໑. ຣຕນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ຍານີຘ ຠູຕານີຕິ ຣຕນສຸຕ຺ຕໍ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຕີເຕ ກິຣ ເວສາລິຍໍ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂາທໂຍ ອຸປທ຺ທວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິໍສຸ. ເຕສໍ ວູປສມນຕ຺ຖາຍ ລິຈ຺ຉວໂຍ ຣາຊຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ຍາຈິຕ຺ວາ, ຠຄວນ຺ຕໍ ເວສາລິມານຍິໍສຸ. ເອວໍ ອານີໂຕ ຠຄວາ ເຕສໍ ອຸປທ຺ທວານໍ ວູປສມນຕ຺ຖາຍ ອິທໍ ສຸຕ຺ຕມຠາສິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ໂປຣາຓາ ປນສ຺ສ ເວສາລິວຕ຺ຖຸໂຕ ປຠຸຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໍ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ. ສາ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ກິຣ ອຄ຺ຄມເຫສິຍາ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ຄພ຺ໂຠ ສຓ຺ຐາສິ. ສາ ຕໍ ຎຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ນິເວເທສິ. ຣາຊາ ຄພ຺ຠປຣິຫາຣໍ ອທາສິ. ສາ ສມ຺ມາ ປຣິຫຣິຍມານຄພ຺ຠາ ຄພ຺ຠປຣິປາກກາເລ ວິຊາຍນຆຣໍ ປາວິສິ. ປຸຎ຺ຎວຕີນໍ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ຄພ຺ຠວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ, ສາ ຈ ຕາສໍ ອຎ຺ຎຕຣາ, ເຕນ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ອລຕ຺ຕກປຏລພນ຺ຘຸຊີວກປຸປ຺ຜສທິສໍ ມໍສເປສິໍ ວິຊາຍິ. ຕໂຕ ‘‘ອຎ຺ຎາ ເທວິໂຍ ສຸວຓ຺ຓພິມ຺ພສທິເສ ປຸຕ຺ເຕ ວິຊາຍນ຺ຕິ, ອຄ຺ຄມເຫສີ ມໍສເປສິນ຺ຕິ ຣຎ຺ໂຎ ປຸຣໂຕ ມມ ອວຓ຺ໂຓ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເຕນ ອວຓ຺ຓຠເຍນ ຕໍ ມໍສເປສິໍ ເອກສ຺ມິໍ ຠາຊເນ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎນ ປຏິກຸຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຣາຊມຸທ຺ທິກາຍ ລຎ຺ເຉຕ຺ວາ ຄງ຺ຄາຍ ໂສເຕ ປກ຺ຂິປາເປສິ. ມນຸສ຺ເສຫິ ຉຑ຺ຑິຕມຕ຺ເຕ ເທວຕາ ອາຣກ຺ຂໍ ສໍວິທຫິໍສຸ. ສຸວຓ຺ຓປຏ຺ຏິກຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຊາຕິຫິງ຺ຄຸລເກນ ‘‘ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ອຄ຺ຄມເຫສິຍາ ປຊາ’’ຕິ ລິຂິຕ຺ວາ ພນ຺ຘິໍສຸ. ຕໂຕ ຕໍ ຠາຊນໍ ອູມິຠຍາທີຫິ ອນຸປທ຺ທຸຕໍ ຄງ຺ຄາຍ ໂສເຕນ ປາຍາສິ.

ເຕນ ຈ ສມເຍນ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຕາປໂສ ໂຄປາລກຸລໍ ນິສ຺ສາຍ ຄງ຺ຄາຍ ຕີເຣ ວສຕິ. ໂສ ປາໂຕວຄງ຺ຄໍ ໂອຕິຓ຺ໂຓ ຕໍ ຠາຊນໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ປໍສຸກູລສຎ຺ຎາຍ ອຄ຺ຄເຫສິ. ຕໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕໍ ອກ຺ຂຣປຏ຺ຏິກໍ ຣາຊມຸທ຺ທິກາລຎ຺ຉນຎ຺ຈ ທິສ຺ວາ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຕໍ ມໍສເປສິໍ ອທ຺ທສ. ທິສ຺ວານສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ສິຍາ ຄພ຺ໂຠ, ຕຖາ ຫິສ຺ສ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘປູຕິຠາໂວ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ຕໍ ອສ຺ສມໍ ເນຕ຺ວາ ສຸທ຺ເຘ ໂອກາເສ ຐເປສິ. ອຖ ອຑ຺ຒມາສຈ຺ຈເຍນ ທ຺ເວ ມໍສເປສິໂຍ ອເຫສຸໍ. ຕາປໂສ ທິສ຺ວາ ສາຘຸກຕຣໍ ຐເປສິ. ຕໂຕ ປຸນ ອທ຺ຘມາສຈ຺ຈເຍນ ເອກເມກິສ຺ສາ ເປສິຍາ ຫຕ຺ຖປາທສີສານມຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຈ ປຎ຺ຈ ປິຬກາ ອຸຏ຺ຐຫິໍສຸ. ອຖ ຕໂຕ ອທ຺ຘມາສຈ຺ຈເຍນ ເອກາ ມໍສເປສິ ສຸວຓ຺ຓພິມ຺ພສທິໂສ ທາຣໂກ; ເອກາ ທາຣິກາ ອໂຫສິ. ເຕສຸ ຕາປສສ຺ສ ປຸຕ຺ຕສິເນໂຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ອງ຺ຄຸຏ຺ຐໂຕ ຈສ຺ສ ຂີຣໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ, ຕໂຕ ປຠຸຕິ ຈ ຂີຣຠຕ຺ຕໍ ລຠຕິ. ໂສ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຂີຣໍ ທາຣການໍ ມຸເຂ ອາສິຎ຺ຈຕິ. ເຕສໍ ຍໍ ຍໍ ອຸທຣໍ ປວິສຕິ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ມຓິຠາຊນຄຕໍ ວິຍ ທິສ຺ສຕິ. ເອວໍ ນິຈ຺ຉວີ ອເຫສຸໍ. ອປເຣ ປນ ອາຫຸ – ‘‘ສິພ຺ພິຕ຺ວາ ຐປິຕາ ວິຍ ເນສໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ລີນາ ຉວິ ອໂຫສີ’’ຕິ. ເອວໍ ເຕ ນິຈ຺ຉວິຕາຍ ວາ ລີນຈ຺ຉວິຕາຍ ວາ ລິຈ຺ຉວີຕິ ປຎ຺ຎາຍິໍສຸ.

ຕາປໂສ ທາຣເກ ໂປເສນ຺ໂຕ ອຸສ຺ສູເຣ ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສຕິ, ອຕິທິວາ ປຏິກ຺ກມຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ພ຺ຍາປາຣໍ ຎຕ຺ວາ ໂຄປາລກາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ປພ຺ພຊິຕານໍ ທາຣກໂປສນໍ ປລິໂພໂຘ, ອມ຺ຫາກໍ ທາຣເກ ເທຖ, ມຍໍ ໂປເສສ຺ສາມ, ຕຸມ຺ເຫ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ. ຕາປໂສ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ປຏິສ຺ສຸຓິ. ໂຄປາລກາ ທຸຕິຍທິວເສ ມຄ຺ຄໍ ສມໍ ກຕ຺ວາ, ປຸປ຺ເຜຫິ ໂອກິຣິຕ຺ວາ; ຘຊປຏາກາ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຕູຣິເຍຫິ ວຊ຺ຊມາເນຫິ ອສ຺ສມໍ ອາຄຕາ. ຕາປໂສ ‘‘ມຫາປຸຎ຺ຎາ ທາຣກາ, ອປ຺ປມາເທນ ວຑ຺ເຒຖ, ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາວາຫວິວາຫໍ ກໂຣຖ, ປຎ຺ຈໂຄຣເສນ ຣາຊານໍ ໂຕເສຕ຺ວາ ຠູມິຠາຄໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນຄຣໍ ມາເປຖ, ຕຕ຺ຣ ກຸມາຣໍ ອຠິສິຎ຺ຈຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ທາຣເກ ອທາສິ. ເຕ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ປຏິສ຺ສຸຓິຕ຺ວາ ທາຣເກ ເນຕ຺ວາ ໂປເສສຸໍ.

ທາຣກາ ວຑ຺ຒິມນ຺ວາຍ ກີຬນ຺ຕາ ວິວາທຏ຺ຐາເນສຸ ອຎ຺ເຎ ໂຄປາລທາຣເກ ຫຕ຺ເຖນປິ ປາເທນປິ ປຫຣນ຺ຕິ, ເຕ ໂຣທນ຺ຕິ. ‘‘ກິສ຺ສ ໂຣທຖາ’’ຕິ ຈ ມາຕາປິຕູຫິ ວຸຕ຺ຕາ ‘‘ອິເມ ນິມ຺ມາຕາປິຕິກາ ຕາປສໂປສິຕາ ອມ຺ເຫ ອຕີວ ປຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເຕສໍ ມາຕາປິຕໂຣ ‘‘ອິເມ ທາຣກາ ອຎ຺ເຎ ທາຣເກ ວິເຫເຐນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂາເປນ຺ຕິ, ນ ອິເມ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພາ, ວຊ຺ເຊຕພ຺ພາ ອິເມ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ຕໂຕ ປຠຸຕິ ກິຣ ໂສ ປເທໂສ ‘‘ວຊ຺ຊີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂຍຊນສຕໍ ປຣິມາເຓນ. ອຖ ຕໍ ປເທສໍ ໂຄປາລກາ ຣາຊານໍ ໂຕເສຕ຺ວາ ອຄ຺ຄເຫສຸໍ. ຕຕ຺ເຖວ ນຄຣໍ ມາເປຕ຺ວາ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກໍ ກຸມາຣໍ ອຠິສິຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ອກໍສຸ. ຕາຍ ຈສ຺ສ ທາຣິກາຍ ສທ຺ຘິໍ ວາເຣຍ຺ຍໍ ກຕ຺ວາ ກຕິກໍ ອກໍສຸ – ‘‘ນ ພາຫິຣໂຕ ທາຣິກາ ອາເນຕພ຺ພາ, ອິໂຕ ທາຣິກາ ນ ກສ຺ສຈິ ທາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ເຕສໍ ປຐມສໍວາເສນ ທ຺ເວ ທາຣກາ ຊາຕາ ຘີຕາ ຈ ປຸຕ຺ໂຕ ຈ, ເອວໍ ໂສຬສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ຊາຕາ. ຕໂຕ ເຕສໍ ທາຣການໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ວຑ຺ຒນ຺ຕານໍ ອາຣາມຸຍ຺ຍານນິວາສນຏ຺ຐານປຣິວາຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕຸໍ ອປ຺ປໂຫນ຺ຕໍ ຕໍ ນຄຣໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຄາວຸຕນ຺ຕເຣນ ຄາວຸຕນ຺ຕເຣນ ປາກາເຣນ ປຣິກ຺ຂິປິໍສຸ. ຕສ຺ສ ປຸນປ຺ປຸນໍ ວິສາລີກຕຕ຺ຕາ ເວສາລີຕ຺ເວວ ນາມໍ ຊາຕໍ. ອິທໍ ເວສາລີວຕ຺ຖຸ.

ອຍໍ ປນ ເວສາລີ ຠຄວໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນກາເລ ອິທ຺ຘາ ເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕາ ອໂຫສິ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ຣາຊູນໍເຍວ ສຕ຺ຕ ສຫສ຺ສານິ ສຕ຺ຕ ຈ ສຕານິ ສຕ຺ຕ ຈ ຣາຊາໂນ ອເຫສຸໍ, ຕຖາ ຍຸວຣາຊເສນາປຕິຠຓ຺ຑາຄາຣິກປ຺ປຠຸຕີນໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ເວສາລີ ອິທ຺ຘາ ເຈວ ໂຫຕິ ຜີຕາ ຈ ພຫຸຊນາ ອາກິຓ຺ຓມນຸສ຺ສາ ສຸຠິກ຺ຂາ ຈ, ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທສຫສ຺ສານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທສຕານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ປາສາທາ, ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣສຫສ຺ສານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣສຕານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ກູຏາຄາຣານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາມສຫສ຺ສານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາມສຕານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ອາຣາມາ, ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓິສຫສ຺ສານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓິສຕານິ, ສຕ຺ຕ ຈ ໂປກ຺ຂຣຓິໂຍ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໒໖).

ສາ ອປເຣນ ສມເຍນ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂາ ອໂຫສິ ທຸພ຺ພຸຏ຺ຐິກາ ທຸສ຺ສສ຺ສາ. ປຐມໍ ທຸຄ຺ຄຕມນຸສ຺ສາ ມຣນ຺ຕິ, ເຕ ພຫິທ຺ຘາ ຉຑ຺ເຑນ຺ຕິ. ມຕມນຸສ຺ສານໍ ກຸຓປຄນ຺ເຘນ ອມນຸສ຺ສາ ນຄຣໍ ປວິສິໍສຸ. ຕໂຕ ພຫຸຕຣາ ມີຍນ຺ຕິ, ຕາຍ ປຏິກູລຕາຍ ຈ ສຕ຺ຕານໍ ອຫິວາຕກໂຣໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ອິຕິ ຕີຫິ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂອມນຸສ຺ສໂຣຄຠເຍຫິ ອຸປທ຺ທຸຕາຍ ເວສາລິຍາ ນຄຣວາສິໂນ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣາຊານມາຫໍສຸ – ‘‘ມຫາຣາຊ, ອິມສ຺ມິໍ ນຄເຣ ຕິວິຘໍ ຠຍມຸປ຺ປນ຺ນໍ, ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ຍາວ ສຕ຺ຕມາ ຣາຊກຸລປຣິວຏ຺ຏາ ເອວຣູປໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພໍ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ມຎ຺ເຎ ອຘມ຺ມິກຕ຺ເຕນ ເອຕຣຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ຣາຊາ ສພ຺ເພ ສນ຺ຖາຄາເຣ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ, ‘‘ມຍ຺ຫໍ ອຘມ຺ມິກຠາວໍ ວິຈິນຖາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕ ສພ຺ພໍ ປເວຓິໍ ວິຈິນນ຺ຕາ ນ ກິຎ຺ຈິ ອທ຺ທສໍສຸ.

ຕໂຕ ຣຎ຺ໂຎ ໂທສໍ ອທິສ຺ວາ ‘‘ອິທໍ ຠຍໍ ອມ຺ຫາກໍ ກຖໍ ວູປສເມຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສຸໍ. ຕຕ຺ຖ ເອກຈ຺ເຈ ຉ ສຕ຺ຖາໂຣ ອປທິສິໍສຸ – ‘‘ເອເຕຫິ ໂອກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ ວູປສມິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເອກຈ຺ເຈ ອາຫໍສຸ – ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ກິຣ ໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ໂສ ຠຄວາ ສພ຺ພສຕ຺ຕຫິຕາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ມຫິທ຺ຘິໂກ ມຫານຸຠາໂວ, ເຕນ ໂອກ຺ກນ຺ຕມຕ຺ເຕ ສພ຺ພຠຍານິ ວູປສເມຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ເຕນ ເຕ ອຕ຺ຕມນາ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ກຫໍ ປນ ໂສ ຠຄວາ ເອຕຣຫິ ວິຫຣຕິ, ອມ຺ເຫຫິ ວາ ເປສິເຕ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ອຖາປເຣ ອາຫໍສຸ – ‘‘ພຸທ຺ຘາ ນາມ ອນຸກມ຺ປກາ, ກິສ຺ສ ນາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍຸໍ, ໂສ ປນ ຠຄວາ ເອຕຣຫິ ຣາຊຄເຫ ວິຫຣຕິ, ຣາຊາ ຈ ພິມ຺ພິສາໂຣ ຕໍ ອຸປຏ຺ຐຫຕິ, ກທາຈິ ໂສ ອາຄນ຺ຕຸໍ ນ ທເທຍ຺ຍາ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ ຣາຊານໍ ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ອາເນສ຺ສາມາ’’ຕິ ທ຺ເວ ລິຈ຺ຉວິຣາຊາໂນ ມຫຕາ ພລກາເຍນ ປຫູຕໍ ປຓ຺ຓາກາຣໍ ທຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິກໍ ເປເສສຸໍ – ‘‘ພິມ຺ພິສາຣໍ ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອາເນຖາ’’ຕິ. ເຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ປຓ຺ຓາກາຣໍ ທຕ຺ວາ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ນິເວເທຕ຺ວາ ‘‘ມຫາຣາຊ, ຠຄວນ຺ຕໍ ອມ຺ຫາກໍ ນຄຣໍ ເປເສຫີ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ຣາຊາ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ເອວ ຊານາຖາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອວມາຫໍສຸ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອມ຺ຫາກໍ ນຄເຣ ຕີຓິ ຠຍານິ ອຸປ຺ປນ຺ນານິ. ສເຈ ຠຄວາ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ໂສຕ຺ຖິ ໂນ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ. ຠຄວາ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ‘‘ເວສາລິຍໍ ຣຕນສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ເຕ ສາ ຣກ຺ຂາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາຬານິ ຜຣິສ຺ສຕິ, ສຸຕ຺ຕປຣິໂຍສາເນ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປາຓສຫສ຺ສານໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຘິວາເສສິ. ອຖ ຣາຊາ ພິມ຺ພິສາໂຣ ຠຄວໂຕ ອຘິວາສນໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ຠຄວຕາ ເວສາລິຄມນໍ ອຘິວາສິຕ’’ນ຺ຕິ ນຄເຣ ໂຆສນໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ຖ ເວສາລິຄມນ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ອາມ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ອາຄເມຖ, ຍາວ ມຄ຺ຄໍ ປຏິຍາເທມີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ພິມ຺ພິສາໂຣ ຣາຊຄຫສ຺ສ ຈ ຄງ຺ຄາຍ ຈ ອນ຺ຕຣາ ປຎ຺ຈໂຍຊນໍ ຠູມິໍ ສມໍ ກຕ຺ວາ, ໂຍຊເນ ໂຍຊເນ ວິຫາຣໍ ມາເປຕ຺ວາ, ຠຄວໂຕ ຄມນກາລໍ ປຏິເວເທສິ. ຠຄວາ ປຎ຺ຈຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ ປຣິວຸໂຕ ປາຍາສິ. ຣາຊາ ປຎ຺ຈໂຍຊນໍ ມຄ຺ຄໍ ປຎ຺ຈວຓ຺ເຓຫິ ປຸປ຺ເຜຫິ ຊາຓຸມຕ຺ຕໍ ໂອກິຣາເປຕ຺ວາ ຘຊປຏາກາປຸຓ຺ຓຆຏກທລິອາທີນິ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ທ຺ເວ ເສຕຈ຺ຉຕ຺ຕານິ, ເອເກກສ຺ສ ຈ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ເອກເມກໍ ອຸກ຺ຂິປາເປຕ຺ວາ ສທ຺ຘິໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິວາເຣນ ປຸປ຺ຜຄນ຺ຘາທີຫິ ປູຊໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ເອເກກສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ວສາເປຕ຺ວາ ມຫາທານານິ ທຕ຺ວາ ປຎ຺ຈຫິ ທິວເສຫິ ຄງ຺ຄາຕີຣໍ ເນສິ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພາລງ຺ກາເຣຫິ ນາວໍ ອລງ຺ກໂຣນ຺ໂຕ ເວສາລິການໍ ສາສນໍ ເປເສສິ – ‘‘ອາຄໂຕ ຠຄວາ, ມຄ຺ຄໍ ປຏິຍາເທຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ. ເຕ ‘‘ທິຄຸຓໍ ປູຊໍ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ເວສາລິຍາ ຈ ຄງ຺ຄາຍ ຈ ອນ຺ຕຣາ ຕິໂຍຊນໍ ຠູມິໍ ສມໍ ກຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ຈຕ຺ຕາຣິ, ເອເກກສ຺ສ ຈ ຠິກ຺ຂຸໂນ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ເສຕຈ຺ຉຕ຺ຕານິ ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປູຊໍ ກຸຣຸມານາ ຄງ຺ຄາຕີເຣ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຏ຺ຐໍສຸ.

