຺ຠໂວຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘສ຺ສ ປຣານຸຄ຺ຄຫປ຺ປວຕ຺ຕິ. ອິຕິ ເທສກໂທສຠູຕານໍ ທິຏ຺ຐິສີລສມ຺ປຕ຺ຕິທູສການໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫານໍ ອຠາວສໍສູຈເກຫິ ຎາຓສມ຺ປທາປຫານສມ຺ປທາຠິພ຺ຍຎ຺ຊເກຫິ ຈ ສມ຺ພຸທ຺ຘວິສຸທ຺ຘຠາເວຫິ ປຸຣິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍສິທ຺ຘິ, ຕໂຕ ຈ ອນ຺ຕຣາຍິກນິຍ຺ຍານິກຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ໂມຫາຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ປຈ຺ຉິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍສິທ຺ຘີຕິ ຠຄວໂຕ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊສມນ຺ນາຄໂມ ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ ຈ ນິທານວຈເນນ ປກາສິຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ປຕ຺ຕປຣິສາຍ ອຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກປ຺ປຏິຠາເນນ ຘມ຺ມເທສນາທີປນໂຕ. ອິຘ ປນ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປ຺ປຏິສໍເວທນປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມນສິກາຣປກາສເນນາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຕ຺ຖຸ ສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນ’’ນ຺ຕິ.
ຕຖາ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ຎາຓກຣຸຓາປຣິຄ຺ຄຫິຕສພ຺ພກິຣິຍສ຺ສ ຫິ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖິ ນິຣຕ຺ຖກາ ປຏິປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຕຫິຕາ ວາ. ຕສ຺ມາ ປເຣສໍເຍວ ອຕ຺ຖາຍ ປວຕ຺ຕສພ຺ພກິຣິຍສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສກລມ຺ປິ ກາຍວຈີມໂນກມ຺ມໍ ຍຖາປວຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈມານໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ຕານໍ ອນຸສາສນຏ຺ເຐນ ສາສນໍ, ນ ກພ຺ພຣຈນາ. ຕຍິທໍ ສຕ຺ຖຸ ຈຣິຕໍ ກາລເທສເທສກປຣິສາປເທສາທີຫິ ສທ຺ຘິໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ນິທານວຈເນນ ຍຖາຣຫໍ ປກາສີຍຕິ, ອິຘ ປນ ອຠິສມ຺ໂພຘິວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປ຺ປຏິສໍເວທນປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມນສິກາເຣນາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິປກາສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນ’’ນ຺ຕິ.
ອປິຈ ສຕ຺ຖຸໂນ ປມາຓຠາວປ຺ປກາສເນນ ສາສນສ຺ສ ປມາຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນິທານວຈນໍ. ສາ ຈສ຺ສ ປມາຓຠາວທສ຺ສນຕາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຠຄວາຕິ ຫິ ອິມິນາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຣາຄໂທສໂມຫາທິສພ຺ພກິເລສມລທຸຈ຺ຈຣິຕາທິໂທສປ຺ປຫານທີປເນນ, ສພ຺ພສຕ຺ຕຸຕ຺ຕມຠາວທີປເນນ ຈ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຎາຓກຣຸຓາທິຄຸຓວິເສສໂຍຄປຣິທີປເນນ, ອຍມຕ຺ໂຖ ສພ຺ພຖາ ປກາສິໂຕ ໂຫຕີຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ນິທານວຈນປ຺ປໂຍຊນສ຺ສ ມຸຂມຕ຺ຕທສ຺ສນໍ.
ຕໍ ປເນຕໍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຍາວ ‘‘ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີ’’ຕິ ປທໍ, ຕາວ ອິມສ຺ສ ອຸທານສ຺ສ ນິທານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ຍຖາ ປຏິປນ຺ໂນ ຠຄວາ ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ, ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕສ຺ສ ກາຍິກເຈຕສິກປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປກາສນຕ຺ຖໍ ສງ຺ຄີຕິກາເຣຫິ ສງ຺ຄີຕິກາເລ ຠາສິຕວຈນໍ.
ນນຸ ຈ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ຠຄວໂຕ ເອວ ວຈນໍ ຠວິຕຸໍ ອຣຫຕິ, ນ ຫິ ສຕ຺ຖາຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອຎ຺ໂຎ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ເທເສຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຍຖາ ປນ ຠຄວາ ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ມນສາກາສິ, ຕເຖວ ນໍ ໂພຘເນຍ຺ຍພນ຺ຘວານໍ ໂພຘນຕ຺ຖໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສີຫນາທສຸຕ຺ຕາທີສຸ ເທສິຕສ຺ສ ຈ ວຈນານໍ ເທສິຕາກາຣສ຺ສ ອນຸກຣຓວເສນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ມນສິກາຣໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ຠຄວຕາ ຠາສິຕສ຺ສ ອິມສ຺ສ ອຸທານສ຺ສ ຘມ຺ມສງ຺ຄາຫກາ ມຫາເຖຣາ ນິທານໍ ສງ຺ຄາຍິໍສູຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຈນໍ ສງ຺ຄີຕິກາຣານເມວ ວຈນນ຺ຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ. ອິໂຕ ປເຣສຸປິ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ເອເສວ ນໂຍ.
ເອຕ຺ຖ ຈ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາ ຫິ ອເນກສຕອເນກສຫສ຺ສເຠທານິປິ ສຸຕ຺ຕານິ ສໍກິເລສຠາຄິຍາທິປຏ຺ຐານນເຍນ ໂສຬສວິຘຕໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວໍ ຕານິ ສພ຺ພານິປິ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘຠາວໍ ນາຕິວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ສມ຺ຠວຕິ ອຊ຺ຌາສຍານຸສນ຺ຘິປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘິສມ຺ຠວໂຕ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕີນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສໍສຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖີຕິ ນິຣວເສໂສ ປຏ຺ຐານນໂຍ ນ ສມ຺ຠວຕິ. ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ວາ ສມ຺ຠວນ຺ຕານໍ ເສສນິກ຺ເຂປານໍ ມູລນິກ຺ເຂປວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.
ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ນິກ຺ຂິປນໍ ນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິກ຺ເຂໂປ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕເທສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິກ຺ຂິປີຍຕີຕິ ວາ ນິກ຺ເຂໂປ, ສຸຕ຺ຕໍ ເອວ ນິກ຺ເຂໂປ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂໂປ. ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ, ໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖິ ກາຣຓຠູໂຕຕິ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ, ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ວາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປຣຊ຺ຌາສເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຸຈ຺ຉາຍ ວໂສ ປຸຈ຺ຉາວໂສ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ. ສຸຕ຺ຕເທສນາຍ ວຕ຺ຖຸຠູຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເອວ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ສາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ. ອຖ ວາ ນິກ຺ຂິປີຍຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ນິກ຺ເຂໂປ, ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິ ເອວ. ເອຕສ຺ມິໍ ປນ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສໂຍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ. ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ. ປຸຈ຺ຉີຍຕີຕິ ປຸຈ຺ຉາ, ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຈ຺ຉນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມປ຺ປຏິຄ຺ຄາຫການໍ ວຈນໍ ປຸຈ຺ຉາວສໍ, ຕເທວ ນິກ຺ເຂປສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກຕິ ປຸລ຺ລິງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ເອຕ຺ຖ ຈ ປເຣສໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກາທິກາຣຓນິຣເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍສ຺ສ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕນິກ຺ເຂປຠາໂວ ຍຸຕ຺ໂຕ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສເຍເນວ ຘມ຺ມຕນ຺ຕິຐປນຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ຕິຕເທສນຕ຺ຕາ, ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິການໍ ປນ ປເຣສໍ ອຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉານໍ ເທສນາປວຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປວຕ຺ຕິຕານໍ ກຖມຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອນວໂຣໂຘ, ປຸຈ຺ຉາວສິກອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິປຸພ຺ພການໍ ວາ ປຣຊ຺ຌາສຍານຸໂຣເຘນ ປວຕ຺ຕິຕານໍ ກຖໍ ປຣຊ຺ຌາສເຍ ອນວໂຣໂຘຕິ? ນ ໂຈເທຕພ຺ພເມຕໍ. ປເຣສຎ຺ຫິ ອຠິນີຫາຣປຣິປຸຈ຺ຉາທິວິນິຈ຺ຉຍາທິວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເທສນາກາຣຓຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິຠາເວນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ປຣຊ຺ຌາສຍປຸຈ຺ຉາວສິການໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ. ຕຖາ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຊາລຘມ຺ມທາຍາທສຸຕ຺ຕາທີນໍ ວຓ຺ຓາວຓ຺ຓອາມິສຸປ຺ປາທາທິເທສນານິມິຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ປເຣສໍ ປຸຈ຺ຉາຍ ວິນາ ອຊ຺ຌາສຍເມວ ນິມິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ເທສິໂຕ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ, ປຸຈ຺ຉາວເສນ ເທສິໂຕ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖຕິ.
