໓. ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ສພ຺ເພສຸ ຠູເຕສູຕິ ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕໍ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ສພ຺ພສຸຕ຺ຕານໍ ຈຕຸພ຺ພິຘາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ – ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍໂຕ, ປຣຊ຺ຌາສຍໂຕ, ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ປຸຈ຺ຉາວສິໂຕ ຈາຕິ. ທ຺ວຍຕານຸປສ຺ສນາທີນຎ຺ຫິ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ເມຕ຺ຕສຸຕ຺ຕາທີນໍ ປຣຊ຺ຌາສຍໂຕ, ອຸຣຄສຸຕ຺ຕາທີນໍ ອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ຘມ຺ມິກສຸຕ຺ຕາທີນໍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອວິເສເສນ ປຸຈ຺ຉາວສິໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ວິເສເສນ ປນ ຍສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ກາຈິ ຄາຖາ ເຕນ ເຕນ ປຈ຺ເຈກສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ປຸຏ຺ເຐນ ວຸຕ຺ຕາ, ກາຈິ ອປຸຏ຺ເຐນ ອຕ຺ຕນາ ອຘິຄຕມຄ຺ຄນຍານຸຣູປໍ ອຸທານໍເຍວ ອຸທາເນນ຺ເຕນ, ຕສ຺ມາ ກາຍຈິ ຄາຖາຍ ປຸຈ຺ຉາວສິໂຕ, ກາຍຈິ ອຕ຺ຕຊ຺ຌາສຍໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຍາ ອຍໍ ອວິເສເສນ ປຸຈ຺ຉາວສິໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ສາ ອາທິໂຕ ປຠຸຕິ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ອຖ ໂຂ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ຣໂຫຄຕສ຺ສ ປຏິສລ຺ລີນສ຺ສ ເອວໍ ເຈຕໂສ ປຣິວິຕກ຺ໂກ ອຸທປາທິ – ‘‘ພຸທ຺ຘານໍ ປຕ຺ຖນາ ຈ ອຠິນີຫາໂຣ ຈ ທິສ຺ສຕິ; ຕຖາ ສາວການໍ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ນ ທິສ຺ສຕິ; ຍໍນູນາຫໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ປຏິສລ຺ລານາ ວຸຏ຺ຐິໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຍຖາກ຺ກເມນ ເອຕມຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉິ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ປຸພ຺ພໂຍຄາວຈຣສຸຕ຺ຕໍ ອຠາສິ –

‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ອານນ຺ທ, ອານິສໍສາ ປຸພ຺ພໂຍຄາວຈເຣ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຏິກຈ຺ເຈວ ອຎ຺ຎໍ ອາຣາເຘຕິ. ໂນ ເຈ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ປຏິກຈ຺ເຈວ ອຎ຺ຎໍ ອາຣາເຘຕິ, ອຖ ມຣຓກາເລ ອຎ຺ຎໍ ອາຣາເຘຕິ. ໂນ ເຈ ມຣຓກາເລ ອຎ຺ຎໍ ອາຣາເຘຕິ, ອຖ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ສມາໂນ ອຎ຺ຎໍ ອາຣາເຘຕິ, ອຖ ພຸທ຺ຘານໍ ສມ຺ມຸຂີຠາເວ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ໂຎ ໂຫຕິ, ອຖ ປຈ຺ຉິເມ ກາເລ ປຈ຺ເຈກສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິ –

ເອວໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ອາຫ –

‘‘ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ນາມ, ອານນ຺ທ, ອຠິນີຫາຣສມ຺ປນ຺ນາ ປຸພ຺ພໂຍຄາວຈຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສາວການໍ ສພ຺ເພສໍ ປຕ຺ຖນາ ຈ ອຠິນີຫາໂຣ ຈ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

ໂສ ອາຫ – ‘‘ພຸທ຺ຘານໍ, ຠນ຺ເຕ, ປຕ຺ຖນາ ກີວ ຈິຣໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ? ພຸທ຺ຘານໍ, ອານນ຺ທ, ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ, ມຊ຺ຌິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ອຏ຺ຐ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ, ອຸປຣິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ໂສຬສ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ. ເອເຕ ຈ ເຠທາ ປຎ຺ຎາຘິກສທ຺ຘາຘິກວີຣິຍາຘິກວເສນ ຎາຕພ຺ພາ. ປຎ຺ຎາຘິການຎ຺ຫິ ສທ຺ຘາ ມນ຺ທາ ໂຫຕິ, ປຎ຺ຎາ ຕິກ຺ຂາ. ສທ຺ຘາຘິການໍ ປຎ຺ຎາ ມຊ຺ຌິມາ ໂຫຕິ, ສທ຺ຘາ ພລວາ. ວີຣິຍາຘິການໍ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎາ ມນ຺ທາ, ວີຣິຍໍ ພລວນ຺ຕິ. ອປ຺ປຕ຺ວາ ປນ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ທິວເສ ທິວເສ ເວສ຺ສນ຺ຕຣທານສທິສໍ ທານໍ ເທນ຺ໂຕປິ ຕທນຸຣູປສີລາທິສພ຺ພປາຣມິຘມ຺ເມ ອາຈິນນ຺ໂຕປິ ອນ຺ຕຣາ ພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ຎາຓໍ ຄພ຺ຠໍ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເວປຸລ຺ລໍ ນາປຊ຺ຊຕິ, ປຣິປາກໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ. ຍຖາ ນາມ ຕິມາສຈຕຸມາສປຎ຺ຈມາສຈ຺ຈເຍນ ນິປ຺ຜຊ຺ຊນກໍ ສສ຺ສໍ ຕໍ ຕໍ ກາລໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ທິວເສ ທິວເສ ສຫສ຺ສກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເກຬາຍນ຺ໂຕປິ ອຸທເກນ ສິຎ຺ຈນ຺ໂຕປິ ອນ຺ຕຣາ ປກ຺ເຂນ ວາ ມາເສນ ວາ ນິປ຺ຜາເທສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ. ກສ຺ມາ? ສສ຺ສໍ ຄພ຺ຠໍ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເວປຸລ຺ລໍ ນາປຊ຺ຊຕິ, ປຣິປາກໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ. ເອວເມວໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ…ເປ… ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວ ກາລໍ ປາຣມິປູຣຓໍ ກາຕພ຺ພໍ ຎາຓປຣິປາກຕ຺ຖາຍ. ເອຕ຺ຕເກນປິ ຈ ກາເລນ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຖຍໂຕ ອຠິນີຫາຣກຣເຓ ອຏ຺ຐ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ອຍຎ຺ຫິ –

‘‘ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ ລິງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິ, ເຫຕຸ ສຕ຺ຖາຣທສ຺ສນໍ;

ປພ຺ພຊ຺ຊາ ຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິ, ອຘິກາໂຣ ຈ ຉນ຺ທຕາ;

ອຏ຺ຐຘມ຺ມສໂມຘານາ, ອຠິນີຫາໂຣ ສມິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒.໕໙);

ອຠິນີຫາໂຣຕິ ຈ ມູລປຓິຘານສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສຊາຕິ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຫິ ມນຸສ຺ສຊາຕິຍາ ອວເສສຊາຕີສຸ ເທວຊາຕິຍມ຺ປິ ຐິຕສ຺ສ ປຓິຘິ ນ ອິຊ຺ຌຕິ. ເອຕ຺ຖ ຐິເຕນ ປນ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປຕ຺ເຖນ຺ເຕນ ທານາທີນິ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມານິ ກຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍເຍວ ປຕ຺ເຖຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ປຓິຘິ ກາຕພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ສມິຊ຺ຌຕິ. ລິງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ປຸຣິສຠາໂວ. ມາຕຸຄາມນປຸໍສກອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນການຎ຺ຫິ ມນຸສ຺ສຊາຕິຍໍ ຐິຕານມ຺ປິ ປຓິຘິ ນ ສມິຊ຺ຌຕິ. ຕຕ຺ຖ ຐິເຕນ ປນ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປຕ຺ເຖນ຺ເຕນ ທານາທີນິ ປຸຎ຺ຎກມ຺ມານິ ກຕ຺ວາ ປຸຣິສຠາໂວເຍວ ປຕ຺ເຖຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ປຓິຘິ ກາຕພ຺ໂພ. ເອວຎ຺ຫິ ສມິຊ຺ຌຕິ. ເຫຕູຕິ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິ. ໂຍ ຫິ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ວາຍມນ຺ໂຕ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ສ ສມິຊ຺ຌຕິ, ໂນ ອິຕຣສ຺ສ, ຍຖາ ສຸເມຘປຓ຺ຑິຕສ຺ສ. ໂສ ຫິ ທີປງ຺ກຣປາທມູເລ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ເຕນຕ຺ຕຠາເວນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ. ສຕ຺ຖາຣທສ຺ສນນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ສມ຺ມຸຂາທສ຺ສນໍ. ເອວຎ຺ຫິ ອິຊ຺ຌຕິ, ໂນ ອຎ຺ຎຖາ; ຍຖາ ສຸເມຘປຓ຺ຑິຕສ຺ສ. ໂສ ຫິ ທີປງ຺ກຣໍ ສມ຺ມຸຂາ ທິສ຺ວາ ປຓິເຘສິ. ປພ຺ພຊ຺ຊາຕິ ອນຄາຣິຍຠາໂວ. ໂສ ຈ ໂຂ ສາສເນ ວາ ກມ຺ມວາທິກິຣິຍວາທິຕາປສປຣິພ຺ພາຊກນິກາເຍ ວາ ວຏ຺ຏຕິ ຍຖາ ສຸເມຘປຓ຺ຑິຕສ຺ສ. ໂສ ຫິ ສຸເມໂຘ ນາມ ຕາປໂສ ຫຸຕ຺ວາ ປຓິເຘສິ. ຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ຌານາທິຄຸຓປຏິລາໂຠ. ປພ຺ພຊິຕສ຺ສາປິ ຫິ ຄຸຓສມ຺ປນ຺ນສ຺ເສວ ອິຊ຺ຌຕິ, ໂນ ອິຕຣສ຺ສ; ຍຖາ ສຸເມຘປຓ຺ຑິຕສ຺ສ. ໂສ ຫິ ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ໂຎ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິລາຠີ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ປຓິເຘສິ. ອຘິກາໂຣຕິ ອຘິກກາໂຣ, ປຣິຈ຺ຈາໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊີວິຕາທິປຣິຈ຺ຈາຄຎ຺ຫິ ກຕ຺ວາ ປຓິທຫໂຕເຍວ ອິຊ຺ຌຕິ, ໂນ ອິຕຣສ຺ສ; ຍຖາ ສຸເມຘປຓ຺ຑິຕສ຺ສ. ໂສ ຫິ –

‘‘ອກ຺ກມິຕ຺ວານ ມໍ ພຸທ຺ໂຘ, ສຫ ສິສ຺ເສຫິ ຄຈ຺ຉຕຸ;

ມາ ນໍ ກລເລ ອກ຺ກມິຕ຺ຖ, ຫິຕາຍ ເມ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒.໕໓) –

ເອວໍ ຊີວິຕປຣິຈ຺ຈາຄໍ ກຕ຺ວາ ປຓິເຘສິ. ຉນ຺ທຕາຕິ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາ. ສາ ຍສ຺ສ ພລວຕີ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ອິຊ຺ຌຕິ. ສາ ຈ, ສເຈ ໂກຈິ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ໂກ ຈຕ຺ຕາຣິ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ກປ຺ເປ ນິຣເຍ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ອິຈ຺ຉຕີ’’ຕິ, ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ໂຍ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ອຸສ຺ສຫຕິ, ຕສ຺ສ ພລວຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຍທິ ໂກຈິ ວເທຍ຺ຍ ‘‘ໂກ ສກລຈກ຺ກວາຬໍ ວີຕຈ຺ຈິການໍ ອງ຺ຄາຣານໍ ປູຣໍ ອກ຺ກມນ຺ໂຕ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ໂກ ສກລຈກ຺ກວາຬໍ ສຕ຺ຕິສູເລຫິ ອາກິຓ຺ຓໍ ອກ຺ກມນ຺ໂຕ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ໂກ ສກລຈກ຺ກວາຬໍ ສມຕິຕ຺ຕິກໍ ອຸທກປຸຓ຺ຓໍ ອຸຕ຺ຕຣິຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ໂກ ສກລຈກ຺ກວາຬໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ເວຬຸຄຸມ຺ພສຎ຺ຉນ຺ນໍ ມທ຺ທນ຺ໂຕ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ອິຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ໂຍ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ອຸສ຺ສຫຕິ, ຕສ຺ສ ພລວຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວຣູເປນ ຈ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ເທນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ສຸເມຘປຓ຺ຑິໂຕ ປຓິເຘສີຕິ.

ເອວໍ ສມິທ຺ຘາຠິນີຫາໂຣ ຈ ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ອິມານິ ອຏ຺ຐາຣສ ອຠພ຺ພຏ຺ຐານານິ ນ ອຸເປຕິ. ໂສ ຫິ ຕໂຕ ປຠຸຕິ ນ ຊຈ຺ຈນ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ນ ຊຈ຺ຈພຘິໂຣ, ນ ອຸມ຺ມຕ຺ຕໂກ, ນ ເອຬມູໂຄ, ນ ປີຐສປ຺ປີ, ນ ມິລກ຺ຂູສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ທາສິກຸຈ຺ຉິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ນ ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂກ ໂຫຕິ, ນາສ຺ສ ລິງ຺ຄໍ ປຣິວຕ຺ຕຕິ, ນ ປຎ຺ຈານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມານິ ກໂຣຕິ, ນ ກຸຏ຺ຐີ ໂຫຕິ, ນ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຍໍ ວຏ຺ຏກໂຕ ປຈ຺ຉິມຕ຺ຕຠາໂວ ໂຫຕິ, ນ ຂຸປ຺ປິປາສິກນິຊ຺ຌາມຕຓ຺ຫິກເປເຕສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ກາລກຎ຺ຈິກາສຸເຣສຸ, ນ ອວີຈິນິຣເຍ, ນ ໂລກນ຺ຕຣິເກສຸ, ກາມາວຈເຣສຸ ນ ມາໂຣ ໂຫຕິ, ຣູປາວຈເຣສຸ ນ ອສຎ຺ຎີຠເວ, ນ ສຸທ຺ຘາວາສຠເວສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຣູປຠເວສຸ, ນ ອຎ຺ຎໍ ຈກ຺ກວາຬໍ ສງ຺ກມຕິ.

