໕. ປຎ຺ຈມວຄ຺ໂຄ

໑. ສິຣິວຑ຺ຒຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ວິວຣມນຸປຕນ຺ຕິ ວິຊ຺ຊຸຕາຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ສິຣິວຑ຺ຒຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ກຸສລໍ ອຸປຈິນນ຺ໂຕ ອິໂຕ ເອກນວຸເຕ ກປ຺ເປ ວິປສ຺ສິສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ ວິປສ຺ສິໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ກິງ຺ກຓິປຸປ຺ເຜຫິ ປູຊໍ ກຕ຺ວາ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອປຣາປຣໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ສຸຄຕີສຸເຍວ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຣາຊຄເຫ ວິຠວສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ສິຣິວຑ຺ໂຒຕິສ຺ສ ນາມໍ ອໂຫສິ. ໂສ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ພິມ຺ພິສາຣສມາຄເມ ສຕ຺ຖຣິ ສທ຺ຘມ຺ເມ ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນປ຺ປສາໂທ ເຫຕຸສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ປພ຺ພຊິ. ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຈ ກຕປຸພ຺ພກິຈ຺ໂຈ ເວຠາຣປຓ຺ຑວປພ຺ພຕານໍ ອວິທູເຣ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ອຣຎ຺ຎາຍຕເນ ປພ຺ພຕຄຸຫາຍໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານມນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສມເຍ ມຫາ ອກາລເມໂຆ ອຸຏ຺ຐຫິ. ວິຊ຺ຊຸລ຺ລຕາ ປພ຺ພຕວິວຣໍ ປວິສນ຺ຕິໂຍ ວິຍ ວິຈຣນ຺ຕິ. ເຖຣສ຺ສ ຆມ຺ມປຣິຬາຫາຠິຠູຕສ຺ສ ສາຣຄພ຺ເຠຫິ ເມຆວາເຕຫິ ຆມ຺ມປຣິຬາໂຫ ວູປສມິ. ອຸຕຸສປ຺ປາຍລາເຠນ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ອໂຫສິ. ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໒໑.໑໐-໑໔) –

‘‘ກຎ຺ຈນຄ຺ຆິຍສງ຺ກາໂສ, ສພ຺ພຎ຺ຎູ ໂລກນາຍໂກ;

ໂອທກໍ ທຫໂມຄ຺ຄຍ຺ຫ, ສິນາຍິ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄໂລ.

‘‘ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ກິງ຺ກຓິໍ ປຸປ຺ຜໍ, ວິປສ຺ສິສ຺ສາຠິໂຣປຍິໍ;

ອຸທຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ ສຸມໂນ, ທ຺ວິປທິນ຺ທສ຺ສ ຕາທິໂນ.

‘‘ເອກນວຸຕິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ປຸປ຺ຜມຠິໂຣປຍິໍ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ພຸທ຺ຘປູຊາຍິທໍ ຜລໍ.

‘‘ສຕ຺ຕວີສຕິກປ຺ປມ຺ຫິ, ຣາຊາ ຠີມຣໂຖ ອຫຸ;

ສຕ຺ຕຣຕນສມ຺ປນ຺ໂນ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ມຫພ຺ພໂລ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎາປເທເສນ ອຕ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສຍໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນນ຺ໂຕ ‘‘ວິວຣມນຸປຕນ຺ຕິ ວິຊ຺ຊຸຕາ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໔໑. ຕຕ຺ຖ ວິວຣນ຺ຕິ ອນ຺ຕຣາ ເວມຊ຺ຌໍ. ອນຸປຕນ຺ຕີຕິ ອນຸລກ຺ຂເຓ ປຕນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ວິຊ຺ໂຊຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຊ຺ໂຊຕນເມວ ຫິ ວິຊ຺ຊຸລ຺ລຕານໍ ປວຕ຺ຕິ ນາມ. ອນຸ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ເຈຕ຺ຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ຍຖາ ‘‘ຣຸກ຺ຂມນຸວິຊ຺ໂຊຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ວິຊ຺ຊຸຕາຕິ ສເຕຣຕາ. ເວຠາຣສ຺ສ ຈ ປຓ຺ຑວສ຺ສ ຈາຕິ ເວຠາຣປພ຺ພຕສ຺ສ ຈ ປຓ຺ຑວປພ຺ພຕສ຺ສ ຈ ວິວຣມນຸປຕນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ນຄວິວຣຄໂຕຕິ ນຄວິວຣໍ ປພ຺ພຕຄຸຫໍ ອຸປຄໂຕ. ຌາຍຕີຕິ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌາເນນ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌາເນນ ຈ ຌາຍຕິ, ສມຖວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປນ຺ໂຕ ຠາເວຕິ. ປຸຕ຺ໂຕ ອປ຺ປຏິມສ຺ສ ຕາທິໂນຕິ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທິຘມ຺ມກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຣູປກາຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ອນຸປມສ຺ສ ອຸປມາຣຫິຕສ຺ສ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐາທີສຸ ຕາທິລກ຺ຂຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕາທິໂນ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ໂອຣສປຸຕ຺ໂຕ. ປຸຕ຺ຕວຈເນເນວ ເຈຕ຺ຖ ເຖເຣນ ສຕ຺ຖຸ ອນຸຊາຕຠາວທີປເນນ ອຎ຺ຎາ ພ຺ຍາກຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສິຣິວຑ຺ຒຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ຂທິຣວນິຍຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ຈາເລ ອຸປຈາເລຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ຂທິຣວນິຍເຣວຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕິ? ອຍໍ ກິຣ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ຫໍສວຕີນຄເຣ ຕິຕ຺ຖນາວິກກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມຫາຄງ຺ຄາຍ ປຍາຄຕິຕ຺ເຖ ຕິຕ຺ຖນາວາກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ເອກທິວສໍ ສສາວກສງ຺ຆໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ຄງ຺ຄາຕີຣໍ ອຸປຄຕໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ນາວາສງ຺ຆາຏໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ມຫນ຺ເຕນ ປູຊາສກ຺ກາເຣນ ປຣຕີຣໍ ປາເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ສຕ຺ຖາຣາ ອາຣຎ຺ຎການໍ ອຄ຺ຄຏ຺ຐາເນ ຐປິຍມານໍ ທິສ຺ວາ ຕທຕ຺ຖໍ ປຕ຺ຖນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ມຫາທານໍ ປວຕ຺ເຕສິ. ຠຄວາ ຈ ຕສ຺ສ ປຕ຺ຖນາຍ ອວຊ຺ຌຠາວໍ ພ຺ຍາກາສິ. ໂສ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ກຸສລໍ ກຕ຺ວາ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ມຄຘຣຏ຺ເຐ ນາລກຄາເມ ຣູປສາຣິຍາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕໍ ວຍປ຺ປຕ຺ຕໍ ມາຕາປິຕໂຣ ຆຣພນ຺ຘເນນ ພນ຺ຘິຕຸກາມາ ຊາຕາ. ໂສ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ປພ຺ພຊິຕຠາວໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ເຊຏ຺ຐຠາຕາ ອຍ຺ໂຍ ອຸປຕິສ຺ໂສ ອິມໍ ວິຠວໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ, ເຕນ ວນ຺ຕໍ ເຂຬປິຓ຺ຑໍ ກຖາຫໍ ປຈ຺ຉາ ຄິລິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຊາຕສໍເວໂຄ ປາສໍ ອນຸປຄຈ຺ຉນກມິໂຄ ວິຍ ຎາຕເກ ວຎ຺ເຈຕ຺ວາ ເຫຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຈທິຍມາໂນ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມເສນາປຕິໂນ ກນິຏ຺ຐຠາວໍ ນິເວເທຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ຉນ຺ທໍ ອາໂຣເຈສິ. ຠິກ຺ຂູ ຕໍ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ປຣິປຸຓ຺ຓວີສຕິວສ຺ສໍ ອຸປສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ນິໂຍເຊສຸໍ. ໂສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຂທິຣວນໍ ປວິສິຕ຺ວາ, ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິຎ຺ຈ ປສ຺ສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຆເຏນ຺ໂຕ ວາຍມນ຺ໂຕ ຎາຓສ຺ສ ປຣິປາກຄຕຕ຺ຕາ ນຈິຣສ຺ເສວ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໑.໖໒໘-໖໔໓) –

‘‘ຄງ຺ຄາ ຠາຄີຣຖີ ນາມ, ຫິມວນ຺ຕາ ປຠາວິຕາ;

ກຸຕິຕ຺ເຖ ນາວິໂກ ອາສິໍ, ໂອຣິເມ ຈ ຕຣິໍ ອຫໍ.