ຕຕ຺ຖ ປຐມາທີນິ ຕີຓິ ໂພຘິສຸຕ຺ຕານິ ມຸຈລິນ຺ທສຸຕ຺ຕໍ, ອາຍຸສງ຺ຂາໂຣສ຺ສຊ຺ຊນສຸຕ຺ຕໍ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓສຸຕ຺ຕໍ, ປປຎ຺ຈສຎ຺ຎາສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິເມສໍ ອຸທານານໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ. ຫຸຫຸງ຺ກສຸຕ຺ຕໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓຊາຕິກສຸຕ຺ຕໍ, ພາຫິຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິເມສໍ ອຸທານານໍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ. ຣາຊສຸຕ຺ຕໍ, ສກ຺ກາຣສຸຕ຺ຕໍ, ອຸຈ຺ຉາທນສຸຕ຺ຕໍ, ປິຓ຺ຑປາຕິກສຸຕ຺ຕໍ, ສິປ຺ປສຸຕ຺ຕໍ, ໂຄປາລສຸຕ຺ຕໍ, ສຸນ຺ທຣິກສຸຕ຺ຕໍ, ມາຕຸສຸຕ຺ຕໍ, ສງ຺ຆເຠທກສຸຕ຺ຕໍ, ອຸທປານສຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາຄຕຸປ຺ປາທສຸຕ຺ຕໍ, ໂມເນຍ຺ຍສຸຕ຺ຕໍ, ປາຏລິຄາມິຍສຸຕ຺ຕໍ, ທ຺ເວປິ ທພ຺ພສຸຕ຺ຕານີຕິ ເອເຕສໍ ອຸທານານໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂກ ນິກ຺ເຂໂປ. ປາລິເລຍ຺ຍສຸຕ຺ຕໍ, ປິຍສຸຕ຺ຕໍ, ນາຄສມາລສຸຕ຺ຕໍ, ວິສາຂາສຸຕ຺ຕຎ຺ຈາຕິ ອິເມສໍ ອຸທານານໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ຈ ນິກ຺ເຂໂປ. ເສສານໍ ເອກປຎ຺ຎາສາຍ ສຸຕ຺ຕານໍ ປຣຊ຺ຌາສໂຍ ນິກ຺ເຂໂປ. ເອວເມເຕສໍ ອຸທານານໍ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍາທິວເສນ ນິກ຺ເຂປວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ເອຕ຺ຖ ຈ ຍານິ ອຸທານານິ ຠຄວຕາ ຠິກ຺ຂູນໍ ສມ຺ມຸຂາ ຠາສິຕານິ, ຕານິ ເຕຫິ ຍຖາຠາສິຕສຸຕ຺ຕານິ ວຈສາ ປຣິຈິຕານິ ມນສານຸເປກ຺ຂິຕານິ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ກຖິຕານິ. ຍານິ ປນ ຠຄວຕາ ຠິກ຺ຂູນໍ ອສມ຺ມຸຂາ ຠາສິຕານິ, ຕານິປິ ອປຣຠາເຄ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ປຸນ ຠາສິຕານິ. ເອວໍ ສພ຺ພານິປິ ຕານິ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ຘາເຣນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ວາເຈນ຺ໂຕ ອປຣຠາເຄ ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກາເລ ອຸທານນ຺ຕ຺ເວວ ສງ຺ຄຫໍ ອາໂຣເປສີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.
ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນາຕິອາທີສຸ ເຕນ ສມເຍນາຕິ ຈ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ, ໂຂ ປນາຕິ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມິໍ ປນ ສມເຍ? ຍໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ອຸຣຸເວລາຍໍ ວິຫຣຕິ ນຊ຺ຊາ ເນຣຎ຺ຊຣາຍ ຕີເຣ ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ປຐມາຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ. ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ. ສຕ຺ຕາຫນ຺ຕິ ສຕ຺ຕ ອຫານິ ສຕ຺ຕາຫໍ, ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ເຖ ເອຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຍສ຺ມາ ຠຄວາ ຕໍ ສຕ຺ຕາຫໍ ນິຣນ຺ຕຣຕາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸເຂນ ວິຫາສິ, ຕສ຺ມາ ສຕ຺ຕາຫນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄວເສນ ອຸປໂຍຄວຈນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກປລ຺ລງ຺ເກນາຕິ ວິສາຂາປຸຓ຺ຓມາຍ ອນຕ຺ຖງ຺ຄເຕເຍວ ສູຣິເຍ ອປຣາຊິຕປລ຺ລງ຺ກວເຣ ວຊິຣາສເນ ນິສິນ຺ນກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສກິມ຺ປິ ອນຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຍຖາອາຠຸຊິເຕນ ເອເກເນວ ປລ຺ລງ຺ເກນ.
ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີຕິ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວທິຍມາໂນ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ຕທງ຺ຄວິມຸຕ຺ຕິ, ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິມຸຕ຺ຕິ, ສມຸຈ຺ເຉທວິມຸຕ຺ຕິ, ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິ, ນິສ຺ສຣຓວິມຸຕ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕິໂຍ. ຕາສຸ ຍໍ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມປຣິຈ຺ຈາຄາທີຫິ ເຕຫິ ເຕຫິ ຄຸຓງ຺ເຄຫິ ນາມຣູປປຣິຈ຺ເຉທາທີຫິ ວິປສ຺ສນງ຺ເຄຫິ ຈ ຍາວ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອງ຺ຄສ຺ສ ອປຣິຫານິວເສນ ປວຕ຺ຕິ, ຕາວ ຕໍຕໍປຏິປກ຺ຂໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນໍ ປຫານໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ? ທາເນນ ມຈ຺ຉຣິຍໂລຠາທິໂຕ, ສີເລນ ປາຓາຕິປາຕາທິໂຕ, ນາມຣູປວວຕ຺ຖາເນນ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິໂຕ, ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫນ ອເຫຕຸວິສມເຫຕຸທິຏ຺ຐີຫິ, ຕສ຺ເສວ ອປຣຠາເຄນ ກງ຺ຂາວິຕຣເຓນ ກຖໍກຖີຠາວໂຕ, ກລາປສມ຺ມສເນນ ‘‘ອຫໍ ມມາ’’ຕິ ຄາຫໂຕ, ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄວວຕ຺ຖາເນນ ອມຄ຺ເຄ ມຄ຺ຄສຎ຺ຎາຍ, ອຸທຍທສ຺ສເນນ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິຍາ, ວຍທສ຺ສເນນ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິຍາ, ຠຍທສ຺ສເນນ ສຠເຍ ອຠຍສຎ຺ຎາຍ, ອາທີນວທສ຺ສເນນ ອສ຺ສາທສຎ຺ຎາຍ, ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສເນນ ອຠິຣຕິສຎ຺ຎາຍ, ມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາຎາເຓນ ອມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາຍ, ອຸເປກ຺ຂາຎາເຓນ ອນຸເປກ຺ຂາຍ, ອນຸໂລເມນ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍໍ ນິພ຺ພາເນ ຈ ປຏິໂລມຠາວໂຕ, ໂຄຕ຺ຣຠຸນາ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕຠາວໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນໍ, ອຍໍ ຕທງ຺ຄວິມຸຕ຺ຕິ ນາມ. ຍໍ ປນ ອຸປຈາຣປ຺ປນາເຠເທນ ສມາຘິນາ ຍາວສ຺ສ ອປຣິຫານິວເສນ ປວຕ຺ຕິ, ຕາວ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ນີວຣຓານຎ຺ເຈວ, ວິຕກ຺ກາທີນຎ຺ຈ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມານໍ, ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິສຎ຺ຎິຕໍ ວິມຸຈ຺ຈນໍ, ອຍໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິມຸຕ຺ຕິ ນາມ. ຍໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍມຄ຺ຄານໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ຕໍຕໍມຄ຺ຄວໂຕ ອຣິຍສ຺ສ ສນ຺ຕາເນ ຍຖາຣຫໍ ‘‘ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ປຫານາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໒໗໗; ວິຠ. ໖໒໘) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸທຍປກ຺ຂິຍສ຺ສ ກິເລສຄຓສ຺ສ ປຸນ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠາເວນ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານວເສນ ວິມຸຈ຺ຈນໍ, ອຍໍ ສມຸຈ຺ເຉທວິມຸຕ຺ຕິ ນາມ. ຍໍ ປນ ຜລກ຺ຂເຓ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕໍ ກິເລສານໍ, ອຍໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິ ນາມ. ສພ຺ພສງ຺ຂຕນິສ຺ສຏຕ຺ຕາ ປນ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣວິມຸຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພານໍ, ອຍໍ ນິສ຺ສຣຓວິມຸຕ຺ຕິ ນາມ. ອິຘ ປນ ຠຄວໂຕ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓາ ຜລວິມຸຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີຕິ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວທິຍມາໂນ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.
ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ຈ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິມຸຕ຺ຕຠາໂວ, ຈິຕ຺ຕເມວ ວາ ຕຖາ ວິມຸຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ, ຕາຍ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ຊາຕໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ວາ ສຸຂໍ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ. ‘‘ຍາຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຸເປກ຺ຂາ ສນ຺ເຕ ສຸເຂ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໘໘) ວຈນໂຕ ອຸເປກ຺ຂາປິ ເຈຕ຺ຖ ສຸຂມິຈ຺ເຈວ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ ‘‘ອຸເປກ຺ຂາ ປນ ສນ຺ຕຕ຺ຕາ, ສຸຂມິຈ຺ເຈວ ຠາສິຕາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໓໒). ຠຄວາ ຫິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກໍ ອຣຫຕ຺ຕສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ນ ອິຕຣໍ. ອຖ ວາ ‘‘ເຕສໍ ວູປສໂມ ສຸໂຂ’’ຕິອາທີສຸ ຍຖາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂູປສໂມ ສຸໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ສກລກິເລສທຸກ຺ຂູປສມຠາວໂຕ ອຄ຺ຄຜເລ ລພ຺ຠມານາ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິມຸຕ຺ຕິ ເອວ ອິຘ ສຸຂນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຍິທໍ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ມຄ຺ຄວີຖິຍໍ ກາລນ຺ຕເຣຕິ ຜລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິວິຠາເຄນ ທຸວິຘໍ ໂຫຕິ. ເອເກກສ຺ສ ຫິ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອນນ຺ຕຣາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ວິປາກຠູຕານິ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓານິ ຕີຓິ ທ຺ເວ ວາ ຜລຈິຕ຺ຕານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອນນ຺ຕຣວິປາກຕ຺ຕາ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລານໍ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ຊວນວາເຣ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຕ຺ຖ ຍທາ ທ຺ເວ ອນຸໂລມານິ, ຕທາ ຕຕິຍໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ຕີຓິ ຜລຈິຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຍທາ ປນ ຕີຓິ ອນຸໂລມານິ, ຕທາ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸ, ປຎ຺ຈມໍ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ທ຺ເວ ຜລຈິຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວໍ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ປຎ຺ຈມໍ ອປ຺ປນາວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ຕໂຕ ປຣໍ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ອາສນ຺ນຕ຺ຕາ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຉຏ຺ຐມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ອປ຺ເປຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາສຸ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໘໑໑) ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ມຄ຺ຄວີຖິຍໍ ຜລໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກາລນ຺ຕເຣ ຜລໍ ປນ ຜລສມາປຕ຺ຕິວເສນ ປວຕ຺ຕໍ, ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຎ຺ຈ ເອເຕເນວ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ສາ ປນາຍໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລານໍ ວິປາກຠູຕາ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓາ ອປ຺ປນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.