ຍາ ຈິມາ ອຸສ຺ສາໂຫ ອຸມ຺ມງ຺ໂຄ ອວຕ຺ຖານໍ ຫິຕຈຣິຍາ ຈາຕິ ຈຕສ຺ໂສ ພຸທ຺ຘຠູມິໂຍ, ຕາຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ –

‘‘ອຸສ຺ສາໂຫ ວີຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຸມ຺ມງ຺ໂຄ ປຎ຺ຎາ ປວຸຈ຺ຈຕິ;

ອວຕ຺ຖານໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຫິຕຈຣິຍາ ເມຕ຺ຕາຠາວນາ’’ຕິ. –

ເວທິຕພ຺ພາ. ເຍ ຈາປິ ອິເມ ເນກ຺ຂມ຺ມຊ຺ຌາສໂຍ, ປວິເວກຊ຺ຌາສໂຍ, ອໂລຠຊ຺ຌາສໂຍ, ອໂທສຊ຺ຌາສໂຍ, ອໂມຫຊ຺ຌາສໂຍ, ນິສ຺ສຣຓຊ຺ຌາສໂຍຕິ ຉ ອຊ຺ຌາສຍາ ໂພຘິປຣິປາກາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເຍຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ເນກ຺ຂມ຺ມຊ຺ຌາສຍາ ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ກາເມ ໂທສທສ຺ສາວິໂນ, ປວິເວກຊ຺ຌາສຍາ ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ສງ຺ຄຓິກາຍ ໂທສທສ຺ສາວິໂນ, ອໂລຠຊ຺ຌາສຍາ ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ໂລເຠ ໂທສທສ຺ສາວິໂນ, ອໂທສຊ຺ຌາສຍາ ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ໂທເສ ໂທສທສ຺ສາວິໂນ, ອໂມຫຊ຺ຌາສຍາ ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ໂມເຫ ໂທສທສ຺ສາວິໂນ, ນິສ຺ສຣຓຊ຺ຌາສຍາ ຈ ໂພຘິສຕ຺ຕາ ສພ຺ພຠເວສຸ ໂທສທສ຺ສາວິໂນຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕຫິ ຈ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ.

ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ປນ ກີວ ຈິຣໍ ປຕ຺ຖນາ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ. ຕໂຕ ໂອຣໍ ນ ສກ຺ກາ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນເວຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຕເກນາປິ ຈ ກາເລນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຖຍໂຕ ອຠິນີຫາຣກຣເຓ ປຎ຺ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ເຕສຎ຺ຫິ –

ມນຸສ຺ສຕ຺ຕໍ ລິງ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິ, ວິຄຕາສວທສ຺ສນໍ;

ອຘິກາໂຣ ຉນ຺ທຕາ ເອເຕ, ອຠິນີຫາຣກາຣຓາ.

ຕຕ຺ຖ ວິຄຕາສວທສ຺ສນນ຺ຕິ ພຸທ຺ຘປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສາວການໍ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອຖ ສາວການໍ ປຕ຺ຖນາ ກິຕ຺ຕກໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ? ທ຺ວິນ຺ນໍ ອຄ຺ຄສາວການໍ ເອກໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍໍ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ, ອສີຕິມຫາສາວການໍ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສໍ, ຕຖາ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ມາຕາປິຕູນໍ ອຸປຏ຺ຐາກສ຺ສ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈາຕິ. ຕໂຕ ໂອຣໍ ນ ສກ຺ກາ. ວຸຕ຺ຕນຍເມເວຕ຺ຖ ກາຣຓໍ. ອິເມສໍ ປນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອຘິກາໂຣ ຉນ຺ທຕາຕິ ທ຺ວງ຺ຄສມ຺ປນ຺ໂນເຍວ ອຠິນີຫາໂຣ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ອິມາຍ ປຕ຺ຖນາຍ ອິມິນາ ຈ ອຠິນີຫາເຣນ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປເຠທໍ ກາລໍ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘາ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕາ ຂຕ຺ຕິຍກຸເລ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກຸລານໍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ, ອຄ຺ຄສາວກາ ປນ ຂຕ຺ຕິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓກຸເລສ຺ເວວ ພຸທ຺ຘາ ອິວ ສພ຺ພພຸທ຺ຘາ ສໍວຏ຺ຏມາເນ ກປ຺ເປ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ວິວຏ຺ຏມາເນ ກປ຺ເປ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ພຸທ຺ເຘ ອປ຺ປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກາເລເຍວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ພຸທ຺ຘາ ສຍຎ຺ຈ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ປເຣ ຈ ໂພເຘນ຺ຕິ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ສຍເມວ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ນ ປເຣ ໂພເຘນ຺ຕິ. ອຕ຺ຖຣສເມວ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ນ ຘມ຺ມຣສໍ. ນ ຫິ ເຕ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ເທເສຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ມູເຄນ ທິຏ຺ຐສຸປິໂນ ວິຍ ວນຈຣເກນ ນຄເຣ ສາຍິຕພ຺ຍຎ຺ຊນຣໂສ ວິຍ ຈ ເນສໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ. ສພ຺ພໍ ອິທ຺ຘິສມາປຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາປເຠທໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາຍ ພຸທ຺ຘານໍ ເຫຏ຺ຐາ ສາວການໍ ອຸປຣິ ໂຫນ຺ຕິ, ອຎ຺ເຎ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ອາຠິສມາຈາຣິກໍ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ, ‘‘ຈິຕ຺ຕສລ຺ເລໂຂ ກາຕພ຺ໂພ, ໂວສານໍ ນາປຊ຺ຊິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຸທ຺ເທເສນ ອຸໂປສຖໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ‘ອຊ຺ຊຸໂປສໂຖ’ຕິ ວຈນມຕ຺ເຕນ ວາ. ອຸໂປສຖໍ ກໂຣນ຺ຕາ ຈ ຄນ຺ຘມາທເນ ມຎ຺ຊູສກຣຸກ຺ຂມູເລ ຣຕນມາເຬ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ຕີຕິ. ເອວໍ ຠຄວາ ອາຍສ຺ມໂຕ ອານນ຺ທສ຺ສ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ສພ຺ພາກາຣປຣິປູຣໍ ປຕ຺ຖນຎ຺ຈ ອຠິນີຫາຣຎ຺ຈ ກເຖຕ຺ວາ, ອິທານິ ອິມາຍ ປຕ຺ຖນາຍ ອິມິນາ ຈ ອຠິນີຫາເຣນ ສມຸທາຄເຕ ເຕ ເຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘ ກເຖຕຸໍ ‘‘ສພ຺ເພສຸ ຠູເຕສຸ ນິຘາຍ ທຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອິມໍ ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕໍ ອຠາສິ. ອຍໍ ຕາວ ອວິເສເສນ ປຸຈ຺ຉາວສິໂຕ ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ.

໓໕. ອິທານິ ວິເສເສນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ອິມິສ຺ສາ ຕາວ ຄາຖາຍ ເອວໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ – ອຍໍ ກິຣ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ຕຠູມິໍ ໂອຄາຫນ຺ໂຕ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍານິ ກປ຺ປສຕສຫສ຺ສຎ຺ຈ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອາຣຎ຺ຎິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ປູເຣນ຺ໂຕ ສມຓຘມ຺ມໍ ອກາສິ. ເອຕໍ ກິຣ ວຕ຺ຕໍ ອປຣິປູເຣຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ປາປຸຓນ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ກິໍ ປເນຕໍ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ນາມ? ຫຣຓປຈ຺ຈາຫຣຓນ຺ຕິ. ຕໍ ຍຖາ ວິຠູຕໍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ກເຖສ຺ສາມ.

ອິເຘກຈ຺ໂຈ ຠິກ຺ຂຸ ຫຣຕິ, ນ ປຈ຺ຈາຫຣຕິ; ເອກຈ຺ໂຈ ປຈ຺ຈາຫຣຕິ, ນ ຫຣຕິ; ເອກຈ຺ໂຈ ປນ ເນວ ຫຣຕິ, ນ ປຈ຺ຈາຫຣຕິ; ເອກຈ຺ໂຈ ຫຣຕິ ຈ ປຈ຺ຈາຫຣຕິ ຈ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ປເຄວ ວຸຏ຺ຐາຍ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໂພຘິຍງ຺ຄຓວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ, ໂພຘິຣຸກ຺ເຂ ອຸທກໍ ອາສິຎ຺ຈິຕ຺ວາ, ປານີຍຆຏໍ ປູເຣຕ຺ວາ ປານີຍມາເຬ ຐເປຕ຺ວາ, ອາຈຣິຍວຕ຺ຕໍ ອຸປຊ຺ຌາຍວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ, ທ຺ເວອສີຕິ ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຕານິ ຈຸທ຺ທສ ມຫາວຕ຺ຕານິ ຈ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕຕິ, ໂສ ສຣີຣປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ, ເສນາສນໍ ປວິສິຕ຺ວາ, ຍາວ ຠິກ຺ຂາຈາຣເວລາ ຕາວ ວິວິຕ຺ຕາສເນ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ, ເວລໍ ຎຕ຺ວາ, ນິວາເສຕ຺ວາ, ກາຍພນ຺ຘນໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ, ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ກຣິຕ຺ວາ, ສງ຺ຆາຏິໍ ຂນ຺ເຘ ກຣິຕ຺ວາ, ປຕ຺ຕໍ ອໍເສ ອາລຄ຺ເຄຕ຺ວາ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ປຕ຺ວາ, ເຈຕິຍຎ຺ຈ ໂພຘິຎ຺ຈ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ຄາມສມີເປ ຈີວຣໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ, ປຕ຺ຕມາທາຍ ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສຕິ, ເອວໍ ປວິຏ຺ໂຐ ຈ ລາຠີ ຠິກ຺ຂຸ ປຸຎ຺ຎວາ ອຸປາສເກຫິ ສກ຺ກຕຄຣຸກໂຕ ອຸປຏ຺ຐາກກຸເລ ວາ ປຏິກ຺ກມນສາລາຍໍ ວາ ປຏິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸປາສເກຫິ ຕໍ ຕໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິຍມາໂນ ເຕສໍ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນນ ຘມ຺ມເທສນາວິກ຺ເຂເປນ ຈ ຕໍ ມນສິກາຣໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມຕິ, ວິຫາຣໍ ອາຄໂຕປິ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ໂຐ ກເຖຕິ, ຘມ຺ມໍ ຠຓຕິ, ຕໍ ຕໍ ພ຺ຍາປາຣມາປຊ຺ຊຕິ, ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕມ຺ປິ ປຸຣິມຍາມມ຺ປິ ມຊ຺ຌິມຍາມມ຺ປິ ເອວໍ ຠິກ຺ຂູຫິ ສທ຺ຘິໍ ປປຎ຺ຈິຕ຺ວາ ກາຍທຸຏ຺ຐຸລ຺ລາຠິຠູໂຕ ປຈ຺ຉິມຍາເມປິ ສຍຕິ, ເນວ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກໂຣຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຫຣຕິ, ນ ປຈ຺ຈາຫຣຕີຕິ.

ໂຍ ປນ ພ຺ຍາຘິພຫຸໂລ ໂຫຕິ, ຠຸຕ຺ຕາຫາໂຣ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ນ ສມ຺ມາ ປຣິຓມຕິ, ປເຄວ ວຸຏ຺ຐາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວາ ມນສິ ກາຕຸໍ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ຍາຄຸໍ ວາ ເຠສຊ຺ຊໍ ວາ ປຕ຺ຖຍມາໂນ ກາລສ຺ເສວ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ຄາມໍ ປວິສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍາຄຸໍ ວາ ເຠສຊ຺ຊໍ ວາ ຠຕ຺ຕໍ ວາ ລທ຺ຘາ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕາສເນ ນິສິນ຺ໂນ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ, ວິເສສໍ ປຕ຺ວາ ວາ ອປ຺ປຕ຺ວາ ວາ, ວິຫາຣໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ, ເຕເນວ ມນສິກາເຣນ ວິຫຣຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຈ຺ຈາຫຣຕິ ນ ຫຣຕີຕິ. ເອທິສາ ຈ ຠິກ຺ຂູ ຍາຄຸໍ ປິວິຕ຺ວາ, ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ, ພຸທ຺ຘສາສເນ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕາ ຄຓນປຖໍ ວີຕິວຕ຺ຕາ. ສີຫຬທີເປເຍວ ເຕສຸ ເຕສຸ ຄາເມສຸ ອາສນສາລາຍ ນ ຕໍ ອາສນໍ ອຕ຺ຖິ, ຍຕ຺ຖ ຍາຄຸໍ ປິວິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ນຕ຺ຖີຕິ.

ໂຍ ປນ ປມາທວິຫາຣີ ໂຫຕິ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸໂຣ, ສພ຺ພວຕ຺ຕານິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈວິຘເຈໂຕຂິລວິນິພນ຺ຘນພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ ວິຫຣນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານມນສິກາຣມນນຸຍຸຕ຺ໂຕ ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສິຕ຺ວາ ຄິຫິປປຎ຺ເຈນ ປປຎ຺ຈິໂຕ ຕຸຈ຺ຉໂກ ນິກ຺ຂມຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເນວ ຫຣຕິ ນ ປຈ຺ຈາຫຣຕີຕິ.

ໂຍ ປນ ປເຄວ ວຸຏ຺ຐາຍ ປຸຣິມນເຍເນວ ສພ຺ພວຕ຺ຕານິ ປຣິປູເຣຕ຺ວາ ຍາວ ຠິກ຺ຂາຈາຣເວລາ, ຕາວ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກໂຣຕິ. ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນາມ ທຸວິຘໍ – ສພ຺ພຕ຺ຖກໍ, ປາຣິຫາຣິຍຎ຺ຈ. ສພ຺ພຕ຺ຖກໍ ນາມ ເມຕ຺ຕາ ຈ ມຣຓສ຺ສຕິ ຈ. ຕໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໂຕ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເມຕ຺ຕາ ນາມ ອາວາສາທີສຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ອາວາເສສຸ ຫິ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣີ ຠິກ຺ຂຸ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ປິໂຍ ໂຫຕິ, ເຕນ ຜາສຸ ອສງ຺ຆຏ຺ໂຐ ວິຫຣຕິ. ເທວຕາສຸ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣີ ເທວຕາຫິ ຣກ຺ຂິຕໂຄປິໂຕ ສຸຂໍ ວິຫຣຕິ. ຣາຊຣາຊມຫາມຕ຺ຕາທີສຸ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣີ, ເຕຫິ ມມາຍິໂຕ ສຸຂໍ ວິຫຣຕິ. ຄາມນິຄມາທີສຸ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣີ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍາທີສຸ ມນຸສ຺ເສຫິ ສກ຺ກຕຄຣຸກໂຕ ສຸຂໍ ວິຫຣຕິ. ມຣຓສ຺ສຕິຠາວນາຍ ຊີວິຕນິກນ຺ຕິໍ ປຫາຍ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ.

ຍໍ ປນ ສທາ ປຣິຫຣິຕພ຺ພໍ ຈຣິຕານຸກູເລນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ທສາສຸຠກສິຓານຸສ຺ສຕີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ, ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານເມວ ວາ, ຕໍ ສທາ ປຣິຫຣິຕພ຺ພໂຕ, ຣກ຺ຂິຕພ຺ພໂຕ, ຠາເວຕພ຺ພໂຕ ຈ ປາຣິຫາຣິຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມູລກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິປິ ຕເທວ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ປຐມໍ ສພ຺ພຕ຺ຖກກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ປາຣິຫາຣິຍກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກໂຣຕິ, ຕໍ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານມຸເຂນ ທສ຺ເສສ຺ສາມ.