ພິມ຺ພິສາໂຣ ທ຺ເວ ນາວາໂຍ ສງ຺ຆາເຏຕ຺ວາ, ມຓ຺ຑປໍ ກຕ຺ວາ, ປຸປ຺ຜທາມາທີຫິ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຣຕນມຍໍ ພຸທ຺ຘາສນໍ ປຎ຺ຎາເປສິ. ຠຄວາ ຕສ຺ມິໍ ນິສີທິ. ປຎ຺ຈສຕາ ຠິກ຺ຂູປິ ນາວໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຍຖານຸຣູປໍ ນິສີທິໍສຸ. ຣາຊາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄລປ຺ປມາຓໍ ອຸທກໍ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ‘‘ຍາວ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕາວາຫໍ ອິເຘວ ຄງ຺ຄາຕີເຣ ວສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ນິວຕ຺ໂຕ. ອຸປຣິ ເທວຕາ ຍາວ ອກນິຏ຺ຐຠວນາ ປູຊມກໍສຸ, ເຫຏ຺ຐາ ຄງ຺ຄານິວາສິໂນ ກມ຺ພລສ຺ສຕຣາທໂຍ ນາຄາ ປູຊມກໍສຸ. ເອວໍ ມຫຕິຍາ ປູຊາຍ ຠຄວາ ໂຍຊນມຕ຺ຕໍ ອທ຺ຘານໍ ຄງ຺ຄາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເວສາລິການໍ ສີມນ຺ຕຣໍ ປວິຏ຺ໂຐ.

ຕໂຕ ລິຈ຺ຉວິຣາຊາໂນ ເຕນ ພິມ຺ພິສາເຣນ ກຕປູຊາຍ ທິຄຸຓໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຄລປ຺ປມາເຓ ອຸທເກ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄຈ຺ຉິໍສຸ. ເຕເນວ ຂເຓນ ເຕນ ມຸຫຸຕ຺ເຕນ ວິຊ຺ຊຸປ຺ປຠາວິນທ຺ຘນ຺ຘກາຣວິສຏກູໂຏ ຄຬຄຬາຍນ຺ໂຕ ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ມຫາເມໂຆ ວຸຏ຺ຐາສິ. ອຖ ຠຄວຕາ ປຐມປາເທ ຄງ຺ຄາຕີເຣ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕມຕ຺ເຕ ໂປກ຺ຂຣວສ຺ສໍ ວສ຺ສິ. ເຍ ເຕເມຕຸກາມາ, ເຕ ເອວ ເຕເມນ຺ຕິ, ອເຕເມຕຸກາມາ ນ ເຕເມນ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ຊາຓຸມຕ຺ຕໍ ອູຣຸມຕ຺ຕໍ ກຏິມຕ຺ຕໍ ຄລປ຺ປມາຓໍ ອຸທກໍ ວຫຕິ, ສພ຺ພກຸຓປານິ ອຸທເກນ ຄງ຺ຄໍ ປເວສິຕານິ ປຣິສຸທ຺ໂຘ ຠູມິຠາໂຄ ອໂຫສິ.

ລິຈ຺ຉວິຣາຊາໂນ ຠຄວນ຺ຕໍ ອນ຺ຕຣາ ໂຍຊເນ ໂຍຊເນ ວາສາເປຕ຺ວາ ມຫາທານານິ ທຕ຺ວາ ຕີຫິ ທິວເສຫິ ທິຄຸຓໍ ປູຊໍ ກໂຣນ຺ຕາ ເວສາລິໍ ນຍິໍສຸ. ເວສາລິໍ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ຠຄວຕິ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ເທວສງ຺ຆປຸຣກ຺ຂໂຕ ອາຄຈ຺ຉິ, ມເຫສກ຺ຂານໍ ເທວານໍ ສນ຺ນິປາເຕນ ອມນຸສ຺ສາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປລາຍິໍສຸ. ຠຄວາ ນຄຣທ຺ວາເຣ ຐຕ຺ວາ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣໍ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິມໍ ອານນ຺ທ, ຣຕນສຸຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ພລິກມ຺ມູປກຣຓານິ ຄເຫຕ຺ວາ ລິຈ຺ຉວິກຸມາເຣຫິ ສທ຺ຘິໍ ເວສາລິຍາ ຕີສຸ ປາກາຣນ຺ຕເຣສຸ ວິຈຣນ຺ໂຕ ປຣິຕ຺ຕໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ຣຕນສຸຕ຺ຕໍ ອຠາສິ. ເອວໍ ‘‘ເກນ ປເນຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ກທາ, ກຕ຺ຖ, ກສ຺ມາ ຈ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອເຕສໍ ປຎ຺ຫານໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາ ວິຕ຺ຖາເຣນ ເວສາລິວຕ຺ຖຸໂຕ ປຠຸຕິ ໂປຣາເຓຫິ ວຓ຺ຓິຍຕິ.

ເອວໍ ຠຄວໂຕ ເວສາລິໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕທິວເສເຍວ ເວສາລິນຄຣທ຺ວາເຣ ເຕສໍ ອຸປທ຺ທວານໍ ປຏິຆາຕຕ຺ຖາຍ ວຸຕ຺ຕມິທໍ ຣຕນສຸຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມາ ອານນ຺ໂທ ປຣິຕ຺ຕຕ຺ຖາຍ ຠາສມາໂນ ຠຄວໂຕ ປຕ຺ເຕນ ອຸທກໍ ອາທາຍ ສພ຺ພນຄຣໍ ອພ຺ຠຸກ຺ກິຣນ຺ໂຕ ອນຸວິຈຣິ. ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ເຕເຍວ ຈ ເຖເຣນ ເຍ ປຸພ຺ເພ ອປລາຕາ ສງ຺ກາຣກູຏຠິຕ຺ຕິປ຺ປເທສາທິນິສ຺ສິຕາ ອມນຸສ຺ສາ, ເຕ ຈຕູຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ປລາຍິໍສຸ, ທ຺ວາຣານິ ອໂນກາສານິ ອເຫສຸໍ. ຕໂຕ ເອກຈ຺ເຈ ທ຺ວາເຣສຸ ໂອກາສໍ ອລຠມານາ ປາກາຣໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ປລາຕາ. ອມນຸສ຺ເສສຸ ຄຕມຕ຺ເຕສຸ ມນຸສ຺ສານໍ ຄຕ຺ເຕສຸ ໂຣໂຄ ວູປສນ຺ໂຕ, ເຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ສພ຺ພຄນ຺ຘປຸປ຺ຜາທີຫິ ເຖຣໍ ປູເຊສຸໍ. ມຫາຊໂນ ນຄຣມຊ຺ເຌ ສນ຺ຖາຄາຣໍ ສພ຺ພຄນ຺ເຘຫິ ລິມ຺ປິຕ຺ວາ ວິຕານໍ ກຕ຺ວາ ສພ຺ພາລງ຺ກາເຣຫິ ອລງ຺ກຣິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘາສນໍ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອາເນສິ.

ຠຄວາ ສນ຺ຖາຄາຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆປິ ໂຂ ຣາຊາໂນ ມນຸສ຺ສາ ຈ ປຕິຣູເປ ໂອກາເສ ນິສີທິໍສຸ. ສກ຺ໂກປິ ເທວານມິນ຺ໂທ ທ຺ວີສຸ ເທວໂລເກສຸ ເທວປຣິສາຍ ສທ຺ຘິໍ ອຸປນິສີທິ ອຎ຺ເຎ ຈ ເທວາ. ອານນ຺ທຕ຺ເຖໂຣປິ ສພ຺ພໍ ເວສາລິໍ ອນຸວິຈຣນ຺ໂຕ ອາຣກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ເວສາລິນຄຣວາສີຫິ ສທ຺ຘິໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວາ ສພ຺ເພສໍ ຕເທວ ຣຕນສຸຕ຺ຕໍ ອຠາສີຕິ.

໒໒໔. ຕຕ຺ຖ ຍານີຘ ຠູຕານີຕິ ປຐມຄາຖາຍໍ ຍານີຕິ ຍາທິສານິ ອປ຺ເປສກ຺ຂານິ ວາ ມເຫສກ຺ຂານິ ວາ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປເທເສ, ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ສນ຺ນິປຕິຕຏ຺ຐານໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຠູຕານີຕິ ກິຎ຺ຈາປິ ຠູຕສທ຺ໂທ ‘‘ຠູຕສ຺ມິໍ ປາຈິຕ຺ຕິຍ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໙) ວິຊ຺ຊມາເນ, ‘‘ຠູຕມິທນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມນຸປສ຺ສຖາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໑) ຂນ຺ຘປຎ຺ຈເກ, ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ມຫາຠູຕາ ເຫຕູ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ຈຕຸພ຺ພິເຘ ປຖວີຘາຕ຺ວາທິຣູເປ, ‘‘ໂຍ ຈ ກາລຆໂສ ຠູໂຕ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ຊາ. ໑.໒.໑໙໐) ຂີຓາສເວ, ‘‘ສພ຺ເພວ ນິກ຺ຂິປິສ຺ສນ຺ຕິ, ຠູຕາ ໂລເກ ສມຸສ຺ສຍ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໒໐) ສພ຺ພສຕ຺ເຕ, ‘‘ຠູຕຄາມປາຕພ຺ຍຕາຍາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ປາຈິ. ໙໐) ຣຸກ຺ຂາທິເກ, ‘‘ຠູຕໍ ຠູຕໂຕ ສຎ຺ຊານາຕີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓) ຈາຕຸມຫາຣາຊິການໍ ເຫຏ຺ຐາ ສຕ຺ຕນິກາຍໍ ອຸປາທາຍ ວຕ຺ຕຕິ. ອິຘ ປນ ອວິເສສໂຕ ອມນຸສ຺ເສສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ສມາຄຕານີຕິ ສນ຺ນິປຕິຕານິ. ຠຸມ຺ມານີຕິ ຠູມິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ. ວາຕິ ວິກປ຺ປເນ. ເຕນ ຍານີຘ ຠຸມ຺ມານິ ວາ ຠູຕານິ ສມາຄຕານີຕິ ອິມເມກໍ ວິກປ຺ປໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ທຸຕິຍໍ ວິກປ຺ປໍ ກາຕຸໍ ‘‘ຍານິ ວາ ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ’’ຕິ ອາຫ. ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ ວາ ຍານິ ຠູຕານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ, ຕານິ ສພ຺ພານິ ອິຘ ສມາຄຕານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍາມໂຕ ຍາວ ອກນິຏ຺ຐໍ, ຕາວ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ ຠູຕານິ ອາກາເສ ປາຕຸຠູຕວິມາເນສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ ຠູຕານີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຕໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ສິເນຣຸໂຕ ປຠຸຕິ ຍາວ ຠູມິຍໍ ຣຸກ຺ຂລຕາທີສຸ ອຘິວຕ຺ຖານິ ປຖວິຍຎ຺ຈ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ ຠູຕານິ, ຕານິ ສພ຺ພານິ ຠູມິຍໍ ຠູມິປຏິພທ຺ເຘສຸ ຈ ຣຸກ຺ຂລຕາປພ຺ພຕາທີສຸ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຠຸມ຺ມານິ ຠູຕານີ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ເອວໍ ຠຄວາ ສພ຺ພາເນວ ອມນຸສ຺ສຠູຕານິ ‘‘ຠຸມ຺ມານິ ວາ ຍານິ ວ ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ’’ຕິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ປຸນ ເອເກນ ປເທນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ສພ຺ເພວ ຠູຕາ ສຸມນາ ຠວນ຺ຕູ’’ຕິ ອາຫ. ສພ຺ເພຕິ ອນວເສສາ. ເອວາຕິ ອວຘາຣເຓ, ເອກມ຺ປິ ອນປເນຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຠູຕາຕິ ອມນຸສ຺ສາ. ສຸມນາ ຠວນ຺ຕູຕິ ສຸຂິຕມນາ, ປີຕິໂສມນສ຺ສຊາຕາ ຠວນ຺ຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອໂຖປີຕິ ກິຈ຺ຈນ຺ຕຣສນ຺ນິໂຍຊນຕ຺ຖໍ ວາກ຺ໂຍປາທາເນ ນິປາຕທ຺ວຍໍ. ສກ຺ກຈ຺ຈ ສຸຓນ຺ຕຸ ຠາສິຕນ຺ຕິ ອຏ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາ, ມນສິ ກຕ຺ວາ, ສພ຺ພເຈຕໂສ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໂລກຸຕ຺ຕຣສຸຂາວຫໍ ມມ ເທສນໍ ສຸຓນ຺ຕຸ.

ເອວເມຕ຺ຖ ຠຄວາ ‘‘ຍານີຘ ຠູຕານິ ສມາຄຕານີ’’ຕິ ອນິຍມິຕວຈເນນ ຠູຕານິ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ຠຸມ຺ມານິ ວາ ຍານິ ວ ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ’’ຕິ ທ຺ວິຘາ ວິກປ຺ເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ‘‘ສພ຺ເພວ ຠູຕາ’’ຕິ ປຸນ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ສຸມນາ ຠວນ຺ຕູ’’ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ອາສຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ‘‘ສກ຺ກຈ຺ຈ ສຸຓນ຺ຕຸ ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ, ຕຖາ ໂຍນິໂສມນສິກາຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປຣໂຕໂຆສສມ຺ປຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ, ຕຖາ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕີສຸ ສມາຘິປຎ຺ຎາເຫຕຸສມ຺ປຕ຺ຕີສຸ ຈ ນິໂຍເຊນ຺ໂຕ ຄາຖໍ ສມາເປສິ.

໒໒໕. ຕສ຺ມາ ຫິ ຠູຕາຕິ ທຸຕິຍຄາຖາ. ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ມາຕິ ກາຣຓວຈນໍ. ຠູຕາຕິ ອາມນ຺ຕນວຈນໍ. ນິສາເມຖາຕິ ສຸຓາຖ. ສພ຺ເພຕິ ອນວເສສາ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫ ທິພ຺ພຏ຺ຐານານິ ຕຕ຺ຖ ອຸປໂຠຄສມ຺ປທຎ຺ຈ ປຫາຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນຕ຺ຖໍ ອິຘ ສມາຄຕາ, ນ ນຏນຈ຺ຈນາທິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ຕສ຺ມາ ຫິ ຠູຕາ ນິສາເມຖ ສພ຺ເພຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ສຸມນາ ຠວນ຺ຕຸ ສກ຺ກຈ຺ຈ ສຸຓນ຺ຕູ’’ຕິ ວຈເນນ ເຕສໍ ສຸມນຠາວໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ໂສຕຸກມ຺ຍຕຎ຺ຈ ທິສ຺ວາ ອາຫ – ຍສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫ ສຸມນຠາເວນ ອຕ຺ຕສມ຺ມາປຓິຘິໂຍນິໂສມນສິກາຣາສຍສຸທ຺ຘີຫິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ໂສຕຸກມ຺ຍຕາຍ ສປ຺ປຸຣິສູປນິສ຺ສຍປຣໂຕໂຆສປທຏ຺ຐານໂຕ ປໂຍຄສຸທ຺ຘີຫິ ຈ ຍຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ຫິ ຠູຕາ ນິສາເມຖ ສພ຺ເພຕິ. ອຖ ວາ ຍໍ ປຸຣິມຄາຖາຍ ອນ຺ເຕ ‘‘ຠາສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກາຣຓຠາເວນ ອປທິສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຍສ຺ມາ ມມ ຠາສິຕໍ ນາມ ອຕິທຸລ຺ລຠໍ ອຏ຺ຐກ຺ຂຓປຣິວຊ຺ຊິຕສ຺ສ ຂຓສ຺ສ ທຸລ຺ລຠຕ຺ຕາ, ອເນການິສໍສຎ຺ຈ ປຎ຺ຎາກຣຸຓາຄຸເຓນ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕຎ຺ຈາຫໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ‘ສຸຓນ຺ຕຸ ຠາສິຕ’ນ຺ຕິ ອໂວຈໍ. ຕສ຺ມາ ຫິ ຠູຕາ ນິສາເມຖ ສພ຺ເພ’’ຕິ ອິທໍ ອິມິນາ ຄາຖາປເທນ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ເອວເມຕໍ ກາຣຓໍ ນິໂຣເປນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຠາສິຕນິສາມເນ ນິໂຍເຊຕ຺ວາ ນິສາເມຕພ຺ພໍ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ເມຕ຺ຕໍ ກໂຣຖ ມານຸສິຍາ ປຊາຍາ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍາຍໍ ຕີຫິ ອຸປທ຺ທເວຫິ ອຸປທ຺ທຸຕາ ມານຸສີ ປຊາ, ຕສ຺ສາ ມານຸສິຍາ ປຊາຍ ມິຕ຺ຕຠາວໍ ຫິຕຊ຺ຌາສຍຕໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາເປຖາຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ມານຸສິຍໍ ປຊ’’ນ຺ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ຕໍ ຠຸມ຺ມຕ຺ຖາສມ຺ຠວາ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍມ຺ປິ ຈຎ຺ເຎ ອຕ຺ຖໍ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ, ໂສປິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ອຘິປ຺ປາໂຍ ປເນຕ຺ຖ – ນາຫໍ ພຸທ຺ໂຘຕິ ອິສ຺ສຣິຍພເລນ ວທາມິ, ອປິຈ ປນ ຕຸມ຺ຫາກຎ຺ຈ ອິມິສ຺ສາ ຈ ມານຸສິຍາ ປຊາຍ ຫິຕຕ຺ຖໍ ວທາມິ – ‘‘ເມຕ຺ຕໍ ກໂຣຖ ມານຸສິຍາ ປຊາຍາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ –

‘‘ເຍ ສຕ຺ຕສຓ຺ຑໍ ປຖວິໍ ວິເຊຕ຺ວາ, ຣາຊິສໂຍ ຍຊມານາ ອນຸປຣິຍຄາ;

ອສ຺ສເມຘໍ ປຸຣິສເມຘໍ, ສມ຺ມາປາສໍ ວາຊເປຍ຺ຍໍ ນິຣຄ຺ຄຬໍ.

‘‘ເມຕ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຠາວິຕສ຺ສ, ກລມ຺ປິ ເຕ ນານຸຠວນ຺ຕິ ໂສຬສິໍ.