ເກ ຕໍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເກ ນ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ສພ຺ເພປິ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ນ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ເຫຏ຺ຐິມາ ອຣິຍາ ອຸປຣິມໍ, ອຸປຣິມາປິ ອຣິຍາ ເຫຏ຺ຐິມໍ ນ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິເຍວ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣຠາວູປຄມເນນ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຠາວໂຕ. ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ຜລໍ ເຕ ເຕ ອຣິຍາ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ໂສຕາປນ຺ນສກທາຄາມິໂນ ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ນ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປຣິມາ ທ຺ເວເຍວ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ ສມາຘິສ຺ມິໍ ປຣິປູຣກາຣິຠາວໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕໍ ອກາຣຓໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາປິ ອຕ຺ຕນາ ປຏິລທ຺ຘໂລກິຍສມາຘິສມາປຊ຺ຊນໂຕ. ກິໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓຈິນ຺ຕາຍ? ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ‘‘ກຕມາ ທສ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາ ວິປສ຺ສນາວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໗), ກຕເມ ທສ ໂຄຕ຺ຣຠຸຘມ຺ມາ ວິປສ຺ສນາວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໖໐) ອິເມສໍ ປຎ຺ຫານໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສມາປຕ຺ຕຕ຺ຖາຍ ສກທາຄາມິຜລສມາປຕ຺ຕຕ຺ຖາຍາຕິ ເຕສມ຺ປິ ອຣິຍານໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ສພ຺ເພປິ ອຣິຍາ ຍຖາສກໍ ຜລໍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນິຏ຺ຐເມຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ.
ກສ຺ມາ ປນ ເຕ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣຕ຺ຖໍ. ຍຖາ ຫິ ຣາຊາໂນ ຣຊ຺ຊສຸຂໍ, ເທວຕາ ທິພ຺ພສຸຂໍ ອນຸຠວນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຣິຍາ ‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣສຸຂໍ ອນຸຠວິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ອິຈ຺ຉິຕກ຺ຂເຓ ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊນ຺ຕິ.
ກຖຎ຺ຈສ຺ສາ ສມາປຊ຺ຊນໍ, ກຖໍ ຐານໍ, ກຖໍ ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ? ທ຺ວີຫິ ຕາວ ອາກາເຣຫິ ອສ຺ສາ ສມາປຊ຺ຊນໍ ໂຫຕິ ນິພ຺ພານໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອມນສິກາຣາ, ນິພ຺ພານສ຺ສ ຈ ມນສິກາຣາ. ຍຖາຫ –
‘‘ທ຺ເວ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ປຈ຺ຈຍາ ອນິມິຕ຺ຕາຍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ ສມາປຕ຺ຕິຍາ, ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານຎ຺ຈ ອມນສິກາໂຣ, ອນິມິຕ຺ຕາຍ ຈ ຘາຕຸຍາ ມນສິກາໂຣ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໕໘).
ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສມາປຊ຺ຊນກ຺ກໂມ – ຜລສມາປຕ຺ຕິຕ຺ຖິເກນ ອຣິຍສາວເກນ ຣໂຫຄເຕນ ປຏິສລ຺ລີເນນ ອຸທຍພ຺ພຍາທິວເສນ ສງ຺ຂາຣາ ວິປສ຺ສິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ເສວໍ ປວຕ຺ຕານຸປຸພ຺ພວິປສ຺ສນສ຺ເສວ ສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓານນ຺ຕຣໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິວເສນ ນິໂຣເຘ ຈິຕ຺ຕມປ຺ເປຕິ, ຜລສມາປຕ຺ຕິນິນ຺ນຠາເວນ ຈ ເສກ຺ຂສ຺ສາປິ ຜລເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ມຄ຺ໂຄ. ເຍ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ໂສຕາປນ຺ໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິສ຺ສາມີຕິ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ສກທາຄາມີ ໂຫຕິ, ສກທາຄາມີ ຈ ອນາຄາມີ’’ຕິ. ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາ – ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອນາຄາມີ ອຣຫາ ຠວິສ຺ສຕິ, ອຣຫາ ຈ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຈ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ຍຖາຠິນິເວສໍ ຍຖາຊ຺ຌາສຍໍ ວິປສ຺ສນາ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘຕີຕິ ເສກ຺ຂສ຺ສາປິ ຜລເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ມຄ຺ໂຄ. ຜລມ຺ປິ ຕສ຺ສ ສເຈ ອເນນ ປຐມຊ຺ຌານິໂກ ມຄ຺ໂຄ ອຘິຄໂຕ, ປຐມຊ຺ຌານິກເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ສເຈ ທຸຕິຍາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣຊ຺ຌານິໂກ, ທຸຕິຍາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣຊ຺ຌານິກເມວາຕິ.
ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓໍ ມຄ຺ຄຎາຓປຸເຣຈາຣິກໍ ວິຍ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ? ຜລຎາຓານໍ ອນິຍ຺ຍານິກຠາວໂຕ. ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ມາເຍວ ຫິ ນິຍ຺ຍານິກາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ນິຍ຺ຍານິກາ? ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣິຍມຄ຺ຄາ ອປຣິຍາປນ຺ນາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒໙໕). ຕສ຺ມາ ເອກນ຺ເຕເນວ ນິຍ຺ຍານິກຠາວສ຺ສ ອຸຠໂຕ ວຸຏ຺ຐານຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠູເຕນ ຎາເຓນ ນິມິຕ຺ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐິເຕເນວ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕາ ຍຸຕ຺ຕາ, ນ ປນ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ວິປາກຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານານໍ ກິເລສານໍ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ອນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕາ ອວຸຏ຺ຐານສຠາວານໍ ຜລຎາຓານໍ ປຸເຣຈາຣິກຎາຓສ຺ສ ກທາຈິປິ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ອນຸໂລມຎາຓານໍ ອຕຸລ຺ຍາກາຣໂຕ. ອຣິຍມຄ຺ຄວີຖິຍຎ຺ຫິ ອນຸໂລມຎາຓານິ ອນິພ຺ພິທ຺ຘປຸພ຺ພານໍ ຖູລຖູລານໍ ໂລຠກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ສາຕິສຍໍ ປທາລເນນ ໂລກິຍຎາເຓນ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕານິ ມຄ຺ຄຎາຓານຸກູລານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຜລສມາປຕ຺ຕິວີຖິຍໍ ປນ ຕານິ ຕານິ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ເຕສໍ ເຕສໍ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ນິຣຸສ຺ສຸກ຺ການິ ເກວລໍ ອຣິຍານໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂສມງ຺ຄິຠາວສ຺ສ ປຣິກມ຺ມມຕ຺ຕານິ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ນ ເຕສໍ ກຸໂຕຈິ ວຸຏ຺ຐານສມ຺ຠໂວ, ຍໂຕ ເຕສໍ ປຣິໂຍສາເນ ຎາຓໍ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕໍ ວຸຏ຺ຐານໂຕ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໍ ສິຍາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ເສກ຺ຂສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສມາປຕ຺ຕິວຬຎ຺ຊນຕ຺ຖາຍ ອຸທຍພ຺ພຍາທິວເສນ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສນ຺ຕສ຺ສ ວິປສ຺ສນາຎາຓານຸປຸພ຺ພາຍ ຜລເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ມຄ຺ໂຄຕິ ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ສມຕ຺ຖິໂຕ ໂຫຕິ. ເອວໍ ຕາວ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍາ ສມາປຊ຺ຊນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.
‘‘ຕໂຍ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ປຈ຺ຈຍາ ອນິມິຕ຺ຕາຍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ ຐິຕິຍາ, ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານໍ ອມນສິກາໂຣ, ອນິມິຕ຺ຕາຍ ຈ ຘາຕຸຍາ ມນສິກາໂຣ, ປຸພ຺ເພ ຈ ອຠິສງ຺ຂາໂຣ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໕໘) –
ວຈນໂຕ ປນສ຺ສາ ຕີຫາກາເຣຫິ ຐານໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ຈ ອຠິສງ຺ຂາໂຣຕິ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ປຸພ຺ເພ ກາລປຣິຈ຺ເຉໂທ. ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ກາເລ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ຫິສ຺ສາ ຍາວ ໂສ ກາໂລ ນາຄຈ຺ຉຕິ, ຕາວ ວຸຏ຺ຐານໍ ນ ໂຫຕິ.
