໒. ທຸຕິຍວຄ຺ໂຄ

໑. ຈູຬວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ປາໂມຊ຺ຊພຫຸໂລຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ຈູຬວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສ ກິຣ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ທລິທ຺ທກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປເຣສໍ ຠຕິຍາ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປນ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ສາວກໍ ສຸຊາຕໍ ນາມ ເຖຣໍ ປໍສຸກູລໍ ປຣິເຍສນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວຕ຺ຖໍ ທຕ຺ວາ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເຕຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເທວຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ. ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຣາຊາ ອໂຫສິ. ອເນກວາຣໍ ປເທສຣາຊາ. ເອວໍ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ໂອສກ຺ກມາເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ເທວມນຸສ຺ສຄຕີສຸ ອປຣາປຣໍ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ໂຕ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ກາເລ ໂກສມ຺ພິຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຈູຬວຈ຺ໂຉຕິສ຺ສ ນາມໍ ອໂຫສິ. ໂສ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສິປ຺ເປສຸ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິໍ ຄໂຕ ພຸທ຺ຘຄຸເຓ ສຸຕ຺ວາ ປສນ຺ນມານໂສ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິ, ຕສ຺ສ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ກເຖສິ. ໂສ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ລທ຺ຘູປສມ຺ປໂທ ກຕປຸພ຺ພກິຈ຺ໂຈ ຈຣິຕານຸກູລໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຠາເວນ຺ໂຕ ວິຫຣິ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ໂກສມ຺ພິກາ ຠິກ຺ຂູ ຠຓ຺ຑນຊາຕາ ອເຫສຸໍ. ຕທາ ຈູຬວຈ຺ຉຕ຺ເຖໂຣ ອຸຠເຍສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ລທ຺ຘິໍ ອນາທາຍ ຠຄວຕາ ທິນ຺ໂນວາເທ ຐຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ພ຺ຣູເຫຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໒.໕໐.໓໑-໔໐) –

‘‘ປທຸມຸຕ຺ຕຣຠຄວໂຕ, ສຸຊາໂຕ ນາມ ສາວໂກ;

ປໍສຸກູລໍ ຄເວສນ຺ໂຕ, ສງ຺ກາເຣ ຈຣຕີ ຕທາ.

‘‘ນຄເຣ ຫໍສວຕິຍາ, ປເຣສໍ ຠຕໂກ ອຫໍ;

ອຸປຑ຺ຒຸທຸສ຺ສໍ ທຕ຺ວານ, ສິຣສາ ອຠິວາທຍິໍ.

‘‘ເຕນ ກມ຺ເມນ ສຸກເຕນ, ເຈຕນາປຓິຘີຫິ ຈ;

ຊຫິຕ຺ວາ ມານຸສໍ ເທຫໍ, ຕາວຕິໍສມຄຈ຺ຉຫໍ.

‘‘ເຕຕ຺ຕິໍສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເທວິນ຺ໂທ, ເທວຣຊ຺ຊມກາຣຍິໍ;

ສຕ຺ຕສຕ຺ຕຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸຎ຺ຈ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ອໂຫສຫໍ.

‘‘ປເທສຣຊ຺ຊໍ ວິປຸລໍ, ຄຓນາໂຕ ອສງ຺ຂິຍໍ;

ອຸປຑ຺ຒທຸສ຺ສທາເນນ, ໂມທາມິ ອກຸໂຕຠໂຍ.

‘‘ອິຈ຺ຉມາໂນ ຈຫໍ ອຊ຺ຊ, ສການນໍ ສປພ຺ພຕໍ;

ໂຂມທຸສ຺ເສຫິ ຉາເທຍ຺ຍໍ, ອຑ຺ຒຸທຸສ຺ສສ຺ສິທໍ ຜລໍ.

‘‘ສຕສຫສ຺ສິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ທານມທທິໍ ຕທາ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ອຑ຺ຒຸທຸສ຺ສສ຺ສິທໍ ຜລໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ຈູຬວຈ຺ຉຕ຺ເຖໂຣ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ກລຫາຠິຣຕິຍາ ສກຕ຺ຖວິນາສໍ ທິສ຺ວາ ຘມ຺ມສໍເວຄປ຺ປຕ຺ໂຕ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປຕ຺ຕວິເສສໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປີຕິໂສມນສ຺ສວເສນ ‘‘ປາໂມຊ຺ຊພຫຸໂລ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໑໑. ຕຕ຺ຖ ປາໂມຊ຺ຊພຫຸໂລຕິ ສຸປຣິສຸທ຺ຘສີລຕາຍ ວິປ຺ປຏິສາຣາຠາວໂຕ ອຘິກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ອຠິຣຕິວເສນ ປໂມທພຫຸໂລ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຘມ຺ເມ ພຸທ຺ຘປ຺ປເວທິເຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ເມຕິ. ສຕ຺ຕຕິໍສາຍ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ເມ ນວວິເຘ ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ. ໂສ ຫິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸພຸທ຺ເຘນ ສາມຸກ຺ກໍສິກາຍ ເທສນາຍ ປກາສິຕຕ຺ຕາ ສາຕິສຍໍ ພຸທ຺ຘປ຺ປເວທິໂຕ ນາມ. ຕສ຺ສ ປນ ອຘິຄມູປາຍຠາວໂຕ ເທສນາຘມ຺ໂມປິ ອິຘ ລພ຺ຠເຕວ. ປທໍ ສນ຺ຕນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ເອວຣູໂປ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ສນ຺ຕໍ ປທໍ ສນ຺ຕໍ ໂກຏ຺ຐາສໍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣານໍ ອຸປສມຠາວໂຕ ສງ຺ຂາຣູປສມໍ ປຣມສຸຂຕາຍ ສຸຂໍ ນິພ຺ພານໍ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ ວິນ຺ທຕິເຍວ. ປຣິສຸທ຺ຘສີໂລ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ວິປ຺ປຏິສາຣາຠາເວນ ປາໂມຊ຺ຊພຫຸໂລ ສທ຺ຘມ຺ເມ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິໂຍສານາ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ປາປຸຓາຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ອວິປ຺ປຏິສາຣຕ຺ຖານິ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ກຸສລານິ ສີລານິ, ອວິປ຺ປຏິສາໂຣ ປາໂມຊ຺ຊຕ຺ຖາຍາ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໑໐.໑). ອຖ ວາ ປາໂມຊ຺ຊພຫຸໂລຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຘມ຺ໂມ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ສງ຺ໂຆຕິ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ ສນ຺ຘາຍ ປໂມທພຫຸໂລ. ຕຕ຺ຖ ປນ ໂສ ປໂມທພຫຸໂລ ກິໍ ວາ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຘມ຺ເມ ພຸທ຺ຘປ຺ປເວທິເຕ’’ຕິອາທິ. ສທ຺ຘາສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຫິ ສປ຺ປຸຣິສສໍເສວນສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນໂຍນິໂສມນສິກາຣຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕີນໍ ສຸເຂເນວ ສມ຺ຠວໂຕ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ຫຕ຺ຖຄຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ຍຖາຫ – ‘‘ສທ຺ຘາຊາໂຕ ອຸປສງ຺ກມຕິ, ອຸປສງ຺ກມນ຺ໂຕ ປຍິຣຸປາສຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໓).

ຈູຬວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ມຫາວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ປຎ຺ຎາພລີຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ມຫາວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຍໍ ກິຣ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ຈ ປານີຍທານມທາສິ. ປຸນ ສິຂິສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ອຸປາສໂກ ຫຸຕ຺ວາ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ພຫຸໍ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມໍ ອກາສິ, ໂສ ເຕຫິ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມຫິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຸຄຕີສຸເຍວ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ມຄຘຣຏ຺ເຐ ນາຬກຄາເມ ສມິທ຺ຘິສ຺ສ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ມຫາວຈ຺ໂຉຕິ ນາມໍ ອໂຫສິ. ໂສ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາວກຠາວໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ໂສປິ ນາມ ມຫາປຎ຺ໂຎ. ຍສ຺ສ ສາວກຕ຺ຕໍ ອຸປາຄໂຕ, ໂສ ເອວ ມຎ຺ເຎ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ ຠຄວຕິ ສທ຺ຘໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ນຈິຣສ຺ເສວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໒.໕໐.໕໑-໕໖) –

‘‘ປທຸມຸຕ຺ຕຣພຸທ຺ຘສ຺ສ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ອນຸຕ຺ຕເຣ;

ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ສຸມໂນ, ປານີຍຆຏມປູຣຍິໍ.

‘‘ປພ຺ພຕຄ຺ເຄ ທຸມຄ຺ເຄ ວາ, ອາກາເສ ວາຖ ຠູມິຍໍ;

ຍທາ ປານີຍມິຈ຺ຉາມິ, ຂິປ຺ປໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕເຕ ມມ.