‘‘ປທຸມຸຕ຺ຕໂຣ ນາຍໂກ, ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ທ຺ວິປທຸຕ຺ຕໂມ;

ວສີສຕສຫສ຺ເສຫິ, ຄງ຺ຄາຕີຣມຸປາຄໂຕ.

‘‘ພຫູ ນາວາ ສມາເນຕ຺ວາ, ວຑ຺ຒກີຫິ ສຸສງ຺ຂຕໍ;

ນາວາຍ ຉທນໍ ກຕ຺ວາ, ປຏິມານິໍ ນຣາສຠໍ.

‘‘ອາຄນ຺ຕ຺ວານ ຈ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ອາຣູຫິ ຕຎ຺ຈ ນາວກໍ;

ວາຣິມຊ຺ເຌ ຐິໂຕ ສຕ຺ຖາ, ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສຖ.

‘‘ໂຍ ໂສ ຕາເຣສິ ສມ຺ພຸທ຺ຘໍ, ສງ຺ຆຎ຺ຈາປິ ອນາສວໍ;

ເຕນ ຈິຕ຺ຕປ຺ປສາເທນ, ເທວໂລເກ ຣມິສ຺ສຕິ.

‘‘ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສຕິ ເຕ ພ຺ຍມ຺ຫໍ, ສຸກຕໍ ນາວສຓ຺ຐິຕໍ;

ອາກາເສ ປຸປ຺ຜຉທນໍ, ຘາຣຍິສ຺ສຕິ ສພ຺ພທາ.

‘‘ອຏ຺ຐປຎ຺ຎາສກປ຺ປມ຺ຫິ, ຕາຣໂກ ນາມ ຂຕ຺ຕິໂຍ;

ຈາຕຸຣນ຺ໂຕ ວິຊິຕາວີ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຠວິສ຺ສຕິ.

‘‘ສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສກປ຺ປມ຺ຫິ, ຈມ຺ມໂກ ນາມ ຂຕ຺ຕິໂຍ;

ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕວ ສູຣິໂຍ, ໂຊຕິສ຺ສຕິ ມຫພ຺ພໂລ.

‘‘ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສມ຺ຫິ, ໂອກ຺ກາກກຸລສມ຺ຠໂວ;

ໂຄຕໂມ ນາມ ໂຄຕ຺ເຕນ, ສຕ຺ຖາ ໂລເກ ຠວິສ຺ສຕິ.

‘‘ຕິທສາ ໂສ ຈວິຕ຺ວານ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ ຄມິສ຺ສຕິ;

ເຣວໂຕ ນາມ ນາເມນ, ພ຺ຣຫ຺ມພນ຺ຘຸ ຠວິສ຺ສຕິ.

‘‘ອຄາຣາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວານ, ສຸກ຺ກມູເລນ ໂຈທິໂຕ;

ໂຄຕມສ຺ສ ຠຄວໂຕ, ສາສເນ ປພ຺ພຊິສ຺ສຕິ.

‘‘ໂສ ປຈ຺ຉາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວານ, ຍຸຕ຺ຕໂຍໂຄ ວິປສ຺ສໂກ;

ສພ຺ພາສເວ ປຣິຎ຺ຎາຍ, ນິພ຺ພາຍິສ຺ສຕິນາສໂວ.

‘‘ວີຣິຍໍ ເມ ຘຸຣໂຘຣຍ຺ຫໍ, ໂຍຄກ຺ເຂມາຘິວາຫນໍ;

ຘາເຣມິ ອນ຺ຕິມໍ ເທຫໍ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສາສເນ.

‘‘ສຕສຫສ຺ເສ ກຕໍ ກມ຺ມໍ, ຜລໍ ທສ຺ເສສິ ເມ ອິຘ;

ສຸມຸຕ຺ໂຕ ສຣເວໂຄວ, ກິເລເສ ຌາປຍີ ມມ.

‘‘ຕໂຕ ມໍ ວນນິຣຕໍ, ທິສ຺ວາ ໂລກນ຺ຕຄູ ມຸນິ;

ວນວາສິຠິກ຺ຂູນຄ຺ຄໍ, ປຎ຺ຎເປສິ ມຫາມຕິ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ປນ ຫຸຕ຺ວາ ເຖໂຣ ສຕ຺ຖາຣໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິຎ຺ຈ ວນ຺ທິຕຸໍ ເສນາສນໍ ສໍສາເມຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ອນຸປຸພ຺ເພນ ສາວຕ຺ຖິໍ ປຕ຺ວາ ເຊຕວນໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ຘມ຺ມເສນາປຕິຎ຺ຈ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ກຕິປາຫໍ ເຊຕວເນ ວິຫາສິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ອຣິຍຄຓມຊ຺ເຌ ນິສິນ຺ໂນ ອາຣຎ຺ຎການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຄ຺ຄຏ຺ຐາເນ ຐເປສິ – ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາຣຎ຺ຎການໍ ຍທິທໍ ເຣວໂຕ ຂທິຣວນິໂຍ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໙໘, ໒໐໓). ໂສ ອປຣຠາເຄ ອຕ຺ຕໂນ ຊາຕຄາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ຈາລາ, ອຸປຈາລາ, ສີສູປຈາລາ’’ຕິ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຠຄິນີນໍ ປຸຕ຺ເຕ ‘‘ຈາລາ, ອຸປຈາລາ, ສີສູປຈາລາ’’ຕິ ຕໂຍ ຠາຄິເນຍ຺ເຍ ອາເນຕ຺ວາ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ນິໂຍເຊສິ. ເຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນຸຍຸຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ສມເຍ ເຖຣສ຺ສ ໂກຈິເທວ ອາພາໂຘ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖໂຣ ເຣວຕໍ ‘‘ຄິລານປຸຈ຺ຉນໍ ອຘິຄມປຸຈ຺ຉນຎ຺ຈ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຸປຄຈ຺ຉິ. ເຣວຕຕ຺ເຖໂຣ ຘມ຺ມເສນາປຕິໍ ທູຣໂຕວ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ເຕສໍ ສາມເຓຣານໍ ສຕຸປ຺ປາທນວເສນ ໂອວທນ຺ໂຕ ‘‘ຈາເລ ອຸປຈາເລ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໔໒. ຕຕ຺ຖ ຈາເລ ອຸປຈາເລ ສີສູປຈາເລຕິ ເຕສໍ ອາລປນໍ. ‘‘ຈາລາ, ອຸປຈາລາ, ສີສູປຈາລາ’’ຕິ ຫິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄວເສນ ລທ຺ຘນາມາ ເຕ ຕໂຍ ທາຣກາ ປພ຺ພຊິຕາປິ ຕຖາ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ. ‘‘‘ຈາລີ, ອຸປຈາລີ, ສີສູປຈາລີ’ຕິ ເຕສໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ຍທຕ຺ຖໍ ‘‘ຈາລາ’’ຕິອາທິນາ ອາມນ຺ຕນໍ ກຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຕິສ຺ສຕາ ນຸ ໂຂ ວິຫຣຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ອາຄໂຕ ໂວ ວາລໍ ວິຍ ເວຘີ’’ຕິ. ປຕິສ຺ສຕາຕິ ປຕິສ຺ສຕິກາ. ໂຂຕິ ອວຘາຣເຓ. ອາຄໂຕຕິ ອາຄຈ຺ຉິ. ໂວຕິ ຕຸມ຺ຫາກໍ. ວາລໍ ວິຍ ເວຘີຕິ ວາລເວຘີ ວິຍ, ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຕິກ຺ຂຊວນນິພ຺ເພຘິກປຎ຺ຎຕາຍ ວາລເວຘິຣູໂປ ສຕ຺ຖຸກປ຺ໂປ ຕຸມ຺ຫາກໍ ມາຕຸລຕ຺ເຖໂຣ ອາຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ສມຓສຎ຺ຎໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ສຕິສມ຺ປຊຎ຺ຎຍຸຕ຺ຕາ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣຖ, ‘‘ຍຖາຘິຄເຕ ວິຫາເຣ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ຠວຖາ’’ຕິ.

ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ເຕ ສາມເຓຣາ ຘມ຺ມເສນາປຕິສ຺ສ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນາທິວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ອຸຠິນ຺ນໍ ມາຕຸລຕ຺ເຖຣານໍ ປຏິສນ຺ຖາຣເວລາຍໍ ນາຕິທູເຣ ສມາຘິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິສີທິໍສຸ. ຘມ຺ມເສນາປຕິ ເຣວຕຕ຺ເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍ ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ກຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເຕ ສາມເຓເຣ ອຸປສງ຺ກມິ, ເຕ ຕຖາກາລປຣິຈ຺ເຉທສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ເຖເຣ ອຸປສງ຺ກມນ຺ເຕ ເອວ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐໍສຸ. ເຖໂຣ ‘‘ກຕຣກຕຣວິຫາເຣນ ວິຫຣຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕຫິ ‘‘ອິມາຍ ອິມາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ທາຣເກປິ ນາມ ເອວໍ ວິເນນ຺ໂຕ ມຍ຺ຫໍ ຠາຕິໂກ ປຈ຺ຈປາທິ ວຕ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ເຖຣໍ ປສໍສນ຺ໂຕ ປກ຺ກາມິ.

ຂທິຣວນິຍຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ສຸມງ຺ຄລຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ສຸມຸຕ຺ຕິໂກຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ສຸມງ຺ຄລຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ອຸປຈິນນ຺ໂຕ ສິທ຺ຘຕ຺ຖສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ຣຸກ຺ຂເທວຕາ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ນ຺ຫາຍິຕ຺ວາ ເອກຈີວຣໍ ຐິຕໍ ທິສ຺ວາ ໂສມນສ຺ສປ຺ປຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອປ຺ໂຜເຏສິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ສາວຕ຺ຖິຍາ ອວິທູເຣ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຄາມເກ ຕາທິເສນ ກມ຺ມນິສ຺ສນ຺ເທນ ທລິທ຺ທກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ສຸມງ຺ຄໂລຕິ ນາມໍ ອໂຫສິ. ໂສ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ຂຸຊ຺ຊກາສິຕນງ຺ຄລກຸທ຺ທາລປຣິກ຺ຂາໂຣ ຫຸຕ຺ວາ ກສິຍາ ຊີວຕິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ຣຎ຺ຎາ ປເສນທິໂກສເລນ ຠຄວໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ມຫາທາເນ ປວຕ຺ຕິຍມາເນ ທາໂນປກຣຓານິ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕຫິ ມນຸສ຺ເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ທຘິຆຏໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄໂຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ສກ຺ກາຣສມ຺ມານໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິເມ ສມຓາ ສກ຺ຍປຸຕ຺ຕິຍາ ສຸຂຸມວຕ຺ຖສຸນິວຕ຺ຖາ ສຸໂຠຊນານິ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ນິວາເຕສຸ ເສນາສເນສຸ ວິຫຣນ຺ຕິ, ຍໍນູນາຫມ຺ປິ ປພ຺ພເຊຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ, ອຎ຺ຎຕຣໍ ມຫາເຖຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປພ຺ພຊ຺ຊາຘິປ຺ປາຍໍ ນິເວເທສິ. ໂສ ຕໍ ກຣຸຓາຍນ຺ໂຕ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອາຈິກ຺ຂິ. ໂສ ອຣຎ຺ເຎ ວິຫຣນ຺ໂຕ ເອກວິຫາເຣ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ, ວິພ຺ຠມິຕຸກາໂມ ຎາຕິຄາມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ກຈ຺ຉໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ເຂຕ຺ຕໍ ກສນ຺ເຕ ກິລິຏ຺ຐວຕ຺ຖນິວຕ຺ເຖ ສມນ຺ຕໂຕ ຣໂຊກິຓ຺ຓສຣີເຣ ວາຕາຕເປນ ຜຸສ຺ສນ຺ເຕ ກສ຺ສເກ ທິສ຺ວາ, ‘‘ມຫນ຺ຕໍ ວຕິເມ ສຕ຺ຕາ ຊີວິກນິມິຕ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈນຸໂຠນ຺ຕີ’’ຕິ ສໍເວຄໍ ປຏິລຠິ. ຎາຓສ຺ສ ປຣິປາກໍ ຄຕຕ຺ຕາ ຍຖາຄຫິຕໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຸປຏ຺ຐາສິ. ໂສ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຣຸກ຺ຂມູລໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ວິເວກໍ ລຠິຕ຺ວາ ໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໑໒.໑໑-໑໙) –

‘‘ອຕ຺ຖທສ຺ສີ ຊິນວໂຣ, ໂລກເຊຏ຺ໂຐ ນຣາສໂຠ;

ວິຫາຣາ ອຠິນິກ຺ຂມ຺ມ, ຕຬາກໍ ອຸປສງ຺ກມິ.

‘‘ນ຺ຫາຕ຺ວາ ປິຕ຺ວາ ຈ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ອຸຕ຺ຕຣິຕ຺ເວກຈີວໂຣ;

ອຏ຺ຐາສິ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ, ວິໂລເກນ຺ໂຕ ທິໂສທິສໍ.

‘‘ຠວເນ ອຸປວິຏ຺ໂຐຫໍ, ອທ຺ທສໍ ໂລກນາຍກໍ;

ຫຏ຺ໂຐ ຫຏ຺ເຐນ ຈິຕ຺ເຕນ, ອປ຺ໂຜເຏສິໍ ອຫໍ ຕທາ.

‘‘ສຕຣໍສິໍວ ໂຊຕນ຺ຕໍ, ປຠາສນ຺ຕໍວ ກຎ຺ຈນໍ;

ນຈ຺ຈຄີເຕ ປຍຸຕ຺ໂຕຫໍ, ປຎ຺ຈງ຺ຄຕູຣິຍມ຺ຫິ ຈ.

‘‘ຍໍ ຍໍ ໂຍນຸປປຊ຺ຊາມິ, ເທວຕ຺ຕໍ ອຖ ມານຸສໍ;

ສພ຺ເພ ສຕ຺ເຕ ອຠິໂຠມິ, ວິປຸໂລ ໂຫຕິ ເມ ຍໂສ.