ອຍຎ຺ຫິ ຍຖາຐິຕໍ ຍຖາປຓິຫິຕໍ ກາຍໍ ຘາຕຸໂສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ – ຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ສຣີເຣ ວີສຕິໂກຏ຺ຐາເສສຸ ກກ຺ຂຬໍ ຂຣຄຕໍ, ສາ ປຖວີຘາຕຸ. ຍໍ ທ຺ວາທສສຸ ອາພນ຺ຘນກິຈ຺ຈກຣໍ ສ຺ເນຫຄຕໍ, ສາ ອາໂປຘາຕຸ. ຍໍ ຈຕູສຸ ປຣິປາຈນກຣໍ ອຸສຸມຄຕໍ, ສາ ເຕໂຊຘາຕຸ. ຍໍ ປນ ຉສຸ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນກຣໍ ວາໂຍຄຕໍ, ສາ ວາໂຍຘາຕຸ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ຈຕູຫິ ມຫາຠູເຕຫິ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐໍ ຉິທ຺ທໍ ວິວຣໍ, ສາ ອາກາສຘາຕຸ. ຕໍວິຊານນກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ. ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ອຎ຺ໂຎ ສຕ຺ໂຕ ວາ ປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ນຕ຺ຖິ. ເກວລໍ ສຸທ຺ຘສງ຺ຂາຣປຸຎ຺ໂຊວ ອຍນ຺ຕິ.

ເອວໍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ, ກາລໍ ຎຕ຺ວາ, ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ນິວາເສຕ຺ວາ, ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຈ ຍຖາ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊນາ ອຠິກ຺ກມາທີສຸ ‘‘ອຕ຺ຕາ ອຠິກ຺ກມຕິ, ອຕ຺ຕນາ ອຠິກ຺ກໂມ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ວາ, ‘‘ອຫໍ ອຠິກ຺ກມາມິ, ມຍາ ອຠິກ຺ກໂມ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ວາ ສມ຺ມຸຍ຺ຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິກ຺ກມາມີຕິ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນ ເຕເນວ ຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ສນ຺ຘາຣຓວາໂຍຘາຕຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ສາ ອິມໍ ປຖວີຘາຕ຺ວາທິສນ຺ນິເວສຠູຕໍ ກາຍສມ຺ມຕໍ ອຏ຺ຐິກສງ຺ຆາຏໍ ວິປ຺ຜຣຕິ, ຕໂຕ ຈິຕ຺ຕກິຣິຍາວາໂຍຘາຕຸວິປ຺ຜາຣວເສນ ອຍໍ ກາຍສມ຺ມໂຕ ອຏ຺ຐິກສງ຺ຆາໂຏ ອຠິກ຺ກມຕິ. ຕສ຺ເສວໍ ອຠິກ຺ກມໂຕ ເອເກກປາທຸທ຺ຘາຣເຓ ຈຕູສຸ ຘາຕູສຸ ວາໂຍຘາຕຸອນຸຄຕາ ເຕໂຊຘາຕຸ ອຘິກາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ມນ຺ທາ ອິຕຣາ. ອຕິຫຣຓວີຕິຫຣຓາປຫຣເຓສຸ ປນ ເຕໂຊຘາຕຸອນຸຄຕາ ວາໂຍຘາຕຸ ອຘິກາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ມນ຺ທາ ອິຕຣາ. ໂອໂຣຫເຓ ປນ ປຖວີຘາຕຸອນຸຄຕາ ອາໂປຘາຕຸ ອຘິກາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ມນ຺ທາ ອິຕຣາ. ສນ຺ນິກ຺ເຂປນສມຸປ຺ປີຬເນສຸ ອາໂປຘາຕຸອນຸຄຕາ ປຖວີຘາຕຸ ອຘິກາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ມນ຺ທາ ອິຕຣາ. ອິຈ຺ເຈຕາ ຘາຕຸໂຍ ເຕນ ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປ຺ປາທກຈິຕ຺ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂກ ເອໂກ ອຠິກ຺ກມຕິ, ກສ຺ສ ວາ ເອກສ຺ສ ອຠິກ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ເອເກກປາທຸທ຺ຘາຣຓາທິປ຺ປກາເຣສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ປກາເຣ ອຸປ຺ປນ຺ນຘາຕຸໂຍ, ຕທວິນິພ຺ຠຸຕ຺ຕາ ຈ ເສສາ ຣູປຘມ຺ມາ, ຕໍສມຸຏ຺ຐາປກໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຈ ເສສາ ອຣູປຘມ຺ມາຕິ ເອເຕ ຣູປາຣູປຘມ຺ມາ. ຕໂຕ ປຣໍ ອຕິຫຣຓວີຕິຫຣຓາທີສຸ ອຎ຺ຎໍ ປກາຣໍ ນ ສມ຺ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອນິຈ຺ຈາ. ຍຎ຺ຈ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ. ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕທນຕ຺ຕາຕິ ເອວໍ ສພ຺ພາກາຣປຣິປູຣໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣນ຺ໂຕວ ຄຈ຺ຉຕິ. ອຕ຺ຖກາມາ ຫິ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ທສປິ ວີສມ຺ປິ ຕິໍສມ຺ປິ ຈຕ຺ຕາລີສມ຺ປິ ປຎ຺ຎາສມ຺ປິ ສຏ຺ຐິປິ ສຕ຺ຕຕິປິ ສຕມ຺ປິ ເອກໂຕ ວສນ຺ຕາ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ຕິ – ‘‘ອາວຸໂສ, ຕຸມ຺ເຫ ນ ອິຓຏ຺ຐາ, ນ ຠຍຏ຺ຐາ, ນ ຊີວິກາປກຕາ ປພ຺ພຊິຕາ; ທຸກ຺ຂາ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາມາ ປເນຕ຺ຖ ປພ຺ພຊິຕາ. ຕສ຺ມາ ຄມເນ ອຸປ຺ປນ຺ນກິເລສໍ ຄມເນເຍວ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫຖ, ຐາເນ ນິສຊ຺ຊາຍ, ສຍເນ ອຸປ຺ປນ຺ນກິເລສໍ ຄມເນເຍວ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ. ເຕ ເອວໍ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂາຈາຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ອຑ຺ຒອຸສຠອຸສຠອຑ຺ຒຄາວຸຕຄາວຸຕນ຺ຕເຣສຸ ປາສາຓາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕາຍ ສຎ຺ຎາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣນ຺ຕາວ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ສເຈ ກສ຺ສຈິ ຄມເນ ກິເລໂສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ນໍ ນິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຖາ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຕິຏ຺ຐຕິ. ອຖສ຺ສ ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ຕິຏ຺ຐຕິ. ໂສ – ‘‘ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ຕຸຍ຺ຫໍ ອຸປ຺ປນ຺ນວິຕກ຺ກໍ ຊານາຕິ, ອນນຸຈ຺ຉວິກໍ ເຕ ເອຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ປຏິໂຈເທຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ອຣິຍຠູມິໍ ໂອກ຺ກມຕິ. ຕຖາ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ນິສີທຕິ. ອຖສ຺ສ ປຈ຺ຉໂຕ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ນິສີທຕີຕິ ໂສເຍວ ນໂຍ. ອຣິຍຠູມິ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕປິ ຕໍ ກິເລສໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິກໂຣນ຺ໂຕວ ຄຈ຺ຉຕິ. ນ ກມ຺ມຏ຺ຐານວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ປາທໍ ອຸທ຺ຘຣຕິ. ອຸທ຺ຘຣຕິ ເຈ, ປຏິນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ປຸຣິມປ຺ປເທສໍເຍວ ເອຕິ ສີຫຬທີເປ ອາລິນ຺ທກວາສີ ມຫາຜຸສ຺ສເທວຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ.

ໂສ ກິຣ ເອກູນວີສຕິ ວສ຺ສານິ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ປູເຣນ຺ໂຕ ເອວ ວິຫາສິ. ມນຸສ຺ສາປິ ສຸທໍ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ກສນ຺ຕາ ຈ ວປນ຺ຕາ ຈ ມທ຺ທນ຺ຕາ ຈ ກມ຺ມານິ ກໂຣນ຺ຕາ ເຖຣໍ ຕຖາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ – ‘‘ອຍໍ ເຖໂຣ ປຸນປ຺ປຸນໍ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ມຄ຺ຄມູຬ຺ໂຫ, ອຸທາຫຸ ກິຎ຺ຈິ ປມຸຏ຺ໂຐ’’ຕິ ສມຸລ຺ລປນ຺ຕິ. ໂສ ຕໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານຍຸຕ຺ເຕເນວ ຈິຕ຺ເຕນ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວີສຕິວສ຺ສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕທິວເສ ຈສ຺ສ ຈງ຺ກມນໂກຏິຍໍ ອຘິວຕ຺ຖາ ເທວຕາ ອງ຺ຄຸລີຫິ ທີປໍ ອຸຊ຺ຊາເລຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສິ. ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ມຫາຣາຊາໂນ ສກ຺ໂກ ຈ ເທວານມິນ຺ໂທ, ພ຺ຣຫ຺ມາ ຈ ສຫມ຺ປຕິ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອາຄມໍສຸ. ຕຎ຺ຈ ໂອຠາສໍ ທິສ຺ວາ ວນວາສີ ມຫາຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ຕໍ ທຸຕິຍທິວເສ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ຣຕ຺ຕິຠາເຄ ອາຍສ຺ມໂຕ ສນ຺ຕິເກ ໂອຠາໂສ ອໂຫສິ, ກິໍ ໂສ ໂອຠາໂສ’’ຕິ? ເຖໂຣ ວິກ຺ເຂປໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ໂອຠາໂສ ນາມ ທີໂປຠາໂສປິ ໂຫຕິ, ມຓິໂອຠາໂສປີ’’ຕິ ເອວມາທິໍ ອາຫ. ໂສ ‘‘ປຏິຈ຺ຉາເທຖ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິ ນິພທ຺ໂຘ ‘‘ອາມາ’’ຕິ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ອາໂຣເຈສິ.

ກາຬວລ຺ລິມຓ຺ຑປວາສີ ມຫານາຄຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ ຈ. ໂສປິ ກິຣ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ປູເຣນ຺ໂຕ ‘‘ປຐມໍ ຕາວ ຠຄວໂຕ ມຫາປຘານໍ ປູເຊມີ’’ຕິ ສຕ຺ຕ ວສ຺ສານິ ຐານຈງ຺ກມເມວ ອຘິຏ຺ຐາສິ. ປຸນ ໂສຬສ ວສ຺ສານິ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເອວໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານຍຸຕ຺ເຕເນວ ຈິຕ຺ເຕນ ປາທໍ ອຸທ຺ຘຣນ຺ໂຕ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ອຸທ຺ຘເຏ ປນ ປຏິນິວຕ຺ຕນ຺ໂຕ ຄາມສມີປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ‘‘ຄາວີ ນຸ ປພ຺ພຊິໂຕ ນູ’’ຕິ ອາສງ຺ກນີຍປ຺ປເທເສ ຐຕ຺ວາ, ສງ຺ຆາຏິໍ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ຄາມທ຺ວາຣໍ ປຕ຺ວາ, ກຈ຺ຉກນ຺ຕຣໂຕ ອຸທກໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ຄຓ຺ຑູສໍ ກຕ຺ວາ ຄາມໍ ປວິສຕິ ‘‘ຠິກ຺ຂໍ ທາຕຸໍ ວາ ວນ຺ທິຕຸໍ ວາ ອຸປຄເຕ ມນຸສ຺ເສ ‘ທີຆາຍຸກາ ໂຫຖາ’ຕິ ວຈນມຕ຺ເຕນປິ ມາ ເມ ກມ຺ມຏ຺ຐານວິກ຺ເຂໂປ ອໂຫສີ’’ຕິ ສເຈ ປນ ‘‘ອຊ຺ຊ, ຠນ຺ເຕ, ກິໍ ສຕ຺ຕມີ, ອຸທາຫຸ ອຏ຺ຐມີ’’ຕິ ທິວສໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອຸທກໍ ຄິລິຕ຺ວາ ອາໂຣເຈຕິ. ສເຈ ທິວສປຸຈ຺ຉກາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ນິກ຺ຂມນເວລາຍໍ ຄາມທ຺ວາເຣ ນິຏ຺ຐຸຠິຕ຺ວາວ ຍາຕິ.

ສີຫຬທີເປເຍວ ກລມ຺ພຕິຕ຺ຖວິຫາເຣ ວສ຺ສູປຄຕາ ປຎ຺ຎາສຠິກ຺ຂູ ວິຍ ຈ. ເຕ ກິຣ ວສ຺ສູປນາຍິກອຸໂປສຖທິວເສ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ອກໍສຸ – ‘‘ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນາລປິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ຄາມຎ຺ຈ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສນ຺ຕາ ຄາມທ຺ວາເຣ ອຸທກຄຓ຺ຑູສໍ ກຕ຺ວາ ປວິສິໍສຸ, ທິວເສ ປຸຈ຺ຉິເຕ ອຸທກໍ ຄິລິຕ຺ວາ ອາໂຣເຈສຸໍ, ອປຸຈ຺ຉິເຕ ຄາມທ຺ວາເຣ ນິຏ຺ຐຸຠິຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ອາຄມໍສຸ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສາ ນິຏ຺ຐຸຠນຏ຺ຐານໍ ທິສ຺ວາ ຊານິໍສຸ ‘‘ອຊ຺ຊ ເອໂກ ອາຄໂຕ, ອຊ຺ຊ ທ຺ເວ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ຈິນ຺ເຕສຸໍ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ເອເຕ ອມ຺ເຫເຫວ ສທ຺ຘິໍ ນ ສລ຺ລປນ຺ຕິ, ອຸທາຫຸ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມ຺ປິ? ຍທິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມ຺ປິ ນ ສລ຺ລປນ຺ຕິ, ອທ຺ຘາ ວິວາທຊາຕາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ, ຫນ຺ທ ເນສໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຂມາເປສ຺ສາມາ’’ຕິ ສພ຺ເພ ວິຫາຣໍ ອຄມໍສຸ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາສຠິກ຺ຂູສຸ ວສ຺ສໍ ອຸປຄເຕສຸ ທ຺ເວ ຠິກ຺ຂູ ເອໂກກາເສ ນາທ຺ທສໍສຸ. ຕໂຕ ໂຍ ເຕສຸ ຈກ຺ຂຸມາ ປຸຣິໂສ, ໂສ ເອວມາຫ – ‘‘ນ, ໂຠ, ກລຫກາຣການໍ ວສໂນກາໂສ ອີທິໂສ ໂຫຕິ, ສຸສມ຺ມຏ຺ຐໍ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ໂພຘິຍງ຺ຄຓໍ, ສຸນິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ສມ຺ມຊ຺ຊນິໂຍ, ສູປຏ຺ຐປິຕໍ ປານີຍປຣິໂຠຊນີຍ’’ນ຺ຕິ. ເຕ ຕໂຕວ ນິວຕ຺ຕາ. ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອນ຺ໂຕເຕມາເສເຍວ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ມຫາປວາຣຓາຍ ວິສຸທ຺ຘິປວາຣຓໍ ປວາເຣສຸໍ.