‘‘ສຕສຫສ຺ສິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ທານມທທິໍ ຕທາ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ທກທານສ຺ສິທໍ ຜລໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ຠວາ ສພ຺ເພ ສມູຫຕາ;

ຉຬຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕາ, ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ອນຸຠວນ຺ໂຕ ສາສນສ຺ສ ນິຍ຺ຍານິກຠາວວິຠາວເນນ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອຸສ຺ສາຫຊນນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຎ຺ຎາພລີ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໑໒. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາພລີຕິ ປາຣິຫາຣິຍປຎ຺ຎາຍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ຈ ວເສນ ອຠິຓ຺ຫໂສ ສາຕິສເຍນ ປຎ຺ຎາພເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ສີລວຕູປປນ຺ໂນຕິ ອຸກ຺ກໍສຄເຕນ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີເລນ, ຘຸຕຘມ຺ມສງ຺ຂາເຕຫິ ວເຕຫິ ຈ ອຸປປນ຺ໂນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ສມາຫິໂຕຕິ ອຸປຈາຣປ຺ປນາເຠເທນ ສມາຘິນາ ສມາຫິໂຕ. ຌານຣໂຕຕິ ຕໂຕ ເອວ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌາເນ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌາເນ ຈ ຣໂຕ ສຕຕາຠິຍຸຕ຺ໂຕ. ສພ຺ພກາລໍ ສຕິຍາ ອວິປ຺ປວາສວເສນ ສຕິມາ. ຍທຕ຺ຖິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອນເປຕໍ ອຕ຺ຖິຍໍ, ເຍນ ອຕ຺ຖິຍໍ ຍທຕ຺ຖິຍໍ. ຍຖາ ປຈ຺ຈເຍ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໍ ອຕ຺ຖິຍໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊມາໂນ. ສາມິປຣິໂຠເຄນ ຫິ ຕໍ ອຕ຺ຖິຍໍ ໂຫຕິ ທາຍຊ຺ຊປຣິໂຠເຄນ ວາ, ນ ອຎ຺ຎຖາ ໂຠຊນນ຺ຕິ ຈ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຠຸຎ຺ຊິຍຕິ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຍຕີຕິ ວາ ໂຠຊນໍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຈ຺ຈຍາ. ‘‘ຍທຕ຺ຖິກ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ. ຍທຕ຺ຖໍ ຍສ຺ສຕ຺ຖາຍ ສຕ຺ຖາຣາ ປຈ຺ຈຍາ ອນຸຎ຺ຎາຕາ, ຕທຕ຺ຖໍ ກາຍສ຺ສ ຐິຕິອາທິອຕ຺ຖໍ, ຕຎ຺ຈ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານຕ຺ຖໍ. ຕສ຺ມາ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານຕ຺ຖໍ ໂຠຊນປຈ຺ຈເຍ ຠຸຎ຺ຊມາໂນ ຕໂຕ ເອວ ກງ຺ເຂຖ ກາລໍ ອຕ຺ຕໂນ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານກາລໍ ອາຄເມຍ຺ຍ. ອິຘ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ວີຕຣາໂຄ. ພາຫິຣກສ຺ສ ປນ ກາເມສຸ ວີຕຣາຄສ຺ສ ອິທໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ມຫາວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ວນວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ນີລພ຺ຠວຓ຺ຓາຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ວນວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສ ກິຣ ອຕ຺ຖທສ຺ສິໂນ ຠຄວໂຕ ກາເລ ກຈ຺ຉປໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ວິນຕາຍ ນາມ ນທິຍາ ວສຕິ. ຕສ຺ສ ຂຸທ຺ທກນາວປ຺ປມາໂຓ ອຕ຺ຕຠາໂວ ອໂຫສິ. ໂສ ກິຣ ເອກທິວສໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ນທິຍາ ຕີເຣ ຐິຕໍ ທິສ຺ວາ, ‘‘ປາຣໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ມຎ຺ເຎ ຠຄວາ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປິຏ຺ຐິຍໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ເນຕຸກາໂມ ປາທມູເລ ນິປຊ຺ຊິ. ຠຄວາ ຕສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍໍ ຎຕ຺ວາ ຕໍ ອນຸກມ຺ປນ຺ໂຕ ອາຣຸຫິ. ໂສ ປີຕິໂສມນສ຺ສຊາໂຕ ໂສຕໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ຊິຍາຍ ເວເຄນ ຂິຕ຺ຕສໂຣ ວິຍ ຕາວເທວ ປຣຕີຣໍ ປາເປສິ. ຠຄວາ ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ຜລໍ ເອຕຣຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນກສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ພ຺ຍາກຣິຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອເນກສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຕາປສປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎວາສີເຍວ ອໂຫສິ. ປຸນ ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ກໂປຕໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອຣຎ຺ເຎ ວິຫຣນ຺ຕໍ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິໍ ເອກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ທິສ຺ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທສິ.

ຕໂຕ ປນ ຈຸໂຕ ພາຣາຓສິຍໍ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ສໍເວຄຊາໂຕ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ພຫຸໍ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມໍ ອຸປຈິນິ. ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ກປິລວຕ຺ຖຸນຄເຣ ວຈ຺ຉໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ເຄເຫ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄຓ຺ຫິ. ຕສ຺ສ ມາຕາ ປຣິປກ຺ກຄພ຺ຠາ ອຣຎ຺ຎໍ ທສ຺ສນຕ຺ຖາຍ ສຎ຺ຊາຕໂທຫຬາ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ວິຈຣຕິ, ຕາວເທວສ຺ສາ ກມ຺ມຊວາຕາ ຈລິໍສຸ, ຕິໂຣກຣຓິໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອທໍສຸ. ສາ ຘຎ຺ຎປຸຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ປຸຕ຺ຕໍ ວິຊາຍິ. ໂສ ໂພຘິສຕ຺ເຕນ ສຫ ປໍສຸກີຬິກສຫາໂຍ ອໂຫສິ. ‘‘ວຈ຺ໂຉ’’ຕິສ຺ສ ນາມຎ຺ຈ ອໂຫສິ. ວນາຠິຣຕິຍາ ວເສນ ວນວຈ຺ໂຉຕິ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ. ອປຣຠາເຄ ມຫາສຕ຺ເຕ ມຫາຠິນິກ຺ຂມນໍ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ມຫາປຘານໍ ປທຫນ຺ເຕ, ‘‘ອຫມ຺ປິ ສິທ຺ຘຕ຺ຖກຸມາເຣນ ສຫ ອຣຎ຺ເຎ ວິຫຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຕາປສປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຫິມວນ຺ເຕ ວສນ຺ໂຕ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຠາວໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຣຎ຺ເຎ ວສມາໂນ ນຈິຣສ຺ເສວ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໒.໔໙-໑໔໘-໑໖໓) –

‘‘ອຕ຺ຖທສ຺ສີ ຕຸ ຠຄວາ, ສຍມ຺ຠູ ໂລກນາຍໂກ;

ວິນຕານທິຍາ ຕີຣໍ, ອຸປຄຈ຺ຉິ ຕຖາຄໂຕ.

‘‘ອຸທກາ ອຠິນິກ຺ຂມ຺ມ, ກຈ຺ຉໂປ ວາຣິໂຄຈໂຣ;

ພຸທ຺ຘໍ ຕາເຣຕຸກາໂມຫໍ, ອຸເປສິໍ ໂລກນາຍກໍ.

‘‘ອຠິຣູຫຕຸ ມໍ ພຸທ຺ໂຘ, ອຕ຺ຖທສ຺ສີ ມຫາມຸນິ;

ອຫໍ ຕໍ ຕາຣຍິສ຺ສາມິ, ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕກໂຣ ຕຸວໍ.

‘‘ມມ ສງ຺ກປ຺ປມຎ຺ຎາຍ, ອຕ຺ຖທສ຺ສີ ມຫາຍໂສ;

ອຠິຣູຫິຕ຺ວາ ເມ ປິຏ຺ຐິໍ, ອຏ຺ຐາສິ ໂລກນາຍໂກ.

‘‘ຍໂຕ ສຣາມິ ອຕ຺ຕານໍ, ຍໂຕ ປຕ຺ໂຕສ຺ມິ ວິຎ຺ຎຸຕໍ;

ສຸຂໍ ເມ ຕາທິສໍ ນຕ຺ຖິ, ຜຸຏ຺ເຐ ປາທຕເລ ຍຖາ.

‘‘ອຸຕ຺ຕຣິຕ຺ວານ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ອຕ຺ຖທສ຺ສີ ມຫາຍໂສ;

ນທິຕີຣມ຺ຫິ ຐຕ຺ວານ, ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສຖ.

‘‘ຍາວຕາ ວຕ຺ຕເຕ ຈິຕ຺ຕໍ, ຄງ຺ຄາໂສຕໍ ຕຣາມຫໍ;

ອຍຎ຺ຈ ກຈ຺ຉໂປ ຣາຊາ, ຕາເຣສິ ມມ ປຎ຺ຎວາ.

‘‘ອິມິນາ ພຸທ຺ຘຕຣເຓນ, ເມຕ຺ຕຈິຕ຺ຕວຕາຍ ຈ;

ອຏ຺ຐາຣເສ ກປ຺ປສເຕ, ເທວໂລເກ ຣມິສ຺ສຕິ.