‘‘ນໂມ ເຕ ປຸຣິສາຊຎ຺ຎ, ນໂມ ເຕ ປຸຣິສຸຕ຺ຕມ;

ອຕ຺ຕານໍ ໂຕສຍິຕ຺ວານ, ປເຣ ໂຕເສສິ ຕ຺ວໍ ມຸນິ.

‘‘ປຣິຄ຺ຄເຫ ນິສີທິຕ຺ວາ, ຫາສໍ ກຕ຺ວານ ສຸພ຺ພເຕ;

ອຸປຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ສມ຺ພຸທ຺ຘໍ, ຕຸສິຕໍ ອຸປປຊ຺ຊຫໍ.

‘‘ໂສຬເສໂຕ ກປ຺ປສເຕ, ທ຺ວິນວເອກຈິນ຺ຕິຕາ;

ສຕ຺ຕຣຕນສມ຺ປນ຺ນາ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ມຫພ຺ພລາ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອຕ຺ຕໂນ ທຸກ຺ຂວິມຸຕ຺ຕິຎ຺ຈ ກິຕ຺ຕນວເສນ ອຸທານໍ ອຸທາເນນ຺ໂຕ ‘‘ສຸມຸຕ຺ຕິໂກ’’ຕິອາທິມາຫ.

໔໓. ຕຕ຺ຖ ສຸມຸຕ຺ຕິໂກຕິ ສຸນ຺ທຣາ ອຈ຺ຈນ຺ຕິກຕາຍ ອປຸນພ຺ຠວິກາ ມຸຕ຺ຕິ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸມຸຕ຺ຕິໂກ. ຕສ຺ສ ປນ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ປາສໍສິຍຕາຍ ອຈ຺ຉຣິຍຕາຍ ຈ ອປ຺ໂຜເຏນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສຸມຸຕ຺ຕິໂກ’’ຕິ. ປຸນ ຕຕ຺ຖ ວິມຸຕ຺ຕິຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ປສາທສ຺ສ ທຬ຺ຫຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສາຫຸ ສຸມຸຕ຺ຕິໂກມ຺ຫີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ສາຘຸ ສຸຏ຺ຐຸ ມຸຕ຺ຕິໂກ ວຕມ຺ຫີ’’ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ກຸໂຕ ປນາຍໍ ສຸມຸຕ຺ຕິກຕາ’’ຕິ? ກາມຎ຺ຈາຍໍ ເຖໂຣ ສພ຺ພສ຺ມາປິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ສຸວິມຸຕ຺ໂຕ, ອຕ຺ຕໂນ ປນ ຕາວ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ອຕິວິຍ ອນິຏ຺ຐຠູຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕີຫິ ຂຸຊ຺ຊເກຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຂຸຊ຺ຊເກຫີຕິ ຂຸຊ຺ຊສຠາເວຫິ, ຂຸຊ຺ຊາກາເຣຫິ ວາ. ນິສ຺ສກ຺ກວຈນຎ຺ເຈຕໍ ມຸຕ຺ຕສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ. ກສ຺ສໂກ ຫິ ອຂຸຊ຺ໂຊປິ ສມາໂນ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ອຕ຺ຕານໍ ຂຸຊ຺ຊໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ ລາຍເນ ກສເນ ກຸທ຺ທາລກມ຺ເມ ຈ. ໂຍ ຫິ ປນ ກສ຺ສໂກ ລາຍນາທີນິ ກໂຣຕິ, ຕານິປິ ອສິຕາທີນິ ກຸຏິລາກາຣໂຕ ຂຸຊ຺ຊການີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕີຫິ ຂຸຊ຺ຊເກຫີ’’ຕິ.

ອິທານິ ຕານິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອສິຕາສຸ ມຍາ, ນງ຺ຄລາສຸ ມຍາ, ຂຸທ຺ທກຸທ຺ທາລາສຸ ມຍາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ອສິຕາສຸ ມຍາຕິ ລວິຕ຺ເຕຫິ ມຍາ ມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິສ຺ສກ຺ເກ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອປເຣ ປນ ‘‘ອສິຕາສຸ ມຍາຕິ ລວິຕ຺ເຕຫິ ກຣຓຠູເຕຫິ ມຍາ ຂຸຊ຺ຊິຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມເຕນ ກຣຓຕ຺ເຖ ເຫຕຸມ຺ຫິ ວາ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ‘‘ນງ຺ຄລາສູ’’ຕິ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາສໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນງ຺ຄເລຫິ ກສິເຣຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕນາ ວຬຎ຺ຊິຕກຸທ຺ທາລສ຺ສ ສຠາວໂຕ ວຬຎ຺ຊເນນ ວາ ອປ຺ປກຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຂຸທ຺ທກຸທ຺ທາລາສູ’’ຕິ ‘‘ກຸຓ຺ຐກຸທ຺ທາລາສູ’’ຕິປິ ປາຬິ. ວຬຎ຺ຊເນເນວ ອຕິຂິຓຂຓິຕ຺ເຕສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘເມວາຕິ ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ອຖ ວາປີຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ຄາມເກ ຐິຕຕ຺ຕາ ຕານິ ອສິຕາທີນິ ກິຎ຺ຈາປິ ອິເຘວ ມມ ສມີເປເຍວ, ຕຖາປິ ອລເມວ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຸຣິຕວເສນ ເຈຕໍ ອາເມຑິຕວຈນໍ. ຌາຍາຕິ ຜລສມາປຕ຺ຕິຊ຺ຌານວເສນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາຣຕ຺ຖໍ ທິພ຺ພວິຫາຣາທິວເສນ ຈ ຌາຍ. ສຸມງ຺ຄລາຕິ ອຕ຺ຕານໍ ອາລປຕິ. ຌາເນ ປນ ອາທຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອາເມຑິຕໍ ກຕໍ. ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ວິຫຣາຕິ ສຕິປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ພຕ຺ຖກເມວ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕສິ ຕ຺ວໍ, ຕສ຺ມາ ອິທານິ ສຸຂໍ ວິຫຣ, ສຸມງ຺ຄລ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ເອວ ວິປສ຺ສນາຍ ວີຖິປຏິປນ຺ນາຍ ສາສເນ ສຎ຺ຊາຕາຠິຣຕິຍາ ຍຖານຸຠູຕໍ ຆຣາວາສທຸກ຺ຂໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເຖໂຣ ອິມໍ ຄາຖໍ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຕສໍ ມເຕນ ‘‘ຌາຍ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ວິຫຣາ’’ຕິ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄວເສນປິ ຍຸຊ຺ຊຕິ ເອວ.