‘‘ທ຺ເວ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ປຈ຺ຈຍາ ອນິມິຕ຺ຕາຍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ ວຸຏ຺ຐານສ຺ສ, ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານຎ຺ຈ ມນສິກາໂຣ, ອນິມິຕ຺ຕາຍ ຈ ຘາຕຸຍາ ອມນສິກາໂຣ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໕໘) –
ວຈນໂຕ ປນສ຺ສາ ທ຺ວີຫາກາເຣຫິ ວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຣູປນິມິຕ຺ຕເວທນາສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓນິມິຕ຺ຕານໍ. ກາມຎ຺ຈ ນ ສພ຺ພາເນເວຕານິ ເອກໂຕ ມນສິ ກໂຣຕິ, ສພ຺ພສງ຺ຄາຫິກວເສນ ປເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ, ຕສ຺ສ ມນສິກຣເຓນ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ອສ຺ສາ ວຸຏ຺ຐານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຍິທໍ ເອວມິຘ ສມາປຊ຺ຊນວຸຏ຺ຐານໍ ອຣຫຕ຺ຕຜລຠູຕໍ –
‘‘ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘທຣຖໍ, ອມຕາຣມ຺ມຓໍ ສຸຠໍ;
ວນ຺ຕໂລກາມິສໍ ສນ຺ຕໍ, ສາມຎ຺ຎຜລມຸຕ຺ຕມໍ’’.
ອິຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສາຕາຕິສາຕໍ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີຕິ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວທິຍມາໂນ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.
ອຖາຕິ ອຘິກາຣຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ໂຂຕິ ປທປູຣເຓ. ເຕສຸ ອຘິກາຣຕ຺ເຖນ ອຖາຕິ ອິມິນາ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທນໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອຘິກາຣໍ ທສ຺ເສຕິ. ໂກ ປເນໂສຕິ? ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມນສິກາໂຣ. ອຖາຕິ ວາ ປຈ຺ຉາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ເຕນ ‘‘ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສ ອຈ຺ຈເຍນາ’’ຕິ ວກ຺ຂມານເມວ ອຕ຺ຖໍ ໂຊເຕຕິ. ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕາຫສ຺ສາຕິ ປລ຺ລງ຺ກສຕ຺ຕາຫສ຺ສ. ອຈ຺ຈເຍນາຕິ ອປຄເມນ. ຕມ຺ຫາ ສມາຘິມ຺ຫາຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາຘິໂຕ. ອິຘ ປນ ຐຕ຺ວາ ປຏິປາຏິຍາ ສຕ຺ຕ ສຕ຺ຕາຫານິ ທສ຺ເສຕພ຺ພານີຕິ ເກຈິ ຕານິ ວິຕ຺ຖາຣຍິໍສຸ. ມຍໍ ປນ ຕານິ ຂນ຺ຘກປາເຐນ ອິມິສ຺ສາ ອຸທານປາຬິຍາ ອວິໂຣຘທສ຺ສນມຸເຂນ ປຣໂຕ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ. ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ອວຍວສມ຺ພນ຺ເຘ ສາມິວຈນໍ. ປຐມນ຺ຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ຠຄວາ ຫິ ຕສ຺ສາ ຣຕ຺ຕິຍາ ສກລມ຺ປິ ປຐມໍ ຍາມໍ ເຕເນວ ມນສິກາເຣນ ຍຸຕ຺ໂຕ ອໂຫສີຕິ.
ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມໍ. ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ຫິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ກຖມິທໍ ຊານິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ຠຄວໂຕ ວຈເນນ. ຠຄວຕາ ຫິ ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫານນ຺ທ, ເອເສວ ເຫຕຸ, ເອຕໍ ນິທານໍ, ເອສ ສມຸທໂຍ, ເອສ ປຈ຺ຈໂຍ ຊຣາມຣຓສ຺ສ, ຍທິທໍ ຊາຕິ…ເປ… ສງ຺ຂາຣານໍ, ຍທິທໍ ອວິຊ຺ຊາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໑໐໕ ອາທໂຍ) ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ເຫຕູຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຖາ ທ຺ວາທສ ປຈ຺ຈຍາ ທ຺ວາທສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາຕິ.
ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຏິມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ກາຣຓສມວາຍໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສຫິເຕ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ອຖ ວາ ປຏິຈ຺ຈ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພໍ ປຈ຺ຈຍາຣຫຕໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຄນ຺ຕ຺ວາ ນ ວິນາ ເຕນ ສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ເຈຕ຺ຖ ສມຸປ຺ປາທປທຏ຺ຐານວຈນວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາຍຸຕ຺ໂຕ ເຫຕຸ, ນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ປຈ຺ເຈຕຸໍ ອຣຫນ຺ຕິ ນໍ ປຓ຺ຑິຕາຕິ ປຏິຈ຺ໂຈ, ສມ຺ມາ ສຍເມວ ວາ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ສມຸປ຺ປາໂທ, ປຏິຈ຺ໂຈ ຈ ໂສ ສມຸປ຺ປາໂທ ຈາຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.
ອນຸໂລມນ຺ຕິ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ ອວິຊ຺ຊາທິໂກ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ອຕ຺ຕນາ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈກຣຓໂຕ ອນຸໂລໂມຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນ຺ຕໍ ປາເປຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປວຕ຺ຕິຍາ ວາ ອນຸໂລມໂຕ ອນຸໂລໂມ, ຕໍ ອນຸໂລມໍ. ສາຘຸກໍ ມນສາກາສີຕິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ມນສິ ອກາສິ. ໂຍ ໂຍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສ຺ສ ຍຖາ ຍຖາ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍາທິນາ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ອວິປຣີຕໍ ອປຣິຫາເປຕ຺ວາ ອນວເສສໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ ຈິຕ຺ເຕ ອກາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ປນ ຠຄວາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທານຸໂລມໍ ມນສາກາສິ, ຕໍ ສງ຺ເຂເປນ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.
ຕຕ຺ຖ ອິຕີຕິ ເອວໍ, ອເນນ ປກາເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອວິຊ຺ຊາທິເກ ປຈ຺ຈເຍ ສຕິ ອິທໍ ສງ຺ຂາຣາທິກໍ ຜລໍ ໂຫຕິ. ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອິມສ຺ສ ອວິຊ຺ຊາທິກສ຺ສ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ສງ຺ຂາຣາທິກໍ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມສ຺ມິໍ ອສຕິ ອິທໍ ນ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ອຠາເວ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ອຠາວສ຺ສ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ນິໂຣເຘ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ຈ ທຸຕິຍຕຕິຍສຸຕ຺ຕວຈເນນ ເອຕສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຍລກ຺ຂເຓ ນິຍໂມ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ – ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ເອວ, ນາສຕິ. ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ເອວ, ນານຸປ຺ປາທາ. ອນິໂຣຘາ ເອວ, ນ ນິໂຣຘາຕິ. ເຕເນຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ອນ຺ໂຕຄຘນິຍມໍ ອິຘ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິໂຣໂຘຕິ ຈ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ວິຣາຄາຘິຄເມນ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາໂທ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ຕ຺ເວວ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິ. ນິໂຣຘນິໂຣຘີ ຈ ອຸປ຺ປາທນິໂຣຘີຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ.
ເຕເນຕໍ ທສ຺ເສຕິ – ອນິໂຣໂຘ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ, ໂສ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິຠາໂວຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທເມວ ຫິ ລກ຺ຂຓໍ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ‘‘ອິມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ປເຣນ ປຸຣິມໍ ວິເສສິຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ນ ຘຣມານຕໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ມຄ຺ເຄນ ອນິຣຸທ຺ຘຠາວຎ຺ຈາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ອສຕິ ອິທໍ ນ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ທ຺ວິຘາປິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ນິທ຺ເທສໍ ວທນ຺ເຕນ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍ ຕ຺ເວວ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິນາ ນິໂຣໂຘ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິຠາໂວປິ ນິໂຣໂຘ ເອວາຕິ ນຕ຺ຖິຠາວວິຣຸທ຺ໂຘ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ອນິໂຣໂຘຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ອນິໂຣຘສງ຺ຂາເຕນ ອຕ຺ຖິຠາເວນ ອຸປ຺ປາທໍ ວິເສເສຕິ. ຕໂຕ ນ ອິຘ ອຕ຺ຖິຠາວມຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອຖ ໂຂ ອນິໂຣຘສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ຈາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕຕິ. ເອວເມຕໍ ລກ຺ຂຓທ຺ວຍວຈນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາເວນ ສາຕ຺ຖກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.
ໂກ ປນາຍໍ ອນິໂຣໂຘ ນາມ, ໂຍ ‘‘ອຕ຺ຖິຠາໂວ, ອຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ອປ຺ປຫີນຠາໂວ ຈ, ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຜລາຣຫຕາປຫາເນຫິ ຜລານຸປ຺ປາທນາຣຫຕາ ຈ. ເຍ ຫິ ປຫາຕພ຺ພາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ເຕສໍ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອສມຸຄ຺ຆາຏິຕຠາໂວ ຈ. ເຍ ປນ ນ ປຫາຕພ຺ພາ ກຸສລາພ຺ຍາກຕາ ຘມ຺ມາ, ຍານິ ເຕສຸ ສໍໂຍຊນານິ ອຂີຓາສວານໍ ເຕສໍ ອປຣິກ຺ຂີຓຕາ ຈ. ອສມຸຄ຺ຆາຏິຕານຸສຍຕາຍ ຫິ ສສໍໂຍຊນາ ຂນ຺ຘປ຺ປວຕ຺ຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ –
‘‘ຍາຍ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອວິຊ຺ຊາຍ ນິວຸຕສ຺ສ ພາລສ຺ສ ຍາຍ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຍໍ ກາໂຍ ສມຸທາຄໂຕ, ສາ ເຈວ ອວິຊ຺ຊາ ພາລສ຺ສ ອປ຺ປຫີນາ, ສາ ຈ ຕຓ຺ຫາ ອປຣິກ຺ຂີຓາ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາໂລ ອຈຣິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍ, ຕສ຺ມາ ພາໂລ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ກາຍູປໂຄ ໂຫຕິ, ໂສ ກາຍູປໂຄ ສມາໂນ ນ ປຣິມຸຈ຺ຈຕິ ຊາຕິຍາ ຊຣາມຣເຓນາ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໙).