‘‘ເອກມ຺ປິ ເຈ ປາຓມທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ, ເມຕ຺ຕາຍຕິ ກຸສລີ ເຕນ ໂຫຕິ;

ສພ຺ເພ ຈ ປາເຓ ມນສານຸກມ຺ປີ, ປຫູຕມຣິໂຍ ປກໂຣຕິ ປຸຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ. (ອ. ນິ. ໘.໑) –

ເອວມາທີນໍ ສຸຕ຺ຕານໍ ເອກາທສານິສໍສານຎ຺ຈ ວເສນ ເຍ ເມຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕສໍ ເມຕ຺ຕາ ຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

‘‘ເທວຕານຸກມ຺ປິໂຕ ໂປໂສ, ສທາ ຠທ຺ຣານິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໑໕໓; ອຸທາ. ໗໖; ມຫາວ. ໒໘໖) –

ເອວມາທີນໍ ວເສນ ເຍສຸ ກຣີຍຕິ, ເຕສມ຺ປິ ຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເອວໍ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ຫິຕຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເມຕ຺ຕໍ ກໂຣຖ ມານຸສິຍາ ປຊາຍາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ອຸປກາຣມ຺ປິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ທິວາ ຈ ຣຕ຺ໂຕ ຈ ຫຣນ຺ຕິ ເຍ ພລິໍ, ຕສ຺ມາ ຫິ ເນ ຣກ຺ຂຖ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ເຍ ມນຸສ຺ສາ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມກຏ຺ຐກມ຺ມາທີຫິປິ ເທວຕາ ກຕ຺ວາ ເຈຕິຍຣຸກ຺ຂາທີນິ ຈ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເທວຕາ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ທິວາ ພລິໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ກາຬປກ຺ຂາທີສຸ ຈ ຣຕ຺ຕິໍ ພລິໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ສລາກຠຕ຺ຕາທີນິ ວາ ທຕ຺ວາ ອາຣກ຺ຂເທວຕາ ອຸປາທາຍ ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມເທວຕານໍ ປຕ຺ຕິທານນິຍ຺ຍາຕເນນ ທິວາ ພລິໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ຉຕ຺ຕາໂຣປນທີປມາລາ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິກຘມ຺ມສ຺ສວນາທີນິ ກາຣາເປຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິທານນິຍ຺ຍາຕເນນ ຈ ຣຕ຺ຕິໍ ພລິໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕ ກຖໍ ນ ຣກ຺ຂິຕພ຺ພາ. ຍໂຕ ເອວໍ ທິວາ ຈ ຣຕ຺ໂຕ ຈ ຕຸມ຺ເຫ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ກໂຣນ຺ຕິ ເຍ ພລິໍ, ຕສ຺ມາ ຫິ ເນ ຣກ຺ຂຖ. ຕສ຺ມາ ພລິກມ຺ມກາຣຓາປິ ເຕ ມນຸສ຺ເສ ຣກ຺ຂຖ ໂຄປຍຖ, ອຫິຕໍ ເຕສໍ ອປເນຖ, ຫິຕໍ ອຸປເນຖ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຕໍ ກຕຎ຺ຎຸຠາວໍ ຫທເຍ ກຕ຺ວາ ນິຈ຺ຈມນຸສ຺ສຣນ຺ຕາຕິ.

໒໒໖. ເອວໍ ເທວຕາສຸ ມນຸສ຺ສານໍ ອຸປກາຣກຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເຕສໍ ອຸປທ຺ທວວູປສມນຕ຺ຖໍ ພຸທ຺ຘາທິຄຸຓປ຺ປກາສເນນ ຈ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຘມ຺ມສ຺ສວນຕ຺ຖໍ ‘‘ຍໍກິຎ຺ຈິ ວິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຊ຺ຊິຕຸມາຣທ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ຍໍກິຎ຺ຈີຕິ ອນິຍມິຕວເສນ ອນວເສສໍ ປຣິຍາທິຍຕິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ໂວຫາຣູປຄໍ. ວິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຘນໍ. ຕຎ຺ຫິ ວິຕ຺ຕິໍ ຊເນຕີຕິ ວິຕ຺ຕໍ. ອິຘ ວາຕິ ມນຸສ຺ສໂລກໍ ນິທ຺ທິສຕິ, ຫຸຣໍ ວາຕິ ຕໂຕ ປຣໍ ອວເສສໂລກໍ. ເຕນ ຈ ຐເປຕ຺ວາ ມນຸສ຺ເສ ສພ຺ພໂລກຄ຺ຄຫເຓ ປຕ຺ເຕ ‘‘ສຄ຺ເຄສຸ ວາ’’ຕິ ປຣໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຐເປຕ຺ວາ ມນຸສ຺ເສ ຈ ສຄ຺ເຄ ຈ ອວເສສານໍ ນາຄສຸປຓ຺ຓາທີນໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ຍໍ ມນຸສ຺ສານໍ ໂວຫາຣູປຄໍ ອລງ຺ກາຣປຣິໂຠຄູປຄຎ຺ຈ ຊາຕຣູປຣຊຕມຸຕ຺ຕາມຓິເວຬຸຣິຍປວາຬໂລຫິຕງ຺ກມສາຣຄລ຺ລາທິກໍ, ຍຎ຺ຈ ມຸຕ຺ຕາມຓິວາລຸກຕ຺ຖຕາຍ ຠູມິຍາ ຣຕນມຍວິມາເນສຸ ອເນກໂຍຊນສຕວິຕ຺ຖເຕສຸ ຠວເນສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ນາຄສຸປຓ຺ຓາທີນໍ ວິຕ຺ຕໍ, ຕໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ.

ສຄ຺ເຄສຸ ວາຕິ ກາມາວຈຣຣູປາວຈຣເທວໂລເກສຸ. ເຕ ຫິ ໂສຠເນນ ກມ຺ເມນ ອຊີຍນ຺ຕິ ຄມ຺ມນ຺ຕີຕິ ສຄ຺ຄາ, ສຸຏ຺ຐຸ ວາ ອຄ຺ຄາຕິປິ ສຄ຺ຄາ. ຍນ຺ຕິ ຍໍ ສສ຺ສາມິກໍ ວາ ອສ຺ສາມິກໍ ວາ. ຣຕນນ຺ຕິ ຣຕິໍ ນຍຕິ, ວຫຕິ, ຊນຍຕິ, ວຑ຺ເຒຕີຕິ ຣຕນໍ, ຍໍກິຎ຺ຈິ ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ມຫຄ຺ຆໍ ອຕຸລໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນໍ ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄຎ຺ຈ, ຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ຈິຕ຺ຕີກຕໍ ມຫຄ຺ຆຎ຺ຈ, ອຕຸລໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນໍ;

ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄໍ, ຣຕນໍ ເຕນ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ປຓີຕນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມໍ, ເສຏ຺ຐໍ, ອຕປ຺ປກໍ. ເອວໍ ອິມິນາ ຄາຖາປເທນ ຍໍ ສຄ຺ເຄສຸ ອເນກໂຍຊນສຕປ຺ປມາຓສພ຺ພຣຕນມຍວິມາເນສຸ ສຸຘມ຺ມເວຊຍນ຺ຕປ຺ປຠຸຕີສຸ ສສ຺ສາມິກໍ, ຍຎ຺ຈ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທວິຣເຫນ ອປາຍເມວ ປຣິປູເຣນ຺ເຕສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ສຸຎ຺ຎວິມານປຏິພທ຺ຘໍ ອສ຺ສາມິກໍ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ປຖວີມຫາສມຸທ຺ທຫິມວນ຺ຕາທິນິສ຺ສິຕໍ ອສ຺ສາມິກໍ ຣຕນໍ, ຕໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ.

ນ ໂນ ສມໍ ອຕ຺ຖິ ຕຖາຄເຕນາຕິ ນ-ອິຕິ ປຏິເສເຘ, ໂນ-ອິຕິ ອວຘາຣເຓ. ສມນ຺ຕິ ຕຸລ຺ຍໍ. ອຕ຺ຖີຕິ ວິຊ຺ຊຕິ. ຕຖາຄເຕນາຕິ ພຸທ຺ເຘນ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍໍ ເອຕໍ ວິຕ຺ຕຎ຺ຈ ຣຕນຎ຺ຈ ປກາສິຕໍ, ເອຕ຺ຖ ເອກມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຣຕເນນ ສທິສໍ ຣຕນໍ ເນວຕ຺ຖິ. ຍມ຺ປິ ຫິ ຕໍ ຈິຕ຺ຕີກຕຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ຈກ຺ກຣຕນໍ ມຓິຣຕນຎ຺ຈ, ຍມ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ມຫາຊໂນ ນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕີກາຣໍ ກໂຣຕິ, ນ ໂກຈິ ປຸປ຺ຜຄນ຺ຘາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ຍກ຺ຂຏ຺ຐານໍ ວາ ຠູຕຏ຺ຐານໍ ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ສພ຺ໂພປິ ຊໂນ ຈກ຺ກຣຕນມຓິຣຕນເມວ ຈິຕ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ ປູເຊຕິ, ຕໍ ຕໍ ວຣໍ ປຕ຺ເຖຕິ, ປຕ຺ຖິຕປຕ຺ຖິຕຎ຺ຈສ຺ສ ເອກຈ຺ຈໍ ສມິຊ຺ຌຕິ, ຕມ຺ປິ ຣຕນໍ ພຸທ຺ຘຣຕເນນ ສມໍ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ຫິ ຈິຕ຺ຕີກຕຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ຕຖາຄໂຕວ ຣຕນໍ. ຕຖາຄເຕ ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ເຍ ເກຈິ ມເຫສກ຺ຂາ ເທວມນຸສ຺ສາ, ນ ເຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຈິຕ຺ຕີກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ນ ກຎ຺ຈິ ອຎ຺ຎໍ ປູເຊນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມາ ສຫມ຺ປຕິ ສິເນຣຸມຕ຺ເຕນ ຣຕນທາເມນ ຕຖາຄຕໍ ປູເຊສິ, ຍຖາພລຎ຺ຈ ອຎ຺ເຎ ເທວາ ມນຸສ຺ສາ ຈ ພິມ຺ພິສາຣໂກສລຣາຊອນາຖປິຓ຺ຑິກາທໂຍ. ປຣິນິພ຺ພຸຕມ຺ປິ ຈ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຉນ຺ນວຸຕິໂກຏິຘນໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອໂສກມຫາຣາຊາ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ຈຕຸຣາສີຕິ ວິຫາຣສຫສ຺ສານິ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ, ໂກ ປນ ວາໂທ ອຎ຺ເຎສໍ ຈິຕ຺ຕີກາຣານໍ. ອປິຈ ກສ຺ສຎ຺ຎສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພຸຕສ຺ສາປິ ຊາຕິໂພຘິຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕນປຣິນິພ຺ພານຏ຺ຐານານິ ປຏິມາເຈຕິຍາທີນິ ວາ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕີກາຣຄຣຸກາໂຣ ວຕ຺ຕຕິ ຍຖາ ຠຄວໂຕ. ເອວໍ ຈິຕ຺ຕີກຕຏ຺ເຐນາປິ ຕຖາຄຕສມໍ ຣຕນໍ ນຕ຺ຖິ.

ຕຖາ ຍມ຺ປິ ຕໍ ມຫຄ຺ຆຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ກາສິກໍ ວຕ຺ຖໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ຊິຓ຺ຓມ຺ປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາສິກໍ ວຕ຺ຖໍ ວຓ຺ຓວນ຺ຕຎ຺ເຈວ ໂຫຕິ ສຸຂສມ຺ຜສ຺ສຎ຺ຈ ມຫຄ຺ຆຎ຺ຈາ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຣຕເນນ ສມໍ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ຫິ ມຫຄ຺ຆຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ຕຖາຄໂຕວ ຣຕນໍ. ຕຖາຄໂຕ ຫິ ເຍສໍ ປໍສຸກມ຺ປິ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ເຕສໍ ຕໍ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ ມຫານິສໍສໍ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອໂສກສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ. ອິທມສ຺ສ ມຫຄ຺ຆຕາຍ. ເອວໍ ມຫຄ຺ຆຕາວຈເນ ເຈຕ຺ຖ ໂທສາຠາວສາຘກໍ ອິທໍ ຕາວ ສຸຕ຺ຕປທໍ ເວທິຕພ຺ພໍ –

‘‘ເຍສໍ ໂຂ ປນ ໂສ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປ຺ປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາຣໍ, ເຕສໍ ຕໍ ມຫປ຺ຜລໍ ໂຫຕິ ມຫານິສໍສໍ. ອິທມສ຺ສ ມຫຄ຺ຆຕາຍ ວທາມິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາສິກໍ ວຕ຺ຖໍ ມຫຄ຺ຆໍ, ຕຖູປມາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິມໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໐໐).

ເອວໍ ມຫຄ຺ຆຏ຺ເຐນາປິ ຕຖາຄຕສມໍ ຣຕນໍ ນຕ຺ຖິ.

ຕຖາ ຍມ຺ປິ ຕໍ ອຕຸລຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ຈກ຺ກຣຕນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອິນ຺ທນີລມຓິມຍນາຠິ ສຕ຺ຕຣຕນມຍສຫສ຺ສາຣໍ ປວາຬມຍເນມິ, ຣຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓມຍສນ຺ຘິ, ຍສ຺ສ ທສນ຺ນໍ ທສນ຺ນໍ ອຣານໍ ອຸປຣິ ເອກໍ ມຸຓ຺ຑາຣໍ ໂຫຕິ ວາຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສທ຺ທກຣຓຕ຺ຖໍ, ເຍນ ກໂຕ ສທ຺ໂທ ສຸກຸສລປ຺ປຕາຬິຕປຎ຺ຈງ຺ຄິກຕູຣິຍສທ຺ໂທ ວິຍ ໂຫຕິ. ຍສ຺ສ ນາຠິຍາ ອຸໂຠສຸ ປສ຺ເສສຸ ທ຺ເວ ສີຫມຸຂານິ ໂຫນ຺ຕິ, ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ ສກຏຈກ຺ກສ຺ເສວ ສຸສິຣໍ, ຕສ຺ສ ກຕ຺ຕາ ວາ ກາເຣຕາ ວາ ນຕ຺ຖິ, ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ອຸຕຸໂຕ ສມຸຏ຺ຐາຕິ. ຍໍ ຣາຊາ ທສວິຘໍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຕທຫຸໂປສເຖ ປນ຺ນຣເສ ປຸຓ຺ຓມທິວເສ ສີສໍນ຺ຫາໂຕ ອຸໂປສຖິໂກ ອຸປຣິປາສາທວຣຄໂຕ ສີລານິ ໂສເຘນ຺ໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ປຸຓ຺ຓຈນ຺ທໍ ວິຍ ສູຣິຍໍ ວິຍ ຈ ອຸຏ຺ເຐນ຺ຕໍ ປສ຺ສຕິ, ຍສ຺ສ ທ຺ວາທສໂຍຊນໂຕ ສທ຺ໂທ ສຸຍ຺ຍຕິ, ໂຍຊນໂຕ ວຓ຺ໂຓ ທິສ຺ສຕິ, ຍໍ ມຫາຊເນນ ‘‘ທຸຕິໂຍ ມຎ຺ເຎ ຈນ຺ໂທ ສູຣິໂຍ ວາ ອຸຏ຺ຐິໂຕ’’ຕິ ອຕິວິຍ ໂກຕູຫລຊາເຕນ ທິສ຺ສມານໍ ນຄຣສ຺ສ ອຸປຣິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ອນ຺ເຕປຸຣສ຺ສ ປາຈີນປສ຺ເສ ນາຕິອຸຈ຺ຈໍ ນາຕິນີຈໍ ຫຸຕ຺ວາ ມຫາຊນສ຺ສ ຄນ຺ຘປຸປ຺ຜາທີຫິ ປູເຊຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ອກ຺ຂາຫຕໍ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ.

ຕເທວ ອນຸພນ຺ຘມານໍ ຫຕ຺ຖິຣຕນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສພ຺ພເສໂຕ ຣຕ຺ຕປາໂທ ສຕ຺ຕປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ອິທ຺ຘິມາ ເວຫາສງ຺ຄໂມ ອຸໂປສຖກຸລາ ວາ ຉທ຺ທນ຺ຕກຸລາ ວາ ອາຄຈ຺ຉຕິ. ອຸໂປສຖກຸລາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຫິ ສພ຺ພເຊຏ຺ໂຐ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຉທ຺ທນ຺ຕກຸລາ ສພ຺ພກນິຏ຺ໂຐ ສິກ຺ຂິຕສິກ຺ໂຂ ທມຖູເປໂຕ. ໂສ ທ຺ວາທສໂຍຊນໍ ປຣິສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສກລຊມ຺ພຸທີປໍ ອນຸສໍຍາຍິຕ຺ວາ ປຸເຣປາຕຣາສເມວ ສກໍ ຣາຊຘານິໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ.

ຕມ຺ປິ ອນຸພນ຺ຘມານໍ ອສ຺ສຣຕນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສພ຺ພເສໂຕ ຣຕ຺ຕປາໂທ ກາກສີໂສ ມຸຎ຺ຊເກໂສ ວລາຫກສ຺ສ ຣາຊກຸລາ ອາຄຈ຺ຉຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖິຣຕນສທິສເມວ.

ຕມ຺ປິ ອນຸພນ຺ຘມານໍ ມຓິຣຕນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ໂສ ໂຫຕິ ມຓິ ເວຬຸຣິໂຍ ສຸໂຠ ຊາຕິມາ ອຏ຺ຐໍໂສ ສຸປຣິກມ຺ມກໂຕ ອາຍາມໂຕ ຈກ຺ກນາຠິສທິໂສ, ເວປຸລ຺ລປພ຺ພຕາ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ໂສ ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕປິ ອນ຺ຘກາເຣ ຣຎ຺ໂຎ ຘຊຄ຺ຄໂຕ ໂຍຊນໍ ໂອຠາເສຕິ, ຍສ຺ໂສຠາເສນ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ທິວາ’’ຕິ ມຎ຺ຎມານາ ກມ຺ມນ຺ເຕ ປໂຍເຊນ຺ຕິ, ອນ຺ຕມໂສ ກຸນ຺ຖກິປິລ຺ລິກໍ ອຸປາທາຍ ປສ຺ສນ຺ຕິ.

ຕມ຺ປິ ອນຸພນ຺ຘມານໍ ອິຕ຺ຖິຣຕນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ປກຕິອຄ຺ຄມເຫສີ ວາ ໂຫຕິ, ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸໂຕ ວາ ອາຄຈ຺ຉຕິ ມທ຺ທຣາຊກຸລໂຕ ວາ, ອຕິທີຆາທິຉໂທສວິວຊ຺ຊິຕາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ ມານຸສໍ ວຓ຺ຓໍ ອປ຺ປຕ຺ຕາ ທິພ຺ພໍ ວຓ຺ຓໍ, ຍສ຺ສາ ຣຎ຺ໂຎ ສີຕກາເລ ອຸຓ຺ຫານິ ຄຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ອຸຓ຺ຫກາເລ ສີຕານິ, ສຕຘາ ໂຜຏິຕຕູລປິຈຸໂນ ວິຍ ສມ຺ຜສ຺ໂສ ໂຫຕິ, ກາຍໂຕ ຈນ຺ທນຄນ຺ໂຘ ວາຍຕິ, ມຸຂໂຕ ອຸປ຺ປລຄນ຺ໂຘ, ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍິຕາທິອເນກຄຸຓສມນ຺ນາຄຕາ ຈ ໂຫຕິ.