ເອວໍ ກາຬວລ຺ລິມຓ຺ຑປວາສີ ມຫານາຄຕ຺ເຖໂຣ ວິຍ ກລມ຺ພຕິຕ຺ຖວິຫາເຣ ວສ຺ສູປຄຕຠິກ຺ຂູ ວິຍ ຈ ກມ຺ມຏ຺ຐານຍຸຕ຺ເຕເນວ ຈິຕ຺ເຕນ ປາທໍ ອຸທ຺ຘຣນ຺ໂຕ ຄາມສມີປໍ ປຕ຺ວາ, ອຸທກຄຓ຺ຑູສໍ ກຕ຺ວາ, ວີຖິໂຍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ, ຍຕ຺ຖ ສຸຣາໂສຓ຺ຑຘຸຕ຺ຕາທໂຍ ກລຫກາຣກາ ຈຓ຺ຑຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທໂຍ ວາ ນຕ຺ຖິ, ຕໍ ວີຖິໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣມາໂນ ນ ຕຸຣິຕຕຸຣິໂຕ ວິຍ ຊເວນ ຄຈ຺ຉຕິ, ຊວນປິຓ຺ຑປາຕິກຘຸຕງ຺ຄໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ວິສມຠູມິຠາຄປ຺ປຕ຺ຕໍ ປນ ອຸທກຠຣິຕສກຏມິວ ນິຈ຺ຈໂລວ ຫຸຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ. ອນຸຆຣໍ ປວິຏ຺ໂຐ ຈ ທາຕຸກາມໍ ອທາຕຸກາມໍ ວາ ສລ຺ລກ຺ເຂຕຸໍ ຕທນຸຣູປໍ ກາລໍ ອາຄເມນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ປຕິຣູເປ ໂອກາເສ ນິສີທິຕ຺ວາ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອາຫາເຣ ປຏິກູລສຎ຺ຎໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ, ອກ຺ຂພ຺ຠຎ຺ຊນວຓາເລປນປຸຕ຺ຕມໍສູປມາວເສນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ອາຫາຣໍ ອາຫາເຣຕິ, ເນວ ທວາຍ ນ ມທາຍ…ເປ… ຠຸຕ຺ຕາວີ ຈ ອຸທກກິຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ, ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ຠຕ຺ຕກິລມຖໍ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ເຠຕ຺ວາ, ຍຖາ ປຸເຣ ຠຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ປຈ຺ຉາ ຠຕ຺ຕໍ ປຸຣິມຍາມໍ ປຈ຺ຉິມຍາມຎ຺ຈ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກໂຣຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຫຣຕິ ເຈວ ປຈ຺ຈາຫຣຕິ ຈາຕິ. ເອວເມຕໍ ຫຣຓປຈ຺ຈາຫຣຓໍ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ເອຕໍ ປູເຣນ຺ໂຕ ຍທິ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ປຐມວເຍ ເອວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓາຕິ. ໂນ ເຈ ປຐມວເຍ ປາປຸຓາຕິ, ອຖ ມຊ຺ຌິມວເຍ ປາປຸຓາຕິ. ໂນ ເຈ ມຊ຺ຌິມວເຍ ປາປຸຓາຕິ, ອຖ ມຣຓສມເຍ ປາປຸຓາຕິ. ໂນ ເຈ ມຣຓສມເຍ ປາປຸຓາຕິ, ອຖ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ປາປຸຓາຕິ. ໂນ ເຈ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ປາປຸຓາຕິ, ອຖ ປຈ຺ເຈກສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຕິ. ໂນ ເຈ ປຈ຺ເຈກສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຕິ, ອຖ ພຸທ຺ຘານໍ ສນ຺ຕິເກ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ໂຎ ໂຫຕິ; ເສຍ຺ຍຖາປິ – ເຖໂຣ ພາຫິໂຍ, ມຫາປຎ຺ໂຎ ວາ ໂຫຕິ; ເສຍ຺ຍຖາປິ ເຖໂຣ ສາຣິປຸຕ຺ໂຕ.

ອຍໍ ປນ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ໂຕ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ, ອາຣຎ຺ຎິໂກ ຫຸຕ຺ວາ, ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ເອຕໍ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ, ກາລໍ ກຕ຺ວາ, ກາມາວຈຣເທວໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ຕໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ອຄ຺ຄມເຫສິຍາ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອຄ຺ຄເຫສິ. ກຸສລາ ອິຕ຺ຖິໂຍ ຕທເຫວ ຄພ຺ຠສຓ຺ຐານໍ ຊານນ຺ຕິ, ສາ ຈ ຕາສມຎ຺ຎຕຣາ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຄພ຺ຠປຕິຏ຺ຐານໍ ຣຎ຺ໂຎ ນິເວເທສິ. ຘມ຺ມຕາ ເອສາ, ຍໍ ປຸຎ຺ຎວນ຺ເຕ ສຕ຺ເຕ ຄພ຺ເຠ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ມາຕຸຄາໂມ ຄພ຺ຠປຣິຫາຣໍ ລຠຕິ. ຕສ຺ມາ ຣາຊາ ຕສ຺ສາ ຄພ຺ຠປຣິຫາຣໍ ອທາສິ. ສາ ຕໂຕ ປຠຸຕິ ນາຈ຺ຈຸຓ຺ຫໍ ກິຎ຺ຈິ ອຊ຺ໂຌຫຣິຕຸໍ ລຠຕິ, ນາຕິສີຕໍ, ນາຕິອມ຺ພິລໍ, ນາຕິໂລຓໍ, ນາຕິກຏຸກໍ, ນາຕິຕິຕ຺ຕກໍ. ອຈ຺ຈຸຓ຺ເຫ ຫິ ມາຕຣາ ອຊ຺ໂຌຫເຏ ຄພ຺ຠສ຺ສ ໂລຫກຸມ຺ຠິວາໂສ ວິຍ ໂຫຕິ, ອຕິສີເຕ ໂລກນ຺ຕຣິກວາໂສ ວິຍ, ອຈ຺ຈມ຺ພິລໂລຓກຏຸກຕິຕ຺ຕເກສຸ ຠຸຕ຺ເຕສຸ ສຕ຺ເຖນ ຜາເລຕ຺ວາ ອມ຺ພິລາທີຫິ ສິຕ຺ຕານິ ວິຍ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກສ຺ສ ອງ຺ຄານິ ຕິພ຺ພເວທນານິ ໂຫນ຺ຕິ. ອຕິຈງ຺ກມນຏ຺ຐານນິສຊ຺ຊາສຍນໂຕປິ ນໍ ນິວາເຣນ຺ຕິ – ‘‘ກຸຈ຺ຉິຄຕສ຺ສ ສຎ຺ຈລນທຸກ຺ຂໍ ມາ ອໂຫສີ’’ຕິ. ມຸທຸກຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖຕາຍ ຠູມິຍໍ ຈງ຺ກມນາທີນິ ມຕ຺ຕາຍ ກາຕຸໍ ລຠຕິ, ວຓ຺ຓຄນ຺ຘາທິສມ຺ປນ຺ນໍ ສາທຸສປ຺ປາຍໍ ອນ຺ນປານໍ ລຠຕິ. ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາວ ນໍ ຈງ຺ກມາເປນ຺ຕິ, ນິສີທາເປນ຺ຕິ, ວຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິ.

ສາ ເອວໍ ປຣິຫຣິຍມານາ ຄພ຺ຠປຣິປາກກາເລ ສູຕິຆຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ປຸຕ຺ຕໍ ວິຊາຍິ ປກ຺ກເຕລມທ຺ທິຕມໂນສິລາປິຓ຺ຑິສທິສໍ ຘຎ຺ຎປຸຎ຺ຎລກ຺ຂຓູເປຕໍ. ຕໂຕ ນໍ ປຎ຺ຈມທິວເສ ອລງ຺ກຕປ຺ປຏິຍຕ຺ຕໍ ຣຎ຺ໂຎ ທສ຺ເສສຸໍ, ຣາຊາ ຕຸຏ຺ໂຐ ຉສຏ຺ຐິຍາ ຘາຕີຫິ ອຸປຏ຺ຐາເປສິ. ໂສ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕີຫິ ວຑ຺ຒມາໂນ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປາປຸຓິ. ຕໍ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກເມວ ສມານໍ ຣາຊາ ຣຊ຺ເຊ ອຠິສິຎ຺ຈິ, ວິວິຘນາຏການິ ຈສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາເປສິ. ອຠິສິຕ຺ໂຕ ຣາຊປຸຕ຺ໂຕ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສິ ນາເມນ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ ສກລຊມ຺ພຸທີເປ ວີສຕິຍາ ນຄຣສຫສ຺ເສສຸ. ຊມ຺ພຸທີເປ ຫິ ປຸພ຺ເພ ຈຕຸຣາສີຕິ ນຄຣສຫສ຺ສານິ ອເຫສຸໍ. ຕານິ ປຣິຫາຍນ຺ຕານິ ສຏ຺ຐິ ອເຫສຸໍ, ຕໂຕ ປຣິຫາຍນ຺ຕານິ ຈຕ຺ຕາລີສໍ, ສພ຺ພປຣິຫາຍນກາເລ ປນ ວີສຕິ ໂຫນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ ສພ຺ພປຣິຫາຍນກາເລ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ເຕນສ຺ສ ວີສຕິ ນຄຣສຫສ຺ສານິ ອເຫສຸໍ, ວີສຕິ ປາສາທສຫສ຺ສານິ, ວີສຕິ ຫຕ຺ຖິສຫສ຺ສານິ, ວີສຕິ ອສ຺ສສຫສ຺ສານິ, ວີສຕິ ຣຖສຫສ຺ສານິ, ວີສຕິ ປຕ຺ຕິສຫສ຺ສານິ, ວີສຕິ ອິຕ຺ຖິສຫສ຺ສານິ – ໂອໂຣຘາ ຈ ນາຏກິຕ຺ຖິໂຍ ຈ, ວີສຕິ ອມຈ຺ຈສຫສ຺ສານິ. ໂສ ມຫາຣຊ຺ຊໍ ກາຣຍມາໂນ ເອວ ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ, ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສິ. ຍສ຺ມາ ປນ ອຠິສິຕ຺ຕຣຎ຺ຎາ ນາມ ອວສ຺ສໍ ອຏ຺ຏກຣເຓ ນິສີທິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ເອກທິວສໍ ປເຄວ ປາຕຣາສໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ວິນິຈ຺ຉຍຏ຺ຐາເນ ນິສີທິ. ຕຕ຺ຖ ອຸຈ຺ຈາສທ຺ທມຫາສທ຺ທໍ ອກໍສຸ. ໂສ ‘‘ອຍໍ ສທ຺ໂທ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ອຸປກ຺ກິເລໂສ’’ຕິ ປາສາທຕລໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ‘‘ສມາປຕ຺ຕິໍ ອປ຺ເປມີ’’ຕິ ນິສິນ຺ໂນ ນາສກ຺ຂິ ອປ຺ເປຕຸໍ, ຣຊ຺ຊວິກ຺ເຂເປນ ສມາປຕ຺ຕິ ປຣິຫີນາ. ຕໂຕ ຈິນ຺ເຕສິ ‘‘ກິໍ ຣຊ຺ຊໍ ວຣໍ, ອຸທາຫຸ ສມຓຘມ຺ໂມ’’ຕິ. ຕໂຕ ‘‘ຣຊ຺ຊສຸຂໍ ປຣິຕ຺ຕໍ ອເນກາທີນວໍ, ສມຓຘມ຺ມສຸຂໍ ປນ ວິປຸລມເນການິສໍສໍ ອຸຕ຺ຕມປຸຣິສເສວິຕຎ຺ຈາ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອມຈ຺ຈໍ ອາຓາເປສິ – ‘‘ອິມໍ ຣຊ຺ຊໍ ຘມ຺ເມນ ສເມນ ອນຸສາສ, ມາ ໂຂ ອຘມ຺ມກາຣໍ ອກາສີ’’ຕິ ສພ຺ພໍ ນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາ ປາສາທໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ສມາປຕ຺ຕິສຸເຂນ ວິຫຣຕິ, ນ ໂກຈິ ອຸປສງ຺ກມິຕຸໍ ລຠຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ມຸຂໂຘວນທນ຺ຕກຏ຺ຐທາຍກຠຕ຺ຕນີຫາຣກາທີຫິ.

ຕໂຕ ອທ຺ຘມາສມຕ຺ເຕ ວີຕິກ຺ກນ຺ເຕ ມເຫສີ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ຣາຊາ ອຸຍ຺ຍານຄມນພລທສ຺ສນນາຏກາທີສຸ ກຕ຺ຖຈິ ນ ທິສ຺ສຕິ, ກຸຫິໍ ຄໂຕ’’ຕິ? ຕສ຺ສາ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ສາ ອມຈ຺ຈສ຺ສ ປາເຫສິ ‘‘ຣຊ຺ເຊ ປຏິຈ຺ຉິເຕ ອຫມ຺ປິ ປຏິຈ຺ຉິຕາ ໂຫມິ, ເອຕຸ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ສໍວາສໍ ກປ຺ເປຕູ’’ຕິ. ໂສ ອຸໂຠ ກຓ຺ເຓ ຖເກຕ຺ວາ ‘‘ອສວນີຍເມຕ’’ນ຺ຕິ ປຏິກ຺ຂິປິ. ສາ ປຸນປິ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ເປເສຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຉມານໍ ຕຊ຺ຊາເປສິ – ‘‘ຍທິ ນ ກໂຣສິ, ຐານາປິ ເຕ ຈາເວມິ, ຊີວິຕາປິ ໂວໂຣເປມີ’’ຕິ. ໂສ ຠີໂຕ ‘‘ມາຕຸຄາໂມ ນາມ ທຬ຺ຫນິຈ຺ຉໂຍ, ກທາຈິ ເອວມ຺ປິ ກາຣາເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ເອກທິວສໍ ຣໂຫ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ສິຣິສຍເນ ສໍວາສໍ ກປ຺ເປສິ. ສາ ປຸຎ຺ຎວຕີ ສຸຂສມ຺ຜສ຺ສາ. ໂສ ຕສ຺ສາ ສມ຺ຜສ຺ສຣາເຄນ ຣຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ອຠິກ຺ຂຓໍ ສງ຺ກິຕສງ຺ກິໂຕວ ອຄມາສິ. ອນຸກ຺ກເມນ ອຕ຺ຕໂນ ຆຣສາມິໂກ ວິຍ ນິພ຺ພິສງ຺ໂກ ປວິສິຕຸມາຣທ຺ໂຘ.