ຂີຓສໍໂຍຊນານໍ ປນ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຠາວໂຕ ສງ຺ຂາຣານໍ, ຕຓ຺ຫຸປາທານານໍ ອຠາວໂຕ ອຸປາທານຠວານໍ ອສມ຺ຠໂວຕິ ວຏ຺ຏສ຺ສ ອຸປຈ຺ເຉໂທ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສຕີຕິ. ເຕເນວາຫ –
‘‘ຉນ຺ນໍ ຕ຺ເວວ, ຜຄ຺ຄຸຓ, ຜສ຺ສາຍຕນານໍ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ ຜສ຺ສນິໂຣໂຘ, ຜສ຺ສນິໂຣຘາ ເວທນານິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒).
ນ ຫິ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາຘິຄມໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານາ ສຬາຍຕນາທີນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ນຕ຺ຖິຕາ ນິໂຣຘສທ຺ທວຈນີຍຕາ ຂີຓສໍໂຍຊນຕາຕິ ນິໂຣໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ອປິຈ ຈິຣກຕມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຜລຕາຍ ອປ຺ປຫີນາຫາຣຕາຍ ຈ ຜລາຣຫໍ ສນ຺ຕໍ ເອວ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຜລໍ, ນາປິ ປຫີນາຫາຣນ຺ຕິ. ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍານໍ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທີນໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຜລາຣຫຠາໂວ ອນິໂຣໂຘຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ອນິຣຸທ຺ຘຠາເວເນວ ຫິ ເຍນ ວິນາ ຜລໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ຕໍ ກາຣຓໍ ອຕີຕນ຺ຕິປິ ອິມສ຺ມິໍ ສຕີຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕເຍວ ຈ ອວຸສິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອນາປນ຺ໂນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປາໂທ ກາລເຠທໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ອນິວຕ຺ຕນາຍ ເອວ ອິມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ອວເສສປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອວິຊ຺ຊມານສ຺ສປິ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ວິຍ ປເຄວ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ຍາ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິອຠິມຸຂຕາ, ສາ ອິມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ຕໂຕ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຕທວຕ຺ຖໍ ກາຣຓໍ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນຠາເວນ ອຸຏ຺ຐິຕໍ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ອຕທວຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕທວຕ຺ຖຕາ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ຕຕ຺ຖ ສຕີຕິ ອິມິນາ ວິຊ຺ຊມານຕາມຕ຺ເຕນ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ວທນ຺ໂຕ ອພ຺ຍາປາຣຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ. ອຸປ຺ປາທາຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອສພ຺ພກາລຠາວິຕໍ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິອຠິມຸຂຕຎ຺ຈ ທີເປນ຺ໂຕ ອນິຈ຺ຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ສຕິ, ນາສຕິ, ອຸປ຺ປາທາ, ນ ນິໂຣຘາ’’ຕິ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ເຖຫິ ຠຸມ຺ມນິສ຺ສກ຺ກວຈເນຫິ ສມຕ຺ຖິຕໍ ນິທານສມຸທຍຊາຕິປຠວຠາວໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ. ເຫຕຸອຕ຺ຖຕາ ເຈຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈເນ ຍສ຺ສ ຠາເວ ຕທວິນາຠາວິຜລສ຺ສ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ, ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ ຍຖາ ‘‘ອຘນານໍ ຘເນ ອນນຸປ຺ປທີຍມາເນ ທາລິທ຺ທິຍໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອຄມາສີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໙໑) ຈ ‘‘ນິປ຺ຜນ຺ເນສຸ ສສ຺ເສສຸ ສຸຠິກ຺ຂໍ ຊາຍຕີ’’ຕິ ຈ. ນິສ຺ສກ຺ກວຈນສ຺ສາປິ ເຫຕຸອຕ຺ຖຕາ ຜລສ຺ສ ປຠເວ ປກຕິຍຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕິໂຕ ຍຖາ ‘‘ກລລາ ໂຫຕິ ອພ຺ພຸທໍ, ອພ຺ພຸທາ ຊາຍຕີ ເປສີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໕) ຈ ‘‘ຫິມວຕາ ຄງ຺ຄາ ປຠວນ຺ຕິ, ສິງ຺ຄໂຕ ສໂຣ ຊາຍຕີ’’ຕິ ຈ. ອວິຊ຺ຊາທິຠາເວ ຈ ຕທວິນາຠາເວນ ສງ຺ຂາຣາທິຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ, ອວິຊ຺ຊາທີຫິ ຈ ສງ຺ຂາຣາທໂຍ ປຠວນ຺ຕິ ປກຣິຍນ຺ຕິ ຈາຕິ ເຕ ເຕສໍ ປຠໂວ ປກຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖໍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ’’ຕິ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມນິສ຺ສກ຺ກນິທ຺ເທສາ ກຕາຕິ.
ຍສ຺ມາ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂເປນ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິໂກ ນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ອຸປ຺ປາໂທ ຈ ເຕສໍ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ນ ຫິ ອນິຣຸທ຺ຘຕາສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ອຸປ຺ປາທຎ຺ຈ ອນິວຕ຺ຕສຠາວຕາສງ຺ຂາຕໍ ອຸທຍາວຕ຺ຖຕາສງ຺ຂາຕໍ ວາ ‘‘ສຕິ ເອວ, ນາສຕິ, ອຸປ຺ປາທາ ເອວ, ນ ນິໂຣຘາ’’ຕິ ອນ຺ໂຕຄຘນິຍເມຫິ ວຈເນຫິ ອຠິຫິຕໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ອຸປ຺ປາໂທ ຈ ປຈ຺ຈຍຠາໂວຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຍປິ ປຏ຺ຐາເນ ອາຄຕາ ເຫຕຸອາທໂຍ ຈຕຸວີສຕິ ປຈ຺ຈຍາ, ເຕປິ ເອຕສ຺ເສວ ປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ວິເສສາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິຕິ ຍຖາ ວິຕ຺ຖາເຣນ ອນຸໂລມໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ມນສິ ອກາສິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ‘‘ຍທິທໍ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.
ຕຕ຺ຖ ຍທິທນ຺ຕິ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ສ ໂຍ ອຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາຕິອາທີສຸ ອວິນ຺ທິຍໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທິໍ ວິນ຺ທຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ວິນ຺ທິຍໍ ກາຍສຸຈຣິຕາທິໍ ນ ວິນ຺ທຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ຘມ຺ມານໍ ອວິປຣີຕສຠາວໍ ອວິທິຕໍ ກໂຣຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ອນ຺ຕວິຣຫິເຕ ສໍສາເຣ ຠວາທີສຸ ສຕ຺ເຕ ຊວາເປຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ອວິຊ຺ຊມາເນສຸ ຊວຕິ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ນ ຊວຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ວິຊ຺ຊາຍ ປຏິປກ຺ຂາຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ສາ ‘‘ທຸກ຺ເຂ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຏິຈ຺ຈ ນ ວິນາ ຜລໍ ເອຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາຕິ ປຈ຺ຈໂຍ, ອຸປກາຣກຕ຺ໂຖ ວາ ປຈ຺ຈໂຍ. ອວິຊ຺ຊາ ຈ ສາ ປຈ຺ຈໂຍ ຈາຕິ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ. ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ສງ຺ຂາຣາ, ໂລກິຍກຸສລາກຸສລເຈຕນາ, ສາ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ຕິວິຘາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕໍ ໂລກິຍວິປາກວິຎ຺ຎາຓວເສນ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສວິຘໍ. ນມຕີຕິ ນາມໍ, ເວທນາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍໍ. ຣຸປ຺ປຕີຕິ ຣູປໍ, ຠູຕຣູປໍ ຈກ຺ຂາທິອຸປາທາຣູປຎ຺ຈ. ອາຍຕຕິ ອາຍຕຎ຺ຈ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ນຍຕີຕິ ອາຍຕນໍ. ຜຸສຕີຕິ ຜສ຺ໂສ. ເວທຍຕີຕິ ເວທນາ. ອິທມ຺ປິ ທ຺ວຍໍ ທ຺ວາຣວເສນ ຉພ຺ພິຘໍ, ວິປາກວເສນ ຄຫເຓ ຉຕ຺ຕິໍສວິຘໍ. ປຣິຕສ຺ສຕີຕິ ຕຓ຺ຫາ, ສາ ກາມຕຓ຺ຫາທິວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ຕິວິຘາ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຏ຺ຐຸຕ຺ຕຣສຕວິຘາ ຈ. ອຸປາທີຍຕີຕິ ອຸປາທານໍ, ຕໍ ກາມຸປາທານາທິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ. ຠວຕິ ຠາວຍຕິ ຈາຕິ ຠໂວ, ໂສ ກມ຺ມູປປຕ຺ຕິເຠທໂຕ ທຸວິໂຘ. ຊນນໍ ຊາຕິ. ຊີຣຓໍ ຊຣາ. ມຣນ຺ຕິ ເຕນາຕິ ມຣຓໍ. ໂສຈນໍ ໂສໂກ. ປຣິເທວນໍ ປຣິເທໂວ. ທຸກ຺ຂຍຕີຕິ ທຸກ຺ຂໍ, ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິວເສນ ທ຺ເວຘາ ຂຓຕີຕິ ທຸກ຺ຂໍ. ທຸມນສ຺ສ ຠາໂວ ໂທມນສ຺ສໍ. ຠຸໂສ ອາຍາໂສ ອຸປາຍາໂສ. ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ໂສກາທີຫິເຍວ, ອຖ ໂຂ ສພ຺ພປເທຫິ ‘‘ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນວວຕ຺ຖານໍ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ເອສ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ.
ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎາຓລກ຺ຂຓາ ອວິຊ຺ຊາ, ສມ຺ໂມຫນຣສາ, ຉາທນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ອາສວປທຏ຺ຐານາ. ອຠິສງ຺ຂຣຓລກ຺ຂຓາ ສງ຺ຂາຣາ, ອາຍູຫນຣສາ, ສໍວິທຫນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ອວິຊ຺ຊາປທຏ຺ຐານາ. ວິຊານນລກ຺ຂຓໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ປຸພ຺ພງ຺ຄມຣສໍ, ປຏິສນ຺ຘິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ສງ຺ຂາຣປທຏ຺ຐານໍ, ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓປທຏ຺ຐານໍ ວາ. ນມນລກ຺ຂຓໍ ນາມໍ, ສມ຺ປໂຍຄຣສໍ, ອວິນິພ຺ໂຠຄປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ວິຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານໍ. ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ ຣູປໍ, ວິກິຣຓຣສໍ, ອປ຺ປເຫຍ຺ຍຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ວິຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານໍ. ອາຍຕນລກ຺ຂຓໍ ສຬາຍຕນໍ, ທສ຺ສນາທິຣສໍ, ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ນາມຣູປປທຏ຺ຐານໍ. ຜຸສນລກ຺ຂໂຓ ຜສ຺ໂສ, ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣໂສ, ສງ຺ຄຕິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ, ສຬາຍຕນປທຏ຺ຐາໂນ. ອນຸຠວນລກ຺ຂຓາ ເວທນາ, ວິສຍຣສສມ຺ໂຠຄຣສາ, ສຸຂທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ຜສ຺ສປທຏ຺ຐານາ. ເຫຕຸຠາວລກ຺ຂຓາ ຕຓ຺ຫາ, ອຠິນນ຺ທນຣສາ, ອຕິຕ຺ຕິຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ເວທນາປທຏ຺ຐານາ. ຄຫຓລກ຺ຂຓໍ ອຸປາທານໍ, ອມຸຎ຺ຈນຣສໍ, ຕຓ຺ຫາທຬ຺ຫຕ຺ຕທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ຕຓ຺ຫາປທຏ຺ຐານໍ. ກມ຺ມກມ຺ມຜລລກ຺ຂໂຓ ຠໂວ, ຠວນຠາວນຣໂສ, ກຸສລາກຸສລາພ຺ຍາກຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ, ອຸປາທານປທຏ຺ຐາໂນ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາ ຊາຕິ, ນິຍ຺ຍາຕນຣສາ, ອຕີຕຠວໂຕ ອິຘຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ, ທຸກ຺ຂວິຈິຕ຺ຕຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ວາ. ຂນ຺ຘປຣິປາກລກ຺ຂຓາ ຊຣາ, ມຣຓູປນຍນຣສາ, ໂຍພ຺ພນວິນາສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ຈຸຕິລກ຺ຂຓໍ ມຣຓໍ, ວິສໍໂຍຄຣສໍ, ຄຕິວິປ຺ປວາສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ອນ຺ໂຕນິຊ຺ຌານລກ຺ຂໂຓ ໂສໂກ, ເຈຕໂສ ນິຊ຺ຌານຣໂສ, ອນຸໂສຈນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ລາລປ຺ປນລກ຺ຂໂຓ ປຣິເທໂວ, ຄຸຓໂທສປຣິກິຕ຺ຕນຣໂສ, ສມ຺ຠມປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ກາຍປີຬນລກ຺ຂຓໍ ທຸກ຺ຂໍ, ທຸປ຺ປຎ຺ຎານໍ ໂທມນສ຺ສກຣຓຣສໍ, ກາຍິກາພາຘປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ຈິຕ຺ຕປີຬນລກ຺ຂຓໍ ໂທມນສ຺ສໍ, ມໂນວິຆາຕນຣສໍ, ມານສພ຺ຍາຘິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ຈິຕ຺ຕປຣິທຫນລກ຺ຂໂຓ ອຸປາຍາໂສ, ນິຕ຺ຖຸນນຣໂສ, ວິສາທປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ເອວເມເຕ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ລກ຺ຂຓາທິໂຕປິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ສພ຺ພາກາຣສມ຺ປນ຺ນໍ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍາ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໒໒໕) ວິຠງ຺ຄຏ຺ຐກຖາຍ ຄເຫຕພ຺ໂພ.
ເອວນ຺ຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ນິທສ຺ສນໍ, ເຕນ ອວິຊ຺ຊາທີເຫວ ກາຣເຓຫິ, ນ ອິສ຺ສຣນິມ຺ມານາທີຫີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ. ເກວລສ຺ສາຕິ ອສມ຺ມິສ຺ສສ຺ສ ສກລສ຺ສ ວາ. ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສາຕິ ທຸກ຺ຂສມູຫສ຺ສ, ນ ສຕ຺ຕສ຺ສ, ນາປິ ຊີວສ຺ສ, ນາປິ ສຸຠສຸຂາທີນໍ. ສມຸທໂຍ ໂຫຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ສມ຺ຠວຕິ.
ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາຕິ ຍ຺ວາຍໍ ອວິຊ຺ຊາທິວເສນ ສງ຺ຂາຣາທິກສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ສພ຺ພາກາເຣນ ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາ. ຕາຍໍ ເວລາຍນ຺ຕິ ຕາຍໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິທິຕເວລາຍໍ. ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີຕິ ອິມໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວິທິເຕ ເຫຕຸໂນ ຈ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ປຊານນາຍ ອານຸຠາວທີປກໍ ‘‘ຍທາ ຫເວ ປາຕຸຠວນ຺ຕີ’’ຕິອາທິກໍ ໂສມນສ຺ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຎາຓສມຸຏ຺ຐານໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ, ອຕ຺ຕມນວາຈໍ ນິຈ຺ຉາເຣສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.
ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍທາຕິ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ. ຫເວຕິ ພ຺ຍຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຫເວຕິ ອາຫເວ ຍຸທ຺ເຘ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ‘‘ໂຍເຘຖ ມາຣໍ ປຎ຺ຎາວຸເຘນາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໔໐) ວຈນໂຕ ກິເລສມາເຣນ ຍຸຊ຺ຌນສມເຍຕິ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປາຕຸຠວນ຺ຕີຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຘມ຺ມາຕິ ອນຸໂລມປຈ຺ຈຍາກາຣປຏິເວຘສາຘກາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ. ອຖ ວາ ປາຕຸຠວນ຺ຕີຕິ ປກາເສນ຺ຕິ, ອຠິສມຍວເສນ ພ຺ຍຕ຺ຕາ ປາກຏາ ໂຫນ຺ຕິ. ຘມ຺ມາຕິ ຈຕຸອຣິຍສຈ຺ຈຘມ຺ມາ, ອາຕາໂປ ວຸຈ຺ຈຕິ ກິເລສສນ຺ຕາປນຏ຺ເຐນ ວີຣິຍໍ. ອາຕາປິໂນຕິ ສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍວໂຕ. ຌາຍໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌາເນນ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌາເນນ ຌາຍນ຺ຕສ຺ສ. ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສາຕິ ພາຫິຕປາປສ຺ສ ຂີຓາສວສ຺ສ. ອຖສ຺ສ ກງ຺ຂາ ວປຍນ຺ຕິ ສພ຺ພາຕິ ອຖສ຺ສ ເອວໍ ປາຕຸຠູຕຘມ຺ມສ຺ສ ຍາ ເອຕາ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຜຸສຕີຕິ. ໂນ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫຕິ ຠຄວາ ອໂວຈາ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒) ນເຍນ, ‘‘ກຕມໍ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ຊຣາມຣຓໍ, ກສ຺ສ ຈ ປນິທໍ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ. ໂນ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫຕິ ຠຄວາ ອໂວຈາ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໓໕) ນເຍນ ປຈ຺ຈຍາກາເຣ ກງ຺ຂາ ວຸຕ຺ຕາ, ຍາ ຈ ປຈ຺ຈຍາກາຣສ຺ເສວ ອປ຺ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ‘‘ອໂຫສິໍ ນຸ ໂຂ ອຫໍ ອຕີຕມທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ໂສຬສ ກງ຺ຂາ ອາຄຕາ. ຕາ ສພ຺ພາ ວປຍນ຺ຕິ ອປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ຍໂຕ ປຊານາຕິ ສເຫຕຸຘມ຺ມໍ, ຍສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາທິເກນ ເຫຕຸນາ ສເຫຕຸກໍ ອິມໍ ສງ຺ຂາຣາທິກໍ ເກວລໍ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມໍ ປຊານາຕິ ອຎ຺ຎາສິ ປຏິວິຊ຺ຌີຕິ.