ຕມ຺ປິ ອນຸພນ຺ຘມານໍ ຄຫປຕິຣຕນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຣຎ຺ໂຎ ປກຕິກມ຺ມກໂຣ ເສຏ຺ຐິ, ຍສ຺ສ ຈກ຺ກຣຕເນ ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ເຕ ທິພ຺ພໍ ຈກ຺ຂຸ ປາຕຸຠວຕິ, ເຍນ ສມນ຺ຕໂຕ ໂຍຊນມຕ຺ເຕ ນິຘິໍ ປສ຺ສຕິ ສສ຺ສາມິກມ຺ປິ ອສ຺ສາມິກມ຺ປິ. ໂສ ຣາຊານໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປວາເຣຕິ ‘‘ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ໂກ ຕ຺ວໍ, ເທວ, ໂຫຫິ, ອຫໍ ເຕ ຘເນນ ຘນກຣຓີຍໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ຕມ຺ປິ ອນຸພນ຺ຘມານໍ ປຣິຓາຍກຣຕນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຣຎ຺ໂຎ ປກຕິເຊຏ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ, ຈກ຺ກຣຕເນ ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ເຕ ອຕິເຣກປຎ຺ຎາເວຍ຺ຍຕ຺ຕິເຍນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ, ທ຺ວາທສໂຍຊນາຍ ປຣິສາຍ ເຈຕສາ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຊານິຕ຺ວາ ນິຄ຺ຄຫປຄ຺ຄຫສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ. ໂສ ຣາຊານໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປວາເຣຕິ – ‘‘ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ໂກ ຕ຺ວໍ, ເທວ, ໂຫຫິ, ອຫໍ ເຕ ຣຊ຺ຊໍ ອນຸສາສິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ເອວຣູປໍ ອຕຸລຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ຍສ຺ສ ນ ສກ຺ກາ ຕຸລຍິຕ຺ວາ ຕີຣຍິຕ຺ວາ ອຄ຺ໂຆ ກາຕຸໍ ‘‘ສຕໍ ວາ ສຫສ຺ສໍ ວາ ອຄ຺ຆຕິ ໂກຏິໍ ວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເອກຣຕນມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຣຕເນນ ສມໍ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ຫິ ອຕຸລຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ຕຖາຄໂຕວ ຣຕນໍ. ຕຖາຄໂຕ ຫິ ນ ສກ຺ກາ ສີລໂຕ ວາ ສມາຘິໂຕ ວາ ປຎ຺ຎາທີນໍ ວາ ອຎ຺ຎຕຣໂຕ ເກນຈິ ຕຸລຍິຕ຺ວາ ຕີຣຍິຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕກຄຸໂຓ ວາ ອິມິນາ ສໂມ ວາ ສປ຺ປຏິຠາໂຄ ວາ’’ຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕຸໍ. ເອວໍ ອຕຸລຏ຺ເຐນາປິ ຕຖາຄຕສມໍ ຣຕນໍ ນຕ຺ຖິ.

ຕຖາ ຍມ຺ປິ ຕໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ທຸລ຺ລຠປາຕຸຠາໂວ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິ ຈກ຺ກາທີນິ ຈ ຕສ຺ສ ຣຕນານິ, ຕມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຣຕເນນ ສມໍ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ຫິ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ຕຖາຄໂຕວ ຣຕນໍ, ກຸໂຕ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິອາທີນໍ ຣຕນຕ຺ຕໍ, ຍານິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ກປ຺ເປ ອເນການິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ເຍປິ ກປ຺ເປ ຕຖາຄຕສຸຎ຺ໂຎ ໂລໂກ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຖາຄໂຕ ເອວ ກທາຈິ ກຣຫຈິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສໂນ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຈຕໍ ຠຄວຕາ ປຣິນິພ຺ພານສມເຍ –

‘‘ເທວຕາ, ອານນ຺ທ, ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ – ‘ທູຣາ ຈ ວຕມ຺ຫ ອາຄຕາ ຕຖາຄຕໍ ທສ຺ສນາຍ, ກທາຈິ ກຣຫຈິ ຕຖາຄຕາ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອຣຫນ຺ໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘາ, ອຊ຺ເຊວ ຣຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຉິເມ ຍາເມ ຕຖາຄຕສ຺ສ ປຣິນິພ຺ພານໍ ຠວິສ຺ສຕິ, ອຍຎ຺ຈ ມເຫສກ຺ໂຂ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວໂຕ ປຸຣໂຕ ຐິໂຕ ໂອວາເຣນ຺ໂຕ, ນ ມຍໍ ລຠາມ ປຈ຺ຉິເມ ກາເລ ຕຖາຄຕໍ ທສ຺ສນາຍາ’’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໒໐໐).

ເອວໍ ທຸລ຺ລຠທສ຺ສນຏ຺ເຐນປິ ຕຖາຄຕສມໍ ຣຕນໍ ນຕ຺ຖິ.

ຕຖາ ຍມ຺ປິ ຕໍ ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ຈກ຺ກຣຕນາທິ. ຕຎ຺ຫິ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຘນານມ຺ປິ ສຕ຺ຕຠູມິກປາສາທວຣຕເລ ວສນ຺ຕານມ຺ປິ ຈຓ຺ຑາລເວນເນສາທຣຖກາຣປຸກ຺ກຸສາທີນໍ ນີຈກຸລິການໍ ໂອມກປຸຣິສານໍ ສຸປິນນ຺ເຕປິ ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ. ອຸຠໂຕ ສຸຊາຕສ຺ສ ປນ ຣຎ຺ໂຎ ຂຕ຺ຕິຍສ຺ເສວ ປຣິປູຣິຕທສວິຘຈກ຺ກວຕ຺ຕິວຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິໂຠຄຕ຺ຖາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄໍເຍວ ໂຫຕິ, ຕມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຣຕເນນ ສມໍ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ຫິ ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ຕຖາຄໂຕວ ຣຕນໍ. ຕຖາຄໂຕ ຫິ ໂລເກ ອໂນມສຕ຺ຕສມ຺ມຕານມ຺ປິ ອນຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນານໍ ວິປຣີຕທສ຺ສນານໍ ປູຣຓກສ຺ສປາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ສຕ຺ຖາຣານໍ ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ເອວຣູປານໍ ສຸປິນນ຺ເຕປິ ອປຣິໂຠໂຄ, ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນານໍ ປນ ຈຕຸປ຺ປທາຍປິ ຄາຖາຍ ປຣິໂຍສາເນ ອຣຫຕ຺ຕມຘິຄນ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ຖານໍ ນິພ຺ເພຘິກຎາຓທສ຺ສນານໍ ພາຫິຍທາຣຸຈີຣິຍປ຺ປຠຸຕີນໍ ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ມຫາກຸລປ຺ປສຸຕານໍ ມຫາສາວການໍ ປຣິໂຠໂຄ. ເຕ ຫິ ຕໍ ທສ຺ສນານຸຕ຺ຕຣິຍສວນານຸຕ຺ຕຣິຍປາຣິຈຣິຍານຸຕ຺ຕຣິຍາທີນິ ສາເຘນ຺ຕາ ຕຖາ ຕຖາ ປຣິຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ. ເອວໍ ອໂນມສຕ຺ຕປຣິໂຠຄຏ຺ເຐນາປິ ຕຖາຄຕສມໍ ຣຕນໍ ນຕ຺ຖິ.

ຍມ຺ປິ ຕໍ ອວິເສສໂຕ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຣຎ຺ໂຎ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສ຺ສ ຈກ຺ກຣຕນໍ. ຕຎ຺ຫິ ທິສ຺ວາ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຕມໂນ ໂຫຕິ, ເອວມ຺ປິ ຕໍ ຣຎ຺ໂຎ ຣຕິໍ ຊເນຕິ. ປຸນ ຈປຣໍ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິ ວາເມນ ຫຕ຺ເຖນ ສຸວຓ຺ຓຠິງ຺ກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ທກ຺ຂິເຓນ ຫຕ຺ເຖນ ຈກ຺ກຣຕນໍ ອພ຺ຠຸກ຺ກິຣຕິ ‘‘ປວຕ຺ຕຕຸ ຠວໍ ຈກ຺ກຣຕນໍ, ອຠິວິຊິນາຕຸ ຠວໍ ຈກ຺ກຣຕນ’’ນ຺ຕິ. ຕໂຕ ຈກ຺ກຣຕນໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄິກໍ ວິຍ ຕູຣິຍໍ ມຘຸຣສ຺ສຣໍ ນິຈ຺ຉຣນ຺ຕໍ ອາກາເສນ ປຸຣຕ຺ຖິມໍ ທິສໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອນ຺ວເທວ ຣາຊາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິ ຈກ຺ການຸຠາເວນ ທ຺ວາທສໂຍຊນວິຕ຺ຖິຓ຺ຓາຍ ຈຕຸຣງ຺ຄິນິຍາ ເສນາຍ ນາຕິອຸຈ຺ຈໍ ນາຕິນີຈໍ ອຸຈ຺ຈຣຸກ຺ຂານໍ ເຫຏ຺ຐາຠາເຄນ, ນີຈຣຸກ຺ຂານໍ ອຸປຣິຠາເຄນ, ຣຸກ຺ເຂສຸ ປຸປ຺ຜຜລປລ຺ລວາທິປຓ຺ຓາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຄຕານໍ ຫຕ຺ຖໂຕ ປຓ຺ຓາກາຣຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ເອຫິ ໂຂ ມຫາຣາຊາ’’ຕິເອວມາທິນາ ປຣມນິປຈ຺ຈກາເຣນ ອາຄເຕ ປຏິຣາຊາໂນ ‘‘ປາໂຓ ນ ຫນ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອນຸສາສນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ. ຍຕ຺ຖ ປນ ຣາຊາ ຠຸຎ຺ຊິຕຸກາໂມ ວາ ທິວາເສຍ຺ຍໍ ວາ ກປ຺ເປຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈກ຺ກຣຕນໍ ອາກາສາ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ອຸທກາທິສພ຺ພກິຈ຺ຈກ຺ຂເມ ສເມ ຠູມິຠາເຄ ອກ຺ຂາຫຕໍ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ປຸນ ຣຎ຺ໂຎ ຄມນຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ປຸຣິມນເຍເນວ ສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຍໍ ສຸຕ຺ວາ ທ຺ວາທສໂຍຊນິກາປິ ປຣິສາ ອາກາເສນ ຄຈ຺ຉຕິ. ຈກ຺ກຣຕນໍ ອນຸປຸພ຺ເພນ ປຸຣຕ຺ຖິມໍ ສມຸທ຺ທໍ ອຊ຺ໂຌຄາຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ອຊ຺ໂຌຄາຫນ຺ເຕ ອຸທກໍ ໂຍຊນປ຺ປມາຓໍ ອປຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິຕ຺ຕີກຕໍ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ມຫາຊໂນ ຍຖາກາມໍ ສຕ຺ຕ ຣຕນານິ ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຸນ ຣາຊາ ສຸວຓ຺ຓຠິງ຺ກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມມ ຣຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ ອຸທເກນ ອພ຺ຠຸກ຺ກິຣິຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕຕິ. ເສນາ ປຸຣໂຕ ໂຫຕິ, ຈກ຺ກຣຕນໍ ປຈ຺ຉໂຕ, ຣາຊາ ມຊ຺ເຌ. ຈກ຺ກຣຕນສ຺ສ ໂອສກ຺ກິໂຕສກ຺ກິຕຏ຺ຐານໍ ອຸທກໍ ປຣິປູຣຕິ. ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ທກ຺ຂິຓປຈ຺ຉິມອຸຕ຺ຕເຣປິ ສມຸທ຺ເທ ຄຈ຺ຉຕິ.

ເອວໍ ຈຕຸທ຺ທິສໍ ອນຸສໍຍາຍິຕ຺ວາ ຈກ຺ກຣຕນໍ ຕິໂຍຊນປ຺ປມາຓໍ ອາກາສໍ ອາໂຣຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຐິໂຕ ຣາຊາ ຈກ຺ກຣຕນານຸຠາເວນ ວິຊິຕໍ ປຎ຺ຈສຕປຣິຕ຺ຕທີປປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ສຕ຺ຕໂຍຊນສຫສ຺ສປຣິມຓ຺ຑລໍ ປຸພ຺ພວິເທຫໍ, ຕຖາ ອຏ຺ຐໂຍຊນສຫສ຺ສປຣິມຓ຺ຑລໍ ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸໍ, ສຕ຺ຕໂຍຊນສຫສ຺ສປຣິມຓ຺ຑລໍເຍວ ອປຣໂຄຍານໍ, ທສໂຍຊນສຫສ຺ສປຣິມຓ຺ຑລໍ ຊມ຺ພຸທີປຎ຺ຈາຕິ ເອວໍ ຈຕຸມຫາທີປທ຺ວິສຫສ຺ສປຣິຕ຺ຕທີປປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ເອກໍ ຈກ຺ກວາຬໍ ສຸຜຸລ຺ລປຸຓ຺ຑຣີກວນໍ ວິຍ ໂອໂລເກຕິ. ເອວໍ ໂອໂລກຍໂຕ ຈສ຺ສ ອນປ຺ປິກາ ຣຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມ຺ປິ ຕໍ ຈກ຺ກຣຕນໍ ຣຎ຺ໂຎ ຣຕິໍ ຊເນຕິ, ຕມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຣຕນສມໍ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ຫິ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນ ຣຕນໍ, ຕຖາຄໂຕວ ຣຕນໍ. ກິໍ ກຣິສ຺ສຕິ ເອຕໍ ຈກ຺ກຣຕນໍ? ຕຖາຄໂຕ ຫິ ຍສ຺ສາ ທິພ຺ພາຍ ຣຕິຍາ ຈກ຺ກຣຕນາທີຫິ ສພ຺ເພຫິປິ ຊນິຕາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຕິ ສງ຺ຂມ຺ປິ ກລມ຺ປິ ກລຠາຄມ຺ປິ ນ ອຸເປຕິ, ຕໂຕປິ ຣຕິໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣຎ຺ຈ ປຓີຕຕຣຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ໂອວາທປ຺ປຕິກຣານໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານມ຺ປິ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ປຐມຊ຺ຌານຣຕິໍ, ທຸຕິຍຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖປຎ຺ຈມຊ຺ຌານຣຕິໍ, ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນຣຕິໍ, ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຣຕິໍ, ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຣຕິໍ, ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລຣຕິໍ, ສກທາຄາມິອນາຄາມິອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຜລຣຕິຎ຺ຈ ຊເນຕິ. ເອວໍ ຣຕິຊນນຏ຺ເຐນາປິ ຕຖາຄຕສມໍ ຣຕນໍ ນຕ຺ຖີຕິ.

ອປິຈ ຣຕນໍ ນາເມຕໍ ທຸວິຘໍ ໂຫຕິ ສວິຎ຺ຎາຓກໍ ອວິຎ຺ຎາຓກຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອວິຎ຺ຎາຓກໍ ຈກ຺ກຣຕນໍ ມຓິຣຕນໍ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘໍ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕາທິ, ສວິຎ຺ຎາຓກໍ ຫຕ຺ຖິຣຕນາທິ ປຣິຓາຍກຣຕນປຣິໂຍສານໍ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ເອວຣູປໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘໍ. ເອວໍ ທຸວິເຘ ເຈຕ຺ຖ ສວິຎ຺ຎາຓກຣຕນໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອວິຎ຺ຎາຓກໍ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕມຓິມຸຕ຺ຕາທິຣຕນໍ, ສວິຎ຺ຎາຓການໍ ຫຕ຺ຖິຣຕນາທີນໍ ອລງ຺ກາຣຕ຺ຖາຍ ອຸປນີຍຕິ.

ສວິຎ຺ຎາຓກຣຕນມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕຣຕນໍ, ມນຸສ຺ສຣຕນຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສຣຕນໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ຕິຣຈ຺ຉານຄຕຣຕນໍ ມນຸສ຺ສຣຕນສ຺ສ ໂອປວຍ຺ຫໍ ໂຫຕິ. ມນຸສ຺ສຣຕນມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ອິຕ຺ຖິຣຕນໍ, ປຸຣິສຣຕນຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິສຣຕນໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອິຕ຺ຖິຣຕນໍ ປຸຣິສຣຕນສ຺ສ ປຣິຈາຣິກຕ຺ຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ປຸຣິສຣຕນມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ອຄາຣິກຣຕນໍ, ອນຄາຣິກຣຕນຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອນຄາຣິກຣຕນໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອຄາຣິກຣຕເນສຸ ອຄ຺ໂຄ ຈກ຺ກວຕ຺ຕີປິ ສີລາທິຄຸຓຍຸຕ຺ຕໍ ອນຄາຣິກຣຕນໍ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ປຍິຣຸປາສິຕ຺ວາ ຈ ທິພ຺ພມານຸສິກາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ປາປຸຓິຕ຺ວາ ອນ຺ເຕ ນິພ຺ພານສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປາປຸຓາຕິ.

ເອວໍ ອນຄາຣິກຣຕນມ຺ປິ ທຸວິຘໍ – ອຣິຍປຸຖຸຊ຺ຊນວເສນ. ອຣິຍຣຕນມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂວເສນ. ອເສກ຺ຂຣຕນມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສກສມຖຍານິກວເສນ, ສມຖຍານິກຣຕນມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ສາວກປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕໍ, ອປ຺ປຕ຺ຕຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ສາວກປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ. ກສ຺ມາ? ຄຸຓມຫນ຺ຕຕາຍ. ສາວກປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕຣຕນໂຕປິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຣຕນໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ. ກສ຺ມາ? ຄຸຓມຫນ຺ຕຕາຍ. ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລານສທິສາປິ ຫິ ອເນກສຕາ ສາວກາ ເອກສ຺ສ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສ຺ສ ຄຸຓານໍ ສຕຠາຄມ຺ປິ ນ ອຸເປນ຺ຕິ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຣຕນໂຕປິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຣຕນໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ. ກສ຺ມາ? ຄຸຓມຫນ຺ຕຕາຍ. ສກລມ຺ປິ ຫິ ຊມ຺ພຸທີປໍ ປູເຣຕ຺ວາ ປລ຺ລງ຺ເກນ ປລ຺ລງ຺ກໍ ຆຏ຺ເຏນ຺ຕາ ນິສິນ຺ນາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ເອກສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຄຸຓານໍ ເນວ ສງ຺ຂໍ ນ ກລໍ ນ ກລຠາຄໍ ອຸເປນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ຠຄວຕາ – ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ອປທາ ວາ…ເປ… ຕຖາຄໂຕ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໓໙; ອ. ນິ. ໔.໓໔; ໕.໓໒; ອິຕິວຸ. ໙໐). ເອວໍ ເກນຈິປິ ປຣິຍາເຍນ ຕຖາຄຕສມໍ ຣຕນໍ ນຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ນ ໂນ ສມໍ ອຕ຺ຖິ ຕຖາຄເຕນາ’’ຕິ.