ຕໂຕ ຣາຊມນຸສ຺ສາ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຣາຊາ ນ ສທ຺ທຫຕິ. ທຸຕິຍມ຺ປິ ຕຕິຍມ຺ປິ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຕໂຕ ນິລີໂນ ສຍເມວ ທິສ຺ວາ ສພ຺ພາມຈ຺ເຈ ສນ຺ນິປາຕາເປຕ຺ວາ ອາໂຣເຈສິ. ເຕ – ‘‘ອຍໍ ຣາຊາປຣາຘິໂກ ຫຕ຺ຖຈ຺ເຉທໍ ອຣຫຕິ, ປາທຈ຺ເຉທໍ ອຣຫຕີ’’ຕິ ຍາວ ສູເລ ອຸຕ຺ຕາສນໍ, ຕາວ ສພ຺ພກມ຺ມກາຣຓານິ ນິທ຺ທິສິໍສຸ. ຣາຊາ – ‘‘ເອຕສ຺ສ ວຘພນ຺ຘນຕາຬເນ ມຍ຺ຫໍ ວິຫິໍສາ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຊີວິຕາ ໂວໂຣປເນ ປາຓາຕິປາໂຕ ຠເວຍ຺ຍ, ຘນຫຣເຓ ອທິນ຺ນາທານໍ, ອລໍ ເອວຣູເປຫິ ກເຕຫິ, ອິມໍ ມມ ຣຊ຺ຊາ ນິກ຺ກຑ຺ຒຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອມຈ຺ຈາ ຕໍ ນິພ຺ພິສຍໍ ອກໍສຸ. ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ຘນສາຣຎ຺ຈ ປຸຕ຺ຕທາຣຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣວິສຍໍ ອຄມາສິ. ຕຕ຺ຖ ຣາຊາ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ອາຄໂຕສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ເທວ, ອິຈ຺ຉາມິ ຕໍ ອຸປຏ຺ຐາຕຸ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ຕໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິ. ອມຈ຺ໂຈ ກຕິປາຫຈ຺ຈເຍນ ລທ຺ຘວິສ຺ສາໂສ ຕໍ ຣາຊານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ມຫາຣາຊ, ອມກ຺ຂິກມຘຸໍ ປສ຺ສາມິ, ຕໍ ຂາທນ຺ໂຕ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ຣາຊາ ‘‘ກິໍ ເອຕໍ ອຸປ຺ປຓ຺ເຑຕຸກາໂມ ຠຓຕີ’’ຕິ ນ ສຸຓາຕິ. ໂສ ອນ຺ຕຣໍ ລຠິຕ຺ວາ ປຸນປິ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ວຓ຺ເຓຕ຺ວາ ອາໂຣເຈສິ. ຣາຊາ ‘‘ກິໍ ເອຕ’’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ພາຣາຓສິຣຊ຺ຊໍ, ເທວາ’’ຕິ. ຣາຊາ ‘‘ມໍ ເນຕ຺ວາ ມາເຣຕຸກາໂມສີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ‘‘ມາ, ເທວ, ເອວໍ ອວຈ, ຍທິ ນ ສທ຺ທຫສິ, ມນຸສ຺ເສ ເປເສຫີ’’ຕິ. ໂສ ມນຸສ຺ເສ ເປເສສິ. ເຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ໂຄປຸຣໍ ຂຓິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ສຍນຆເຣ ອຸຏ຺ຐຫິໍສຸ.

ຣາຊາ ທິສ຺ວາ ‘‘ກິສ຺ສ ອາຄຕາຕ຺ຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ໂຈຣາ ມຍໍ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ຣາຊາ ເຕສໍ ຘນໍ ທາເປຕ຺ວາ ‘‘ມາ ປຸນ ເອວມກຕ຺ຖາ’’ຕິ ໂອວທິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສິ. ເຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈສຸໍ. ໂສ ປຸນປິ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຕເຖວ ວີມໍສິຕ຺ວາ ‘‘ສີລວາ ຣາຊາ’’ຕິ ຈຕຸຣງ຺ຄິນິໍ ເສນໍ ສນ຺ນຍ຺ຫິຕ຺ວາ ສີມນ຺ຕເຣ ເອກໍ ນຄຣໍ ອຸປຄມ຺ມ ຕຕ຺ຖ ອມຈ຺ຈສ຺ສ ປາເຫສິ ‘‘ນຄຣໍ ວາ ເມ ເທຫິ ຍຸທ຺ຘໍ ວາ’’ຕິ. ໂສ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕສ຺ສ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣຈາເປສິ ‘‘ອາຓາເປຕຸ ເທໂວ ກິໍ ຍຸຊ຺ຌາມິ, ອຸທາຫຸ ນຄຣໍ ເທມີ’’ຕິ. ຣາຊາ ‘‘ນ ຍຸຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ, ນຄຣໍ ທຕ຺ວາ ອິຘາຄຈ຺ຉາ’’ຕິ ເປເສສິ. ໂສ ຕຖາ ອກາສິ. ປຏິຣາຊາປິ ຕໍ ນຄຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອວເສສນຄເຣສຸປິ ຕເຖວ ທູຕໍ ປາເຫສິ. ເຕປິ ອມຈ຺ຈາ ຕເຖວ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕສ຺ສ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ເຕນ ‘‘ນ ຍຸຊ຺ຌິຕພ຺ພໍ, ອິຘາຄນ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ພາຣາຓສິໍ ອາຄມໍສຸ.

ຕໂຕ ອມຈ຺ຈາ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ຕໍ ອາຫໍສຸ – ‘‘ມຫາຣາຊ, ເຕນ ສຫ ຍຸຊ຺ຌາມາ’’ຕິ. ຣາຊາ – ‘‘ມມ ປາຓາຕິປາໂຕ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວາເຣສິ. ອມຈ຺ຈາ – ‘‘ມຍໍ, ມຫາຣາຊ, ຕໍ ຊີວຄ຺ຄາຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອິເຘວ ອາເນສ຺ສາມາ’’ຕິ ນານາອຸປາເຍຫິ ຣາຊານໍ ສຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ‘‘ເອຫິ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ຄນ຺ຕຸໍ ອາຣທ຺ຘາ. ຣາຊາ ‘‘ສເຈ ສຕ຺ຕມາຣຓປ຺ປຫຣຓວິລຸມ຺ປນກມ຺ມໍ ນ ກໂຣຖ, ຄຈ຺ຉາມີ’’ຕິ ຠຓຕິ. ອມຈ຺ຈາ ‘‘ນ, ເທວ, ກໂຣມ, ຠຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປລາເປມາ’’ຕິ ຈຕຸຣງ຺ຄິນິໍ ເສນໍ ສນ຺ນຍ຺ຫິຕ຺ວາ ຆເຏສຸ ທີເປ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິໍ ຄຈ຺ຉິໍສຸ. ປຏິຣາຊາ ຕໍ ທິວສໍ ພາຣາຓສິສມີເປ ນຄຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອິທານິ ກິນ຺ຕິ ຣຕ຺ຕິໍ ສນ຺ນາຫໍ ໂມຈາເປຕ຺ວາ ປມຕ຺ໂຕ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມິ ສທ຺ຘິໍ ພລກາເຍນ. ຕໂຕ ອມຈ຺ຈາ ພາຣາຓສິຣາຊານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຏິຣຎ຺ໂຎ ຂນ຺ຘາວາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສພ຺ພຆເຏຫິ ທີເປ ນິຫຣາເປຕ຺ວາ ເອກປຊ຺ໂຊຕາຍ ເສນາຍ ສທ຺ທໍ ອກໍສຸ. ປຏິຣຎ຺ໂຎ ອມຈ຺ໂຈ ມຫາພລໍ ທິສ຺ວາ ຠີໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຣາຊານໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ອຸຏ຺ເຐຫິ ອມກ຺ຂິກມຘຸໍ ຂາທາຫີ’’ຕິ ມຫາສທ຺ທໍ ອກາສິ. ຕຖາ ທຸຕິໂຍປິ, ຕຕິໂຍປິ. ປຏິຣາຊາ ເຕນ ສທ຺ເທນ ປຏິພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຠຍໍ ສນ຺ຕາສໍ ອາປຊ຺ຊິ. ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິສຕານິ ປວຕ຺ຕິໍສຸ. ໂສ ‘‘ປຣວຈນໍ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ ອມິຕ຺ຕຫຕ຺ຖໍ ປຕ຺ໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ຕໍ ຕໍ ວິປ຺ປລປິຕ຺ວາ ທຸຕິຍທິວເສ ‘‘ຘມ຺ມິໂກ ຣາຊາ, ອຸປໂຣຘໍ ນ ກເຣຍ຺ຍ, ຄນ຺ຕ຺ວາ ຂມາເປມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຊຓ຺ຓຸເກຫິ ປຕິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ‘‘ຂມ, ມຫາຣາຊ, ມຍ຺ຫໍ ອປຣາຘ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຣາຊາ ຕໍ ໂອວທິຕ຺ວາ ‘‘ອຸຏ຺ເຐຫິ, ຂມາມິ ເຕ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ຣຎ຺ຎາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ເຕເຍວ ປຣມສ຺ສາສປ຺ປຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ, ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ສມີເປເຍວ ຊນປເທ ຣຊ຺ຊໍ ລຠິ. ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສຫາຍກາ ອເຫສຸໍ.

ອຖ ພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ ທ຺ເວປິ ເສນາ ສມ຺ໂມທມານາ ເອກໂຕ ຐິຕາ ທິສ຺ວາ ‘‘ມເມກສ຺ສ ຈິຕ຺ຕານຸຣກ຺ຂຓາຍ ອສ຺ມິໍ ຊນກາເຍ ຂຸທ຺ທກມກ຺ຂິກາຍ ປິວນມຕ຺ຕມ຺ປິ ໂລຫິຕພິນ຺ທຸ ນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ. ອໂຫ ສາຘຸ, ອໂຫ ສຸຏ຺ຐຸ, ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ສຸຂິຕາ ໂຫນ຺ຕຸ, ອເວຣາ ໂຫນ຺ຕຸ, ອພ຺ຍາປຊ຺ຌາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິ ເມຕ຺ຕາຌານໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ, ຕເທວ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ, ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ, ປຈ຺ເຈກໂພຘິຎາຓໍ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ, ສຍມ຺ຠຸຕໍ ປາປຸຓິ. ຕໍ ມຄ຺ຄສຸເຂນ ຜລສຸເຂນ ສຸຂິຕໍ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ເຘ ນິສິນ຺ນໍ ອມຈ຺ຈາ ປຓິປາຕໍ ກຕ຺ວາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ຍານກາໂລ, ມຫາຣາຊ, ວິຊິຕພລກາຍສ຺ສ ສກ຺ກາໂຣ ກາຕພ຺ໂພ, ປຣາຊິຕພລກາຍສ຺ສ ຠຕ຺ຕປຣິພ຺ພໂຍ ທາຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ໂສ ອາຫ – ‘‘ນາຫໍ, ຠເຓ, ຣາຊາ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ນາມາຫ’’ນ຺ຕິ. ກິໍ ເທໂວ ຠຓຕິ, ນ ເອທິສາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ກີທິສາ, ຠເຓ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາຕິ? ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ນາມ ທ຺ວງ຺ຄຸລເກສມສ຺ສຸ ອຏ຺ຐປຣິກ຺ຂາຣຍຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕີຕິ. ໂສ ທກ຺ຂິຓຫຕ຺ເຖນ ສີສໍ ປຣາມສິ, ຕາວເທວ ຄິຫິລິງ຺ຄໍ ອນ຺ຕຣຘາຍິ, ປພ຺ພຊິຕເວໂສ ປາຕຸຣໂຫສິ, ທ຺ວງ຺ຄຸລເກສມສ຺ສຸ ອຏ຺ຐປຣິກ຺ຂາຣສມນ຺ນາຄໂຕ ວສ຺ສສຕິກຕ຺ເຖຣສທິໂສ ອໂຫສິ. ໂສ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ຘໂຕ ເວຫາສໍ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ປທຸມປຸປ຺ເຜ ນິສີທິ. ອມຈ຺ຈາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ກຖໍ ອຘິຄໂຕສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ. ໂສ ຍໂຕ ອສ຺ສ ເມຕ຺ຕາຌານກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອໂຫສິ, ຕຎ຺ຈ ວິປສ຺ສນໍ ວິປສ຺ສິຕ຺ວາ ອຘິຄໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອຸທານຄາຖຎ຺ຈ ພ຺ຍາກຣຓຄາຖຎ຺ຈ ອິມຎ຺ເຎວ ຄາຖໍ ອຠາສິ ‘‘ສພ຺ເພສຸ ຠູເຕສຸ ນິຘາຍ ທຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສພ຺ເພສູຕິ ອນວເສເສສຸ. ຠູເຕສູຕິ ສຕ຺ເຕສຸ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາຣໍ ປນ ຣຕນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ວກ຺ຂາມ. ນິຘາຍາຕິ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ທຓ຺ຑນ຺ຕິ ກາຍວຈີມໂນທຓ຺ຑໍ, ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕຎ຺ຫິ ທຓ຺ຑຍຕີຕິ ທຓ຺ໂຑ, ພາເຘຕິ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວໍ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈ. ປຫຣຓທຓ຺ໂຑ ເອວ ວາ ທຓ຺ໂຑ, ຕໍ ນິຘາຍາຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອວິເຫຐຍນ຺ຕິ ອວິເຫຐຍນ຺ໂຕ. ອຎ຺ຎຕຣມ຺ປີຕິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ເອກມ຺ປິ. ເຕສນ຺ຕິ ເຕສໍ ສພ຺ພຠູຕານໍ. ນ ປຸຕ຺ຕມິຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ຣໂຊ, ເຂຕ຺ຣໂຊ, ທິນ຺ນໂກ, ອນ຺ເຕວາສິໂກຕິ ອິເມສຸ ຈຕູສຸ ປຸຕ຺ເຕສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຸຕ຺ຕໍ ນ ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍ. ກຸໂຕ ສຫາຍນ຺ຕິ ສຫາຍໍ ປນ ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ ກຸໂຕ ເອວ ເອຕໍ.

ເອໂກຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາສງ຺ຂາເຕນ ເອໂກ, ອທຸຕິຍຏ຺ເຐນ ເອໂກ, ຕຓ຺ຫາປຫາເນນ ເອໂກ, ເອກນ຺ຕວິຄຕກິເລໂສຕິ ເອໂກ, ເອໂກ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ເອໂກ. ສມຓສຫສ຺ສສ຺ສາປິ ຫິ ມຊ຺ເຌ ວຕ຺ຕມາໂນ ຄິຫິສຎ຺ໂຎຊນສ຺ສ ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ເອໂກ – ເອວໍ ປພ຺ພຊ຺ຊາສງ຺ຂາເຕນ ເອໂກ. ເອໂກ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອໂກ ຄຈ຺ຉຕິ, ເອໂກ ນິສີທຕິ, ເອໂກ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຕິ, ເອໂກ ອິຣິຍຕິ ວຕ຺ຕຕີຕິ – ເອວໍ ອທຸຕິຍຏ຺ເຐນ ເອໂກ.

‘‘ຕຓ຺ຫາທຸຕິໂຍ ປຸຣິໂສ, ທີຆມທ຺ຘານສໍສຣໍ;

ອິຕ຺ຖຠາວຎ຺ຎຖາຠາວໍ, ສໍສາຣໍ ນາຕິວຕ຺ຕຕິ.