ສຸມງ຺ຄລຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ສານຸຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ມຕໍ ວາ ອມ຺ມ ໂຣທນ຺ຕີຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ສານຸຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ອຸປຈິນນ຺ໂຕ ອິໂຕ ຈຕຸນວຸເຕ ກປ຺ເປ ສິທ຺ຘຕ຺ຖສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຫຕ຺ຖປາທໂຘວນມຸຂວິກ຺ຂາລນານໍ ອຕ຺ຖາຍ ອຸທກໍ ອຸປເນສິ. ສຕ຺ຖາ ຫິ ໂຠຊນກາເລ ຫຕ຺ຖປາເທ ໂຘວິຕຸກາໂມ ອໂຫສິ. ໂສ ສຕ຺ຖຸ ອາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອຸທກໍ ອຸປເນສິ. ຠຄວາ ຫຕ຺ຖປາເທ ໂຘວິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ມຸຂໍ ວິກ຺ຂາເລຕຸກາໂມ ອໂຫສິ. ໂສ ຕມ຺ປິ ຎຕ຺ວາ ມຸໂຂທກໍ ອຸປເນສິ. ສຕ຺ຖາ ມຸຂໍ ວິກ຺ຂາເລຕ຺ວາ ມຸຂໂຘວນກິຈ຺ຈໍ ນິຏ຺ຐາເປສິ. ເອວໍ ຠຄວາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ ເຕນ ກຣີຍມານໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ສາທິຍິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອປຣາປຣໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ອຸປາສກສ຺ສ ເຄເຫ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫິ. ຕສ຺ມິໍ ຄພ຺ຠຄເຕເຍວ ປິຕາ ປວາສໍ ຄໂຕ, ອຸປາສິກາ ທສມາສຈ຺ຈເຍນ ປຸຕ຺ຕໍ ວິຊາຍິຕ຺ວາ ສານູຕິສ຺ສ ນາມໍ ອກາສິ. ຕສ຺ມິໍ ອນຸກ຺ກເມນ ວຑ຺ຒນ຺ເຕ ສຕ຺ຕວສ຺ສິກໍເຍວ ນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພາເຊສິ, ‘‘ເອວມຍໍ ອນນ຺ຕຣາໂຍ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂຠາຄີ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ‘‘ໂສ ສານຸສາມເຓໂຣ’’ຕິ ປຎ຺ຎາໂຕ ປຎ຺ຎວາ ວຕ຺ຕສມ຺ປນ຺ໂນ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຘມ຺ມກຖິໂກ ສຕ຺ເຕສຸ ເມຕ຺ຕຊ຺ຌາສໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ປິໂຍ ອໂຫສິ ມນາໂປຕິ ສພ຺ພໍ ສານຸສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕສ຺ສ ອຕີຕຊາຕິຍໍ ມາຕາ ຍກ຺ຂໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕໍ ຍກ຺ຂາ ‘‘ສານຸຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຍໍ ມາຕາ’’ຕິ ຄຣຸຈິຕ຺ຕິກາຣພຫຸລາ ຫຸຕ຺ວາ ມາເນນ຺ຕິ. ເອວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ກາເລ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວສ຺ສ ອາທີນວໍ ວິຠາເວນ຺ຕໍ ວິຍ ເອກທິວສໍ ສານຸສ຺ສ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣາຠາວາ ອໂຍນິໂສ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ວິພ຺ຠມິຕຸກາມຕາຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ຕໍ ຕສ຺ສ ຍກ຺ຂິນິມາຕາ ຎຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສມາຕຸຍາ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ຕວ ປຸຕ຺ໂຕ, ສານຸ, ‘ວິພ຺ຠມິສ຺ສາມີ’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທສິ, ຕສ຺ມາ ຕ຺ວໍ –

‘‘ສານຸໍ ປພຸທ຺ຘໍ ວຊ຺ຊາສິ, ຍກ຺ຂານໍ ວຈນໍ ອິທໍ;

ມາກາສິ ປາປກໍ ກມ຺ມໍ, ອາວິ ວາ ຍທິ ວາ ຣໂຫ.

‘‘ສເຈ ຕ຺ວໍ ປາປກໍ ກມ຺ມໍ, ກຣິສ຺ສສິ ກໂຣສິ ວາ;

ນ ເຕ ທຸກ຺ຂາ ປມຸຕ຺ຍຕ຺ຖິ, ອຸປ຺ປຈ຺ຈາປິ ປລາຍໂຕ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໙; ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໒໕ ສານຸສາມເຓຣວຕ຺ຖຸ) –

ເອວໍ ຠຓາຫີ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ປນ ວຕ຺ວາ ຍກ຺ຂິນິມາຕາ ຕຕ຺ເຖວນ຺ຕຣຘາຍິ. ມນຸສ຺ສມາຕາ ປນ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ປຣິເທວໂສກສມາປນ຺ນາ ເຈໂຕທຸກ຺ຂສມປ຺ປິຕາ ອໂຫສິ. ອຖ ສານຸສາມເຓໂຣ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ມາຕຸ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄໂຕ ມາຕຣໍ ໂຣທມານໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອມ຺ມ, ກິໍ ນິສ຺ສາຍ ໂຣທສີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕໍ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ ມາຕຸ ‘‘ມຕໍ ວາ, ອມ຺ມ, ໂຣທນ຺ຕິ, ໂຍ ວາ ຊີວໍ ນ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໔໔. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ‘‘ອມ຺ມ, ໂຣທນ຺ຕາ ນາມ ຎາຕກາ ມິຕ຺ຕາ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕກໍ ມິຕ຺ຕໍ ວາ ມຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ໂຣທນ຺ຕິ ປຣໂລກໍ ຄຕຕ຺ຕາ, ໂຍ ວາ ຎາຕໂກ ມິຕ຺ໂຕ ວາ ຊີວໍ ຊີວນ຺ໂຕ ເທສນ຺ຕຣໍ ປກ຺ກນ຺ຕຕາຍ ຈ ນ ທິສ຺ສຕິ, ຕໍ ວາ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ໂຣທນ຺ຕິ, ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ມຍິ ນ ວິຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຊີວນ຺ຕໍ ຘຣມານໍ ມໍ ປຸຣໂຕ ຐິຕໍ ປສ຺ສນ຺ຕີ; ກສ຺ມາ, ອມ຺ມ, ໂຣທສິ?ມໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຕວ ໂຣທນສ຺ສ ກາຣຓເມວ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ.

ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ມາຕາ ‘‘ມຣຓຎ຺ເຫຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂຍ ສິກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຫີນາຍາວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໖໓) ສຸຕ຺ຕປທານຸສາເຣນ ອຸປ຺ປພ຺ພຊນໍ ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ມຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ຕີ –

‘‘ມຕໍ ວາ ປຸຕ຺ຕ ໂຣທນ຺ຕິ, ໂຍ ວາ ຊີວໍ ນ ທິສ຺ສຕິ;

ໂຍ ຈ ກາເມ ຈຊິຕ຺ວານ, ປຸນຣາຄຈ຺ຉເຕ ອິຘ.

‘‘ຕໍ ວາປິ ປຸຕ຺ຕ ໂຣທນ຺ຕິ, ປຸນ ຊີວໍ ມໂຕ ຫິ ໂສ;

ກຸກ຺ກຸຬາ ອຸພ຺ຠໂຕ ຕາຕ, ກຸກ຺ກຸຬໍ ປຕິຕຸມິຈ຺ຉສີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໙; ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໒.ສານຸສາມເຓຣວຕ຺ຖຸ) –

ຄາຖາທ຺ວຍໍ ອຠາສິ.

ຕຕ຺ຖ ກາເມ ຈຊິຕ຺ວານາຕິ ເນກ຺ຂມ຺ມຊ຺ຌາສເຍນ ວຕ຺ຖຸກາເມ ປຫາຍ, ຕຎ຺ຈ ກິເລສກາມສ຺ສ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປພ຺ພຊ຺ຊາ ເຫຕ຺ຖ ກາມປຣິຈ຺ຈາໂຄ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ປຸນຣາຄຈ຺ຉເຕ ອິຘາຕິ ອິຘ ເຄເຫ ປຸນເທວ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຫີນາຍາວຕ຺ຕນໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຕໍ ວາປີຕິ ໂຍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິພ຺ຠມຕິ, ຕໍ ວາປິ ປຸຄ຺ຄລໍ ມຕໍ ວິຍມາທິສິໂຍ ໂຣທນ຺ຕິ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ປຸນ ຊີວໍ ມໂຕ ຫິ ໂສຕິ ວິພ຺ຠມນໂຕ ປຈ຺ຉາ ໂຍ ຊີວນ຺ໂຕ, ໂສ ຄຸຓມຣເຓນ ອຕ຺ຖໂຕ ມໂຕເຍວ. ອິທານິສ຺ສ ສວິເສສສໍເວຄໍ ຊເນຕຸໍ ‘‘ກຸກ຺ກຸຬາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ‘‘ອໂຫຣຕ຺ຕໍ ອາທິຕ຺ຕໍ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຑຫນຏ຺ເຐນ ກຸກ຺ກຸຬນິຣຍສທິສຕ຺ຕາ ກຸກ຺ກຸຬາ ຄິຫິຠາວາ ອນຸກມ຺ປນ຺ຕິຍາ ມຍາ ອຸພ຺ຠໂຕ ອຸທ຺ຘໂຕ, ຕາຕ ສານຸ, ກຸກ຺ກຸຬໍ ປຕິຕຸໍ ອິຈ຺ຉສິ ປຕິຕຸກາໂມສີ’’ຕິ.

ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ສານຸສາມເຓໂຣ ສໍເວຄຊາໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນຈິຣສ຺ເສວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໒໑.໒໕-໒໙) –

‘‘ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕໍ ສມຓໍ ທິສ຺ວາ, ວິປ຺ປສນ຺ນມນາວິລໍ;

ຆເຏໂນທກມາທາຍ, ສິທ຺ຘຕ຺ຖສ຺ສ ອທາສຫໍ.

‘‘ນິມ຺ມໂລ ໂຫມຫໍ ອຊ຺ຊ, ວິມໂລ ຂີຓສໍສໂຍ;

ຠເວ ນິພ຺ພຕ຺ຕມານສ຺ສ, ຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕເຕ ສຸຠໍ.

‘‘ຈຕຸນ຺ນວຸຕິໂຕ ກປ຺ເປ, ອຸທກໍ ຍມທາສຫໍ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ທກທານສ຺ສິທໍ ຜລໍ.

‘‘ເອກສຏ຺ຐິມ຺ຫິໂຕ ກປ຺ເປ, ເອໂກວ ວິມໂລ ອຫຸ;

ສຕ຺ຕຣຕນສມ຺ປນ຺ໂນ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ມຫພ຺ພໂລ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ເຖໂຣ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ວເສນ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ວິປສ຺ສນາຣມ຺ໂຠ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ຊາຕາ’’ຕິ ອຸທານວເສນ ຕເມວ ຄາຖໍ ປຈ຺ຈຸທາຫາສິ.

ສານຸຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ຣມຓີຍວິຫາຣິຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ຍຖາປິ ຠທ຺ໂທ ອາຊຎ຺ໂຎຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ຣມຓີຍວິຫາຣິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎານິ ອຸປຈິນນ຺ໂຕ ອິໂຕ ເອກນວຸເຕ ກປ຺ເປ ວິປສ຺ສິໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ໂກຣຓ຺ຑປຸປ຺ເຜຫິ ປູຊໍ ອກາສິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທເວສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອປຣາປຣໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຣາຊຄເຫ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ເສຏ຺ຐິສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ໂຍພ຺ພນມເທນ ກາເມສຸ ມຸຈ຺ຉໍ ອາປນ຺ໂນ ວິຫຣຕິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ປາຣທາຣິກໍ ຣາຊປຸຣິເສຫິ ວິວິຘາ ກມ຺ມກາຣຓາ ກຣີຍມານໍ ທິສ຺ວາ ສໍເວຄຊາໂຕ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິ. ປພ຺ພຊິໂຕ ຈ ຣາຄຈຣິຕຕາຍ ນິຈ຺ຈກາລໍ ສຸສມ຺ມຏ຺ຐໍ ປຣິເວຓໍ ສູປຏ຺ຐິຕໍ ປານີຍປຣິໂຠຊນີຍໍ ສຸປຎ຺ຎຕໍ ມຎ຺ຈປີຐໍ ກຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ. ເຕນ ໂສ ຣມຓີຍວິຫາຣີຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ.

ໂສ ຣາຄຸສ຺ສນ຺ນຕາຍ ອໂຍນິໂສ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ສຎ຺ເຈຕນິກໍ ສຸກ຺ກວິສ຺ສຏ຺ຐິອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ, ‘‘ຘິຣຕ຺ຖຸ, ມໍ ເອວໍຠູໂຕ ສທ຺ຘາເທຍ຺ຍໍ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວິປ຺ປຏິສາຣີ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ວິພ຺ຠມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິສີທິ, ເຕນ ຈ ມຄ຺ເຄນ ສກເຏສຸ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸ ເອໂກ ສກຏຍຸຕ຺ໂຕ ໂຄໂຓ ປຣິສ຺ສມນ຺ໂຕ ວິສມຏ຺ຐາເນ ຂລິຕ຺ວາ ປຕິ, ຕໍ ສາກຏິກາ ຍຸຄໂຕ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕິໂຓທກໍ ທຕ຺ວາ ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ ປຸນປິ ຘຸເຣ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອຄມໍສຸ. ເຖໂຣ ຕໍ ທິສ຺ວາ – ‘‘ຍຖາຍໍ ໂຄໂຓ ສກິໍ ຂລິຕ຺ວາປິ ອຸຏ຺ຐາຍ ສກິໍ ຘຸຣໍ ວຫຕິ, ເອວໍ ມຍາປິ ກິເລສວເສນ ສກິໍ ຂລິເຕນາປິ ວຸຏ຺ຐາຍ ສມຓຘມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ໂຍນິໂສ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນ຺ໂຕ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອຸປາລິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ເຕນ ວຸຕ຺ຕວິຘິນາ ອາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ສີລໍ ປາກຕິກໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນຈິຣສ຺ເສວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໒໑.໓໕-໓໙) –

‘‘ອກ຺ກນ຺ຕຎ຺ຈ ປທໍ ທິສ຺ວາ, ຈກ຺ກາລງ຺ກາຣຠູສິຕໍ;

ປເທນານຸປທໍ ຍນ຺ໂຕ, ວິປສ຺ສິສ຺ສ ມເຫສິໂນ.

‘‘ໂກຣຓ຺ຑໍ ປຸປ຺ຜິຕໍ ທິສ຺ວາ, ສມູລໍ ປູຊິຕໍ ມຍາ;

ຫຏ຺ໂຐ ຫຏ຺ເຐນ ຈິຕ຺ເຕນ, ອວນ຺ທິໍ ປທມຸຕ຺ຕມໍ.

‘‘ເອກນວຸຕິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ປຸປ຺ຜມຠິປູຊຍິໍ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ພຸທ຺ຘປູຊາຍິທໍ ຜລໍ.

‘‘ສຕ຺ຕປຎ຺ຎາສກປ຺ປມ຺ຫິ, ເອໂກ ວີຕມໂລ ອຫຸໍ;