ເອວໍ ຠຄວາ ພຸທ຺ຘຣຕນສ຺ສ ອຎ຺ເຎຫິ ຣຕເນຫິ ອສມຕໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນອຸປທ຺ທວວູປສມນຕ຺ຖໍ ເນວ ຊາຕິໍ ນ ໂຄຕ຺ຕໍ ນ ໂກລປຸຕ຺ຕິຍໍ ນ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕາທິໍ ນິສ຺ສາຍ, ອປິຈ ໂຂ ອວີຈິມຸປາທາຍ ຠວຄ຺ຄປຣິຍນ຺ເຕ ໂລເກ ສີລສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘາທີຫິ ຄຸເຓຫິ ພຸທ຺ຘຣຕນສ຺ສ ອສທິສຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ພຸທ຺ເຘ ຣຕນໍ ປຓີຕໍ, ເອເຕນ ສຈ຺ເຈນ ສຸວຕ຺ຖິ ໂຫຕູ’’ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ອິທມ຺ປິ ອິຘ ວາ ຫຸຣໍ ວາ ສຄ຺ເຄສຸ ວາ ຍໍກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖິ ວິຕ຺ຕໍ ວາ ຣຕນໍ ວາ, ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ເຕຫິ ເຕຫິ ຄຸເຓຫິ ອສມຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘຣຕນໍ ປຓີຕໍ. ຍທິ ເອຕໍ ສຈ຺ຈໍ, ເອເຕນ ສຈ຺ເຈນ ອິເມສໍ ປາຓີນໍ ໂສຕ຺ຖິ ໂຫຕຸ, ໂສຠນານໍ ອຕ຺ຖິຕາ ໂຫຕຸ, ອໂຣຄຕາ ນິຣຸປທ຺ທວຕາຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ໂຂ, ອານນ຺ທ, ສຸຎ຺ຎໍ ອຕ຺ເຕນ ວາ ອຕ຺ຕນິເຍນ ວາ’’ຕິເອວມາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໘໕) ອຕ຺ຕຠາເວນ ວາ ອຕ຺ຕນິຍຠາເວນ ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕຣຖາ ຫິ ຈກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕາ ວາ ອຕ຺ຕນິຍໍ ວາຕິ ອປ຺ປຏິສິທ຺ຘເມວ ສິຍາ. ເອວໍ ຣຕນໍ ປຓີຕນ຺ຕິ ຣຕນຕ຺ຕໍ ປຓີຕໍ, ຣຕນຠາໂວ ປຓີໂຕຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິຕຣຖາ ຫິ ພຸທ຺ໂຘ ເນວ ຣຕນນ຺ຕິ ສິຊ຺ເຌຍ຺ຍ. ນ ຫິ ຍຕ຺ຖ ຣຕນໍ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຣຕນນ຺ຕິ ສິຊ຺ຌຕິ. ຍຕ຺ຖ ປນ ຈິຕ຺ຕີກຕາທິອຕ຺ຖສງ຺ຂາຕໍ ເຍນ ວາ ເຕນ ວາ ວິຘິນາ ສມ຺ພນ຺ຘຄຕໍ ຣຕນຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ຕໍ ຣຕນຕ຺ຕມຸປາທາຍ ຣຕນນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາປີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຣຕນຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕາຍ ຣຕນນ຺ຕິ ສິຊ຺ຌຕິ. ອຖ ວາ ອິທມ຺ປິ ພຸທ຺ເຘ ຣຕນນ຺ຕິ ອິມິນາປິ ກາຣເຓນ ພຸທ຺ໂຘວ ຣຕນນ຺ຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຕາຍ ຈ ຠຄວຕາ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ຣາຊກຸລສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິ ຊາຕາ, ຠຍໍ ວູປສນ຺ຕໍ. ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໒໗. ເອວໍ ພຸທ຺ຘຄຸເຓນ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ນິພ຺ພານຘມ຺ມຄຸເຓນ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ຂຍໍ ວິຣາຄ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ຣາຄາທໂຍ ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕິ ປຣິກ຺ຂີຓາ, ຍສ຺ມາ ວາ ຕໍ ເຕສໍ ອນຸປ຺ປາທນິໂຣຘກ຺ຂຍມຕ຺ຕໍ, ຍສ຺ມາ ຈ ຕໍ ຣາຄາທິວິຍຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ປໂຍຄໂຕ ຈ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ, ຍສ຺ມາ ວາ ຕມ຺ຫິ ສຈ຺ຉິກເຕ ຣາຄາທໂຍ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ວິຣຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ ວິຄຕາ ວິທ຺ຘສ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຂຍ’’ນ຺ຕິ ຈ ‘‘ວິຣາຄ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ມາ ປນສ຺ສ ນ ອຸປ຺ປາໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ນ ວໂຍ ນ ຐິຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ນ ຊາຍຕິ ນ ຊີຍຕິ ນ ມີຍຕີຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ອມຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ປນ ອຕປ຺ປກຏ຺ເຐນ ຈ ປຓີຕນ຺ຕິ. ຍທຊ຺ຌຄາຕິ ຍໍ ອຊ຺ຌຄາ ວິນ຺ທິ, ປຏິລຠິ, ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓພເລນ ສຈ຺ຉາກາສິ. ສກ຺ຍມຸນີຕິ ສກ຺ຍກຸລປ຺ປສຸຕຕ຺ຕາ ສກ຺ໂຍ, ໂມເນຍ຺ຍຘມ຺ມສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ມຸນິ, ສກ຺ໂຍ ເອວ ມຸນິ ສກ຺ຍມຸນິ. ສມາຫິໂຕຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄສມາຘິນາ ສມາຫິຕຈິຕ຺ໂຕ. ນ ເຕນ ຘມ຺ເມນ ສມຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈີຕິ ເຕນ ຂຍາທິນາມເກນ ສກ຺ຍມຸນິນາ ອຘິຄເຕນ ຘມ຺ເມນ ສມໍ ກິຎ຺ຈິ ຘມ຺ມຊາຕໍ ນຕ຺ຖິ. ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ວາ ອສງ຺ຂຕາ ວາ, ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ອິຕິວຸ. ໙໐).

ເອວໍ ຠຄວາ ນິພ຺ພານຘມ຺ມສ຺ສ ອຎ຺ເຎຫິ ຘມ຺ເມຫິ ອສມຕໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນອຸປທ຺ທວວູປສມນຕ຺ຖໍ ຂຍວິຣາຄາມຕປຓີຕຕາຄຸເຓຫິ ນິພ຺ພານຘມ຺ມຣຕນສ຺ສ ອສທິສຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ຘມ຺ເມ ຣຕນໍ ປຓີຕໍ ເອເຕນ ສຈ຺ເຈນ ສຸວຕ຺ຖິ ໂຫຕູ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸຣິມຄາຖາຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໒໘. ເອວໍ ນິພ຺ພານຘມ຺ມຄຸເຓນ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ມຄ຺ຄຘມ຺ມຄຸເຓນ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ຍໍ ພຸທ຺ຘເສຏ຺ໂຐ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ພຸຊ຺ຌິຕາ ສຈ຺ຈານີ’’ຕິອາທິນາ (ມຫານິ. ໑໙໒; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນຕ຺ຖຸຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໙໗; ປຏິ. ມ. ໑.໑໖໒) ນເຍນ ພຸທ຺ໂຘ, ອຸຕ຺ຕໂມ ປສໍສນີໂຍ ຈາຕິ ເສຏ຺ໂຐ, ພຸທ຺ໂຘ ຈ ໂສ ເສຏ຺ໂຐ ຈາຕິ ພຸທ຺ຘເສຏ຺ໂຐ. ອນຸພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສງ຺ຂາເຕສຸ ວາ ພຸທ຺ເຘສຸ ເສຏ຺ໂຐຕິ ພຸທ຺ຘເສຏ຺ໂຐ. ໂສ ພຸທ຺ຘເສຏ຺ໂຐ ຍໍ ປຣິວຓ຺ຓຍີ, ‘‘ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ຈ ມຄ຺ຄານໍ, ເຂມໍ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໑໕) ຈ ‘‘ອຣິຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມາສມາຘິໍ ເທເສສ຺ສາມິ ສອຸປນິສໍ ສປຣິກ຺ຂາຣ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໖) ຈ ເອວມາທິນາ ນເຍນ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປສໍສິ ປກາສຍິ. ສຸຈິນ຺ຕິ ກິເລສມລສມຸຈ຺ເຉທກຣຓໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕໂວທານໍ. ສມາຘິມານນ຺ຕຣິກຎ຺ຎມາຫູຕິ ຍຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິສມນນ຺ຕຣໍ ນິຍເມເນວ ຜລທານໂຕ ‘‘ອານນ຺ຕຣິກສມາຘີ’’ຕິ ອາຫຸ. ນ ຫິ ມຄ຺ຄສມາຘິຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕສ຺ສ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິນິເສຘໂກ ໂກຈິ ອນ຺ຕຣາໂຍ ອຕ຺ຖິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອຍຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ອສ຺ສ, ກປ຺ປສ຺ສ ຈ ອຸຑ຺ຑຍ຺ຫນເວລາ ອສ຺ສ, ເນວ ຕາວ ກປ຺ໂປ ອຸຑ຺ຑຍ຺ເຫຍ຺ຍ, ຍາວາຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ຐິຕກປ຺ປີ. ສພ຺ເພປິ ມຄ຺ຄສມງ຺ຄິໂນ ປຸຄ຺ຄລາ ຐິຕກປ຺ປິໂນ’’ຕິ (ປຸ. ປ. ໑໗).

ສມາຘິນາ ເຕນ ສໂມ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ເຕນ ພຸທ຺ຘເສຏ຺ຐປຣິວຓ຺ຓິເຕນ ສຸຈິນາ ອານນ຺ຕຣິກສມາຘິນາ ສໂມ ຣູປາວຈຣສມາຘິ ວາ ອຣູປາວຈຣສມາຘິ ວາ ໂກຈິ ນ ວິຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ເຕສໍ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສາປິ ປຸນ ນິຣຍາທີສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ, ອິມສ຺ສ ຈ ອຣຫຕ຺ຕສມາຘິສ຺ສ ຠາວິຕຕ຺ຕາ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສພ຺ພຸປ຺ປຕ຺ຕິສມຸຄ຺ຆາຕສມ຺ຠວໂຕ. ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣປິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ, ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ອິຕິວຸ. ໙໐).

ເອວໍ ຠຄວາ ອານນ຺ຕຣິກສມາຘິສ຺ສ ອຎ຺ເຎຫິ ສມາຘີຫິ ອສມຕໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ປຸຣິມນເຍເນວ ມຄ຺ຄຘມ຺ມຣຕນສ຺ສ ອສທິສຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ຘມ຺ເມ…ເປ… ໂຫຕູ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໒໙. ເອວໍ ມຄ຺ຄຘມ຺ມຄຸເຓນາປິ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ສງ຺ຆຄຸເຓນາປິ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ເຍ ປຸຄ຺ຄລາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍຕິ ອນິຍເມຕ຺ວາ ອຸທ຺ເທໂສ. ປຸຄ຺ຄລາຕິ ສຕ຺ຕາ. ອຏ຺ຐາຕິ ເຕສໍ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ເຕ ຫິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈ ປຏິປນ຺ນາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈ ຜເລ ຐິຕາຕິ ອຏ຺ຐ ໂຫນ຺ຕິ. ສຕໍ ປສຕ຺ຖາຕິ ສປ຺ປຸຣິເສຫິ ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສາວເກຫິ ອຎ຺ເຎຫິ ຈ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ປສຕ຺ຖາ. ກສ຺ມາ? ສຫຊາຕສີລາທິຄຸຓໂຍຄາ. ເຕສຎ຺ຫິ ຈມ຺ປກວກຸລກຸສຸມາທີນໍ ສຫຊາຕວຓ຺ຓຄນ຺ຘາທໂຍ ວິຍ ສຫຊາຕສີລສມາຘິອາທໂຍ ຄຸຓາ. ເຕນ ເຕ ວຓ຺ຓຄນ຺ຘາທິສມ຺ປນ຺ນານິ ວິຍ ປຸປ຺ຜານິ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ສຕໍ ປິຍາ ມນາປາ ປສໍສນີຍາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຍ ປຸຄ຺ຄລາ ອຏ຺ຐສຕໍ ປສຕ຺ຖາ’’ຕິ.

ອຖ ວາ ເຍຕິ ອນິຍເມຕ຺ວາ ອຸທ຺ເທໂສ. ປຸຄ຺ຄລາຕິ ສຕ຺ຕາ. ອຏ຺ຐສຕນ຺ຕິ ເຕສໍ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ເຕ ຫິ ເອກພີຊີ ໂກລໍໂກໂລ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມຕິ ຕໂຍ ໂສຕາປນ຺ນາ, ກາມຣູປາຣູປຠເວສຸ ອຘິຄຕປ຺ຜລາ ຕໂຍ ສກທາຄາມິໂນ, ເຕ ສພ຺ເພປິ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຏິປທານໍ ວເສນ ຈຕຸວີສຕິ, ອນ຺ຕຣາປຣິນິພ຺ພາຍີ, ອຸປຫຈ຺ຈປຣິນິພ຺ພາຍີ, ສສງ຺ຂາຣປຣິນິພ຺ພາຍີ, ອສງ຺ຂາຣປຣິນິພ຺ພາຍີ, ອຸທ຺ຘໍໂສໂຕ ອກນິຏ຺ຐຄາມີຕິ, ອວິເຫສຸ ປຎ຺ຈ, ຕຖາ ອຕປ຺ປສຸທສ຺ສສຸທສ຺ສີສຸ. ອກນິຏ຺ເຐສຸ ປນ ອຸທ຺ຘໍໂສຕວຊ຺ຊາ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ຈຕຸວີສຕິ ອນາຄາມິໂນ, ສຸກ຺ຂວິປສ຺ສໂກ ສມຖຍານິໂກຕິ ທ຺ເວ ອຣຫນ຺ໂຕ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຄ຺ຄຏ຺ຐາຕິ ຈຕຸປຎ຺ຎາສ. ເຕ ສພ຺ເພປິ ສທ຺ຘາຘຸຣປຎ຺ຎາຘຸຣານໍ ວເສນ ທິຄຸຓາ ຫຸຕ຺ວາ ອຏ຺ຐສຕໍ ໂຫນ຺ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຈຕ຺ຕາຣິ ເອຕານິ ຍຸຄານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເຕ ສພ຺ເພປິ ອຏ຺ຐ ວາ ອຏ຺ຐສຕໍ ວາຕິ ວິຕ຺ຖາຣວເສນ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐປຸຄ຺ຄລາ, ສງ຺ເຂປວເສນ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ ຜລຏ຺ໂຐຕິ ເອກໍ ຍຸຄໍ, ເອວໍ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຏ຺ໂຐ ຜລຏ຺ໂຐຕິ ເອກໍ ຍຸຄນ຺ຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຍຸຄານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ເຕຕິ ປຸພ຺ເພ ອນິຍເມຕ຺ວາ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ນິຍເມຕ຺ວາ ນິທ຺ເທໂສ. ເຍ ປຸຄ຺ຄລາ ວິຕ຺ຖາຣວເສນ ອຏ຺ຐ ວາ ອຏ຺ຐສຕໍ ວາ, ສງ຺ເຂປວເສນ ຈຕ຺ຕາຣິ ຍຸຄານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສພ຺ເພປິ ເຕ ທກ຺ຂິຓໍ ອຣຫນ຺ຕີຕິ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍາ. ທກ຺ຂິຓາ ນາມ ກມ຺ມຎ຺ຈ ກມ຺ມວິປາກຎ຺ຈ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ‘‘ເອສ ເມ ອິທໍ ເວຊ຺ຊກມ຺ມໍ ວາ ຊງ຺ຆເປສນິກໍ ວາ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວມາທີນິ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ທີຍມາໂນ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ, ຕໍ ອຣຫນ຺ຕິ ນາມ ສີລາທິຄຸຓຍຸຕ຺ຕາ ປຸຄ຺ຄລາ. ອິເມ ຈ ຕາທິສາ, ເຕນ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ເຕ ‘‘ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍາ’’ຕິ.

ສຸຄຕສ຺ສ ສາວກາຕິ ຠຄວາ ໂສຠເນນ ຄມເນນ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ໂສຠນຎ຺ຈ ຐານໍ ຄຕຕ຺ຕາ, ສຸຏ຺ຐຸ ຈ ຄຕຕ຺ຕາ ສຸຏ຺ຐຸ ເອວ ຈ ຄທຕ຺ຕາ ສຸຄໂຕ, ຕສ຺ສ ສຸຄຕສ຺ສ. ສພ຺ເພປິ ເຕ ວຈນໍ ສຸຓນ຺ຕີຕິ ສາວກາ. ກາມຎ຺ຈ ອຎ຺ເຎປິ ສຸຓນ຺ຕິ, ນ ປນ ສຸຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ອິເມ ປນ ສຸຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປຏິປຕ຺ຕິໍ ກຕ຺ວາ ມຄ຺ຄຜລານິ ປຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສາວກາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອເຕສຸ ທິນ຺ນານິ ມຫປ຺ຜລານີຕິ ເອເຕສຸ ສຸຄຕສາວເກສຸ ອປ຺ປການິປິ ທານານິ ທິນ຺ນານິ ປຏິຄ຺ຄາຫກໂຕ ທກ຺ຂິຓາວິສຸທ຺ຘິຠາວໍ ອຸປຄຕຕ຺ຕາ ມຫປ຺ຜລານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣປິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຆາ ວາ ຄຓາ ວາ, ຕຖາຄຕສາວກສງ຺ໂຆ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ, ຍທິທໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຸຣິສຍຸຄານິ ອຏ຺ຐ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລາ, ເອສ ຠຄວໂຕ ສາວກສງ຺ໂຆ…ເປ… ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ໕.໓໒; ອິຕິວຸ. ໙໐).

ເອວໍ ຠຄວາ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ມຄ຺ຄຏ຺ຐຜລຏ຺ຐານໍ ວເສນ ສງ຺ຆຣຕນສ຺ສ ຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ສງ຺ເຆ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໓໐. ເອວໍ ມຄ຺ຄຏ຺ຐຜລຏ຺ຐານໍ ວເສນ ສງ຺ຆຄຸເຓນ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕໂຕ ເອກຈ຺ຈິຍານໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂມນຸຠວນ຺ຕານໍ ຂີຓາສວປຸຄ຺ຄລານໍເຍວ ຄຸເຓນ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ເຍ ສຸປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍຕິ ອນິຍມິຕຸທ຺ເທສວຈນໍ. ສຸປ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ປຍຸຕ຺ຕາ, ອເນກວິຫິຕໍ ອເນສນໍ ປຫາຍ ສຸທ຺ຘາຊີວິຕໍ ນິສ຺ສາຍ ວິປສ຺ສນາຍ ອຕ຺ຕານໍ ປຍຸຎ຺ຊິຕຸມາຣທ຺ຘາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ສຸປ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ ປຣິສຸທ຺ຘກາຍວຈີປໂຍຄສມນ຺ນາຄຕາ. ເຕນ ເຕສໍ ສີລກ຺ຂນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ. ມນສາ ທຬ຺ເຫນາຕິ ທຬ຺ເຫນ ມນສາ, ຖິຣສມາຘິຍຸຕ຺ເຕນ ເຈຕສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເຕສໍ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ. ນິກ຺ກາມິໂນຕິ ກາເຍ ຈ ຊີວິເຕ ຈ ອນເປກ຺ຂາ ຫຸຕ຺ວາ ປຎ຺ຎາຘຸເຣນ ວີຣິເຍນ ສພ຺ພກິເລເສຫິ ກຕນິກ຺ກມນາ. ເຕນ ເຕສໍ ວີຣິຍສມ຺ປນ຺ນໍ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ.