‘‘ເອວມາທີນວໍ ຎຕ຺ວາ, ຕຓ຺ຫໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມ຺ຠວໍ;

ວີຕຕຓ຺ໂຫ ອນາທາໂນ, ສໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ປຣິພ຺ພເຊ’’ຕິ. (ອິຕິວຸ. ໑໕, ໑໐໕; ມຫານິ. ໑໙໑; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນານຸຄີຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໑໐໗) –

ເອວໍ ຕຓ຺ຫາປຫານຏ຺ເຐນ ເອໂກ. ສພ຺ພກິເລສາສ຺ສ ປຫີນາ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຠາວໍກຕາ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາຕິ – ເອວໍ ເອກນ຺ຕວິຄຕກິເລໂສຕິ ເອໂກ. ອນາຈຣິຍໂກ ຫຸຕ຺ວາ ສຍມ຺ຠູ ສາມຎ຺ເຎວ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ – ເອວໍ ເອໂກ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ເອໂກ.

ຈເຣຕິ ຍາ ອິມາ ອຏ຺ຐ ຈຣິຍາໂຍ; ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຓິຘິສມ຺ປນ຺ນານໍ ຈຕູສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ອິຣິຍາປຖຈຣິຍາ, ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣານໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕເນສຸ ອາຍຕນຈຣິຍາ, ອປ຺ປມາທວິຫາຣີນໍ ຈຕູສຸ ສຕິປຏ຺ຐາເນສຸ ສຕິຈຣິຍາ, ອຘິຈິຕ຺ຕມນຸຍຸຕ຺ຕານໍ ຈຕູສຸ ຌາເນສຸ ສມາຘິຈຣິຍາ, ພຸທ຺ຘິສມ຺ປນ຺ນານໍ ຈຕູສຸ ອຣິຍສຈ຺ເຈສຸ ຎາຓຈຣິຍາ, ສມ຺ມາ ປຏິປນ຺ນານໍ ຈຕູສຸ ອຣິຍມຄ຺ເຄສຸ ມຄ຺ຄຈຣິຍາ, ອຘິຄຕປ຺ຜລານໍ ຈຕູສຸ ສາມຎ຺ຎຜເລສຸ ປຕ຺ຕິຈຣິຍາ, ຕິຓ຺ຓໍ ພຸທ຺ຘານໍ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ໂລກຕ຺ຖຈຣິຍາ, ຕຕ຺ຖ ປເທສໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສາວການນ຺ຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ຈຣິຍາຕິ ອຏ຺ຐ ຈຣິຍາໂຍ ອິຣິຍາປຖຈຣິຍາ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໙໗; ໓.໒໘) ວິຕ຺ຖາໂຣ. ຕາຫິ ຈຣິຍາຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຍາ ອິມາ ‘‘ອຘິມຸຈ຺ຈນ຺ໂຕ ສທ຺ຘາຍ ຈຣຕິ, ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ວີຣິເຍນ ຈຣຕິ, ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ສຕິຍາ ຈຣຕິ, ອວິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ສມາຘິນາ ຈຣຕິ, ປຊານນ຺ໂຕ ປຎ຺ຎາຍ ຈຣຕິ, ວິຊານນ຺ໂຕ ວິຎ຺ຎາເຓນ ຈຣຕິ, ເອວໍ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອາຍຕນ຺ຕີຕິ ອາຍຕນຈຣິຍາຍ ຈຣຕິ, ເອວໍ ປຏິປນ຺ໂນ ວິເສສມຘິຄຈ຺ຉຕີຕິ ວິເສສຈຣິຍາຍ ຈຣຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໙໗; ໓.໒໙) ເອວໍ ອປຣາປິ ອຏ຺ຐ ຈຣິຍາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕາຫິປິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປຕິ ເອຕ຺ຖ ຂຄ຺ຄວິສາຓໍ ນາມ ຂຄ຺ຄມິຄສິງ຺ຄໍ. ກປ຺ປສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ປກາສຍິສ຺ສາມ. ອິຘ ປນາຍໍ ‘‘ສຕ຺ຖຸກປ຺ເປນ ວຕ, ໂຠ, ກິຣ ສາວເກນ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ຕຍມານາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໖໐) ເອວມາທີສຸ ວິຍ ປຏິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປຕິ ຂຄ຺ຄວິສາຓສທິໂສຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ປທໂຕ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

ອຘິປ຺ປາຍານຸສນ຺ຘິໂຕ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ຍ຺ວາຍໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣ ທຓ຺ໂຑ ຠູເຕສຸ ປວຕ຺ຕິຍມາໂນ ອຫິໂຕ ໂຫຕິ, ຕໍ ເຕສຸ ອປ຺ປວຕ຺ຕເນນ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຠູຕາຍ ເມຕ຺ຕາຍ ປຣຫິຕູປສໍຫາເຣນ ຈ ສພ຺ເພສຸ ຠູເຕສຸ ນິຘາຍ ທຓ຺ຑໍ, ນິຫິຕທຓ຺ຑຕ຺ຕາ ເອວ ຈ. ຍຖາ ອນິຫິຕທຓ຺ຑາ ສຕ຺ຕາ ຠູຕານິ ທຓ຺ເຑນ ວາ ສຕ຺ເຖນ ວາ ປາຓິນາ ວາ ເລຑ຺ຑຸນາ ວາ ວິເຫຐຍນ຺ຕິ, ຕຖາ ອວິເຫຐຍໍ ອຎ຺ຎຕຣມ຺ປິ ເຕສໍ. ອິມໍ ເມຕ຺ຕາກມ຺ມຏ຺ຐານມາຄມ຺ມ ຍເທວ ຕຕ຺ຖ ເວທນາຄຕໍ ສຎ຺ຎາສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓຄຕໍ ຕຎ຺ຈ ຕທນຸສາເຣເນວ ຕທຎ຺ຎຎ຺ຈ ສງ຺ຂາຣຄຕໍ ວິປສ຺ສິຕ຺ວາ ອິມໍ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕມ຺ຫີຕິ ອຍໍ ຕາວ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຍໍ ປນ ອນຸສນ຺ຘິ – ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ເຕ ອມຈ຺ຈາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ອິທານິ, ຠນ຺ເຕ, ກຸຫິໍ ຄຈ຺ຉຖາ’’ຕິ? ຕໂຕ ເຕນ ‘‘ປຸພ຺ພປຈ຺ເຈກສມ຺ພຸທ຺ຘາ ກຕ຺ຖ ວສນ຺ຕີ’’ຕິ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຎຕ຺ວາ ‘‘ຄນ຺ຘມາທນປພ຺ພເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ປຸນາຫໍສຸ – ‘‘ອມ຺ເຫ ທານິ, ຠນ຺ເຕ, ປຊຫຖ, ນ ອິຈ຺ຉຖາ’’ຕິ. ອຖ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ອາຫ – ‘‘ນ ປຸຕ຺ຕມິຈ຺ເຉຍ຺ຍາ’’ຕິ ສພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຘິປ຺ປາໂຍ – ອຫໍ ອິທານິ ອຕ຺ຣຊາທີສຸ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຸຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ກຸໂຕ ປນ ຕຸມ຺ຫາທິສໍ ສຫາຍໍ? ຕສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫສຸປິ ໂຍ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ຄນ຺ຕຸໍ ມາທິໂສ ວາ ໂຫຕຸໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ໂສ ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ. ອຖ ວາ ເຕຫິ ‘‘ອມ຺ເຫ ທານິ, ຠນ຺ເຕ, ປຊຫຖ ນ ອິຈ຺ຉຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ໂສ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ‘‘ນ ປຸຕ຺ຕມິຈ຺ເຉຍ຺ຍ ກຸໂຕ ສຫາຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ເອກຈຣິຍາຍ ຄຸຓໍ ທິສ຺ວາ ປມຸທິໂຕ ປີຕິໂສມນສ຺ສຊາໂຕ ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ – ‘‘ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ. ເອວໍ ວຕ຺ວາ ເປກ຺ຂມານສ຺ເສວ ມຫາຊນສ຺ສ ອາກາເສ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ຄນ຺ຘມາທນໍ ອຄມາສິ.

ຄນ຺ຘມາທໂນ ນາມ ຫິມວຕິ ຈູຬກາຬປພ຺ພຕໍ, ມຫາກາຬປພ຺ພຕໍ, ນາຄປລິເວຐນໍ, ຈນ຺ທຄພ຺ຠໍ, ສູຣິຍຄພ຺ຠໍ, ສຸວຓ຺ຓປສ຺ສໍ, ຫິມວນ຺ຕປພ຺ພຕນ຺ຕິ ສຕ຺ຕ ປພ຺ພເຕ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ນນ຺ທມູລກໍ ນາມ ປພ຺ຠາຣໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ວສໂນກາໂສ. ຕິສ຺ໂສ ຈ ຄຸຫາໂຍ – ສຸວຓ຺ຓຄຸຫາ, ມຓິຄຸຫາ, ຣຊຕຄຸຫາຕິ. ຕຕ຺ຖ ມຓິຄຸຫາທ຺ວາເຣ ມຎ຺ຊູສໂກ ນາມ ຣຸກ຺ໂຂ ໂຍຊນໍ ອຸພ຺ເພເຘນ, ໂຍຊນໍ ວິຕ຺ຖາເຣນ. ໂສ ຍຕ຺ຕການິ ອຸທເກ ວາ ຖເລ ວາ ປຸປ຺ຜານິ, ສພ຺ພານິ ຕານິ ປຸປ຺ຜຍຕິ ວິເສເສນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາຄມນທິວເສ. ຕສ຺ສູປຣິໂຕ ສພ຺ພຣຕນມາໂຬ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມຊ຺ຊນກວາໂຕ ກຈວຣໍ ຉຑ຺ເຑຕິ, ສມກຣຓວາໂຕ ສພ຺ພຣຕນມຍໍ ວາລິກໍ ສມໍ ກໂຣຕິ, ສິຎ຺ຈນກວາໂຕ ອໂນຕຕ຺ຕທຫໂຕ ອາເນຕ຺ວາ ອຸທກໍ ສິຎ຺ຈຕິ, ສຸຄນ຺ຘກຣຓວາໂຕ ຫິມວນ຺ຕໂຕ ສພ຺ເພສໍ ຄນ຺ຘຣຸກ຺ຂານໍ ຄນ຺ເຘ ອາເນຕິ, ໂອຈິນກວາໂຕ ປຸປ຺ຜານິ ໂອຈິນິຕ຺ວາ ປາເຕຕິ, ສນ຺ຖຣກວາໂຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສນ຺ຖຣຕິ. ສທາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາເນວ ເຈຕ຺ຖ ອາສນານິ ໂຫນ຺ຕິ, ເຍສຸ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘຸປ຺ປາທທິວເສ ອຸໂປສຖທິວເສ ຈ ສພ຺ພປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ນິສີທນ຺ຕິ. ອຍໍ ຕຕ຺ຖ ປກຕິ. ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘ-ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາສເນ ນິສີທຕິ. ຕໂຕ ສເຈ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ອຎ຺ເຎປິ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ສໍວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕປິ ຕງ຺ຂຓໍ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາສເນສຸ ນິສີທນ຺ຕິ. ນິສີທິຕ຺ວາ ຈ ກິຎ຺ຈິເທວ ສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ຕໂຕ ສງ຺ຆຕ຺ເຖໂຣ ອຘຸນາຄຕປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘໍ ສພ຺ເພສໍ ອນຸໂມທນຕ຺ຖາຍ ‘‘ກຖມຘິຄຕ’’ນ຺ຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ຕທາປິ ໂສ ຕເມວ ອຕ຺ຕໂນ ອຸທານພ຺ຍາກຣຓຄາຖໍ ຠາສຕິ. ປຸນ ຠຄວາປິ ອາຍສ຺ມຕາ ອານນ຺ເທນ ປຸຏ຺ໂຐ ຕເມວ ຄາຖໍ ຠາສຕິ, ອານນ຺ໂທ ຈ ສງ຺ຄີຕິຍນ຺ຕິ ເອວເມເກກາ ຄາຖາ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຏ຺ຐາເນ, ມຎ຺ຊູສກມາເຬ, ອານນ຺ເທນ ປຸຈ຺ຉິຕກາເລ, ສງ຺ຄີຕິຍນ຺ຕິ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠາສິຕາ ໂຫຕີຕິ.

ປຐມຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓໖. ສໍສຄ຺ຄຊາຕສ຺ສາຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຍມ຺ປິ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ໂຕ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ປຸຣິມນເຍເນວ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ, ປຐມຊ຺ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ, ນາມຣູປໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ, ລກ຺ຂຓສມ຺ມສນໍ ກຕ຺ວາ, ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ອນຘິຄມ຺ມ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ໂສ ຕໂຕ ຈຸໂຕ ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ອຄ຺ຄມເຫສິຍາ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຸຣິມນເຍເນວ ວຑ຺ຒມາໂນ ຍໂຕ ປຠຸຕິ ‘‘ອຍໍ ອິຕ຺ຖີ ອຍໍ ປຸຣິໂສ’’ຕິ ວິເສສໍ ອຎ຺ຎາສິ, ຕຕຸປາທາຍ ອິຕ຺ຖີນໍ ຫຕ຺ເຖ ນ ຣມຕິ, ອຸຈ຺ຉາທນນ຺ຫາປນມຓ຺ຑນາທິມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ສຫຕິ. ຕໍ ປຸຣິສາ ເອວ ໂປເສນ຺ຕິ, ຖຎ຺ຎປາຍນກາເລ ຘາຕິໂຍ ກຎ຺ຈຸກໍ ປຏິມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ປຸຣິສເວເສນ ຖຎ຺ຎໍ ປາເຍນ຺ຕິ. ໂສ ອິຕ຺ຖີນໍ ຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາ ສທ຺ທໍ ວາ ສຸຕ຺ວາ ໂຣທຕິ, ວິຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕປິ ອິຕ຺ຖິໂຍ ປສ຺ສິຕຸໍ ນ ອິຈ຺ຉຕິ, ເຕນ ຕໍ ອນິຕ຺ຖິຄນ຺ໂຘຕ຺ເວວ ສຎ຺ຊານິໍສຸ.