‘‘ເທວໂລກາ ອິຘາຄນ຺ຕ຺ວາ, ສຸກ຺ກມູເລນ ໂຈທິໂຕ;

ເອກາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ, ກງ຺ຂາໂສຕໍ ຕຣິສ຺ສຕິ.

‘‘ຍຖາປິ ຠທ຺ທເກ ເຂຕ຺ເຕ, ພີຊໍ ອປ຺ປມ຺ປິ ໂຣປິຕໍ;

ສມ຺ມາຘາເຣ ປເວຈ຺ຉນ຺ເຕ, ຜລໍ ໂຕເສຕິ ກສ຺ສກໍ.

‘‘ຕເຖວິທໍ ພຸທ຺ຘເຂຕ຺ຕໍ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘເທສິຕໍ;

ສມ຺ມາຘາເຣ ປເວຈ຺ຉນ຺ເຕ, ຜລໍ ມໍ ໂຕສຍິສ຺ສຕິ.

‘‘ປຘານປຫິຕຕ຺ໂຕມ຺ຫິ, ອຸປສນ຺ໂຕ ນິຣູປຘິ;

ສພ຺ພາສເວ ປຣິຎ຺ຎາຍ, ວິຫຣາມິ ອນາສໂວ.

‘‘ອຏ຺ຐາຣເສ ກປ຺ປສເຕ, ຍໍ ກມ຺ມມກຣິໍ ຕທາ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ຕຣຓາຍ ອິທໍ ຜລໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ຠຄວຕິ ກປິລວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ວິຫຣນ຺ເຕ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູຫິ ສມາຄໂຕ ປຏິສນ຺ຖາຣວເສນ ‘‘ກິໍ, ອາວຸໂສ, ອຣຎ຺ເຎ ຜາສຸວິຫາໂຣ ລທ຺ໂຘ’’ຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ‘‘ຣມຓີຍາ, ອາວຸໂສ, ອຣຎ຺ເຎ ປພ຺ພຕາ’’ຕິ ອຕ຺ຕນາ ວຸຏ຺ຐປພ຺ພເຕ ວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ‘‘ນີລພ຺ຠວຓ຺ຓາ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໑໓. ຕຕ຺ຖ ນີລພ຺ຠວຓ຺ຓາຕິ ນີລວລາຫກນິຠາ ນີລວລາຫກສຓ຺ຐານາ ຈ. ຣຸຈິຣາຕິ ຣຸຈິຍາ ສກິຣຓາ ປຠສ຺ສຣາ ຈ. ສີຕວາຣີຕິ ສີຕລສລິລາ. ສຸຈິນ຺ຘຣາຕິ ສຸຈິສຸທ຺ຘຠູມິຠາຄຕາຍ ສຸທ຺ຘຈິຕ຺ຕານໍ ວາ ອຣິຍານໍ ນິວາສນຏ຺ຐານຕາຍ ສຸຈິນ຺ຘຣາ. ຄາຖາສຸຂຕ຺ຖຎ຺ຫິ ສານຸນາສິກໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສ. ‘‘ສີຕວາຣິສຸຈິນ຺ຘຣາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ສີຕສຸຈິວາຣິຘຣາ ສີຕລວິມລສລິລາສຍວນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິນ຺ທໂຄປກສຎ຺ຉນ຺ນາຕິ ອິນ຺ທໂຄປກນາມເກຫິ ປວາຬວຓ຺ເຓຫິ ຣຕ຺ຕກິມີຫິ ສຎ຺ຉາທິຕາ ປາວຸສ຺ສກາລວເສນ ເອວມາຫ. ເກຈິ ປນ ‘‘ອິນ຺ທໂຄປກນາມານິ ຣຕ຺ຕຕິຓານີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອປເຣ ‘‘ກຓິກາຣຣຸກ຺ຂາ’’ຕິ. ເສລາຕິ ສິລາມຍາ ປພ຺ພຕາ, ນ ປໍສຸປພ຺ພຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ – ‘‘ຍຖາປິ ປພ຺ພໂຕ ເສໂລ’’ຕິ (ອຸທາ. ໒໔). ຣມຍນ຺ຕິ ມນ຺ຕິ ມໍ ຣມາເປນ຺ຕິ, ມຍ຺ຫໍ ວິເວກາຠິຣຕ຺ຕິໍ ປຣິພ຺ຣູເຫນ຺ຕິ. ເອວໍ ເຖໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຣກາລປຣິຠາວິຕໍ ອຣຎ຺ຎາຠິຣຕິໍ ປເວເທນ຺ໂຕ ຕິວິຘໍ ວິເວກາຠິຣຕິເມວ ທີເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸປຘິວິເວເກນ ອຎ຺ຎາພ຺ຍາກຣຓໍ ທີປິຕເມວ ໂຫຕີຕິ.

ວນວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ສິວກສາມເຓຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ອຸປຊ຺ຌາໂຍຕິ ສິວກສ຺ສ ສາມເຓຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສ ກິຣ ອິໂຕ ເອກຕິໍເສ ກປ຺ເປ ເວສ຺ສຠຸສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ເອກທິວສໍ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິຏ຺ໂຐ ຕຕ຺ຖ ປພ຺ພຕນ຺ຕເຣ ນິສິນ຺ນໍ ເວສ຺ສຠຸໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ອຏ຺ຐາສິ. ປຸນ ຕຕ຺ຖ ມໂນຫຣານິ ກາສຸມາຣິກຜລານິ ທິສ຺ວາ ຕານິ ຄເຫຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ອຸປເນສິ, ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ມາຕຸເລ ປພ຺ພຊນ຺ເຕ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ພຫຸໍ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ກຸສລໍ ອຸປຈິນິຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ວນວຈ຺ຉຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຠາຄິເນຍ຺ໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ສິວໂກຕິສ຺ສ ນາມໍ ອໂຫສິ. ຕສ຺ສ ມາຕາ ອຕ຺ຕໂນ ເຊຏ຺ຐຠາຕິເກ ວນວຈ຺ເຉ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕກິຈ຺ຈໍ ມຕ຺ຖກໍ ປາເປຕ຺ວາ ອຣຎ຺ເຎ ວິຫຣນ຺ເຕ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ສຸຕ຺ວາ ປຸຕ຺ຕໍ ອາຫ – ‘‘ຕາຕ ສິວກ, ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ເຖຣໍ ອຸປຏ຺ຐຫ, ມຫລ຺ລໂກ ທານິ ເຖໂຣ’’ຕິ. ໂສ ມາຕຸ ເອກວຈເນເນວ ຈ ປຸພ຺ເພ ກຕາຘິກາຣຕາຍ ຈ ມາຕຸລຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ຕໍ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ອຣຎ຺ເຎ ວສຕິ.

ຕສ຺ສ ເອກທິວສໍ ເກນຈິເທວ ກຣຓີເຍນ ຄາມນ຺ຕໍ ຄຕສ຺ສ ຂໂຣ ອາພາໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ມນຸສ຺ເສສຸ ເຠສຊ຺ຊໍ ກໂຣນ຺ເຕສຸປິ ນ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠິ. ຕສ຺ມິໍ ຈິຣາຍນ຺ເຕ ເຖໂຣ ‘‘ສາມເຓໂຣ ຈິຣາຍຕິ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ຄິລານໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ຕໍ ຕໍ ກຕ຺ຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ທິວສຠາຄໍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ພລວປຈ຺ຈູສເວລາຍໍ ອາຫ – ‘‘ສິວກ, ນ ມຍາ ປພ຺ພຊິຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄາເມ ວສິຕປຸພ຺ພໍ, ອິໂຕ ອຣຎ຺ຎເມວ ຄຈ຺ຉາມາ’’ຕິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ສິວໂກ ‘‘ຍທິປິ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ອິທານິ ກາໂຍ ຄາມນ຺ເຕ ຐິໂຕ, ຈິຕ຺ຕໍ ປນ ອຣຎ຺ເຎ, ຕສ຺ມາ ສຍາໂນປິ ອຣຎ຺ຎເມວ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ, ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ເຖໂຣ ຕໍ ພາຫາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎເມວ ເນຕ຺ວາ ໂອວາທໍ ອທາສິ. ໂສ ເຖຣສ຺ສ ໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ວິປສ຺ສິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໓໘.໕໓-໕໘) –

‘‘ກຓິກາຣໍວ ໂຊຕນ຺ຕໍ, ນິສິນ຺ນໍ ປພ຺ພຕນ຺ຕເຣ;

ອທ຺ທສໍ ວິຣຊໍ ພຸທ຺ຘໍ, ໂລກເຊຏ຺ຐໍ ນຣາສຠໍ.

‘‘ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ສຸມໂນ, ກິເຣ ກຕ຺ວານ ອຎ຺ຊລິໍ;

ກາສຸມາຣິກມາທາຍ, ພຸທ຺ຘເສຏ຺ຐສ຺ສທາສຫໍ.