ໂຄຕມສາສນມ຺ຫີຕິ ໂຄຕ຺ຕໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ຕຖາຄຕສ຺ເສວ ສາສນມ຺ຫິ. ເຕນ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ນານປ຺ປກາຣມ຺ປິ ອມຣຕປໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ສຸປ຺ປໂຍຄາທິຄຸຓາຠາວໂຕ ກິເລເສຫິ ນິກ຺ກມນາຠາວໍ ທີເປຕິ. ເຕຕິ ປຸພ຺ເພ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ນິທ຺ເທສວຈນໍ. ປຕ຺ຕິປຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຕ຺ຕພ຺ພາຕິ ປຕ຺ຕິ, ປຕ຺ຕພ຺ພາ ນາມ ປຕ຺ຕຸໍ ອຣຫາ, ຍໍ ປຕ຺ວາ ອຈ຺ຈນ຺ຕໂຍຄກ຺ເຂມິໂນ ໂຫນ຺ຕິ, ອຣຫຕ຺ຕຜລສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ, ຕໍ ປຕ຺ຕິໍ ປຕ຺ຕາຕິ ປຕ຺ຕິປຕ຺ຕາ. ອມຕນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ. ວິຄຍ຺ຫາຕິ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ວິຄາຫິຕ຺ວາ. ລທ຺ຘາຕິ ລຠິຕ຺ວາ. ມຸຘາຕິ ອພ຺ຍເຍນ ກາກຓິກມຕ຺ຕມ຺ປິ ພ຺ຍຍໍ ອກຕ຺ວາ. ນິພ຺ພຸຕິນ຺ຕິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘກິເລສທຣຖໍ ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ. ຠຸຎ຺ຊມານາຕິ ອນຸຠວມານາ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ເຍ ອິມສ຺ມິໍ ໂຄຕມສາສນມ຺ຫິ ສີລສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ສຸປ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ສມາຘິສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ມນສາ ທຬ຺ເຫນ, ປຎ຺ຎາສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ນິກ຺ກາມິໂນ, ເຕ ອິມາຍ ສມ຺ມາປຏິປທາຍ ອມຕໍ ວິຄຍ຺ຫ ມຸຘາ ລທ຺ຘາ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຎ຺ຎິຕໍ ນິພ຺ພຸຕິໍ ຠຸຎ຺ຊມານາ ປຕ຺ຕິປຕ຺ຕາ ນາມ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ເອວໍ ຠຄວາ ຜລສມາປຕ຺ຕິສຸຂມນຸຠວນ຺ຕານໍ ຂີຓາສວປຸຄ຺ຄລານໍເຍວ ວເສນ ສງ຺ຆຣຕນສ຺ສ ຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ສງ຺ເຆ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໓໑. ເອວໍ ຂີຓາສວປຸຄ຺ຄລານໍ ຄຸເຓນ ສງ຺ຆາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ພຫຸຊນປຈ຺ຈກ຺ເຂນ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ເສວ ຄຸເຓນ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ຍຖິນ຺ທຂີໂລ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາຕິ ອຸປມາວຈນໍ. ອິນ຺ທຂີໂລຕິ ນຄຣທ຺ວາຣນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ອຸມ຺ມາຣພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຏ຺ຐ ວາ ທສ ວາ ຫຕ຺ເຖ ປຖວິໍ ຂຓິຕ຺ວາ ອາໂກຏິຕສ຺ສ ສາຣທາຣຸມຍຖມ຺ຠສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ປຖວິນ຺ຕິ ຠູມິໍ. ສິໂຕຕິ ອນ຺ໂຕ ປວິສິຕ຺ວາ ນິສ຺ສິໂຕ. ສິຍາຕິ ຠເວຍ຺ຍ. ຈຕຸພ຺ຠິ ວາເຕຫີຕິ ຈຕູຫິ ທິສາຫິ ອາຄຕວາເຕຫິ. ອສມ຺ປກມ຺ປິໂຍຕິ ກມ຺ເປຕຸໍ ວາ ຈາເລຕຸໍ ວາ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ. ຕຖູປມນ຺ຕິ ຕຖາວິຘໍ. ສປ຺ປຸຣິສນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິສໍ. ວທາມີຕິ ຠຓາມິ. ໂຍ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ອເວຈ຺ຈ ປສ຺ສຕີຕິ ໂຍ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ປຎ຺ຎາຍ ອຊ຺ໂຌຄາເຫຕ຺ວາ ປສ຺ສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ຫິ ອິນ຺ທຂີໂລ ຄມ຺ຠີຣເນມຕາຍ ປຖວິສ຺ສິໂຕ ຈຕຸພ຺ຠິ ວາເຕຫິ ອສມ຺ປກມ຺ປິໂຍ ສິຍາ, ອິມມ຺ປິ ສປ຺ປຸຣິສໍ ຕຖູປມເມວ ວທາມິ, ໂຍ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ ອເວຈ຺ຈ ປສ຺ສຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ໂສປິ ອິນ຺ທຂີໂລ ວິຍ ຈຕູຫິ ວາເຕຫິ ສພ຺ພຕິຕ຺ຖິຍວາທວາເຕຫິ ອສມ຺ປກມ຺ປິໂຍ ໂຫຕິ, ຕມ຺ຫາ ທສ຺ສນາ ເກນຈິ ກມ຺ເປຕຸໍ ວາ ຈາເລຕຸໍ ວາ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ໂຍ. ຕສ຺ມາ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣປິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອໂຍຂີໂລ ວາ ອິນ຺ທຂີໂລ ວາ ຄມ຺ຠີຣເນໂມ ສຸນິຂາໂຕ ອຈໂລ ອສມ຺ປກມ຺ປີ, ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ເຈປິ ທິສາຍ ອາຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ຠຸສາ ວາຕວຸຏ຺ຐິ, ເນວ ນໍ ສງ຺ກມ຺ເປຍ຺ຍ ນ ສມ຺ປກມ຺ເປຍ຺ຍ ນ ສມ຺ປຈາເລຍ຺ຍ. ປຈ຺ຉິມາຍ…ເປ… ທກ຺ຂິຓາຍ… ອຸຕ຺ຕຣາຍ ເຈປິ…ເປ… ນ ສມ຺ປຈາເລຍ຺ຍ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ເນມສ຺ສ ສຸນິຂາຕຕ຺ຕາ ອິນ຺ທຂີລສ຺ສ. ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ເຍ ຈ ໂຂ ເກຈິ ສມຓາ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ວາ ‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ…ເປ… ປຏິປທາ’ຕິ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານນ຺ຕິ, ເຕ ນ ອຎ຺ຎສ຺ສ ສມຓສ຺ສ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ວາ ມຸຂໍ ໂອໂລເກນ຺ຕິ ‘ອຍໍ ນູນ ຠວໍ ຊານໍ ຊານາຕິ ປສ຺ສໍ ປສ຺ສຕີ’ຕິ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ສຸທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍສຈ຺ຈານ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໐໙).

ເອວໍ ຠຄວາ ພຫຸຊນປຈ຺ຈກ຺ຂສ຺ສ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ເສວ ວເສນ ສງ຺ຆຣຕນສ຺ສ ຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ສງ຺ເຆ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໓໒. ເອວໍ ອວິເສສໂຕ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ຄຸເຓນ ສງ຺ຆາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ເຍ ເຕ ຕໂຍ ໂສຕາປນ຺ນາ ເອກພີຊີ ໂກລໍໂກໂລ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ຕິຓ຺ຓໍ ສໍໂຍຊນານໍ ປຣິກ຺ຂຍາ ໂສຕາປນ຺ໂນ ໂຫຕິ…ເປ… ໂສ ເອກໍເຍວ ຠວໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ເອກພີຊີ. ຕຖາ ທ຺ເວ ວາ ຕີຓິ ວາ ກຸລານິ ສນ຺ຘາວິຕ຺ວາ ສໍສຣິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ໂກລໍໂກໂລ. ຕຖາ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເທເວສຸ ຈ ມນຸສ຺ເສສຸ ຈ ສນ຺ຘາວິຕ຺ວາ ສໍສຣິຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມ’’ຕິ (ປຸ. ປ. ໓໑-໓໓).

ເຕສໍ ສພ຺ພກນິຏ຺ຐສ຺ສ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມສ຺ສ ຄຸເຓນ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ເຍ ອຣິຍສຈ຺ຈານີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ອຣິຍສຈ຺ຈານີຕິ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ວິຠາວຍນ຺ຕີຕິ ປຎ຺ຎາໂອຠາເສນ ສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຉາທກໍ ກິເລສນ຺ຘກາຣໍ ວິຘມິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ປກາສານິ ປາກຏານິ ກໂຣນ຺ຕິ. ຄມ຺ຠີຣປຎ຺ເຎນາຕິ ອປ຺ປເມຍ຺ຍປຎ຺ຎຕາຍ ສເທວກສ຺ສປິ ໂລກສ຺ສ ຎາເຓນ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐປຎ຺ເຎນ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສຸເທສິຕານີຕິ ສມາສພ຺ຍາສສາກລ຺ຍເວກລ຺ຍາທີຫິ ເຕຫິ ເຕຫິ ນເຍຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ເທສິຕານິ. ກິຎ຺ຈາປິ ເຕ ໂຫນ຺ຕິ ຠຸສໍ ປມຕ຺ຕາຕິ ເຕ ວິຠາວິຕອຣິຍສຈ຺ຈາ ປຸຄ຺ຄລາ ກິຎ຺ຈາປິ ເທວຣຊ຺ຊຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຊ຺ຊາທິປ຺ປມາທຏ຺ຐານໍ ອາຄມ຺ມ ຠຸສໍ ປມຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄຎາເຓນ ອຠິສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິໂຣຘາ ຐເປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕ ຠເວ ອນມຕຄ຺ເຄ ສໍສາເຣ ເຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ ນາມຎ຺ຈ ຣູປຎ຺ຈ, ເຕສໍ ນິຣຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖງ຺ຄຕຕ຺ຕາ ນ ອຏ຺ຐມໍ ຠວໍ ອາທິຍນ຺ຕິ, ສຕ຺ຕມຠເວ ເອວ ປນ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ.

ເອວໍ ຠຄວາ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມວເສນ ສງ຺ຆຣຕນສ຺ສ ຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ສງ຺ເຆ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໓໓. ເອວໍ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມສ຺ສ ອຏ຺ຐມໍ ຠວໍ ອນາທິຍນຄຸເຓນ ສງ຺ຆາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ເສວ ສຕ຺ຕ ຠເວ ອາທິຍໂຕປິ ອຎ຺ເຎຫິ ອປ຺ປຫີນຠວາທາເນຫິ ປຸຄ຺ຄເລຫິ ວິສິຏ຺ເຐນ ຄຸເຓນ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ສຫາວສ຺ສາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຫາວາຕິ ສທ຺ຘິໍເຍວ. ອສ຺ສາຕິ ‘‘ນ ເຕ ຠວໍ ອຏ຺ຐມມາທິຍນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕສຸ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ. ທສ຺ສນສມ຺ປທາຍາຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ ຫິ ນິພ຺ພານໍ ທິສ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈສມ຺ປທາຍ ສພ຺ພປຐມໍ ນິພ຺ພານທສ຺ສນໂຕ ‘‘ທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕນິ ປາຕຸຠາໂວ ທສ຺ສນສມ຺ປທາ, ຕາຍ ທສ຺ສນສມ຺ປທາຍ ສຫ ເອວ. ຕຍສ຺ສຸ ຘມ຺ມາ ຊຫິຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸອິຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ເຕ ນິປາໂຕ. ‘‘ອິທໍສຸ ເມ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ມຫາວິກຏໂຠຊນສ຺ມິໍ ໂຫຕີ’’ຕິເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໖) ວິຍ. ຍໂຕ ສຫາວສ຺ສ ທສ຺ສນສມ຺ປທາຍ ຕໂຍ ຘມ຺ມາ ຊຫິຕາ ຠວນ຺ຕິ ປຫີນາ ຠວນ຺ຕີຕິ ອຍເມເວຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ຊຫິຕຘມ຺ມທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອາຫ ‘‘ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐີ ວິຈິກິຈ຺ຉິຕຎ຺ຈ, ສີລພ຺ພຕໍ ວາປິ ຍທຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຕິ ກາເຍ ວິຊ຺ຊມາເນ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສງ຺ຂາເຕ ກາເຍ ວີສຕິວຕ຺ຖຸກາ ທິຏ຺ຐິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ, ສຕີ ວາ ຕຕ຺ຖ ກາເຍ ທິຏ຺ຐີຕິປິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ກາເຍ ວິຊ຺ຊມານາ ທິຏ຺ຐີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕິເຍວ ວາ ກາເຍ ທິຏ຺ຐີຕິປິ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ ກາເຍ ວິຊ຺ຊມາເນ ຣູປາທິສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ຕາຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາ ທິຏ຺ຐີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສາ ຈ ປຫີນຕ຺ຕາ ສພ຺ພທິຏ຺ຐິຄຕານິ ປຫີນານິເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ສາ ຫິ ເນສໍ ມູລໍ. ສພ຺ພກິເລສພ຺ຍາຘິວູປສມນໂຕ ປຎ຺ຎາ ‘‘ຈິກິຈ຺ຉິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ປຎ຺ຎາຈິກິຈ຺ຉິຕໍ ອິໂຕ ວິຄຕໍ, ຕໂຕ ວາ ປຎ຺ຎາຈິກິຈ຺ຉິຕາ ອິທໍ ວິຄຕນ຺ຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉິຕໍ, ‘‘ສຕ຺ຖຣິ ກງ຺ຂຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໐໐໘; ວິຠ. ໙໑໕) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕາຍ ອຏ຺ຐວຕ຺ຖຸກາຍ ວິມຕິຍາ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຕສ຺ສາ ປຫີນຕ຺ຕາ ສພ຺ພວິຈິກິຈ຺ຉິຕານິ ປຫີນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຫິ ເນສໍ ມູລໍ. ‘‘ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ສີເລນ ສຸທ຺ຘິ ວເຕນ ສຸທ຺ຘີ’’ຕິເອວມາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໒໒໒; ວິຠ. ໙໓໘) ອາຄຕໍ ໂຄສີລກຸກ຺ກຸຣສີລາທິກໍ ສີລໍ ໂຄວຕກຸກ຺ກຸຣວຕາທິກຎ຺ຈ ວຕໍ ‘‘ສີລພ຺ພຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ສພ຺ພມ຺ປິ ນຄ຺ຄິຍມຸຓ຺ຑິກາທິ ອມຣຕປໍ ປຫີນໍ ໂຫຕິ. ຕຎ຺ຫິ ຕສ຺ສ ມູລໍ. ເຕນ ສພ຺ພາວສາເນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍທຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ. ທຸກ຺ຂທສ຺ສນສມ຺ປທາຍ ເຈຕ຺ຖ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິ, ສມຸທຍທສ຺ສນສມ຺ປທາຍ ວິຈິກິຈ຺ຉິຕໍ, ມຄ຺ຄທສ຺ສນນິພ຺ພານທສ຺ສນສມ຺ປທາຍ ສີລພ຺ພຕໍ ປຫີຍຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ.

໒໓໔. ເອວມສ຺ສ ກິເລສວຏ຺ຏປ຺ປຫານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ມິໍ ກິເລສວຏ຺ເຏ ສຕິ ເຍນ ວິປາກວຏ຺ເຏນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຕປ຺ປຫານາ ຕສ຺ສາປິ ປຫານໍ ທີເປນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຈຕູຫປາເຍຫິ ຈ ວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອປາຍາ ນາມ ນິຣຍຕິຣຈ຺ຉານເປຕ຺ຕິວິສຍອສຸຣກາຍາ, ເຕຫິ ເອສ ສຕ຺ຕ ຠເວ ອຸປາທິຍນ຺ໂຕປິ ວິປ຺ປມຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວມສ຺ສ ວິປາກວຏ຺ຏປ຺ປຫານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍໍ ອິມສ຺ສ ວິປາກວຏ຺ຏສ຺ສ ມູລຠູຕໍ ກມ຺ມວຏ຺ຏໍ, ຕສ຺ສາປິ ປຫານໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຉຈ຺ຈາຠິຐານານິ ອຠພ຺ພ ກາຕຸ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຠິຐານານີຕິ ໂອຬາຣິກຏ຺ຐານານິ, ຕານິ ເອສ ຉ ອຠພ຺ໂພ ກາຕຸໍ. ຕານິ ຈ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ມາຕຣໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໑.໒໗໑; ມ. ນິ. ໓.໑໒໘; ວິຠ. ໘໐໙) ນເຍນ ເອກກນິປາເຕ ວຸຕ຺ຕານິ ມາຕຸຆາຕປິຕຸຆາຕອຣຫນ຺ຕຆາຕໂລຫິຕຸປ຺ປາທສງ຺ຆເຠທອຎ຺ຎສຕ຺ຖາຣຸທ຺ເທສກມ຺ມານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ຕານິ ຫິ ກິຎ຺ຈາປິ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ອຣິຍສາວໂກ ກຸນ຺ຖກິປິລ຺ລິກມ຺ປິ ຊີວິຕາ ນ ໂວໂຣເປຕິ, ອປິຈ ໂຂ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວສ຺ສ ວິຄຣຫຓຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕານິ. ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຫິ ອທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ເອວໍມຫາສາວຊ຺ຊານິ ອຠິຐານານິປິ ກໂຣຕິ, ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ໂນ ປນ ອຠພ຺ໂພ ຕານິ ກາຕຸນ຺ຕິ. ອຠພ຺ພຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຠວນ຺ຕເຣປິ ອກຣຓທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ຠວນ຺ຕເຣປິ ຫິ ເອສ ອຕ຺ຕໂນ ອຣິຍສາວກຠາວໍ ອຊານນ຺ໂຕປິ ຘມ຺ມຕາຍ ເອວ ເອຕານິ ວາ ຉ, ປກຕິປາຓາຕິປາຕາທີນິ ວາ ປຎ຺ຈ ເວຣານິ ອຎ຺ຎສຕ຺ຖາຣຸທ຺ເທເສນ ສຫ ຉ ຐານານິ ນ ກໂຣຕິ, ຍານິ ສນ຺ຘາຍ ເອກຈ຺ເຈ ‘‘ຉຉາຠິຐານານີ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ. ມຕມຈ຺ຉຄ຺ຄາຫາທໂຍ ເຈຕ຺ຖ ອຣິຍສາວກຄາມທາຣການໍ ນິທສ຺ສນໍ.