ສຕ຺ຕຣຕນສມ຺ປນ຺ໂນ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ມຫພ຺ພໂລ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ອນຸຠວນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ຘິໍ ອຣິຍຘມ຺ມາຘິຄມນທີປນິໍ ‘‘ຍຖາປິ ຠທ຺ໂທ ອາຊຎ຺ໂຎ, ຂລິຕ຺ວາ ປຕິຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໔໕. ຕຕ຺ຖ ຂລິຕ຺ວາຕິ ປກ຺ຂລິຕ຺ວາ. ປຕິຕິຏ຺ຐຕີຕິ ປຕິຏ຺ຐຫຕິ, ປຸນເທວ ຍຖາຐາເນ ຕິຏ຺ຐຕິ. ເອວນ຺ຕິ ຍຖາ ຠທ຺ໂທ ອຸສຠາຊານີໂຍ ຠາຣໍ ວຫນ຺ໂຕ ປຣິສ຺ສມປ຺ປຕ຺ໂຕ ວິສມຏ຺ຐານໍ ອາຄມ຺ມ ເອກວາຣໍ ປກ຺ຂລິຕ຺ວາ ປຕິໂຕ ນ ຕຕ຺ຕເກນ ຘຸຣໍ ຉຑ຺ເຑຕິ, ຖາມຊວປຣກ຺ກມສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ປນ ຂລິຕ຺ວາປິ ປຕິຕິຏ຺ຐຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວເນວ ຐຕ຺ວາ ຠາຣໍ ວຫຕິ, ເອວໍ ກິເລສປຣິສ຺ສມປ຺ປຕ຺ໂຕ ກິຣິຍາປຣາເຘນ ຂລິຕ຺ວາ ຕໍ ຂລິຕໍ ຖາມວີຣິຍສມ຺ປຕ຺ຕິຕາຍ ປຏິປາກຕິກໍ ກຕ຺ວາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ນໍ, ຕໂຕ ເອວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສວນນ຺ເຕ ອຣິຍາຍ ຊາຕິຍາ ຊາຕຕາຍ ສາວກໍ, ຕສ຺ສ ອຸເຣ ວາຍາມຊນິຕາຠິຊາຕິຕາຍ ໂອຣສໍ ປຸຕ຺ຕໍ ຠທ຺ທາຊານີຍສທິສກິຈ຺ຈຕາຍ ອາຊານີຍນ຺ຕິ ຈ ມໍ ຘາເຣຖ ອຸປຘາເຣຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຣມຓີຍວິຫາຣິຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ສມິທ຺ຘິຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ສທ຺ຘາຍາຫໍ ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ສມິທ຺ຘິຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຍມ຺ປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕ຺ຕາຘິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎານິ ອຸປຈິນນ຺ໂຕ ອິໂຕ ຈຕຸນວຸເຕ ກປ຺ເປ ສິທ຺ຘຕ຺ຖໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ສວຓ຺ຏານິ ປຸປ຺ຜານິ ກຓ຺ຓິກພທ຺ຘານິ ຄເຫຕ຺ວາ ປູເຊສິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອປຣາປຣໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ສຸຄຕີສຸເຍວ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຣາຊຄເຫ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ຊາຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕໍ ກຸລໍ ຘນຘຎ຺ຎາທີຫິ ວຑ຺ຒິ, ອຕ຺ຕຠາໂວ ຈສ຺ສ ອຠິຣູໂປ ທສ຺ສນີໂຍ ຄຸຓວາ ອິຕິ ວິຠວສມິທ຺ຘິຍາ ຈ ຄຸຓສມິທ຺ຘິຍາ ຈ ສມິທ຺ຘີຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ. ໂສ ພິມ຺ພິສາຣສມາຄເມ ພຸທ຺ຘານຸຠາວໍ ທິສ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຠາວນາຍ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ໂຕ ຠຄວຕິ ຕໂປທາຣາເມ ວິຫຣນ຺ເຕ ເອກທິວສໍ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ລາຠາ ວຕ ເມ ສຕ຺ຖາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ສ຺ວາກ຺ຂາເຕ ຈາຫໍ ຘມ຺ມວິນເຍ ປພ຺ພຊິໂຕ, ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ຈ ເມ ສີລວນ຺ໂຕ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ມາ’’ຕິ. ຕສ຺ເສວໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ອຸຬາຣໍ ປີຕິໂສມນສ຺ສໍ ອຸທປາທິ. ຕໍ ອສຫນ຺ໂຕ ມາໂຣ ປາປິມາ ເຖຣສ຺ສ ອວິທູເຣ ມຫນ຺ຕໍ ເຠຣວສທ຺ທມກາສິ, ປຖວິຍາ ອຸນ຺ທ຺ຣິຍນກາໂລ ວິຍ ອໂຫສິ. ເຖໂຣ ຠຄວໂຕ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ຠຄວາ ‘‘ມາໂຣ ຕຸຍ຺ຫໍ ວິຈກ຺ຂຸກມ຺ມາຍ ເຈເຕຕິ, ຄຈ຺ຉ, ຠິກ຺ຂຸ ຕຕ຺ຖ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ວິຫຣາຫີ’’ຕິ ອາຫ. ເຖໂຣ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ໂຕ ນຈິຣສ຺ເສວ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໒໑.໓໐-໓໔) –

‘‘ກຓິກາຣໍວ ໂຊຕນ຺ຕໍ, ນິສິນ຺ນໍ ປພ຺ພຕນ຺ຕເຣ;

ໂອຠາເສນ຺ຕໍ ທິສາ ສພ຺ພາ, ສິທ຺ຘຕ຺ຖໍ ນຣສາຣຖິໍ.

‘‘ຘນຸໍ ອທ຺ເວຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວານ, ອຸສຸໍ ສນ຺ນຍ຺ຫຫໍ ຕທາ;

ປຸປ຺ຜໍ ສວຓ຺ຏໍ ເຉຕ຺ວານ, ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອຠິໂຣປຍິໍ.

‘‘ຈຕຸນ຺ນວຸຕິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ປຸປ຺ຜມຠິໂຣປຍິໍ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ພຸທ຺ຘປູຊາຍິທໍ ຜລໍ.

‘‘ເອກປຎ຺ຎາສິໂຕ ກປ຺ເປ, ເອໂກ ອາສິໍ ຊຸຕິນ຺ຘໂຣ;

ສຕ຺ຕຣຕນສມ຺ປນ຺ໂນ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ມຫພ຺ພໂລ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ຂີຓາສວຠາວໍ ອຊານນ຺ໂຕ ປຸຣິມນເຍເນວ ມາໂຣ ມຫນ຺ຕໍ ເຠຣວສທ຺ທໍ ອກາສິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ເຖໂຣ ອຠີໂຕ ອຈ຺ຉມ຺ຠີ ‘‘ຕາທິສານໍ ມາຣານໍ ສຕມ຺ປິ ສຫສ຺ສມ຺ປິ ມຍ຺ຫໍ ໂລມມ຺ປິ ນ ກມ຺ເປຕີ’’ຕິ ອຎ຺ຎໍ ພ຺ຍາກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ສທ຺ຘາຍາຫໍ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໔໖. ຕຕ຺ຖ ສທ຺ຘາຍາຕິ ຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ທສມຸຏ຺ຐານາຍ ກມ຺ມຜລສທ຺ຘາຍ ເຈວ ຣຕນຕ຺ຕຍສທ຺ຘາຍ ຈ. ອຫນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ປພ຺ພຊິໂຕຕິ ອຸປຄໂຕ. ອຄາຣສ຺ມາຕິ ເຄຫໂຕ ຆຣາວາສໂຕ ວາ. ອນຄາຣິຍນ຺ຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ, ສາ ຫິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ກສິວາຓິຊ຺ຊາທິກມ຺ມໍ ‘ອຄາຣສ຺ສ ຫິຕ’ນ຺ຕິ ອຄາຣິຍໍ ນາມ, ຕທຠາວໂຕ ‘‘ອນຄາຣິຍາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສຕິ ປຎ຺ຎາ ຈ ເມ ວຸຑ຺ຒາຕິ ສຣຓລກ຺ຂຓາ ສຕິ, ປຊານນລກ຺ຂຓາ ປຎ຺ຎາຕິ ອິເມ ຘມ຺ມາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕາ ເມ ວຸຑ຺ຒາ ວຑ຺ຒິຕາ, ນ ທານິ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພາ ອຕ຺ຖິ ສຕິປຎ຺ຎາ ເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ສຸສມາຫິຕນ຺ຕິ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິວເສນ ເຈວ ໂລກຸຕ຺ຕຣສມາຘິວເສນ ຈ ຈິຕ຺ຕໍ ເມ ສຸຏ຺ຐຸ ສມາຫິຕໍ, ນ ທານິ ຕສ຺ສ ສມາຘາຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ, ສມາຘິ ເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ມາ ກາມໍ ກຣສ຺ສຸ ຣູປານີຕິ ປາປິມ ມໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຍານິ ການິຈິ ວິປ຺ປກາຣານິ ຍຖາຣຸຈິໍ ກໂຣຫິ, ເຕຫິ ປນ ເນວ ມໍ ພ຺ຍາຘຍິສ຺ສສິ ມມ ສຣີຣກມ຺ປນມຕ຺ຕມ຺ປິ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສສິ, ກຸໂຕ ຈິຕ຺ຕຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ? ຕສ຺ມາ ຕວ ກິຣິຍາ ອປ຺ປຏິຈ຺ຉິຕປເຫນກໍ ວິຍ ນ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖໍ ໂສເຘຕິ, ເກວລໍ ຕວ ຈິຕ຺ຕວິຆາຕມຕ຺ຕຜລາຕິ ເຖໂຣ ມາຣໍ ຕຊ຺ເຊສິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ມາໂຣ ‘‘ຊານາຕິ ມໍ ສມໂຓ’’ຕິ ຕຕ຺ເຖວນ຺ຕຣຘາຍິ.