ຕສ຺ມິໍ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິເກ ຊາເຕ ຣາຊາ ‘‘ກຸລວໍສໍ ສຓ຺ຐເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ນານາກຸເລຫິ ຕສ຺ສ ອນຸຣູປາ ກຎ຺ຎາໂຍ ອາເນຕ຺ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອມຈ຺ຈໍ ອາຓາເປສິ ‘‘ກຸມາຣໍ ຣມາເປຫີ’’ຕິ. ອມຈ຺ໂຈ ອຸປາເຍນ ຕໍ ຣມາເປຕຸກາໂມ ຕສ຺ສ ອວິທູເຣ ສາຓິປາກາຣໍ ປຣິກ຺ຂິປາເປຕ຺ວາ ນາຏການິ ປໂຍຊາເປສິ. ກຸມາໂຣ ຄີຕວາທິຕສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ – ‘‘ກສ຺ເສໂສ ສທ຺ໂທ’’ຕິ ອາຫ. ອມຈ຺ໂຈ ‘‘ຕເວໂສ, ເທວ, ນາຏກິຕ຺ຖີນໍ ສທ຺ໂທ, ປຸຎ຺ຎວນ຺ຕານໍ ອີທິສານິ ນາຏການິ ໂຫນ຺ຕິ, ອຠິຣມ, ເທວ, ມຫາປຸຎ຺ໂຎສິ ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ກຸມາໂຣ ອມຈ຺ຈໍ ທຓ຺ເຑນ ຕາຬາເປຕ຺ວາ ນິກ຺ກຑ຺ຒາເປສິ. ໂສ ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈສິ. ຣາຊາ ກຸມາຣສ຺ສ ມາຕຣາ ສຫ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ກຸມາຣໍ ຂມາເປຕ຺ວາ, ປຸນ ອມຈ຺ຈໍ ອປ຺ເປສິ. ກຸມາໂຣ ເຕຫິ ອຕິນິປ຺ປີຬິຍມາໂນ ເສຏ຺ຐສຸວຓ຺ຓໍ ທຕ຺ວາ ສຸວຓ຺ຓກາເຣ ອາຓາເປສິ – ‘‘ສຸນ຺ທຣໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ. ເຕ ວິສ຺ສກມ຺ມຸນາ ນິມ຺ມິຕສທິສໍ ສພ຺ພາລງ຺ກາຣວິຠູສິຕໍ ອິຕ຺ຖິຣູປໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສສຸໍ. ກຸມາໂຣ ທິສ຺ວາ ວິມ຺ຫເຍນ ສີສໍ ຈາເລຕ຺ວາ ມາຕາປິຕູນໍ ເປເສສິ ‘‘ຍທິ ອີທິສິໍ ອິຕ຺ຖິໍ ລຠິສ຺ສາມິ, ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ມາຕາປິຕໂຣ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ປຸຕ຺ໂຕ ມຫາປຸຎ຺ໂຎ, ອວສ຺ສໍ ເຕນ ສຫ ກຕປຸຎ຺ຎາ ກາຈິ ທາຣິກາ ໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຕໍ ສຸວຓ຺ຓຣູປໍ ຣຖໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ອມຈ຺ຈານໍ ອປ຺ເປສຸໍ ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ອີທິສິໍ ທາຣິກໍ ຄເວສຖາ’’ຕິ. ເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ໂສຬສ ມຫາຊນປເທ ວິຈຣນ຺ຕາ ຕໍ ຕໍ ຄາມໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸທກຕິຕ຺ຖາທີສຸ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຊນສມູຫໍ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເທວຕໍ ວິຍ ສຸວຓ຺ຓຣູປໍ ຐເປຕ຺ວາ ນານາປຸປ຺ຜວຕ຺ຖາລງ຺ກາເຣຫິ ປູຊໍ ກຕ຺ວາ, ວິຕານໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ, ເອກມນ຺ຕໍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ – ‘‘ຍທິ ເກນຈິ ເອວຣູປາ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພາ ຠວິສ຺ສຕິ, ໂສ ກຖໍ ສມຸຏ຺ຐາເປສ຺ສຕີ’’ຕິ? ເອເຕນຸປາເຍນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ມທ຺ທຣຏ຺ຐາ ສພ຺ເພ ຊນປເທ ອາຫິຓ຺ຑິຕ຺ວາ ຕໍ ‘‘ຂຸທ຺ທກຣຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ອວມຎ຺ຎມານາ ຕຕ຺ຖ ປຐມໍ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕິໍສຸ.

ຕໂຕ ເນສໍ ອໂຫສິ ‘‘ມທ຺ທຣຏ຺ຐມ຺ປິ ຕາວ ຄຈ຺ຉາມ, ມາ ໂນ ພາຣາຓສິໍ ປວິຏ຺ເຐປິ ຣາຊາ ປຸນ ປາເຫສີ’’ຕິ ມທ຺ທຣຏ຺ເຐ ສາຄລນຄຣໍ ອຄມໍສຸ. ສາຄລນຄເຣ ຈ ມທ຺ທໂວ ນາມ ຣາຊາ. ຕສ຺ສ ຘີຕາ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກາ ອຠິຣູປາ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສາ ວຓ຺ຓທາສິໂຍ ນ຺ຫາໂນທກຕ຺ຖາຍ ຕິຕ຺ຖໍ ຄຕາ. ຕຕ຺ຖ ອມຈ຺ເຈຫິ ຐປິຕໍ ຕໍ ສຸວຓ຺ຓຣູປໍ ທູຣໂຕວ ທິສ຺ວາ ‘‘ອມ຺ເຫ ອຸທກຕ຺ຖາຍ ເປເສຕ຺ວາ ຣາຊປຸຕ຺ຕີ ສຍເມວ ອາຄຕາ’’ຕິ ຠຓນ຺ຕິໂຍ ສມີປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ນາຍໍ ສາມິນີ, ອມ຺ຫາກໍ ສາມິນີ ອິໂຕ ອຠິຣູປຕຣາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ອມຈ຺ຈາ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອນຸຣູເປນ ນເຍນ ທາຣິກໍ ຍາຈິໍສຸ, ໂສປິ ອທາສິ. ຕໂຕ ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ປາເຫສຸໍ ‘‘ລທ຺ຘາ ທາຣິກາ, ສາມໍ ອາຄຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ອຸທາຫຸ ອມ຺ເຫວ ອາເນມາ’’ຕິ? ໂສ ຈ ‘‘ມຍິ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ຊນປທປີຬາ ຠວິສ຺ສຕິ, ຕຸມ຺ເຫວ ອາເນຖາ’’ຕິ ເປເສສິ.

ອມຈ຺ຈາ ທາຣິກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນຄຣາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ກຸມາຣສ຺ສ ປາເຫສຸໍ – ‘‘ລທ຺ຘາ ສຸວຓ຺ຓຣູປສທິສີ ທາຣິກາ’’ຕິ. ກຸມາໂຣ ສຸຕ຺ວາວ ຣາເຄນ ອຠິຠູໂຕ ປຐມຊ຺ຌານາ ປຣິຫາຍິ. ໂສ ທູຕປຣມ຺ປຣໍ ເປເສສິ ‘‘ສີຆໍ ອາເນຖ, ສີຆໍ ອາເນຖາ’’ຕິ. ເຕ ສພ຺ພຕ຺ຖ ເອກຣຕ຺ຕິວາເສເນວ ພາຣາຓສິໍ ປຕ຺ວາ ພຫິນຄເຣ ຐິຕາ ຣຎ຺ໂຎ ປາເຫສຸໍ – ‘‘ອຊ຺ຊ ປວິສິຕພ຺ພໍ, ໂນ’’ຕິ? ຣາຊາ ‘‘ເສຏ຺ຐກຸລາ ອານີຕາ ທາຣິກາ, ມງ຺ຄລກິຣິຍໍ ກຕ຺ວາ ມຫາສກ຺ກາເຣນ ປເວເສສ຺ສາມ, ອຸຍ຺ຍານໍ ຕາວ ນໍ ເນຖາ’’ຕິ ອາຓາເປສິ. ເຕ ຕຖາ ອກໍສຸ. ສາ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂຸມາລາ ຍານຸຄ຺ຆາເຕນ ອຸພ຺ພາຬ຺ຫາ ອທ຺ຘານປຣິສ຺ສເມນ ອຸປ຺ປນ຺ນວາຕໂຣຄາ ມິລາຕມາລາ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິໍເຍວ ກາລມກາສິ. ອມຈ຺ຈາ ‘‘ສກ຺ກາຣາ ປຣິຠຏ຺ຐມ຺ຫາ’’ຕິ ປຣິເທວິໍສຸ. ຣາຊາ ຈ ນາຄຣາ ຈ ‘‘ກຸລວໍໂສ ວິນຏ຺ໂຐ’’ຕິ ປຣິເທວິໍສຸ. ນຄເຣ ມຫາໂກລາຫລໍ ອໂຫສິ. ກຸມາຣສ຺ສ ສຸຕມຕ຺ເຕເຍວ ມຫາໂສໂກ ອຸທປາທິ. ຕໂຕ ກຸມາໂຣ ໂສກສ຺ສ ມູລໍ ຂຓິຕຸມາຣທ຺ໂຘ. ໂສ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຍໍ ໂສໂກ ນາມ ນ ອຊາຕສ຺ສ ໂຫຕິ, ຊາຕສ຺ສ ປນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຊາຕິໍ ປຏິຈ຺ຈ ໂສໂກ’’ຕິ. ‘‘ຊາຕິ ປນ ກິໍ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ? ຕໂຕ ‘‘ຠວໍ ປຏິຈ຺ຈ ຊາຕີ’’ຕິ ເອວໍ ປຸພ຺ພຠາວນານຸຠາເວນ ໂຍນິໂສ ມນສິກໂຣນ຺ໂຕ ອນຸໂລມປຏິໂລມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ທິສ຺ວາ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ຕຕ຺ເຖວ ນິສິນ຺ໂນ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ຕໍ ມຄ຺ຄຜລສຸເຂນ ສຸຂິຕໍ ສນ຺ຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ສນ຺ຕມານສໍ ນິສິນ຺ນໍ ທິສ຺ວາ, ປຓິປາຕໍ ກຕ຺ວາ, ອມຈ຺ຈາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ມາ ໂສຈິ, ເທວ, ມຫນ຺ໂຕ ຊມ຺ພຸທີໂປ, ອຎ຺ຎໍ ຕໂຕ ສຸນ຺ທຣຕຣໍ ອາເນສ຺ສາມາ’’ຕິ. ໂສ ອາຫ – ‘‘ນາຫໍ ໂສຈໂກ, ນິສ຺ໂສໂກ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ອຫ’’ນ຺ຕິ. ອິໂຕ ປຣໍ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມຄາຖາສທິສເມວ ຐເປຕ຺ວາ ຄາຖາວຓ຺ຓນໍ.

ຄາຖາວຓ຺ຓນາຍໍ ປນ ສໍສຄ຺ຄຊາຕສ຺ສາຕິ ຊາຕສໍສຄ຺ຄສ຺ສ. ຕຕ຺ຖ ທສ຺ສນ, ສວນ, ກາຍ, ສມຸລ຺ລປນ, ສມ຺ໂຠຄສໍສຄ຺ຄວເສນ ປຎ຺ຈວິໂຘ ສໍສຄ຺ໂຄ. ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ທິສ຺ວາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວີຖິວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນຣາໂຄ ທສ຺ສນສໍສຄ຺ໂຄ ນາມ. ຕຕ຺ຖ ສີຫຬທີເປ ກາຬທີຆວາປີຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ຕໍ ກລ຺ຍາຓວິຫາຣວາສີທີຆຠາຓກທຫຣຠິກ຺ຂຸໍ ທິສ຺ວາ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ຕາ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ຕໍ ອລຠິຕ຺ວາ, ກາລກຕາ ກຸຏຸມ຺ພິຍຘີຕາ, ຕສ຺ສາ ນິວາສນໂຈຬຂຓ຺ຑໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ເອວຣູປວຕ຺ຖຘາຣິນິຍາ ນາມ ສທ຺ຘິໍ ສໍວາສໍ ນາລຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ຫທຍໍ ຜາເລຕ຺ວາ ກາລກໂຕ. ໂສ ເອວ ຈ ທຫໂຣ ນິທສ຺ສນໍ.

ປເຣຫິ ປນ ກຖິຍມານໍ ຣູປາທິສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອຕ຺ຕນາ ວາ ຫສິຕລປິຕຄີຕສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓວີຖິວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຣາໂຄ ສວນສໍສຄ຺ໂຄ ນາມ. ຕຕ຺ຣາປິ ຄິຣິຄາມວາສີກມ຺ມາຣຘີຕາຍ ປຎ຺ຈຫິ ກຸມາຣີຫິ ສທ຺ຘິໍ ປທຸມສ຺ສຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ນ຺ຫຕ຺ວາ ມາລໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ, ອຸຈ຺ຈາສທ຺ເທນ ຄາຍນ຺ຕິຍາ ອາກາເສນ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ກາມຣາເຄນ ວິເສສາ ປຣິຫາຍິຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຈຄ຺ຄຬເລຓວາສີ ຕິສ຺ສທຫໂຣ ນິທສ຺ສນໍ.

ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອງ຺ຄປຣາມສເນນ ອຸປ຺ປນ຺ນຣາໂຄ ກາຍສໍສຄ຺ໂຄ ນາມ. ຘມ຺ມຄາຍນທຫຣຠິກ຺ຂຸ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນໍ. ມຫາວິຫາເຣ ກິຣ ທຫຣຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມໍ ຠາສຕິ. ຕຕ຺ຖ ມຫາຊເນ ອາຄເຕ ຣາຊາປິ ອຄມາສິ ສທ຺ຘິໍ ອນ຺ເຕປຸເຣນ. ຕໂຕ ຣາຊຘີຕາຍ ຕສ຺ສ ຣູປຎ຺ຈ ສທ຺ທຎ຺ຈ ອາຄມ຺ມ ພລວຣາໂຄ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕສ຺ສ ຈ ທຫຣສ຺ສາປິ. ຕໍ ທິສ຺ວາ ຣາຊາ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ສາຓິປາກາເຣນ ປຣິກ຺ຂິປາເປສິ. ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປຣາມສິຕ຺ວາ ອາລິງ຺ຄິໍສຸ. ປຸນ ສາຓິປາກາຣໍ ອປເນຕ຺ວາ ປສ຺ສນ຺ຕາ ທ຺ເວປິ ກາລກເຕເຍວ ອທ຺ທສໍສູຕິ.

ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາລປນສມຸລ຺ລປເນ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຣາໂຄ ປນ ສມຸລ຺ລປນສໍສຄ຺ໂຄ ນາມ. ຠິກ຺ຂຸຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຣິໂຠຄກຣເຓ ອຸປ຺ປນ຺ນຣາໂຄ ສມ຺ໂຠຄສໍສຄ຺ໂຄ ນາມ. ທ຺ວີສຸປິ ເຈເຕສຸ ປາຣາຊິກປ຺ປຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຈ ຠິກ຺ຂຸນີ ຈ ນິທສ຺ສນໍ. ມຣິຈິວຏ຺ຏິນາມມຫາວິຫາຣມເຫ ກິຣ ທຸຏ຺ຐຄາມຓິ ອຠຍມຫາຣາຊາ ມຫາທານໍ ປຏິຍາເທຕ຺ວາ ອຸຠໂຕສງ຺ຆໍ ປຣິວິສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸຓ຺ຫຍາຄຸຍາ ທິນ຺ນາຍ ສງ຺ຆນວກສາມເຓຣີ ອນາຘາຣກສ຺ສ ສງ຺ຆນວກສາມເຓຣສ຺ສ ທນ຺ຕວລຍໍ ທຕ຺ວາ ສມຸລ຺ລາປໍ ອກາສິ. ເຕ ອຸໂຠປິ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສຏ຺ຐິວສ຺ສາ ຫຸຕ຺ວາ ປຣຕີຣໍ ຄຕາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມຸລ຺ລາເປນ ປຸພ຺ພສຎ຺ຎໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ຕາວເທວ ຊາຕສິເນຫາ ສິກ຺ຂາປທໍ ວີຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ປາຣາຊິກາ ອເຫສຸນ຺ຕິ.