‘‘ເອກຕິໍເສ ອິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ຜລໍ ອທທິໍ ຕທາ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ຜລທານສ຺ສິທໍ ຜລໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ໂສ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ອຸປຊ຺ຌາເຍນ ອຕ຺ຕນາ ຈ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວິເວກາຠິຣຕິກຕໍ ກຕກິຈ຺ຈຕຎ຺ຈ ປເວເທນ຺ໂຕ ‘‘ອຸປຊ຺ຌາໂຍ ມໍ ອວຈາ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໑໔. ຕຕ຺ຖ ອຸປຊ຺ຌາໂຍຕິ ວຊ຺ຊາວຊ຺ຊໍ ອຸປນິຊ຺ຌາຍຕິ ຫິເຕສິຕໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ເປກ຺ຂຕີຕິ ອຸປຊ຺ຌາໂຍ. ມນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ວທຕິ. ອວຈາຕິ ອຠາສິ. ອິໂຕ ຄຈ຺ຉາມ ສີວກາຕິ ວຸຕ຺ຕາກາຣທສ຺ສນໍ, ສິວກ, ອິໂຕ ຄາມນ຺ຕໂຕ ອຣຎ຺ຎຏ຺ຐານເມວ ເອຫິ ຄຈ຺ຉາມ, ຕເທວ ອມ຺ຫາກໍ ວສນໂຍຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວໍ ປນ ອຸປຊ຺ຌາເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ ສິວໂກ ຠທ຺ໂຣ ອສ຺ສາຊານີໂຍ ວິຍ ກສາຠິຫໂຕ ສຎ຺ຊາຕສໍເວໂຄ ຫຸຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎເມວ ຄນ຺ຕຸກາມຕໍ ປເວເທນ຺ໂຕ –

‘‘ຄາເມ ເມ ວສຕິ ກາໂຍ, ອຣຎ຺ຎໍ ເມ ຄຕໍ ມໂນ;

ເສມານໂກປິ ຄຈ຺ຉາມິ, ນຕ຺ຖິ ສງ຺ໂຄ ວິຊານຕ’’ນ຺ຕິ. –ອາຫ;

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍສ຺ມາ ອິທານິ ຍທິປິ ເມ ອິທໍ ສຣີຣໍ ຄາມນ຺ເຕ ຐິຕໍ, ອຊ຺ຌາສໂຍ ປນ ອຣຎ຺ຎເມວ ຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ເສມານໂກປິ ຄຈ຺ຉາມິ ເຄລຎ຺ເຎນ ຐານນິສຊ຺ຊາຄມເນສຸ ອສມຕ຺ຖຕາຍ ສຍາໂນປິ ອິມິນາ ສຍິຕາກາເຣນ ສຣີສໂປ ວິຍ ສຣີສປນ຺ໂຕ, ເອຖ, ຠນ຺ເຕ, ອຣຎ຺ຎເມວ ຄຈ຺ຉາມ, ກສ຺ມາ? ນຕ຺ຖິ ສງ຺ໂຄ ວິຊານຕນ຺ຕິ, ຍສ຺ມາ ຘມ຺ມສຠາວາ ກາເມສຸ ສໍສາເຣ ຈ ອາທີນວໍ, ເນກ຺ຂມ຺ເມ ນິພ຺ພາເນ ຈ ອານິສໍສໍ ຍາຖາວໂຕ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ນ ກຕ຺ຖຈິ ສງ຺ໂຄ, ຕສ຺ມາ ເອກປເທເນວ ອຸປຊ຺ຌາຍສ຺ສ ອາຓາ ອນຸຐິຕາຕິ, ຕທປເທເສນ ອຎ຺ຎໍ ພ຺ຍາກາສິ.

ສິວກສາມເຓຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ກຸຓ຺ຑຘານຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ປຎ຺ຈ ຉິນ຺ເທ ປຎ຺ຈ ຊເຫຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ກຸຓ຺ຑຘານຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສ ກິຣ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ຫໍສວຕີນຄເຣ ກຸລເຄເຫ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣາ ເອກໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຐມໍ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ ອຄ຺ຄຏ຺ຐາເນ ຐປິຍມານໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ຐານນ຺ຕຣໍ ປຕ຺ເຖຕ຺ວາ ຕທນຸຣູປໍ ປຸຎ຺ຎໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຈຣິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ມໂນສິລາຈຸຓ຺ຓປິຎ຺ຊຣໍ ມຫນ຺ຕໍ ກທລິຜລກຓ຺ຓິກໍ ອຸປເນສິ, ຕໍ ຠຄວາ ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິຠຸຎ຺ຊິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເອກາທສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເທເວສຸ ເທວຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ. ຈຕຸວີສຕິວາເຣ ຣາຊາ ອໂຫສິ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ. ເອວໍ ໂສ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ອປຣາປຣໍ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ຠຸມ຺ມເທວຕາ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ທີຆາຍຸກພຸທ຺ຘານຎ຺ຈ ນາມ ນ ອນ຺ວທ຺ຘມາສິໂກ ອຸໂປສໂຖ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ວິປສ຺ສິສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຉພ຺ພສ຺ສນ຺ຕເຣ ຉພ຺ພສ຺ສນ຺ຕເຣ ອຸໂປສໂຖ ອໂຫສິ. ກສ຺ສປທສພໂລ ປນ ຉຏ຺ເຐ ຉຏ຺ເຐ ມາເສ ປາຕິໂມກ຺ຂໍ ໂອສາເຣສິ. ຕສ຺ສ ປາຕິໂມກ຺ຂສ຺ສ ໂອສາຣຓກາເລ ທິສາວາສິກາ ທ຺ເວ ສຫາຍກາ ຠິກ຺ຂູ ‘‘ອຸໂປສຖໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ອຍໍ ຠຸມ຺ມເທວຕາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ເມຕ຺ຕິ ອຕິວິຍ ທຬ຺ຫາ, ກິໍ ນຸ ໂຂ, ເຠທເກ ສຕິ ຠິຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ຠິຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ, ສາ ເຕສໍ ໂອກາສໍ ໂອໂລກຍມານາ ເຕສໍ ອວິທູເຣເນວ ຄຈ຺ຉຕິ. ອເຖໂກ ເຖໂຣ ເອກສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ທຕ຺ວາ ສຣີຣວຬຎ຺ຊນຕ຺ຖໍ ອຸທກຜາສຸກຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ໂຘຕຫຕ຺ຖປາໂທ ຫຸຕ຺ວາ ຄຸມ຺ພສມີປໂຕ ນິກ຺ຂມຕິ ຠຸມ຺ມເທວຕາ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ປຈ຺ຉໂຕ ອຸຕ຺ຕມຣູປາ ອິຕ຺ຖີ ຫຸຕ຺ວາ ເກເສ ວິຘຸນິຕ຺ວາ ສໍວິຘາຍ ສມ຺ພນ຺ຘນ຺ຕີ ວິຍ ປິຏ຺ຐິຍໍ ປໍສຸໍ ປຸຎ຺ຉມານາ ວິຍ ສາຏກໍ ສໍວິຘາຍ ນິວາສຍມານາ ວິຍ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ປທານຸປທິກາ ຫຸຕ຺ວາ ຄຸມ຺ພໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕາ. ເອກມນ຺ເຕ ຐິໂຕ ສຫາຍກຕ຺ເຖໂຣ ຕໍ ກາຣຓໍ ທິສ຺ວາວ ໂທມນສ຺ສຊາໂຕ ‘‘ນຏ຺ໂຐ ທານິ ເມ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ທີຆຣຕ຺ຕານຸຄໂຕ ສິເນໂຫ, ສຈາຫໍ ເອວໍວິຘຠາວໍ ຊາເນຍ຺ຍໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ອທ຺ຘານໍ ອິມິນາ ສທ຺ຘິໍ ວິສ຺ສາສໍ ນ ກເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ເສວສ຺ສ, ‘‘ຫນ຺ທາວຸໂສ, ຕຸຍ຺ຫໍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ, ຕາທິເສນ ປາເປນ ສທ຺ຘິໍ ເອກມຄ຺ຄໍ ນາຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ອາຫ. ຕໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ລຊ຺ຊິຠິກ຺ຂຸໂນ ຫທຍໍ ຕິຂິຓສຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິທ຺ຘໍ ວິຍ ອໂຫສິ. ຕໂຕ ນໍ ອາຫ – ‘‘ອາວຸໂສ, ກິໍ ນາເມຕໍ ວທສິ, ອຫໍ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ທຸກ຺ກຏມຕ຺ຕມ຺ປິ ອາປຕ຺ຕິໍ ນ ຊານາມິ. ຕ຺ວໍ ປນ ມໍ ອຊ຺ຊ ‘ປາໂປ’ຕິ ວທສິ, ກິໍ ເຕ ທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ກິໍ ອຎ຺ເຎນ ທິຏ຺ເຐນ, ກິໍ ຕ຺ວໍ ເອວໍວິເຘນ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ເຕນ ມາຕຸຄາເມນ ສທ຺ຘິໍ ເອກຏ຺ຐາເນ ຫຸຕ຺ວາ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ’’ຕິ. ‘‘ນຕ຺ເຖຕໍ, ອາວຸໂສ, ມຍ຺ຫໍ, ນາຫໍ ເອວຣູປໍ ມາຕຸຄາມໍ ປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ຍາວຕຕິຍໍ ກເຖນ຺ຕສ຺ສາປິ ອິຕໂຣ ເຖໂຣ ກຖໍ ອສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ທິຏ຺ຐກາຣຓໍເຍວ ຠູຕຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ເອກມຄ຺ເຄນ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎນ ມຄ຺ເຄນ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄໂຕ. ອິຕໂຣປິ ຠິກ຺ຂຸ ອຎ຺ເຎນ ມຄ຺ເຄນ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍເຍວ ຄໂຕ.

ຕໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອຸໂປສຖາຄາຣໍ ປວິສນເວລາຍ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຸໂປສຖຄ຺ເຄ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ, ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ອຸໂປສຖຄ຺ເຄ ເອວຣູໂປ ນາມ ປາປຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຖິ, ນາຫໍ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອຸໂປສຖໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ພຫິ ອຏ຺ຐາສິ. ອຖ ຠຸມ຺ມເທວຕາ ‘‘ຠາຣິຍໍ ມຍາ ກມ຺ມໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ມຫລ຺ລກອຸປາສກວຓ຺ເຓນ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກສ຺ມາ, ຠນ຺ເຕ, ອຍ຺ໂຍ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ຐິໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ອຸປາສກ, ອິມໍ ອຸໂປສຖຄ຺ຄໍ ເອໂກ ປາປຠິກ຺ຂຸ ປວິຏ຺ໂຐ, ‘ນາຫໍ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອຸໂປສຖໍ ກໂຣມີ’ຕິ ພຫິ ຐິໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ມາ ເອວໍ ຄຓ຺ຫຖ, ປຣິສຸທ຺ຘສີໂລ ເອສ ຠິກ຺ຂຸ. ຕຸມ຺ເຫຫິ ທິຏ຺ຐມາຕຸຄາໂມ ນາມ ອຫໍ, ມຍາ ຕຸມ຺ຫາກໍ ວີມໍສນຕ຺ຖາຍ ‘ທຬ຺ຫາ ນຸ ໂຂ ອິເມສໍ ເຖຣານໍ ເມຕ຺ຕິ, ໂນ ທຬ຺ຫາ’ຕິ ຠິຊ຺ຊນາຠິຊ຺ຊນຠາວໍ ໂອໂລເກນ຺ເຕນ ຕໍ ກມ຺ມໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ໂກ ປນ, ຕ຺ວໍ ສປ຺ປຸຣິສາ’’ຕິ? ‘‘ອຫໍ ເອກາ ຠຸມ຺ມເທວຕາ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ກເຖນ຺ໂຕ ທິພ຺ພານຸຠາເວນ ຐຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ປາເທສຸ ນິປຕິຕ຺ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ຂມຖ, ເອຕໍ ໂທສໍ ເຖໂຣ ນ ຊານາຕິ, ອຸໂປສຖໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ເຖຣໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ອຸໂປສຖຄ຺ຄໍ ປເວເສສິ. ໂສ ເຖໂຣ ອຸໂປສຖໍ ຕາວ ເອກຏ຺ຐາເນ ອກາສິ, ມິຕ຺ຕສນ຺ຖວວເສນ ປນ ປຸນ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ນ ເອກຏ຺ຐາເນ ອໂຫສີຕິ. ອິມສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ກມ຺ມໍ ນ ກຖີຍຕິ, ຈຸທິຕກຕ຺ເຖໂຣ ປນ ອປຣາປຣໍ ວິປສ຺ສນາຍ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ.

ຠຸມ຺ມເທວຕາ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ນິສ຺ສນ຺ເທນ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ອປາຍຠຍໂຕ ນ ມຸຈ຺ຈິຕ຺ຖ. ສເຈ ປນ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກາເລ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ອຎ຺ເຎນ ເຍນ ເກນຈິ ກໂຕ ໂທໂສ ຕສ຺ເສວ ອຸປຣິ ປຕຕິ. ໂສ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ກາເລ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ‘‘ຘານມາຓໂວ’’ຕິສ຺ສ ນາມໍ ອກໍສຸ. ໂສ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ຕໂຍ ເວເທ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ມຫລ຺ລກກາເລ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິ, ຕສ຺ສ ອຸປສມ຺ປນ຺ນທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເອກາ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ຕາ ອິຕ຺ຖີ ຕສ຺ມິໍ ຄາມໍ ປວິສນ຺ເຕ ສທ຺ຘິໍເຍວ ຄາມໍ ປວິສຕິ, ນິກ຺ຂມນ຺ເຕ ນິກ຺ຂມຕິ. ວິຫາຣໍ ປວິສນ຺ເຕປິ ສທ຺ຘິໍ ປວິສຕິ, ຕິຏ຺ຐນ຺ເຕປິ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເອວໍ ນິຈ຺ຈານຸພນ຺ຘາ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ເຖໂຣ ຕໍ ນ ປສ຺ສຕິ. ຕສ຺ສ ປຸນ ປຸຣິມກມ຺ມນິສ຺ສນ຺ເທນ ສາ ອຎ຺ເຎສໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຄາເມ ຍາຄຸໍ ຠິກ຺ຂຎ຺ຈ ທທມານາ ອິຕ຺ຖິໂຍ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອຍໍ ເອໂກ ຍາຄຸອຸຬຸງ຺ໂກ ຕຸມ຺ຫາກໍ, ເອໂກ ອິມິສ຺ສາ ອມ຺ຫາກໍ ສຫາຍິກາຍາ’’ຕິ ປຣິຫາສໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຖຣສ຺ສ ມຫຕີ ວິເຫສາ ໂຫຕິ. ວິຫາຣຄຕມ຺ປິ ນໍ ສາມເຓຣາ ເຈວ ທຫຣາ ຠິກ຺ຂູ ຈ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ‘‘ຘາໂນ ໂກຓ຺ໂຑ ຊາໂຕ’’ຕິ ປຣິຫາສໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຖສ຺ສ ເຕເນວ ກາຣເຓນ ກຸຓ຺ຑຘານຕ຺ເຖໂຣຕິ ນາມໍ ຊາຕໍ. ໂສ ອຸຏ຺ຐາຍ ສມຸຏ຺ຐາຍ ເຕຫິ ກຣິຍມານໍ ເກຬິໍ ສຫິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອຸມ຺ມາທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ໂກຓ຺ຑາ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ອຸປຊ຺ຌາໂຍ ໂກຓ຺ໂຑ, ອາຈຣິໂຍ ໂກຓ຺ໂຑ’’ຕິ ວທຕິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖຸ ອາໂຣເຈສຸໍ ‘‘ກຸຓ຺ຑຘາໂນ, ຠນ຺ເຕ, ທຫຣສາມເຓເຣຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອວໍ ຜຣຸສວາຈໍ ວທຕີ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ຕໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ‘‘ສຈ຺ຈໍ ກິຣ ຕ຺ວໍ, ຘານ, ສາມເຓເຣຫິ ສທ຺ຘິໍ ຜຣຸສວາຈໍ ວທສີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕນ ‘‘ສຈ຺ຈໍ ຠຄວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ກສ຺ມາ ເອວໍ ວເທສີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ນິພທ຺ຘໍ ວິເຫສໍ ອສຫນ຺ໂຕ ເອວໍ ກເຖມີ’’ຕິ. ‘‘ຕ຺ວໍ ປຸພ຺ເພ ກຕກມ຺ມໍ ຍາວຊ຺ຊທິວສາ ຊີຣາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກສິ, ປຸນ ເອວຣູປໍ ຜຣຸສໍ ມາວທີ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອາຫ –

‘‘ມາໂວຈ ຜຣຸສໍ ກຎ຺ຈິ, ວຸຕ຺ຕາ ປຏິວເທຍ຺ຍຸ ຕໍ;

ທຸກ຺ຂາ ຫິ ສາຣມ຺ຠກຖາ, ປຏິທຓ຺ຑາ ຜຸເສຍ຺ຍຸ ຕໍ.