ສມິທ຺ຘິຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ອຸຊ຺ຊຍຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ນໂມ ເຕ ພຸທ຺ຘ ວີຣຕ຺ຖູຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ອຸຊ຺ຊຍຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຍມ຺ປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອິໂຕ ທ຺ວານວຸເຕ ກປ຺ເປ ຕິສ຺ສໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ກຓິກາຣປຸປ຺ເຜຫິ ປູຊໍ ອກາສິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອປຣາປຣໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຣາຊຄເຫ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ໂສຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ອຸຊ຺ຊໂຍຕິສ຺ສ ນາມໍ ອໂຫສິ. ໂສ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານໍ ປາຣຄູ ຫຸຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ສາຣໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂຈທິຍມາໂນ ເວຬຸວນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຈຣິຍານຸກູລໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຣຎ຺ເຎ ວິຫຣນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ນຈິຣສ຺ເສວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໒໑.໑-໔) –

‘‘ກຓິກາຣໍ ປຸປ຺ຜິຕໍ ທິສ຺ວາ, ໂອຈິນິຕ຺ວານຫໍ ຕທາ;

ຕິສ຺ສສ຺ສ ອຠິໂຣເປສິໍ, ໂອຆຕິຓ຺ຓສ຺ສ ຕາທິໂນ.

‘‘ທ຺ເວນວຸເຕ ອິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ປຸປ຺ຜມຠິໂຣປຍິໍ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ພຸທ຺ຘປູຊາຍິທໍ ຜລໍ.

‘‘ປຎ຺ຈຕິໍເສ ອິໂຕ ກປ຺ເປ, ອຣຸຓປາຓີຕິ ວິສ຺ສຸໂຕ;

ສຕ຺ຕຣຕນສມ຺ປນ຺ໂນ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ມຫພ຺ພໂລ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຣຫຕ຺ຕໍ ປນ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ໂຖມນາກາເຣນ ອຎ຺ຎໍ ພ຺ຍາກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ນໂມ ເຕ ພຸທ຺ຘ ວີຣຕ຺ຖູ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໔໗. ຕຕ຺ຖ ນໂມຕິ ປຓາມກິຕ຺ຕນໍ. ເຕຕິ ປຓາມກິຣິຍາຍ ສມ຺ປທານກິຕ຺ຕນໍ, ຕຸຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຸທ຺ຘ ວີຣາຕິ ຈ ຠຄວໂຕ ອາລປນໍ. ຠຄວາ ຫິ ຍຖາ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິເຠທສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິເຠເທນ ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ອນວເສສໂຕ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ປຎ຺ຈນ຺ນມ຺ປິ ມາຣານໍ ອຠິປ຺ປມທ຺ທນວເສນ ປທຫນ຺ເຕນ ມຫຕາ ວີຣິເຍນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ວີໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຕ຺ຖູຕິ ໂຫຕຸ, ຕສ຺ສ ‘‘ນໂມ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕສິ ສພ຺ພຘີຕິ ສພ຺ເພຫິ ກິເລເສຫິ ສພ຺ພສ຺ມິຎ຺ຈ ສງ຺ຂາຣຄເຕ ວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕ ວິສໍຍຸຕ຺ໂຕ ອສິ ຠວສິ, ນ ຕຍາ ກິຎ຺ຈິ ອວິປ຺ປມຸຕ຺ຕໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຍໂຕຫໍ ຕຸຍ຺ຫາປທາເນ ວິຫຣໍ, ວິຫຣາມິ ອນາສໂວຕິ ຕຸຍ຺ຫໍ ຕວ ອປທາເນ ໂອວາເທ ຄຕມຄ຺ເຄ ປຏິປຕ຺ຕິຈຣິຍາຍ ວິຫຣໍ ຍຖາສຕ຺ຕິ ຍຖາພລໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ກາມາສວາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອາສວານໍ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ອນາສໂວ ວິຫຣາມິ, ຕາທິສສ຺ສ ນໂມ ເຕ ພຸທ຺ຘ-ວີຣຕ຺ຖູຕິ.

ອຸຊ຺ຊຍຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ສຎ຺ຊຍຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ຍໂຕ ອຫນ຺ຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ສຎ຺ຊຍຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສປິ ປຸຣິມພຸທ຺ເຘສຸ ກຕາຘິກາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ອຸປຈິນນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສິສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ມຫຕິ ປູເຄ ສໍກິຕ຺ຕິວເສນ ວຕ຺ຖຸໍ ສງ຺ຆຣິຕ຺ວາ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປຸຎ຺ຎໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ສຍໍ ທລິທ຺ໂທ ຫຸຕ຺ວາ ເນສໍ ຄຓາທີນໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍ ພ຺ຍາວໂຏ ອໂຫສິ. ກາເລນ ກາລໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ຠິກ຺ຂູນຎ຺ຈ ຕໍ ຕໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈໍ ອກາສິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ອປຣາປຣໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ສຸຄຕີສຸເຍວ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ຣາຊຄເຫ ວິຠວສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ ສຎ຺ຊໂຍ ນາມ ນາເມນ, ໂສ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸໂປກ຺ຂຣສາຕິອາທິເກ ອຠິຎ຺ຎາເຕ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ສາສເນ ອຠິປ຺ປສນ຺ເນ ທິສ຺ວາ ສຎ຺ຊາຕປ຺ປສາໂທ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິ. ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖາ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ໂສ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ໂສຕາປນ຺ໂນ ອໂຫສິ. ອປຣຠາເຄ ປພ຺ພຊິ. ປພ຺ພຊນ຺ໂຕ ຈ ຂຸຣຄ຺ເຄເຍວ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ອໂຫສີ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໑໐.໕໑-໕໕) –

‘‘ວິປສ຺ສິສ຺ສ ຠຄວໂຕ, ມຫາປູຄຄໂຓ ອຫຸ;

ເວຍ຺ຍາວຈ຺ຈກໂຣ ອາສິໍ, ສພ຺ພກິຈ຺ເຈສຸ ວາວໂຏ.

‘‘ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ ຈ ເມ ນຕ຺ຖິ, ສຸຄຕສ຺ສ ມເຫສິໂນ;

ອວນ຺ທິໍ ສຕ຺ຖຸໂນ ປາເທ, ວິປ຺ປສນ຺ເນນ ເຈຕສາ.