ກທາ ປນສ຺ສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມາ ວາ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ປກາເສນ຺ຕິ ວາ? ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຎາເຓສຸ. ຕຕ຺ຖ ວິປສ຺ສນາຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຕິອາທໂຍ ວິປສ຺ສນາຎາຓຎ຺ຈ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍສຸ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານວເສນ ສຸຠສຎ຺ຎາທິເກ ປຊຫນ຺ຕາ ກາຍານຸປສ຺ສນາທິວເສນ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ເຕ ນິພ຺ພານມາລມ຺ພິຕ຺ວາ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຏິປກ຺ເຂ ປຊຫນ຺ຕາ ຈຕູສຸປິ ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ ອສມ຺ໂມຫປ຺ປຏິເວຘສາຘນວເສນ ສກິເທວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເອວໍ ຕາເວຕ຺ຖ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ປາຕຸຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ອຣິຍສຈ຺ຈຘມ຺ມານໍ ປນ ໂລກິຍານໍ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ວິປສ຺ສນາຍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ, ໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາວເສນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ນິໂຣຘສຈ຺ຈສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຠິສມຍວເສນ, ສພ຺ເພສມ຺ປິ ກິຈ຺ຈາຠິສມຍວເສນ ປາກຏຠາວໂຕ ປກາສນຏ຺ເຐນ ປາຕຸຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ອິຕິ ຠຄວາ ສຕິປິ ສພ຺ພາກາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓສ຺ສ ປາກຏຠາເວ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທມຸເຂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວສສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ນິປຸຓຄມ຺ຠີຣສຸທຸທ຺ທສຕາຍ ປຈ຺ຈຍາກາຣສ຺ສ ຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນພລວໂສມນສ຺ໂສ ປຏິປກ຺ຂສມຸຈ຺ເຉທວິຠາວເນນ ສທ຺ຘິໍ ອຕ຺ຕໂນ ຕທຠິສມຍານຸຠາວທີປກເມເວຕ຺ຖ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີຕິ.
ອຍມ຺ປິ ອຸທາໂນ ວຸຕ຺ໂຕ ຠຄວຕາ ອິຕິ ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ອຍໍ ປາຬິ ເກສຸຈິເຍວ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຍມ຺ປີຕິ ປິສທ຺ໂທ ‘‘ອິທມ຺ປິ ພຸທ຺ເຘ ຣຕນໍ ປຓີຕໍ, ອຍມ຺ປິ ປາຣາຊິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ເຕນ ອຸປຣິມໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອຍໍ ວຸຕ຺ຕສທ຺ໂທ ເກໂສຫາຣຓວປ຺ປນວາປສມີກຣຓຊີວິຕວຸຕ຺ຕິປມຸຕ຺ຕຠາວປາວຈນຠາເວນ ປວຕ຺ຕນ ອຊ຺ເຌນກຖນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຕຖາ ເຫສ ‘‘ກາປຏິໂກ ມາຓໂວ ທຫໂຣ ວຸຕ຺ຕສິໂຣ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໔໒໖) ເກໂສຫາຣເຓ ອາຄໂຕ.
‘‘ຄາໂວ ຕສ຺ສ ປຊາຍນ຺ຕິ, ເຂຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຣູຫຕິ;
ວຸຕ຺ຕານໍ ຜລມສ຺ນາຕິ, ໂຍ ມິຕ຺ຕານໍ ນ ທຸພ຺ຠຕີ’’ຕິ. –
ອາທີສຸ (ຊາ. ໒.໒໒.໑໙) ວປ຺ປເນ. ‘‘ໂນ ຈ ໂຂ ປຏິວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໘໙) ອຏ຺ຐທຓ຺ຑກາທີຫິ ວາປສມີກຣເຓ. ‘‘ປນ຺ນໂລໂມ ປຣທຕ຺ຕວຸຕ຺ໂຕ ມິຄຠູເຕນ ເຈຕສາ ວິຫຣາມີ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໓໓໒) ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ປຓ຺ຑຸປລາໂສ ພນ຺ຘນາ ປວຸຕ຺ໂຕ ອຠພ຺ໂພ ຫຣິຕຕ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໙໒) ພນ຺ຘນໂຕ ປມຸຕ຺ຕຠາເວ. ‘‘ຄີຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ສມີຫິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໘໕) ປາວຈນຠາເວນ ປວຕ຺ຕິເຕ. ‘‘ວຸຕ຺ໂຕ ປາຣາຍໂຓ’’ຕິອາທີສຸ ອຊ຺ເຌເນ. ‘‘ວຸຕ຺ຕໍ ໂຂ ປເນຕໍ ຠຄວຕາ ‘ຘມ຺ມທາຍາທາ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠວຖ, ມາ ອາມິສທາຍາທາ’’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໐) ກຖເນ. ອິຘາປິ ກຖເນ ເອວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ເຕນ ອຍມ຺ປິ ອຸທາໂນ ຠາສິໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕີຕິ ເອວໍ. ເມ ສຸຕນ຺ຕິ ປທທ຺ວຍສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ນິທານວຓ຺ຓນາຍໍ ສພ຺ພາກາຣໂຕ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ. ປຸພ຺ເພ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ນິທານວເສນ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ອິຘ ນິຄມນວເສນ ‘‘ອິຕິ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ປຸນ ວຸຕ຺ໂຕ. ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ຫິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຸນ ວຈນໍ ນິຄມນນ຺ຕິ. ອິຕິສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສມານຕ຺ຖຕາຍ ‘‘ເອວໍ ເມ ສຸຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຍ, ອຕ຺ຖໂຍຊນາ ຈ ອິຕິວຸຕ຺ຕກວຓ຺ຓນາຍ ອມ຺ເຫຫິ ປກາສິຕາເຍວາຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ.
ປຣມຕ຺ຖທີປນິຍາ ຂຸທ຺ທກນິກາຍຏ຺ຐກຖາຍ
ອຸທານສໍວຓ຺ຓນາປຐມໂພຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໒. ທຸຕິຍໂພຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໒. ທຸຕິເຍ ປຏິໂລມນ຺ຕິ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ ອວິຊ຺ຊາທິໂກເຍວ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣເຘນ ນິຣຸຊ຺ຌມາໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ອກຣຓໂຕ ປຏິໂລໂມຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປວຕ຺ຕິຍາ ວາ ວິໂລມນໂຕ ປຏິໂລໂມ, ອນ຺ຕໂຕ ປນ ມຊ຺ຌໂຕ ວາ ປຏ຺ຐາຍ ອາທິໍ ປາເປຕ຺ວາ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອິໂຕ ອຎ຺ເຎນຕ຺ເຖເນຕ຺ຖ ປຏິໂລມຕາ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ປຏິໂລມນ຺ຕິ ຈ ‘‘ວິສມໍ ຈນ຺ທສູຣິຍາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ. ອິມສ຺ມິໍ ອສຕິ ອິທໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອວິຊ຺ຊາທິເກ ປຈ຺ຈເຍ ອສຕິ ມຄ຺ເຄນ ປຫີເນ ອິທໍ ສງ຺ຂາຣາທິກໍ ຜລໍ ນ ໂຫຕິ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ. ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອິມສ຺ສ ອວິຊ຺ຊາທິກສ຺ສ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ນິໂຣຘາ ມຄ຺ເຄນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາທິຕຕ຺ຕາ ອິທໍ ສງ຺ຂາຣາທິກໍ ຜລໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ນປ຺ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘາປິ ຍຖາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິເຍວ, ນາສຕິ, ອິມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ ເອວ, ນ ນິໂຣຘາ’’ຕິ ອນ຺ໂຕຄຘນິຍມຕາ ທສ຺ສິຕາ. ເອວໍ ອິມສ຺ມິໍ ອສຕິເຍວ, ນ ສຕິ, ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ເອວ, ນ ອຸປ຺ປາທາຕິ ອນ຺ໂຕຄຘນິຍມຕາລກ຺ຂຓາ ທສ຺ສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຐມໂພຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ.
ເອວໍ ຍຖາ ຠຄວາ ປຏິໂລມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ມນສິ ອກາສິ, ຕໍ ສງ຺ເຂເປນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິຕ຺ຖາເຣນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອວິຊ຺ຊາຍ ອນວເສສນິໂຣຘາ, ອນຸສຍປ຺ປຫານວເສນ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມຸຄ຺ຆາຏໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິປິ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ເຄຫິ ປຫີຍມານາ ອວິຊ຺ຊາ ອຈ຺ຈນ຺ຕສມຸຄ຺ຆາຏວເສເນວ ປຫີຍຕິ, ຕຖາປິ ນ ອນວເສສໂຕ ປຫີຍຕິ. ອປາຍຄາມິນິຍາ ຫິ ອວິຊ຺ຊາ ປຐມມຄ຺ເຄນ ປຫີຍຕິ. ຕຖາ ສກິເທວ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຈ ອນຣິຍຠູມິຍໍ ອຸປປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາ ຍຖາກ຺ກມໍ ທຸຕິຍຕຕິຍມຄ຺ເຄຫິ ປຫີຍຕິ, ນ ອິຕຣາຕິ. ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄເນວ ຫິ ສາ ອນວເສສໍ ປຫີຍຕີຕິ. ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣໂຘ ໂຫຕິ. ເອວໍ ນິຣຸທ຺ຘານໍ ປນ ສງ຺ຂາຣານໍ ນິໂຣຘາ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ວິຎ຺ຎາຓາທີນຎ຺ຈ ນິໂຣຘາ ນາມຣູປາທີນິ ນິຣຸທ຺ຘານິ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສງ຺ຂາຣນິໂຣຘາ ວິຎ຺ຎາຓນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ເອວເມຕສ຺ສ ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.
ອປິເຈຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ, ສງ຺ຂາຣນິໂຣຘາ ວິຎ຺ຎາຓນິໂຣໂຘ’’ຕິ ເອຕ຺ຕາວຕາປິ ສກລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອນວເສສໂຕ ນິໂຣໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ, ຕຖາປິ ຍຖາ ອນຸໂລເມ ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ ໂຍ ໂຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ໂມ ນ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອວາຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ…ເປ… ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມສ຺ສ ອຠາເວ ໂສ ໂສ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ໂມ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິຘ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ, ສງ຺ຂາຣນິໂຣຘາ ວິຎ຺ຎາຓນິໂຣໂຘ…ເປ… ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ອນຸໂລເມ ວິຍ ກາລຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣຘທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ອນາຄຕສ຺ເສວ ຫິ ອຣິຍມຄ຺ຄຠາວນາຍ ອສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄຠາວນາຍ ນິໂຣໂຘ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ ອຍມ຺ປິ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາຕິ ຍ຺ວາຍໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາທິວເສນ ສງ຺ຂາຣາທິກສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ສພ຺ພາກາເຣນ ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາ. ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວິທິເຕ ‘‘ອວິຊ຺ຊານິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິ ເອວໍ ປກາສິຕສ຺ສ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ຂຍສ຺ສ ອວໂພຘານຸຠາວທີປກໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.
ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘສງ຺ຂາຕໍ ຂຍໍ ອເວທິ ອຎ຺ຎາສິ ປຏິວິຊ຺ຌິ, ຕສ຺ມາ ເອຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອາຕາປິໂນ ຌາຍໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມາ ວາ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ປກາເສນ຺ຕິ ວາ. ອຖ ຍາ ປຈ຺ຈຍນິໂຣຘສ຺ສ ສມ຺ມາ ອວິທິຕຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທາ ກງ຺ຂາ, ຕາ ສພ຺ພາປິ ວປຍນ຺ຕິ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.
ທຸຕິຍໂພຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.
໓. ຕຕິຍໂພຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ
໓. ຕຕິເຍ ອນຸໂລມປຏິໂລມນ຺ຕິ ອນຸໂລມຎ຺ຈ ປຏິໂລມຎ຺ຈ, ຍຖາວຸຕ຺ຕອນຸໂລມວເສນ ເຈວ ປຏິໂລມວເສນ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຈ ປຸພ຺ເພປິ ອນຸໂລມວເສນ ປຏິໂລມວເສນ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ ມນສິກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕທ຺ວເຍ ວຸຕ຺ຕາ, ອິຘ ກສ຺ມາ ປຸນປິ ຕທຸຠຍວເສນ ມນສິກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ຕທຸຠຍວເສນ ຕຕິຍວາຣໍ ຕຕ຺ຖ ມນສິກາຣສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ. ກຖໍ ປນ ຕທຸຠຍວເສນ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ຕິໂຕ? ນ ຫິ ສກ຺ກາ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ອນຸໂລມປຏິໂລມໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ມນສິກາຣໍ ປວຕ຺ເຕຕຸນ຺ຕິ? ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ‘‘ຕທຸຠຍໍ ເອກຊ຺ຌໍ ມນສາກາສີ’’ຕິ, ອຖ ໂຂ ວາເຣນ. ຠຄວາ ຫິ ປຐມໍ ອນຸໂລມວເສນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ຕທນຸຣູປໍ ປຐມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ປຏິໂລມວເສນ ຕໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ຕທນຸຣູປເມວ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ. ຕຕິຍວາເຣ ປນ ກາເລນ ອນຸໂລມໍ ກາເລນ ປຏິໂລມໍ ມນສິກຣຓວເສນ ອນຸໂລມປຏິໂລມໍ ມນສິ ອກາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອນຸໂລມປຏິໂລມນ຺ຕິ ອນຸໂລມຎ຺ຈ ປຏິໂລມຎ຺ຈ, ຍຖາວຸຕ຺ຕອນຸໂລມວເສນ ເຈວ ປຏິໂລມວເສນ ຈາ’’ຕິ. ອິມິນາ ມນສິກາຣສ຺ສ ປຄຸຓພລວຠາໂວ ຈ ວສີຠາໂວ ຈ ປກາສິໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອນຸໂລມໍ ມນສິ ກຣິສ຺ສາມິ, ປຏິໂລມໍ ມນສິ ກຣິສ຺ສາມິ, ອນຸໂລມປຏິໂລມໍ ມນສິ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕານໍ ປຸພ຺ພາໂຠຄານໍ ວເສນ ເນສໍ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ.
ຕຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາຍ ຕ຺ເວວາຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ຕຸ ເອວ. ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາຕິ ວິຣາຄສງ຺ຂາເຕນ ມຄ຺ເຄນ ອເສສນິໂຣຘາ, ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ອນວເສສອນຸປ຺ປາທປ຺ປຫານາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘຕິ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນວເສສໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣໂຘ. ເຫຏ຺ຐິເມນ ຫິ ມຄ຺ຄຕ຺ຕເຍນ ເກຈິ ສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ເກຈິ ນ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ສາວເສສນິໂຣຘາ. ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ປນສ຺ສາ ອນວເສສນິໂຣຘາ ນ ເກຈິ ສງ຺ຂາຣາ ນ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ.
ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາຕິ ຍ຺ວາຍໍ ອວິຊ຺ຊາທິວເສນ ສງ຺ຂາຣາທິກສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ນິໂຣໂຘ ຈ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ສມຸທຍາ ນິໂຣຘາ ຈ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ສພ຺ພາກາເຣນ ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາ. ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີຕິ ອິທໍ ເຍນ ມຄ຺ເຄນ ໂຍ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທຍນິໂຣຘສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ໂຖ ກິຈ຺ຈວເສນ ອາຣມ຺ມຓກິຣິຍາຍ ຈ ວິທິໂຕ, ຕສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອານຸຠາວທີປກໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.
ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍທາ ຫເວ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ ຘມ຺ມາ ອາຕາປິໂນ ຌາຍໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ, ຕທາ ໂສ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເຕຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນຫິ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມຫິ ຍສ຺ສ ວາ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມາ ປາຕຸຠູຕາ, ເຕນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ວິຘູປຍໍ ຕິຏ຺ຐຕິ ມາຣເສນໍ, ‘‘ກາມາ ເຕ ປຐມາ ເສນາ’’ຕິອາທິນາ (ສຸ. ນິ. ໔໓໘; ມຫານິ. ໒໘; ຈູຬນິ. ນນ຺ທມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໔໗) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ມາຣເສນໍ ວິຘູປຍນ຺ໂຕ ວິຘເມນ຺ໂຕ ວິທ຺ຘໍເສນ຺ໂຕ ຕິຏ຺ຐຕິ. ກຖໍ? ສູຣິໂຍວ ໂອຠາສຍມນ຺ຕລິກ຺ຂໍ, ຍຖາ ສູຣິໂຍ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປຠາຍ ອນ຺ຕລິກ຺ຂໍ ໂອຠາເສນ຺ໂຕວ ອນ຺ຘກາຣໍ ວິຘເມນ຺ໂຕ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອວໍ ໂສປິ ຂີຓາສວພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ເຕຫິ ຘມ຺ເມຫິ ເຕນ ວາ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ໂຕວ ມາຣເສນໍ ວິຘູປຍນ຺ໂຕ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ.
ເອວໍ ຠຄວຕາ ປຐມໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣປຊານນສ຺ສ, ທຸຕິຍໍ ປຈ຺ຈຍກ຺ຂຍາຘິຄມສ຺ສ, ຕຕິຍໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອານຸຠາວປ຺ປກາສນານິ ອິມານິ ຕີຓິ ອຸທານານິ ຕີສຸ ຍາເມສຸ ຠາສິຕານິ. ກຕຣາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ? ອຠິສມ຺ໂພຘິໂຕ ສຕ຺ຕມາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ. ຠຄວາ ຫິ ວິສາຂປຸຓ຺ຓມາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຐມຍາເມ ປຸພ຺ເພນິວາສໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ມຊ຺ຌິມຍາເມ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໍ ວິໂສເຘຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມຍາເມ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາເທ ຎາຓໍ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ນານານເຍຫິ ເຕຠູມກສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ‘‘ອິທານິ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ປາປຸຓິ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕປ຺ປຕ຺ຕິສມນນ຺ຕຣເມວ ຈ ອຣຸໂຓ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉີຕິ. ຕໂຕ ເຕເນວ ປລ຺ລງ຺ເກນ ໂພຘິຣຸກ຺ຂມູເລ ສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມນ຺ໂຕ ສມ຺ປຕ຺ຕາຍ ປາຏິປທຣຕ຺ຕິຍາ ຕີສຸ ຍາເມສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ຍຖາກ຺ກມໍ ອິມານິ ອຸທານານິ ອຸທາເນສິ.
ຂນ຺ຘເກ ປນ ຕີສຸປິ ວາເຣສຸ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ອນຸໂລມປຏິໂລມໍ ມນສາກາສີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑) ອາຄຕຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘກຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຕີສຸປິ ຍາເມສຸ ເອວໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ປຐມໍ ອຸທານໍ ປຈ຺ຈຍາກາຣປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ, ທຸຕິຍໍ ນິພ຺ພານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນ, ຕຕິຍໍ ມຄ຺ຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓວເສນາຕິ ເອວໍ ອິມານິ ຠຄວາ ອຸທານານິ ອຸທາເນສີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຠຄວາ ຫິ ຐເປຕ຺ວາ ຣຕນຆຣສຕ຺ຕາຫໍ ເສເສສຸ ຉສຸ ສຕ຺ຕາເຫສຸ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ຘມ຺ມໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂປຏິສໍເວທີ ວິຫາສິ, ຣຕນຆຣສຕ຺ຕາເຫ ປນ ອຠິຘມ຺ມປຣິຈຍວເສເນວ ວິຫາສີຕິ.
ຕຕິຍໂພຘິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.