‘‘ສເຈ ເນເຣສິ ອຕ຺ຕານໍ, ກໍໂສ ອຸປຫໂຕ ຍຖາ;

ເອສ ປຕ຺ໂຕສິ ນິພ຺ພານໍ, ສາຣມ຺ໂຠ ເຕ ນ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໓໓-໑໓໔);

ອິມຎ຺ຈ ປນ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ມາຕຸຄາເມນ ສທ຺ຘິໍ ວິຈຣຓຠາວໍ ໂກສລຣຎ຺ໂຎປິ ກຖຍິໍສຸ. ຣາຊາ ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠເຓ, ວີມໍສຖາ’’ຕິ ເປເສຕ຺ວາ ສຍມ຺ປິ ມນ຺ເທເນວ ປຣິວາເຣນ ເຖຣສ຺ສ ວສນຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເອກມນ຺ເຕ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອຏ຺ຐາສິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ເຖໂຣ ສູຈິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ສາປິ ອິຕ຺ຖີ ອວິທູເຣ ຐາເນ ຐິຕາ ວິຍ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ຣາຊາ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຖິທໍ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ຐິຕຏ຺ຐານໍ ອຄມາສິ. ສາ ຕສ຺ມິໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ເຖຣສ຺ສ ວສນປຓ຺ຓສາລໍ ປວິຏ຺ຐາ ວິຍ ອໂຫສິ. ຣາຊາປິ ຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ຕເມວ ປຓ຺ຓສາລໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອທິສ຺ວາ ‘‘ນາຍໍ ມາຕຸຄາໂມ, ເຖຣສ຺ສ ເອໂກ ກມ຺ມວິປາໂກ’’ຕິ ສຎ຺ຎໍ ກຕ຺ວາ ປຐມໍ ເຖຣສ຺ສ ສມີເປນ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ເຖຣໍ ອວນ຺ທິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກາຣຓສ຺ສ ອຠູຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ອາຄມ຺ມ ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ‘‘ກຈ຺ຈິ, ຠນ຺ເຕ, ປິຓ຺ຑເກນ ນ ກິລມຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ເຖໂຣ ‘‘ວຏ຺ຏຕິ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ຊານາມຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຍ຺ຍສ຺ສ ກຖໍ, ເອວຣູເປນ ປຣິກ຺ກິເລເສນ ສທ຺ຘິໍ ຈຣນ຺ຕານໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ເກ ນາມ ປສີທິສ຺ສນ຺ຕິ, ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂວ ກຕ຺ຖຈິ ຄມນກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ອຫໍ ຈຕູຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຕຸມ຺ເຫ ອຸປຏ຺ຐຫິສ຺ສາມິ, ຕຸມ຺ເຫ ໂຍນິໂສ ມນສິກາເຣ ມາ ປມຊ຺ຊິຕ຺ຖາ’’ຕິ ນິພທ຺ຘຠິກ຺ຂໍ ປຏ຺ຐເປສິ. ເຖໂຣ ຣາຊານໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກໍ ລຠິຕ຺ວາ ໂຠຊນສປ຺ປາເຍນ ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສາ ອິຕ຺ຖີ ອນ຺ຕຣຘາຍິ.

ຕທາ ມຫາສຸຠທ຺ທາ ອຸຄ຺ຄນຄເຣ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິກກຸເລ ວສມານາ ‘‘ສຕ຺ຖາ ມໍ ອນຸກມ຺ປຕູ’’ຕິ ອຸໂປສຖໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ນິຣາມຄນ຺ຘາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຣິປາສາທຕເລ ຐິຕາ ‘‘ອິມານິ ປຸປ຺ຜານິ ອນ຺ຕເຣ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ທສພລສ຺ສ ມຕ຺ຖເກ ວິຕານໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕຸ, ທສພໂລ ອິມາຍ ສຎ຺ຎາຍ ສ຺ເວ ປຎ຺ຈຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ມຍ຺ຫໍ ຠິກ຺ຂໍ ຄຓ຺ຫຕູ’’ຕິ ສຈ຺ຈກິຣິຍໍ ກຕ຺ວາ ອຏ຺ຐ ສຸມນປຸປ຺ຜມຸຏ຺ຐິໂຍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ປຸປ຺ຜານິ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມເທສນາເວລາຍ ສຕ຺ຖຸ ມຕ຺ຖເກ ວິຕານໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຏ຺ຐໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ຕໍ ສຸມນປຸປ຺ຜວິຕານໍ ທິສ຺ວາ ຈິຕ຺ເຕເນວ ສຸຠທ຺ທາຍ ຠິກ຺ຂໍ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ປຸນທິວເສ ອຣຸເຓ ອຸຏ຺ຐິເຕ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ ອາຫ – ‘‘ອານນ຺ທ, ມຍໍ ອຊ຺ຊ ທູຣໍ ຠິກ຺ຂາຈາຣໍ ຄມິສ຺ສາມ, ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ອທຕ຺ວາ ອຣິຍານໍເຍວ ສລາກໍ ເທຫີ’’ຕິ. ເຖໂຣ ຠິກ຺ຂູນໍ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ອາວຸໂສ, ສຕ຺ຖາ ອຊ຺ຊ ທູຣໍ ຠິກ຺ຂາຈາຣໍ ຄມິສ຺ສຕິ, ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ມາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕຸ, ອຣິຍາວ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕູ’’ຕິ. ກຸຓ຺ຑຘານຕ຺ເຖໂຣ ‘‘ອາຫຣ, ອາວຸໂສ ສລາກ’’ນ຺ຕິ ປຐມໍເຍວ ຫຕ຺ຖໍ ປສາເຣສິ. ອານນ຺ໂທ ‘‘ສຕ຺ຖາ ຕາທິສານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ສລາກໍ ນ ທາເປຕິ, ອຣິຍານໍເຍວ ທາເປຕີ’’ຕິ ວິຕກ຺ກໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ອາໂຣເຈສິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ອາຫຣາເປນ຺ຕສ຺ສ ສລາກໍ ເທຫີ’’ຕິ ອາຫ. ເຖໂຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ສເຈ ກຸຓ຺ຑຘານສ຺ສ ສລາກາ ທາຕຸໍ ນ ຍຸຕ຺ຕາ, ອຖ ສຕ຺ຖາ ປຏິພາເຫຍ຺ຍ, ຠວິສ຺ສຕິ ເອຕ຺ຖ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ‘‘ກຸຓ຺ຑຘານສ຺ສ ສລາກໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄມນໍ ອຠິນີຫຣິ. ກຸຓ຺ຑຘາໂນ ຕສ຺ສ ປຸເຣ ອາຄມນາ ເອວ ອຠິຎ຺ຎາປາທກໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິຍາ ອາກາເສ ຐຕ຺ວາ ‘‘ອາຫຣາວຸໂສ, ອານນ຺ທ, ສຕ຺ຖາ ມໍ ຊານາຕິ, ມາທິສໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ປຐມໍ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕໍ ນ ສຕ຺ຖາ ນິວາເຣຕີ’’ຕິ ຫຕ຺ຖໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫິ. ສຕ຺ຖາ ຕໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ເຖຣໍ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ ປຐມໍ ສລາກໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ ອຄ຺ຄຏ຺ຐາເນ ຐເປສິ. ຍສ຺ມາ ອຍໍ ເຖໂຣ ຣາຊານໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກໍ ລຠິຕ຺ວາ ສປ຺ປາຍາຫາຣລາເຠນ ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນາຍ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໑.໔.໑-໑໖) –

‘‘ສຕ຺ຕາຫໍ ປຏິສລ຺ລີນໍ, ສຍມ຺ຠຸໍ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລໍ;

ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ສຸມໂນ, ພຸທ຺ຘເສຏ຺ຐໍ ອຸປຏ຺ຐຫິໍ.

‘‘ວຸຏ຺ຐິຕໍ ກາລມຎ຺ຎາຍ, ປທຸມຸຕ຺ຕຣໍ ມຫາມຸນິໍ;

ມຫນ຺ຕິໍ ກທລີກຓ຺ຓິໍ, ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຄຈ຺ຉຫໍ.

‘‘ປຏິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຠຄວາ, ສພ຺ພຎ຺ຎູ ໂລກນາຍໂກ;

ມມ ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທນ຺ໂຕ, ປຣິຠຸຎ຺ຊິ ມຫາມຸນິ.

‘‘ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ສຕ຺ຖວາໂຫ ອນຸຕ຺ຕໂຣ;

ສກາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ, ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສຖ.

‘‘ເຍ ຈ ສນ຺ຕິ ສມິຕາໂຣ, ຍກ຺ຂາ ອິມມ຺ຫິ ປພ຺ພເຕ;

ອຣຎ຺ເຎ ຠູຕຠພ຺ຍານິ, ສຸຓນ຺ຕຸ ວຈນໍ ມມ.

‘‘ໂຍ ໂສ ພຸທ຺ຘໍ ອຸປຏ຺ຐາສິ, ມິຄຣາຊໍວ ເກສຣິໍ;

ຕມຫໍ ກິຕ຺ຕຍິສ຺ສາມິ, ສຸຓາຖ ມມ ຠາສໂຕ.

‘‘ເອກາທສຎ຺ຈກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ໂສ, ເທວຣາຊາ ຠວິສ຺ສຕິ;

ຈຕຸວີສຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸຎ຺ຈ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຠວິສ຺ສຕິ.

‘‘ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສມ຺ຫິ, ໂອກ຺ກາກກຸລສມ຺ຠໂວ;

ໂຄຕໂມ ນາມ ໂຄຕ຺ເຕນ, ສຕ຺ຖາ ໂລເກ ຠວິສ຺ສຕິ.

‘‘ອກ຺ໂກສິຕ຺ວານ ສມເຓ, ສີລວນ຺ເຕ ອນາສເວ;

ປາປກມ຺ມວິປາເກນ, ນາມເຘຍ຺ຍໍ ລຠິສ຺ສຕິ.