ເອວໍ ຠຄວາ ສຕ຺ຕ ຠເວ ອາທິຍໂຕປິ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ອຎ຺ເຎຫິ ອປ຺ປຫີນຠວາທາເນຫິ ປຸຄ຺ຄເລຫິ ວິສິຏ຺ຐຄຸຓວເສນ ສງ຺ຆຣຕນສ຺ສ ຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ສງ຺ເຆ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໓໕. ເອວໍ ສຕ຺ຕ ຠເວ ອາທິຍໂຕປິ ອຎ຺ເຎຫິ ອປ຺ປຫີນຠວາທາເນຫິ ປຸຄ຺ຄເລຫິ ວິສິຏ຺ຐຄຸຓວເສນ ສງ຺ຆາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ‘‘ນ ເກວລໍ ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ໂນ ຉ ອຠິຐານານິ ອຠພ຺ໂພ ກາຕຸໍ, ກິໍ ປນ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ ປາປໍ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉາທນາຍປິ ອຠພ຺ໂພ’’ຕິ ປມາທວິຫາຣິໂນປິ ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ກຕປຏິຈ຺ຉາທນາຠາວຄຸເຓນ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ກິຎ຺ຈາປິ ໂສ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ ປາປກ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ໂສ ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ໂນ ກິຎ຺ຈາປິ ສຕິສມ຺ໂມເສນ ປມາທວິຫາຣໍ ອາຄມ຺ມ ຍໍ ຕໍ ຠຄວຕາ ໂລກວຊ຺ຊສຎ຺ຈິຈ຺ຈານຕິກ຺ກມນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ມຍາ ສາວການໍ ສິກ຺ຂາປທໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມມ ສາວກາ ຊີວິຕເຫຕຸປິ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໘໕; ອ. ນິ. ໘.໑໙; ອຸທາ. ໔໕), ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ກຸຏິກາຣສຫເສຍ຺ຍາທິໍ ວາ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວຊ຺ຊວີຕິກ຺ກມສງ຺ຂາຕໍ ພຸທ຺ຘປຏິກຸຏ຺ຐໍ ກາເຍນ ປາປກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ, ປທໂສຘມ຺ມອຸຕ຺ຕຣິຉປ຺ປຎ຺ຈວາຈາຘມ຺ມເທສນາສມ຺ຜປ຺ປລາປຜຣຸສວຈນາທິໍ ວາ ວາຈາຍ, ອຸທ ເຈຕສາ ວາ ກຕ຺ຖຈິ ໂລຠໂທສຸປ຺ປາທນຊາຕຣູປາທິສາທິຍນໍ ຈີວຣາທິປຣິໂຠເຄສຸ ອປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທິໍ ວາ ປາປກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ອຠພ຺ໂພ ໂສ ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉທາຍ, ນ ໂສ ຕໍ ‘‘ອິທໍ ອກປ຺ປິຍມກຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ ຊານິຕ຺ວາ ມຸຫຸຕ຺ຕມ຺ປິ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ, ຕງ຺ຂຓຎ຺ເຎວ ປນ ສຕ຺ຖຣິ ວາ ວິຎ຺ຎູສຸ ວາ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີສຸ ອາວິ ກຕ຺ວາ ຍຖາຘມ຺ມໍ ປຏິກໂຣຕິ, ‘‘ນ ປຸນ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ສໍວຣິຕພ຺ພໍ ວາ ສໍວຣຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອຠພ຺ພຕາ ທິຏ຺ຐປທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວຣູປໍ ປາປກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຉາທາຍ ທິຏ຺ຐນິພ຺ພານປທສ຺ສ ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຠພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກຖໍ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ທຫໂຣ ກຸມາໂຣ ມນ຺ໂທ ອຸຕ຺ຕານເສຍ຺ຍໂກ ຫຕ຺ເຖນ ວາ ປາເທນ ວາ ອງ຺ຄາຣໍ ອກ຺ກມິຕ຺ວາ ຂິປ຺ປເມວ ປຏິສໍຫຣຕິ, ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຆມ຺ມຕາ ເອສາ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ກິຎ຺ຈາປິ ຕຖາຣູປິໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຍຖາຣູປາຍ ອາປຕ຺ຕິຍາ ວຸຏ຺ຐານໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ອຖ ໂຂ ນໍ ຂິປ຺ປເມວ ສຕ຺ຖຣິ ວາ ວິຎ຺ຎູສຸ ວາ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີສຸ ເທເສຕິ ວິວຣຕິ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣຕິ, ເທເສຕ຺ວາ ວິວຣິຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕານີກຕ຺ວາ ອາຍຕິໍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໙໖).

ເອວໍ ຠຄວາ ປມາທວິຫາຣິໂນປິ ທສ຺ສນສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ກຕປຏິຈ຺ຉາທນາຠາວຄຸເຓນ ສງ຺ຆຣຕນສ຺ສ ຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ສງ຺ເຆ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໓໖. ເອວໍ ສງ຺ຆປຣິຍາປນ຺ນານໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ເຕນ ເຕນ ຄຸຓປ຺ປກາເຣນ ສງ຺ຆາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຍ຺ວາຍໍ ຠຄວຕາ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓໍ ທີເປນ຺ເຕນ ອິຘ ສງ຺ເຂເປນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຈ ວິຕ຺ຖາເຣນ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ, ຕມ຺ປິ ນິສ຺ສາຍ ປຸນ ພຸທ຺ຘາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ວນປ຺ປຄຸມ຺ເພ ຍຖ ຜຸສ຺ສິຕຄ຺ເຄ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາສນ຺ນສນ຺ນິເວສວວຕ຺ຖິຕານໍ ຣຸກ຺ຂານໍ ສມູໂຫ ວນໍ, ມູລສາຣເຜຄ຺ຄຸຕຈສາຂາປລາເສຫິ ປວຸຑ຺ໂຒ ຄຸມ຺ໂພ ປຄຸມ຺ໂພ, ວເນ ປຄຸມ຺ໂພ ວນປ຺ປຄຸມ຺ໂພ, ສ຺ວາຍໍ ‘‘ວນປ຺ປຄຸມ຺ເພ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອວມ຺ປິ ຫິ ວຕ຺ຕຸໍ ລພ຺ຠຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາເຣ, ອຕ຺ຖິ ອວິຕກ຺ກວິຈາຣມຕ຺ເຕ, ສຸເຂ ທຸກ຺ເຂ ຊີເວ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ຍຖາຕິ ໂອປມ຺ມວຈນໍ. ຜຸສ຺ສິຕານິ ອຄ຺ຄານິ ອສ຺ສາຕິ ຜຸສ຺ສິຕຄ຺ໂຄ, ສພ຺ພສາຂາປສາຂາສຸ ສຎ຺ຊາຕປຸປ຺ໂຜຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ‘‘ຜຸສ຺ສິຕຄ຺ເຄ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຄິມ຺ຫານ ມາເສ ປຐມສ຺ມິໍ ຄິມ຺ເຫຕິ ເຍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຄິມ຺ຫມາສາ, ເຕສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຄິມ຺ຫານໍ ເອກສ຺ມິໍ ມາເສ. ກຕມສ຺ມິໍ ມາເສ ອິຕິ ເຈ? ປຐມສ຺ມິໍ ຄິມ຺ເຫ, ຈິຕ຺ຣມາເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ຫິ ‘‘ປຐມຄິມ຺ໂຫ’’ຕິ ຈ ‘‘ພາລວສນ຺ໂຕ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໂຕ ປຣໍ ປທຕ຺ຖໂຕ ປາກຏເມວ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ປິຓ຺ຑຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ປຐມຄິມ຺ຫນາມເກ ພາລວສນ຺ເຕ ນານາວິຘຣຸກ຺ຂຄຫເນ ວເນ ສຸປຸປ຺ຜິຕຄ຺ຄສາໂຂ ຕຣຸຓຣຸກ຺ຂຄຈ຺ຉປຣິຍາຍນາໂມ ປຄຸມ຺ໂພ ອຕິວິຍ ສສ຺ສິຣິໂກ ໂຫຕິ, ເອວເມວໍ ຂນ຺ຘາຍຕນາທີຫິ ສຕິປຏ຺ຐານສມ຺ມປ຺ປຘານາທີຫິ ສີລສມາຘິກ຺ຂນ຺ຘາທີຫິ ວາ ນານປ຺ປກາເຣຫິ ອຕ຺ຖປ຺ປເຠທປຸປ຺ເຜຫິ ອຕິວິຍ ສສ຺ສິຣິກຕ຺ຕາ ຕຖູປມໍ ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ຄທີປນໂຕ ນິພ຺ພານຄາມິໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມວຣໍ ເນວ ລາຠເຫຕຸ ນ ສກ຺ກາຣາທິເຫຕຸ, ເກວລຎ຺ຫິ ມຫາກຣຸຓາຍ ອພ຺ຠຸສ຺ສາຫິຕຫທໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ປຣມໍຫິຕາຍ ອເທສຍີຕິ. ປຣມໍຫິຕາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ ຄາຖາພນ຺ຘສຸຂຕ຺ຖໍ ອນຸນາສິໂກ, ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ‘‘ປຣມຫິຕາຍ ນິພ຺ພານາຍ ອເທສຍີ’’ຕິ.

ເອວໍ ຠຄວາ ອິມໍ ສຸປຸປ຺ຜິຕຄ຺ຄວນປ຺ປຄຸມ຺ພສທິສໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ນິສ຺ສາຍ ພຸທ຺ຘາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ພຸທ຺ເຘ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເກວລໍ ປນ ອິທມ຺ປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສງ຺ຂາຕໍ ພຸທ຺ເຘ ຣຕນໍ ປຓີຕນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໓໗. ເອວໍ ຠຄວາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ເມນ ພຸທ຺ຘາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມນ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ວໂຣ ວຣຎ຺ຎູ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ວໂຣຕິ ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິເກຫິ ອິຈ຺ຉິໂຕ ‘‘ອໂຫ ວຕ ມຍມ຺ປິ ເອວຣູປາ ອສ຺ສາມາ’’ຕິ, ວຣຄຸຓໂຍຄໂຕ ວາ ວໂຣ, ອຸຕ຺ຕໂມ ເສຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຣຎ຺ຎູຕິ ນິພ຺ພານຎ຺ຎູ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ວຣໍ, ຕຎ຺ເຈສ ໂພຘິມູເລ ສຍໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎາສິ. ວຣໂທຕິ ປຎ຺ຈວຄ຺ຄິຍຠທ຺ທວຄ຺ຄິຍຊຏິລາທີນໍ ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍວາສນາຠາຄິຍວຣຘມ຺ມທາຍີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຣາຫໂຣຕິ ວຣສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອາຫຏຕ຺ຕາ ວຣາຫໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ຫິ ຠຄວາ ທີປງ຺ກຣໂຕ ປຠຸຕິ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣນ຺ໂຕ ປຸພ຺ພເກຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘຫິ ອນຸຍາຕໍ ປຸຣາຓໍ ມຄ຺ຄວຣໍ ອາຫຣິ, ເຕນ ວຣາຫໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອປິຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປຏິລາເຠນ ວໂຣ, ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ວຣຎ຺ຎູ, ສຕ຺ຕານໍ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂທາເນນ ວຣໂທ, ອຸຕ຺ຕມປຏິປທາຫຣເຓນ ວຣາຫໂຣ, ເອເຕຫິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຄຸເຓຫິ ອຘິກສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຠາວໂຕ ອນຸຕ຺ຕໂຣ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ວໂຣ ອຸປສມາຘິຏ຺ຐານປຣິປູຣເຓນ, ວຣຎ຺ຎູ ປຎ຺ຎາຘິຏ຺ຐານປຣິປູຣເຓນ, ວຣໂທ ຈາຄາຘິຏ຺ຐານປຣິປູຣເຓນ, ວຣາຫໂຣ ສຈ຺ຈາຘິຏ຺ຐານປຣິປູຣເຓນ, ວຣໍ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈມາຫຣີຕິ. ຕຖາ ວໂຣ ປຸຎ຺ຎຸສ຺ສເຍນ, ວຣຎ຺ຎູ ປຎ຺ຎຸສ຺ສເຍນ, ວຣໂທ ພຸທ຺ຘຠາວຕ຺ຖິການໍ ຕທຸປາຍສມ຺ປທາເນນ, ວຣາຫໂຣ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຠາວຕ຺ຖິການໍ ຕທຸປາຍາຫຣເຓນ, ອນຸຕ຺ຕໂຣ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອສທິສຕາຍ, ອຕ຺ຕນາ ວາ ອນາຈຣິຍໂກ ຫຸຕ຺ວາ ປເຣສໍ ອາຈຣິຍຠາເວນ, ຘມ຺ມວຣໍ ອເທສຍິ ສາວກຠາວຕ຺ຖິການໍ ຕທຕ຺ຖາຍ ສ຺ວາຂາຕຕາທິຄຸຓຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຣຘມ຺ມສ຺ສ ເທສນໂຕ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ.

ເອວໍ ຠຄວາ ນວວິເຘນ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມນ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ພຸທ຺ຘາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊຕິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ພຸທ຺ເຘ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເກວລໍ ປນ ຍໍ ວຣໍ ນວໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ເອສ ອຎ຺ຎາສິ, ຍຎ຺ຈ ອທາສິ, ຍຎ຺ຈ ອາຫຣິ, ຍຎ຺ຈ ອເທສຍິ, ອິທມ຺ປິ ພຸທ຺ເຘ ຣຕນໍ ປຓີຕນ຺ຕິ ເອວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

໒໓໘. ເອວໍ ຠຄວາ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມຎ຺ຈ ນິສ຺ສາຍ ທ຺ວີຫິ ຄາຖາຫິ ພຸທ຺ຘາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ເຍ ຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມໍ ອສ຺ໂສສຸໍ ສຸຕານຸສາເຣນ ຈ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນວປ຺ປກາຣມ຺ປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ອຘິຄມິໍສຸ, ເຕສໍ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ປຸນ ສງ຺ຆາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ຕຸມາຣທ຺ໂຘ ‘‘ຂີຓໍ ປຸຣາຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຂີຓນ຺ຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນໍ. ປຸຣາຓນ຺ຕິ ປຸຣາຕນໍ. ນວນ຺ຕິ ສມ຺ປຕິ ວຕ຺ຕມານໍ. ນຕ຺ຖິສມ຺ຠວນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊມານປາຕຸຠາວໍ. ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາຕິ ວິຄຕຣາຄຈິຕ຺ຕາ. ອາຍຕິເກ ຠວສ຺ມິນ຺ຕິ ອນາຄຕມທ຺ຘານໍ ປຸນພ຺ຠເວ. ເຕຕິ ເຍສໍ ຂີຓໍ ປຸຣາຓໍ ນວໍ ນຕ຺ຖິສມ຺ຠວໍ, ເຍ ຈ ອາຍຕິເກ ຠວສ຺ມິໍ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ, ເຕ ຂີຓາສວາ ຠິກ຺ຂູ. ຂີຓພີຊາຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນພີຊາ. ອວິຣູຬ຺ຫິຉນ຺ທາຕິ ວິຣູຬ຺ຫິຉນ຺ທວິຣຫິຕາ. ນິພ຺ພນ຺ຕີຕິ ວິຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ. ຘີຣາຕິ ຘິຕິສມ຺ປນ຺ນາ. ຍຖາຍໍ ປທີໂປຕິ ອຍໍ ປທີໂປ ວິຍ.

ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍໍ ຕໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ຘມ຺ປິ ປຸຣາຓໍ ອຕີຕກາລິກໍ ກມ຺ມໍ ຕຓ຺ຫາສິເນຫສ຺ສ ອປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ປຏິສນ຺ຘິອາຫຣຓສມຕ຺ຖຕາຍ ອຂີຓໍເຍວ ໂຫຕິ, ຕໍ ປຸຣາຓໍ ກມ຺ມໍ ເຍສໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຕຓ຺ຫາສິເນຫສ຺ສ ໂສສິຕຕ຺ຕາ ອຄ຺ຄິນາ ທຑ຺ຒພີຊມິວ ອາຍຕິໍ ວິປາກທານາສມຕ຺ຖຕາຍ ຂີຓໍ. ຍຎ຺ຈ ເນສໍ ພຸທ຺ຘປູຊາທິວເສນ ອິທານິ ປວຕ຺ຕມານໍ ກມ຺ມໍ ນວນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຎ຺ຈ ຕຓ຺ຫາປຫາເນເນວ ຉິນ຺ນມູລປາທປປຸປ຺ຜມິວ ອາຍຕິໍ ຜລທານາສມຕ຺ຖຕາຍ ເຍສໍ ນຕ຺ຖິສມ຺ຠວໍ, ເຍ ຈ ຕຓ຺ຫາປຫາເນເນວ ອາຍຕິເກ ຠວສ຺ມິໍ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ, ເຕ ຂີຓາສວາ ຠິກ຺ຂູ ‘‘ກມ຺ມໍ ເຂຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ພີຊ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໗໗) ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ກມ຺ມກ຺ຂເຍເນວ ຂີຓຕ຺ຕາ ຂີຓພີຊາ. ໂຍປິ ປຸພ຺ເພ ປຸນພ຺ຠວສງ຺ຂາຕາຍ ວິຣູຬ຺ຫິຍາ ຉນ຺ໂທ ອໂຫສິ, ຕສ຺ສາປິ ສມຸທຍປ຺ປຫາເນເນວ ປຫີນຕ຺ຕາ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ຈຸຕິກາເລ ອສມ຺ຠເວນ ອວິຣູຬ຺ຫິຉນ຺ທາ ຘິຕິສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ຘີຣາ ຈຣິມວິຎ຺ຎາຓນິໂຣເຘນ ຍຖາຍໍ ປທີໂປ ນິພ຺ພຸໂຕ, ເອວໍ ນິພ຺ພນ຺ຕິ, ປຸນ ‘‘ຣູປິໂນ ວາ ອຣູປິໂນ ວາ’’ຕິ ເອວມາທິໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປຖໍ ອຈ຺ເຈນ຺ຕີຕິ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ສມເຍ ນຄຣເທວຕານໍ ປູຊນຕ຺ຖາຍ ຊາລິເຕສຸ ປທີເປສຸ ເອໂກ ປທີໂປ ວິຊ຺ຌາຍິ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ຍຖາຍໍ ປທີໂປ’’ຕິ.

ເອວໍ ຠຄວາ ເຍ ຕໍ ປຸຣິມາຫິ ທ຺ວີຫິ ຄາຖາຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມໍ ອສ຺ໂສສຸໍ, ສຸຕານຸສາເຣເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນວປ຺ປກາຣມ຺ປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ອຘິຄມິໍສຸ, ເຕສໍ ອນຸປາທິເສສນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຄຸຓໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ສງ຺ຆາຘິຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ເທສນໍ ສມາເປສິ ‘‘ອິທມ຺ປິ ສງ຺ເຆ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ, ເກວລໍ ປນ ອິທມ຺ປິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນ ຂີຓາສວຠິກ຺ຂູນໍ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ສງ຺ເຆ ຣຕນໍ ປຓີຕນ຺ຕິ ເອວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິມິສ຺ສາປິ ຄາຖາຍ ອາຓາ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສຈກ຺ກວາເຬສຸ ອມນຸສ຺ເສຫິ ປຏິຄ຺ຄຫິຕາຕິ.

ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ຣາຊກຸລສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິ ອໂຫສິ, ສພ຺ພູປທ຺ທວາ ວູປສມິໍສຸ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປາຓສຫສ຺ສານໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ.

໒໓໙-໒໔໑. ອຖ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ‘‘ຠຄວຕາ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ສຈ຺ຈວຈນໍ ປຍຸຎ຺ຊມາເນນ ນາຄຣສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິ ກຕາ, ມຍາປິ ນາຄຣສ຺ສ ໂສຕ຺ຖິຕ຺ຖໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓໍ ນິສ຺ສາຍ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອວສາເນ ຄາຖາຕ຺ຕຍໍ ອຠາສິ ‘‘ຍານີຘ ຠູຕານີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ໂຘ ຍຖາ ໂລກຫິຕຕ຺ຖາຍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກໍ ອາປນ຺ເນຫິ ອາຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ອາຄຕໂຕ, ຍຖາ ຈ ເອເຕຫິ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ຄຕໂຕ, ຍຖາ ວາ ເອເຕຫິ ອາຊານິຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ອາຊານນໂຕ, ຍຖາ ຈ ຊານິຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ຊານນໂຕ, ຍຎ຺ຈ ຕເຖວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຄທນໂຕ ຈ ‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ໂສ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ປຸປ຺ຜຄນ຺ຘາທິນາ ພຫິນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ອຸປກຣເຓນ, ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມປ຺ປຏິປຕ຺ຕາທິນາ ຈ ອຕ຺ຕນິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ ອຕິວິຍ ປູຊິໂຕ, ຕສ຺ມາ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ສພ຺ພເທວປຣິສໍ ອຕ຺ຕນາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຕຖາຄຕໍ ເທວມນຸສ຺ສປູຊິຕໍ, ພຸທ຺ຘໍ ນມສ຺ສາມ ສຸວຕ຺ຖິ ໂຫຕູ’’ຕິ.

ຍສ຺ມາ ປນ ຘມ຺ເມ ມຄ຺ຄຘມ຺ໂມ ຍຖາ ຍຸຄນນ຺ຘ ສມຖວິປສ຺ສນາພເລນ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ ກິເລສປກ຺ຂໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ເຕນ, ຕຖາ ຄໂຕຕິ ຕຖາຄໂຕ. ນິພ຺ພານຘມ຺ໂມປິ ຍຖາ ຄໂຕ ປຎ຺ຎາຍ ປຏິວິທ຺ໂຘ ສພ຺ພທຸກ຺ຂວິຆາຕາຍ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ພຸທ຺ຘາທີຫິ ຕຖາ ອວຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ສງ຺ໂຆປິ ຍຖາ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ເນຫິ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ, ຕຖາ ຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕຖາຄໂຕ’’ ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາ ອວເສສຄາຖາທ຺ວເຍປິ ຕຖາຄຕໍ ຘມ຺ມໍ ນມສ຺ສາມ ສຸວຕ຺ຖິ ໂຫຕຸ, ຕຖາຄຕໍ ສງ຺ຆໍ ນມສ຺ສາມ ສຸວຕ຺ຖິ ໂຫຕູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ.

ເອວໍ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ອິມໍ ຄາຖາຕ຺ຕຍໍ ຠາສິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ເທວປຸຣເມວ ຄໂຕ ສທ຺ຘິໍ ເທວປຣິສາຍ. ຠຄວາ ປນ ຕເທວ ຣຕນສຸຕ຺ຕໍ ທຸຕິຍທິວເສປິ ເທເສສິ, ປຸນ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປາຓສຫສ຺ສານໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ. ເອວໍ ຠຄວາ ຍາວ ສຕ຺ຕມໍ ທິວສໍ ເທເສສິ, ທິວເສ ທິວເສ ຕເຖວ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ. ຠຄວາ ອຑ຺ຒມາສເມວ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣິຕ຺ວາ ຣາຊູນໍ ‘‘ຄຈ຺ຉາມາ’’ຕິ ປຏິເວເທສິ. ຕໂຕ ຣາຊາໂນ ທິຄຸເຓນ ສກ຺ກາເຣນ ປຸນ ຕີຫິ ທິວເສຫິ ຠຄວນ຺ຕໍ ຄງ຺ຄາຕີຣໍ ນຍິໍສຸ. ຄງ຺ຄາຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ນາຄຣາຊາໂນ ຈິນ຺ເຕສຸໍ – ‘‘ມນຸສ຺ສາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ສກ຺ກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ມຍໍ ກິໍ ນ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕມຓິມຍາ ນາວາໂຍ ມາເປຕ຺ວາ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕມຓິມເຍ ເອວ ປລ຺ລງ຺ເກ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ປຎ຺ຈວຓ຺ຓປທຸມສຎ຺ຉນ຺ນໍ ອຸທກໍ ກຣິຕ຺ວາ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ອນຸຄ຺ຄຫໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປຄຕາ. ຠຄວາ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ຣຕນນາວມາຣູຬ຺ໂຫ ປຎ຺ຈ ຈ ຠິກ຺ຂຸສຕານິ ສກໍ ສກໍ ນາວໍ. ນາຄຣາຊາໂນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສທ຺ຘິໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆນ ນາຄຠວນໍ ປເວເສສຸໍ. ຕຕ຺ຣ ສຸທໍ ຠຄວາ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ນາຄປຣິສາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ທຸຕິຍທິວເສ ທິພ຺ເພຫິ ຂາທນີຍໂຠຊນີເຍຫິ ມຫາທານໍ ອທໍສຸ. ຠຄວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ນາຄຠວນາ ນິກ຺ຂມິ.

ຠູມຏ຺ຐາ ເທວາ ‘‘ມນຸສ຺ສາ ຈ ນາຄາ ຈ ຕຖາຄຕສ຺ສ ສກ຺ກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ມຍໍ ກິໍ ນ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ວນຄຸມ຺ພຣຸກ຺ຂປພ຺ພຕາທີສຸ ຉຕ຺ຕາຕິຉຕ຺ຕານິ ອຸກ຺ຂິປິໍສຸ. ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນ ຍາວ ອກນິຏ຺ຐພ຺ຣຫ຺ມຠວນໍ, ຕາວ ມຫາສກ຺ກາຣວິເສໂສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ພິມ຺ພິສາໂຣປິ ລິຈ຺ຉວີຫິ ອາຄຕກາເລ ກຕສກ຺ກາຣໂຕ ທິຄຸຓມກາສິ, ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຎ຺ຈຫິ ທິວເສຫິ ຠຄວນ຺ຕໍ ຣາຊຄຫໍ ອາເນສິ.

ຣາຊຄຫມນຸປ຺ປຕ຺ເຕ ຠຄວຕິ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ມຓ຺ຑລມາເຬ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຍມນ຺ຕຣກຖາ ອຸທປາທິ – ‘‘ອໂຫ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອານຸຠາໂວ, ຍໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຄງ຺ຄາຍ ໂອຣໂຕ ຈ ປາຣໂຕ ຈ ອຏ຺ຐໂຍຊໂນ ຠູມິຠາໂຄ ນິນ຺ນຎ຺ຈ ຖລຎ຺ຈ ສມໍ ກຕ຺ວາ ວາລຸກາຍ ໂອກິຣິຕ຺ວາ ປຸປ຺ເຜຫິ ສຎ຺ຉນ຺ໂນ, ໂຍຊນປ຺ປມາຓໍ ຄງ຺ຄາຍ ອຸທກໍ ນານາວຓ຺ເຓຫິ ປທຸເມຫິ ສຎ຺ຉນ຺ນໍ, ຍາວ ອກນິຏ຺ຐຠວນາ ຉຕ຺ຕາຕິຉຕ຺ຕານິ ອຸສ຺ສິຕານີ’’ຕິ. ຠຄວາ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ ຄນ຺ຘກຸຏິໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຕງ຺ຂຓານຸຣູເປນ ປາຏິຫາຣິເຍນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ມຓ຺ຑລມາເຬ ປຎ຺ຎຕ຺ຕວຣພຸທ຺ຘາສເນ ນິສີທິ. ນິສຊ຺ຊ ໂຂ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ກາຍ ນຸຕ຺ຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕຣຫິ ກຖາຍ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ’’ຕິ? ຠິກ຺ຂູ ສພ຺ພໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຍໍ ປູຊາວິເສໂສ ມຍ຺ຫໍ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ນ ນາຄເທວພ຺ຣຫ຺ມານຸຠາເວນ, ອປິຈ ໂຂ ປຸພ຺ເພ ອປ຺ປມຕ຺ຕກປຣິຈ຺ຈາຄານຸຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຠິກ຺ຂູ ອາຫໍສຸ – ‘‘ນ ມຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຕໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕກໍ ປຣິຈ຺ຈາຄໍ ຊານາມ, ສາຘຸ ໂນ ຠຄວາ ຕຖາ ກເຖຕຸ, ຍຖາ ມຍໍ ຕໍ ຊາເນຍ຺ຍາມາ’’ຕິ.

ຠຄວາ ອາຫ – ຠູຕປຸພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕກ຺ກສິລາຍໍ ສງ຺ໂຂ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອໂຫສິ. ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ສຸສີໂມ ນາມ ມາຓໂວ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກ ວເຍນ, ໂສ ເອກທິວສໍ ປິຕຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ຕໍ ປິຕາ ອາຫ – ‘‘ກິໍ, ຕາຕ ສຸສີມາ’’ຕິ? ໂສ ອາຫ – ‘‘ອິຈ຺ຉາມຫໍ, ຕາຕ, ພາຣາຓສິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສິປ຺ປໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ຕາຕ ສຸສີມ, ອສຸໂກ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ມມ ສຫາຍໂກ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຫີ’’ຕິ ກຫາປຓສຫສ຺ສໍ ອທາສິ. ໂສ ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ມາຕາປິຕໂຣ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ພາຣາຓສິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸປຈາຣຍຸຕ຺ເຕນ ວິຘິນາ ອາຈຣິຍໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ອຕ຺ຕານໍ ນິເວເທສິ. ອາຈຣິໂຍ ‘‘ມມ ສຫາຍກສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ມາຓວໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ປາຫຸເນຍ຺ຍມກາສິ. ໂສ ອທ຺ຘານກິລມຖໍ ປຏິວິໂນເທຕ຺ວາ ຕໍ ກຫາປຓສຫສ຺ສໍ ອາຈຣິຍສ຺ສ ປາທມູເລ ຐເປຕ຺ວາ ສິປ຺ປໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕຸໍ ໂອກາສໍ ຍາຈິ. ອາຈຣິໂຍ ໂອກາສໍ ກຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາເປສິ.

ໂສ ລຫຸຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ພຫຸຎ຺ຈ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຄຫິຕຄຫິຕຎ຺ຈ ສຸວຓ຺ຓຠາຊເນ ປກ຺ຂິຕ຺ຕມິວ ສີຫເຕລໍ ອວິນສ຺ສມານໍ ຘາເຣນ຺ໂຕ ທ຺ວາທສວສ຺ສິກໍ ສິປ຺ປໍ ກຕິປຍມາເສເນວ ປຣິໂຍສາເປສິ. ໂສ ສຊ຺ຌາຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອາທິມຊ຺ຌໍເຍວ ປສ຺ສຕິ, ໂນ ປຣິໂຍສານໍ. ອຖ ອາຈຣິຍໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ອິມສ຺ສ ສິປ຺ປສ຺ສ ອາທິມຊ຺ຌເມວ ປສ຺ສາມິ, ປຣິໂຍສານໍ ນ ປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອາຈຣິໂຍ ອາຫ – ‘‘ອຫມ຺ປິ, ຕາຕ, ເອວເມວາ’’ຕິ. ‘‘ອຖ ໂກ, ອາຈຣິຍ, ອິມສ຺ສ ສິປ຺ປສ຺ສ ປຣິໂຍສານໍ ຊານາຕີ’’ຕິ? ‘‘ອິສິປຕເນ, ຕາຕ, ອິສໂຍ ອຕ຺ຖິ, ເຕ ຊາເນຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ. ເຕ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ປຸຈ຺ຉາມິ, ອາຈຣິຍາ’’ຕິ. ‘‘ປຸຈ຺ຉ, ຕາຕ, ຍຖາສຸຂ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ອິສິປຕນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ຊານາຖາ’’ຕິ? ‘‘ອາມາວຸໂສ, ຊານາມາ’’ຕິ. ‘‘ຕໍ ມມ຺ປິ ສິກ຺ຂາເປຖາ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ, ຫາວຸໂສ, ປພ຺ພຊາຫິ, ນ ສກ຺ກາ ອປພ຺ພຊິເຕນ ສິກ຺ຂິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ປພ຺ພາເຊຖ ວາ ມໍ, ຍໍ ວາ ອິຈ຺ຉຖ, ຕໍ ກຕ຺ວາ ປຣິໂຍສານໍ ຊານາເປຖາ’’ຕິ. ເຕ ຕໍ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ນິໂຍເຊຕຸໍ ອສມຕ຺ຖາ ‘‘ເອວໍ ເຕ ນິວາເສຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ປາຣຸປິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອາຠິສມາຈາຣິກໍ ສິກ຺ຂາເປສຸໍ. ໂສ ຕຕ຺ຖ ສິກ຺ຂນ຺ໂຕ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ນ ຈິເຣເນວ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌິ. ສກລພາຣາຓສິຍໍ ‘‘ສຸສີມປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ປາກໂຏ ອໂຫສິ ລາຠຄ຺ຄຍສຄ຺ຄປ຺ປຕ຺ໂຕ ສມ຺ປນ຺ນປຣິວາໂຣ. ໂສ ອປ຺ປາຍຸກສໍວຕ຺ຕນິກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ນ ຈິເຣເນວ ປຣິນິພ຺ພາຍິ. ຕສ຺ສ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຈ ມຫາຊນກາໂຍ ຈ ສຣີຣກິຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ຘາຕຸໂຕ ຄເຫຕ຺ວາ ນຄຣທ຺ວາເຣ ຖູປໍ ປຕິຏ຺ຐາເປສຸໍ.

ອຖ ໂຂ ສງ຺ໂຂ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ‘‘ປຸຕ຺ໂຕ ເມ ຈິຣຄໂຕ, ນ ຈສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໍ ຊານາມີ’’ຕິ ປຸຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ຕກ຺ກສິລາຍ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ພາຣາຓສິໍ ປຕ຺ວາ ມຫາຊນກາຍໍ ສນ຺ນິປຕິຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອທ຺ຘາ ພຫູສຸ ເອໂກປິ ເມ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໍ ຊານິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ສຸສີໂມ ນາມ ມາຓໂວ ອິຘ ອາຄໂຕ ອຕ຺ຖິ, ອປິ ນຸ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໍ ຊານາຖາ’’ຕິ? ເຕ ‘‘ອາມ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຊານາມ, ອສ຺ມິໍ ນຄເຣ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານໍ ປາຣຄູ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ອນຸປາທິເສສາຍ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ປຣິນິພ຺ພາຍິ, ອຍມສ຺ສ ຖູໂປ ປຕິຏ຺ຐາປິໂຕ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ໂສ ຠູມິໍ ຫຕ຺ເຖນ ປຫຣິຕ຺ວາ, ໂຣທິຕ຺ວາ ຈ ປຣິເທວິຕ຺ວາ ຈ ຕໍ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕິຓານິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣສາຏເກນ ວາລຸກໍ ອາເນຕ຺ວາ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘເຈຕິຍງ຺ຄເຓ ອາກິຣິຕ຺ວາ, ກມຓ຺ຑລຸໂຕ ອຸທເກນ ສມນ຺ຕໂຕ ຠູມິໍ ປຣິປ຺ໂຜສິຕ຺ວາ ວນປຸປ຺ເຜຫິ ປູຊໍ ກຕ຺ວາ ອຸຕ຺ຕຣສາຏເກນ ປຏາກໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຖູປສ຺ສ ອຸປຣິ ອຕ຺ຕໂນ ຉຕ຺ຕໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປກ຺ກາມີຕິ.

ເອວໍ ອຕີຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕໍ ຊາຕກໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນນ ອນຸສນ຺ເຘນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂູນໍ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖສິ – ‘‘ສິຍາ ໂຂ ປນ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອວມສ຺ສ ອຎ຺ໂຎ ນູນ ເຕນ ສມເຍນ ສງ຺ໂຂ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອໂຫສີ’’ຕິ, ນ ໂຂ ປເນຕໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ອຫໍ ເຕນ ສມເຍນ ສງ຺ໂຂ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອໂຫສິໍ, ມຍາ ສຸສີມສ຺ສ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສ຺ສ ເຈຕິຍງ຺ຄເຓ ຕິຓານິ ອຸທ຺ຘຏານິ, ຕສ຺ສ ເມ ກມ຺ມສ຺ສ ນິສ຺ສນ຺ເທນ ອຏ຺ຐໂຍຊນມຄ຺ຄໍ ວິຄຕຂາຓຸກຓ຺ຏກໍ ກຕ຺ວາ ສມໍ ສຸທ຺ຘມກໍສຸ, ມຍາ ຕຕ຺ຖ ວາລຸກາ ໂອກິຓ຺ຓາ, ຕສ຺ສ ເມ ນິສ຺ສນ຺ເທນ ອຏ຺ຐໂຍຊນມຄ຺ເຄ ວາລຸກໍ ໂອກິຣິໍສຸ. ມຍາ ຕຕ຺ຖ ວນກຸສຸເມຫິ ປູຊາ ກຕາ, ຕສ຺ສ ເມ ນິສ຺ສນ຺ເທນ ນວໂຍຊນມຄ຺ເຄ ຖເລ ຈ ອຸທເກ ຈ ນານາປຸປ຺ເຜຫິ ປຸປ຺ຜສນ຺ຖຣໍ ອກໍສຸ. ມຍາ ຕຕ຺ຖ ກມຓ຺ຑລຸທເກນ ຠູມິ ປຣິປ຺ໂຜສິຕາ, ຕສ຺ສ ເມ ນິສ຺ສນ຺ເທນ ເວສາລິຍໍ ໂປກ຺ຂຣວສ຺ສໍ ວສ຺ສິ. ມຍາ ຕສ຺ມິໍ ເຈຕິເຍ ປຏາກາ ອາໂຣປິຕາ, ຉຕ຺ຕຎ຺ຈ ພທ຺ຘໍ, ຕສ຺ສ ເມ ນິສ຺ສນ຺ເທນ ຍາວ ອກນິຏ຺ຐຠວນາ ປຏາກາ ຈ ອາໂຣປິຕາ, ຉຕ຺ຕາຕິຉຕ຺ຕານິ ຈ ອຸສ຺ສິຕານິ. ອິຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຍໍ ມຍ຺ຫໍ ປູຊາວິເສໂສ ເນວ ພຸທ຺ຘານຸຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ນ ນາຄເທວພ຺ຣຫ຺ມານຸຠາເວນ, ອປິຈ ໂຂ ອປ຺ປມຕ຺ຕກປຣິຈ຺ຈາຄານຸຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຘມ຺ມກຖາປຣິໂຍສາເນ ອິມໍ ຄາຖມຠາສິ –

‘‘ມຕ຺ຕາສຸຂປຣິຈ຺ຈາຄາ, ປສ຺ເສ ເຈ ວິປຸລໍ ສຸຂໍ;

ຈເຊ ມຕ຺ຕາສຸຂໍ ຘີໂຣ, ສມ຺ປສ຺ສໍ ວິປຸລໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໙໐);

ປຣມຕ຺ຖໂຊຕິກາຍ ຂຸທ຺ທກ-ອຏ຺ຐກຖາຍ

ສຸຕ຺ຕນິປາຕ-ອຏ຺ຐກຖາຍ ຣຕນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.