‘‘ຕສ຺ສ ຘມ຺ເມ ສຸທາຍາໂທ, ໂອຣໂສ ຘມ຺ມນິມ຺ມິໂຕ;

ກຸຓ຺ຑຘາໂນຕິ ນາເມນ, ສາວໂກ ໂສ ຠວິສ຺ສຕິ.

‘‘ປວິເວກມນຸຍຸຕ຺ໂຕ, ຌາຍີ ຌານຣໂຕ ອຫໍ;

ໂຕສຍິຕ຺ວານ ສຕ຺ຖາຣໍ, ວິຫຣາມິ ອນາສໂວ.

‘‘ສາວເກຫິ ປຣິວຸໂຕ, ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຸຣກ຺ຂໂຕ;

ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ນິສີທິຕ຺ວາ, ສລາກໍ ຄາຫຍີ ຊິໂນ.

‘‘ເອກໍສໍ ຈີວຣໍ ກຕ຺ວາ, ວນ຺ທິຕ຺ວາ ໂລກນາຍກໍ;

ວທຕໍ ວຣສ຺ສ ປຸຣໂຕ, ປຐມໍ ອຄ຺ຄເຫສຫໍ.

‘‘ເຕນ ກມ຺ເມນ ຠຄວາ, ທສສຫສ຺ສິກມ຺ປໂກ;

ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ນິສີທິຕ຺ວາ, ອຄ຺ຄຏ຺ຐາເນ ຐເປສິ ມໍ.

‘‘ວີຣິຍໍ ເມ ຘຸຣໂຘຣຍ຺ຫໍ, ໂຍຄກ຺ເຂມາຘິວາຫນໍ;

ຘາເຣມິ ອນ຺ຕິມໍ ເທຫໍ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສາສເນ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍຠູຕສ຺ສປິ ອິມສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ຄຸເຓ ອຊານນ຺ຕາ ເຍ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ຠິກ຺ຂູ ຕທາ ປຐມໍ ສລາກຄ຺ຄຫເຓ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ເອຕ’’ນ຺ຕິ ສມຈິນ຺ເຕສຸໍ. ເຕສໍ ວິມຕິວິຘມນຕ຺ຖໍ ເຖໂຣ ອາກາສໍ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິປາຏິຫາຣິຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຎ຺ຎາປເທເສນ ອຎ຺ຎໍ ພ຺ຍາກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ປຎ຺ຈ ຉິນ຺ເທ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໑໕. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈ ຉິນ຺ເທຕິ ອປາຍູປປຕ຺ຕິນິພ຺ພຕ຺ຕນການິ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍານິ ສໍໂຍຊນານິ ປາເທ ພນ຺ຘນຣຊ຺ຊຸກໍ ວິຍ ປຸຣິໂສ ສຕ຺ເຖນ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄຕ຺ຕເຍນ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ ປຊເຫຍ຺ຍ. ປຎ຺ຈ ຊເຫຕິ ອຸປຣິເທວໂລກູປປຕ຺ຕິເຫຕຸຠູຕານິ ປຎ຺ຈຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ປຸຣິໂສ ຄີວາຍ ພນ຺ຘນຣຊ຺ຊຸກໍ ວິຍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຊເຫຍ຺ຍ, ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈ ຈຸຕ຺ຕຣິ ຠາວເຍຕິ ເຕສໍເຍວ ອຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານໍ ປຫານາຍ ສທ຺ຘາທີນິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ອຸຕ຺ຕຣິ ອນາຄາມິມຄ຺ຄາຘິຄມໂຕ ອຸປຣິ ຠາເວຍ຺ຍ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາຘິຄມວເສນ ວຑ຺ເຒຍ຺ຍ. ປຎ຺ຈສງ຺ຄາຕິໂຄຕິ ເອວໍຠູໂຕ ປນ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຣາຄໂທສໂມຫມານທິຏ຺ຐິສງ຺ຄານໍ ອຕິກ຺ກມເນນ ປຫາເນນ ປຎ຺ຈສງ຺ຄາຕິໂຄ ຫຸຕ຺ວາ. ຠິກ຺ຂຸ ໂອຆຕິຓ຺ໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສພ຺ພຖາ ຠິນ຺ນກິເລສຕາຍ ຠິກ຺ຂູຕິ, ກາມຠວທິຏ຺ຐິອວິຊ຺ໂຊເຆ ຕຣິຕ຺ວາ ເຕສໍ ປາຣຠູເຕ ນິພ຺ພາເນ ຐິໂຕຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກຸຓ຺ຑຘານຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ເພລຏ຺ຐສີສຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ຍຖາປິ ຠທ຺ໂທ ອາຊຎ຺ໂຎຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ເພລຏ຺ຐສີສຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສ ກິຣ ປທຸມຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາເວນ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ປນ ພຫຸໍ ກຸສລໍ ອຸປຈິນິຕ຺ວາ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ອິໂຕ ເອກຕິໍເສ ກປ຺ເປ ເວສ຺ສຠຸໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ມາຕຸລຸງ຺ຄຜລໍ ອທາສິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທເວສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອປຣາປຣໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກຕ຺ວາ ສຸຄຕິໂຕ ສຸຄຕິໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ອຠິສມ຺ໂພຘິຍາ ປຸເຣຕຣເມວ ອຸຣຸເວລກສ຺ສປສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຕາປສປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄິໍ ປຣິຈຣນ຺ໂຕ ອຸຣຸເວລກສ຺ສປທມເນ ອາທິຕ຺ຕປຣິຍາຍເທສນາຍ (ມຫາວ. ໕໔; ສໍ. ນິ. ໔.໒໘) ປຸຣາຓຊຏິລສຫສ຺ເສນ ສທ຺ຘິໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໒.໕໑.໖໘-໗໓) –

‘‘ກຓິກາຣໍວ ໂຊຕນ຺ຕໍ, ປຸຓ຺ຓມາເຍວ ຈນ຺ທິມໍ;

ຊລນ຺ຕໍ ທີປຣຸກ຺ຂໍວ, ອທ຺ທສໍ ໂລກນາຍກໍ.

‘‘ມາຕຸລຸງ຺ຄຜລໍ ຄຍ຺ຫ, ອທາສິໍ ສຕ຺ຖຸໂນ ອຫໍ;

ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍສ຺ສ ວີຣສ຺ສ, ປສນ຺ໂນ ເສຫິ ປາຓິຠິ.

‘‘ເອກຕິໍເສ ອິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ຜລໍ ອທທິໍ ຕທາ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ຜລທານສ຺ສິທໍ ຜລໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍ ອຘິຄຕາຣຫຕ຺ໂຕ ອາຍສ຺ມໂຕ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກສ຺ສ ອຸປຊ຺ຌາໂຍ ອຍໍ ເຖໂຣ ເອກທິວສໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິໂຕ ອຸຏ຺ຐາຍ ຕໍ ສນ຺ຕໍ ປຓີຕໍ ນິຣາມິສໍ ສຸຂໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຸພ຺ພໂຍຄຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປີຕິເວຄວເສນ ‘‘ຍຖາປິ ຠທ຺ໂທ ອາຊຎ຺ໂຎ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໑໖. ຕຕ຺ຖ ຍຖາປີຕິ ໂອປມ຺ມປຏິປາທນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຠທ຺ໂທຕິ ສຸນ຺ທໂຣ ຖາມພລສມຕ຺ຖຊວປຣກ຺ກມາທິສມ຺ປນ຺ໂນ. ອາຊຎ຺ໂຎຕິ ອາຊານີໂຍ ຊາຕິມາ ກາຣຓາກາຣຓານໍ ອາຊານນໂກ. ໂສ ຕິວິໂຘ ອຸສຠາຊຎ຺ໂຎ ອສ຺ສາຊຎ຺ໂຎ ຫຕ຺ຖາຊຎ຺ໂຎຕິ. ເຕສຸ ອຸສຠາຊຎ຺ໂຎ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ. ໂສ ຈ ໂຂ ເຉກກສນກິຈ຺ເຈ ນິຍຸຕ຺ໂຕ, ເຕນາຫ ‘‘ນງ຺ຄລາວຕ຺ຕນີ’’ຕິ. ນງ຺ຄລສ຺ສ ຜາລສ຺ສ ອາວຕ຺ຕນໂກ, ນງ຺ຄລໍ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ອາວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເຂຕ຺ເຕ ກສນໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນງ຺ຄລໍ ວາ ອາວຕ຺ຕຍຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ນງ຺ຄລາວຕ຺ຕໍ, ເຂຕ຺ເຕ ນງ຺ຄລປໂຖ, ຕສ຺ມິໍ ນງ຺ຄລາວຕ຺ຕນິ. ຄາຖາສຸຂຕ຺ຖຎ຺ເຫຕ຺ຖ ‘‘ວຕ຺ຕນີ’’ຕິ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິຂີຕິ ມຕ຺ຖເກ ອວຏ຺ຐານໂຕ ສິຂາສທິສຕາຍ ສິຂາ, ສິງ຺ຄໍ. ຕທສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສິຂີ. ອປເຣ ປນ ‘‘ກກຸຘໍ ອິຘ ‘ສິຂາ’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ອຸຠຍຖາປິ ປຘານງ຺ຄກິຕ຺ຕນເມຕໍ ‘‘ສິຂີ’’ຕິ. ອປ຺ປກສິເຣນາຕິ ອປ຺ປກິລມເຖນ. ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວາຕິ ຣຕ຺ຕິໂຍ ທິວາ ຈ, ເອວໍ ມມໍ ອປ຺ປກສິເຣນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາ ‘‘ຠທ຺ໂທ ອຸສຠາຊານີໂຍ ກສເນ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ຆນຕິຓມູລາທິເກປິ ນງ຺ຄລປເຖ ຕໍ ອຄເຓນ຺ໂຕ ອປ຺ປກສິເຣນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ, ຍາວ ກສນຕິຓານໍ ປຣິສ຺ສມໍ ທສ຺ເສຕິ, ເອວໍ ມມໍ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວາປິ ອປ຺ປກສິເຣເນວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຕິກ຺ກມນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ສຸເຂ ລທ຺ເຘ ນິຣາມິເສ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ກາມາມິສໂລກາມິສວຏ຺ຏາມິເສຫິ ອສມ຺ມິສ຺ສໍ ສນ຺ຕໍ ປຓີຕໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ ລທ຺ຘໍ, ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ ຍຖາ ‘‘ວນປ຺ປຄຸມ຺ເພ’’ (ຂຸ. ປາ. ໖.໑໓; ສຸ. ນິ. ໒໓໖) ‘‘ເຕນ ວຕ ເຣ ວຕ຺ຕພ຺ເພ’’ຕິ (ກຖາ. ໑) ຈ. ອຖ ວາ ຕໂຕ ປຠຸຕິ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວາ ອປ຺ປກສິເຣນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ວິຈາຣຓາຍ ອາຫ – ‘‘ສຸເຂ ລທ຺ເຘ ນິຣາມິເສ’’ຕິ, ນິຣາມິເສ ສຸເຂ ລທ຺ເຘ ສຕິ ຕສ຺ສ ລທ຺ຘກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເພລຏ຺ຐສີສຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ທາສກຕ຺ເຖຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ

ມິທ຺ຘີ ຍທາຕິ ອາຍສ຺ມໂຕ ທາສກຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຄາຖາ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ໂສ ກິຣ ອິໂຕ ເອກນວຸເຕ ກປ຺ເປ ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ຕຖາຄເຕ ອຊິຕສ຺ສ ນາມ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສ຺ສ ຄນ຺ຘມາທນໂຕ ມນຸສ຺ສປຖໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ຕສ຺ສ ມໂນຣມານິ ອມ຺ພຜລານິ ອທາສິ. ໂສ ເຕນ ປຸຎ຺ຎກມ຺ເມນ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ສໍສຣນ຺ໂຕ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍໍ ພຫຸໍ ປຸຎ຺ຎໍ ອກາສິ. ເອວໍ ກຸສລກມ຺ມປ຺ປສຸໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ສຸຄຕິໂຕ ສຸຄຕິໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ອິມສ຺ມິໍ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາເທ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ທາສໂກຕິສ຺ສ ນາມໍ ອໂຫສິ. ໂສ ອນາຖປິຓ຺ຑິເກນ ຄຫປຕິນາ ວິຫາຣປຏິຊຄ຺ຄນກມ຺ເມ ຐປິໂຕ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ວິຫາຣໍ ປຏິຊຄ຺ຄນ຺ໂຕ ອຠິຓ຺ຫໍ ພຸທ຺ຘທສ຺ສເນນ ຘມ຺ມສ຺ສວເນນ ຈ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ປພ຺ພຊິ. ເກຈິ ປນ ຠຓນ຺ຕິ – ‘‘ອຍໍ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ກາເລ ກຸລເຄເຫ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຂີຓາສວຕ຺ເຖຣໍ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ກິຎ຺ຈິ ກມ຺ມໍ ກາຣາເປຕຸກາໂມ ເຖຣໍ ອາຓາເປສິ. ໂສ ເຕນ ກມ຺ເມນ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ກາເລ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ທາສິຍາ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ວຍປ຺ປຕ຺ໂຕ ເສຏ຺ຐິນາ ວິຫາຣປຏິຊຄ຺ຄເນ ຐປິໂຕ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຏິລທ຺ຘສທ຺ໂຘ ອໂຫສິ. ມຫາເສຏ຺ຐິ ຕສ຺ສ ສີລາຈາຣໍ ອຊ຺ຌາສຍຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ຠຸຊິສ຺ສໍ ກຕ຺ວາ ‘ຍຖາສຸຂໍ ປພ຺ພຊາ’ຕິ ອາຫ. ຕໍ ຠິກ຺ຂູ ປພ຺ພາເຊສຸ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ປພ຺ພຊິຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກຸສີໂຕ ຫີນວີຣິໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ນ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕປຏິວຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ກຸໂຕ ສມຓຘມ຺ມໍ, ເກວລໍ ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ນິທ຺ທາພຫຸໂລ ວິຫຣຕິ. ຘມ຺ມສ຺ສວນກາເລປິ ເອກໍ ໂກຓໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປຣິສປຣິຍນ຺ເຕ ນິສິນ຺ໂນ ຆຸຣຸຆຸຣຸປສ຺ສາສີ ນິທ຺ທາຍເຕວ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ປຸພ຺ພູປນິສ຺ສຍໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ສໍເວຄຊນນຕ຺ຖໍ ‘‘ມິທ຺ຘີ ຍທາ ໂຫຕິ ມຫຄ຺ຆໂສ ຈາ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

໑໗. ຕຕ຺ຖ ມິທ຺ຘີຕິ ຖິນມິທ຺ຘາຠິຠູໂຕ, ຍຎ຺ຫິ ມິທ຺ຘໍ ອຠິຠວຕິ, ຕໍ ຖິນມ຺ປິ ອຠິຠວເຕວ. ຍທາຕິ ຍສ຺ມິໍ ກາເລ. ມຫຄ຺ຆໂສຕິ ມຫາໂຠຊໂນ, ອາຫຣຫຕ຺ຖກອລໍສາຏກຕຕ຺ຖວຏ຺ຏກກາກມາສກຠຸຕ຺ຕວມິຕການໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ວິຍ. ນິທ຺ທາຍິຕາຕິ ສຸປນສີໂລ. ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕສາຍີຕິ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕກໍ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕກໍ ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຸຠເຍນປິ ເສຍ຺ຍສຸຂໍ ປສ຺ສສຸຂໍ ມິທ຺ຘສຸຂໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນິວາປປຸຏ຺ໂຐຕິ ກຸຓ຺ຑກາທິນາ ສູກຣຠຕ຺ເຕນ ປຸຏ຺ໂຐ ຠຣິໂຕ. ຆຣສູກໂຣ ຫິ ພາລກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂປສິຍມາໂນ ຖູລສຣີຣກາເລ ເຄຫາ ພຫິ ນິກ຺ຂມິຕຸໍ ອລຠນ຺ໂຕ ເຫຏ຺ຐາມຎ຺ຈາທີສຸ ສມ຺ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ສມ຺ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ສຍເຕວ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍທາ ປຸຣິໂສ ມິທ຺ຘີ ຈ ໂຫຕິ ມຫຄ຺ຆໂສ ຈ ນິວາປປຸຏ຺ໂຐ ມຫາວຣາໂຫ ວິຍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ຍາເປຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ນິທ຺ທາຍນສີໂລ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕສາຍີ, ຕທາ ໂສ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕີຓິ ລກ຺ຂຓານິ ມນສິກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ເຕສໍ ອມນສິກາຣາ ມນ຺ທປຎ຺ໂຎ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຄພ຺ຠໍ ອຸເປຕິ, ຄພ຺ຠາວາສໂຕ ນ ປຣິມຸຈ຺ຈເຕວາຕິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ທາສກຕ຺ເຖໂຣ ສໍເວຄຊາໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ນຈິຣສ຺ເສວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ອປທາເນ (ອປ. ເຖຣ ໒.໕໑.໗໔, ໘໐-໘໔) –

‘‘ອຊິໂຕ ນາມ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຫິມວນ຺ເຕ ວສີ ຕທາ;

ຈຣເຓນ ຈ ສມ຺ປນ຺ໂນ, ສມາຘິກຸສໂລ ມຸນິ.

‘‘ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ເຓ ສມ຺ພຸທ຺ເຘ, ອາຫຸຕີນໍ ປຏິຄ຺ຄເຫ;

ຣຖິຍໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ເຕ, ອມ຺ພຜລມທາສຫໍ.

‘‘ເອກນວຸເຕ ອິໂຕ ກປ຺ເປ, ຍໍ ຜລໍ ອທທິໍ ຕທາ;

ທຸຄ຺ຄຕິໍ ນາຠິຊານາມິ, ຜລທານສ຺ສິທໍ ຜລໍ.

‘‘ກິເລສາ ຌາປິຕາ ມຍ຺ຫໍ…ເປ… ກຕໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສາສນ’’ນ຺ຕິ.