ເອວໍ ປຎ຺ຈວິເຘ ສໍສຄ຺ເຄ ເຍນ ເກນຈິ ສໍສຄ຺ເຄນ ຊາຕສໍສຄ຺ຄສ຺ສ ຠວຕິ ສ຺ເນໂຫ, ປຸຣິມຣາຄປຈ຺ຈຍາ ພລວຣາໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕໂຕ ສ຺ເນຫນ຺ວຍໍ ທຸກ຺ຂມິທໍ ປໂຫຕິ ຕເມວ ສ຺ເນຫໍ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກສມ຺ປຣາຍິກໂສກປຣິເທວາທິນານປ຺ປກາຣກໍ ທຸກ຺ຂມິທໍ ປໂຫຕິ, ນິພ຺ພຕ຺ຕຕິ, ຠວຕິ, ຊາຍຕິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ ສໍສຄ຺ໂຄ’’ຕິ ຠຓນ຺ຕິ. ຕໂຕ ສ຺ເນໂຫ, ສ຺ເນຫາ ທຸກ຺ຂມິທນ຺ຕິ.

ເອວມຕ຺ຖປ຺ປເຠທໍ ອິມໍ ອຑ຺ຒຄາຖໍ ວຕ຺ວາ ໂສ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ອາຫ – ‘‘ສ຺ວາຫໍ ຍມິທໍ ສ຺ເນຫນ຺ວຍໍ ໂສກາທິທຸກ຺ຂໍ ປໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ມູລໍ ຂນນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິມຘິຄໂຕ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ເຕ ອມຈ຺ຈາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ອມ຺ເຫຫິ ທານິ, ຠນ຺ເຕ, ກິໍ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ? ຕໂຕ ໂສ ອາຫ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ວາ ອຎ຺ເຎ ວາ ໂຍ ອິມມ຺ຫາ ທຸກ຺ຂາ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາໂມ, ໂສ ສພ຺ໂພປິ ອາທີນວໍ ສ຺ເນຫຊໍ ເປກ຺ຂມາໂນ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍໍ ‘‘ສ຺ເນຫນ຺ວຍໍ ທຸກ຺ຂມິທໍ ປໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕເທວ ສນ຺ຘາຍ ອາທີນວໍ ສ຺ເນຫຊໍ ເປກ຺ຂມາໂນ’’ຕິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ສໍສຄ຺ເຄນ ສໍສຄ຺ຄຊາຕສ຺ສ ຠວຕິ ສ຺ເນໂຫ, ສ຺ເນຫນ຺ວຍໍ ທຸກ຺ຂມິທໍ ປໂຫຕິ, ເອຕໍ ຍຖາຠູຕໍ ອາທີນວໍ ສ຺ເນຫຊໍ ເປກ຺ຂມາໂນ ອຫໍ ອຘິຄໂຕຕິ. ເອວໍ ອຠິສມ຺ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຈຕຸຕ຺ຖປາໂທ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຸທານວເສນ ວຸຕ຺ໂຕປິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕໂຕ ປຣໍ ສພ຺ພໍ ປຸຣິມຄາຖາຍ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວາຕິ.

ສໍສຄ຺ຄຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓໗. ມິຕ຺ເຕ ສຸຫຊ຺ເຊຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຍໍ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ໂຕ ປຸຣິມຄາຖາຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ພາຣາຓສິຍໍ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣນ຺ໂຕ ປຐມໍ ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ສມຓຘມ຺ໂມ ວໂຣ, ຣຊ຺ຊໍ ວຣ’’ນ຺ຕິ ວີມໍສິຕ຺ວາ ຈຕຸນ຺ນໍ ອມຈ຺ຈານໍ ຫຕ຺ເຖ ຣຊ຺ຊໍ ນິຍ຺ຍາເຕຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ອມຈ຺ຈາ ‘‘ຘມ຺ເມນ ສເມນ ກໂຣຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາປິ ລຎ຺ຊໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຘມ຺ເມນ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕ ລຎ຺ຊໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສາມິເກ ປຣາເຊນ຺ຕາ ເອກທາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຣາຊວລ຺ລຠໍ ປຣາເຊສຸໍ. ໂສ ຣຎ຺ໂຎ ຠຕ຺ຕຫາຣເກນ ສທ຺ຘິໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ອາໂຣເຈສິ. ຣາຊາ ທຸຕິຍທິວເສ ສຍໍ ວິນິຈ຺ຉຍຏ຺ຐານໍ ອຄມາສິ. ຕໂຕ ມຫາຊນກາຍາ – ‘‘ອມຈ຺ຈາ ສາມິເກ ອສາມິເກ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ ມຫາສທ຺ທໍ ກໂຣນ຺ຕາ ມຫາຍຸທ຺ຘໍ ວິຍ ອກໍສຸ. ອຖ ຣາຊາ ວິນິຈ຺ຉຍຏ຺ຐານາ ວຸຏ຺ຐາຍ ປາສາທໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ສມາປຕ຺ຕິໍ ອປ຺ເປຕຸໍ ນິສິນ຺ໂນ ເຕນ ສທ຺ເທນ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອປ຺ເປຕຸໍ. ໂສ ‘‘ກິໍ ເມ ຣຊ຺ເຊນ, ສມຓຘມ຺ໂມ ວໂຣ’’ຕິ ຣຊ຺ຊສຸຂໍ ປຫາຍ ປຸນ ສມາປຕ຺ຕິໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ກມ຺ມຏ຺ຐານຎ຺ຈ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ມິຕ຺ເຕ ສຸຫຊ຺ເຊ ອນຸກມ຺ປມາໂນ, ຫາເປຕິ ອຕ຺ຖໍ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ;

ເອຕໍ ຠຍໍ ສນ຺ຖເວ ເປກ຺ຂມາໂນ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເມຕ຺ຕາຍນວເສນ ມິຕ຺ຕາ. ສຸຫທຍຠາເວນ ສຸຫຊ຺ຊາ. ເກຈິ ຫິ ເອກນ຺ຕຫິຕກາມຕາຍ ມິຕ຺ຕາວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ສຸຫຊ຺ຊາ. ເກຈິ ຄມນາຄມນຏ຺ຐານນິສຊ຺ຊາສມຸລ຺ລາປາທີສຸ ຫທຍສຸຂຊນເນນ ສຸຫຊ຺ຊາວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ມິຕ຺ຕາ. ເກຈິ ຕທຸຠຍວເສນ ສຸຫຊ຺ຊາ ເຈວ ມິຕ຺ຕາ ຈ. ເຕ ທຸວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ – ອຄາຣິຍາ ອນຄາຣິຍາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ອຄາຣິຍາ ຕິວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ – ອຸປກາໂຣ, ສມານສຸຂທຸກ຺ໂຂ, ອນຸກມ຺ປໂກຕິ. ອນຄາຣິຍາ ວິເສເສນ ອຕ຺ຖກ຺ຂາຍິໂນ ເອວ. ເຕ ຈຕູຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ຈຕູຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ຐາເນຫິ ອຸປກາໂຣ ມິຕ຺ໂຕ ສຸຫໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ – ປມຕ຺ຕໍ ຣກ຺ຂຕິ, ປມຕ຺ຕສ຺ສ ສາປເຕຍ຺ຍໍ ຣກ຺ຂຕິ, ຠີຕສ຺ສ ສຣຓໍ ໂຫຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ກິຈ຺ຈກຣຓີເຍສຸ ຕທ຺ທິຄຸຓໍ ໂຠຄໍ ອນຸປ຺ປເທຕິ’’ (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໑).

ຕຖາ –

‘‘ຈຕູຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ຐາເນຫິ ສມານສຸຂທຸກ຺ໂຂ ມິຕ຺ໂຕ ສຸຫໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ – ຄຸຍ຺ຫມສ຺ສ ອາຈິກ຺ຂຕິ, ຄຸຍ຺ຫມສ຺ສ ປຣິຄູຫຕິ, ອາປທາສຸ ນ ວິຊຫຕິ, ຊີວິຕມ຺ປິສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ’’ (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໒).

ຕຖາ –

‘‘ຈຕູຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ຐາເນຫິ ອນຸກມ຺ປໂກ ມິຕ຺ໂຕ ສຸຫໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ – ອຠເວນສ຺ສ ນ ນນ຺ທຕິ, ຠເວນສ຺ສ ນນ຺ທຕິ, ອວຓ຺ຓໍ ຠຓມານໍ ນິວາເຣຕິ, ວຓ຺ຓໍ ຠຓມານໍ ປສໍສຕິ’’ (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໔).

ຕຖາ –

‘‘ຈຕູຫິ ໂຂ, ຄຫປຕິປຸຕ຺ຕ, ຐາເນຫິ ອຕ຺ຖກ຺ຂາຍີ ມິຕ຺ໂຕ ສຸຫໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ – ປາປາ ນິວາເຣຕິ, ກລ຺ຍາເຓ ນິເວເສຕິ, ອສ຺ສຸຕໍ ສາເວຕິ, ສຄ຺ຄສ຺ສ ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ຂຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໓).

ເຕສ຺ວິຘ ອຄາຣິຍາ ອຘິປ຺ເປຕາ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສພ຺ເພປິ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕ ມິຕ຺ເຕ ສຸຫຊ຺ເຊ. ອນຸກມ຺ປມາໂນຕິ ອນຸທຍມາໂນ. ເຕສໍ ສຸຂໍ ອຸປສໍຫຣິຕຸກາໂມ ທຸກ຺ຂໍ ອປຫຣິຕຸກາໂມ ຈ.

ຫາເປຕິ ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ຖວເສນ ຕິວິຘໍ, ຕຖາ ອຕ຺ຕຕ຺ຖປຣຕ຺ຖອຸຠຍຕ຺ຖວເສນາປິ ຕິວິຘໍ. ອຕ຺ຖໍ ລທ຺ຘວິນາສເນນ ອລທ຺ຘານຸປ຺ປາທເນນາຕິ ທ຺ວິຘາປິ ຫາເປຕິ ວິນາເສຕິ. ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ອຫໍ ອິມໍ ວິນາ ນ ຊີວາມິ, ເອສ ເມ ຄຕິ, ເອສ ເມ ປຣາຍຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕານໍ ນີເຈ ຐາເນ ຐເປນ຺ໂຕປິ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ‘‘ອິເມ ມໍ ວິນາ ນ ຊີວນ຺ຕິ, ອຫໍ ເຕສໍ ຄຕິ, ເຕສໍ ປຣາຍຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕານໍ ອຸຈ຺ເຈ ຐາເນ ຐເປນ຺ໂຕປິ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ອິຘ ປນ ເອວໍ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເອຕໍ ຠຍນ຺ຕິ ເອຕໍ ອຕ຺ຖຫາປນຠຍໍ, ອຕ຺ຕໂນ ສມາປຕ຺ຕິຫານິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສນ຺ຖເວຕິ ຕິວິໂຘ ສນ຺ຖໂວ – ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິມິຕ຺ຕສນ຺ຖວວເສນ. ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐສຕປ຺ປເຠທາປິ ຕຓ຺ຫາ ຕຓ຺ຫາສນ຺ຖໂວ, ທ຺ວາສຏ຺ຐິເຠທາປິ ທິຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິສນ຺ຖໂວ, ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ຕຕາຍ ມິຕ຺ຕານຸກມ຺ປນາ ມິຕ຺ຕສນ຺ຖໂວ. ໂສ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນ ຫິສ຺ສ ສມາປຕ຺ຕິ ປຣິຫີນາ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອຕໍ ຠຍໍ ສນ຺ຖເວ ເປກ຺ຂມາໂນ ອຫມຘິຄໂຕ’’ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວາຕິ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ມິຕ຺ຕສຸຫຊ຺ຊຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓໘. ວໍໂສ ວິສາໂລຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ປຸພ຺ເພ ກິຣ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ຕໂຍ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ຕາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ເທວໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ຕໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ເຕສໍ ເຊຏ຺ຐໂກ ພາຣາຓສິຣາຊກຸເລ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ອິຕເຣ ປຈ຺ຈນ຺ຕຣາຊກຸເລສຸ. ເຕ ອຸໂຠປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ, ຣຊ຺ຊໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ, ອນຸກ຺ກເມນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຫຸຕ຺ວາ, ນນ຺ທມູລກປພ຺ຠາເຣ ວສນ຺ຕາ ເອກທິວສໍ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ‘‘ມຍໍ ກິໍ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອິມໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣສຸຂໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕາ’’ຕິ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂມານາ ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ອຕ຺ຕໂນ ຈຣິຍໍ ອທ຺ທສໍສຸ. ຕໂຕ ‘‘ຕຕິໂຍ ກຸຫິ’’ນ຺ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ຕາ ພາຣາຓສິຍໍ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ຄຸເຓ ສຣິຕ຺ວາ ‘‘ໂສ ປກຕິຍາວ ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາທິຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ ອໂຫສິ, ອມ຺ຫາກຎ຺ເຎວ ໂອວາທໂກ ວຕ຺ຕາ ວຈນກ຺ຂໂມ ປາປຄຣຫີ, ຫນ຺ທ, ນໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ໂມເຈສ຺ສາມາ’’ຕິ ໂອກາສໍ ຄເວສນ຺ຕາ ຕໍ ເອກທິວສໍ ສພ຺ພາລງ຺ກາຣວິຠູສິຕໍ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ອາກາເສນາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸຍ຺ຍານທ຺ວາເຣ ເວຬຸຄຸມ຺ພມູເລ ອຏ຺ຐໍສຸ. ມຫາຊໂນ ອຕິຕ຺ໂຕ ຣາຊທສ຺ສເນນ ຣາຊານໍ ໂອໂລເກຕິ. ຕໂຕ ຣາຊາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ໂກຈິ ມມ ທສ຺ສເນ ອພ຺ຍາວໂຏ’’ຕິ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘ ອທ຺ທກ຺ຂິ. ສຫ ທສ຺ສເນເນວ ຈສ຺ສ ເຕສຸ ສິເນໂຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ.

ໂສ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ຘາ ໂອຣຸຍ຺ຫ ສນ຺ເຕນ ອຸປຈາເຣນ ເຕ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ກິໍ ນາມາ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ເຕ ອາຫໍສຸ ‘‘ມຍໍ, ມຫາຣາຊ, ອສຊ຺ຊມານາ ນາມາ’’ຕິ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ‘ອສຊ຺ຊມານາ’ຕິ ເອຕສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ? ‘‘ອລຄ຺ຄນຕ຺ໂຖ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ຕໂຕ ຕໍ ເວຬຸຄຸມ຺ພໍ ທສ຺ເສນ຺ຕາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ມຫາຣາຊ, ອິມໍ ເວຬຸຄຸມ຺ພໍ ສພ຺ພໂສ ມູລຂນ຺ຘສາຂານຸສາຂາຫິ ສໍສິພ຺ພິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ອສິຫຕ຺ໂຖ ປຸຣິໂສ ມູເລ ເຉຕ຺ວາ ອາວິຎ຺ຉນ຺ໂຕ ນ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍ ອຸທ຺ຘຣິຕຸໍ, ເອວເມວ ຕ຺ວໍ ອນ຺ໂຕ ຈ ພຫິ ຈ ຊຏາຍ ຊຏິໂຕ ອາສຕ຺ຕວິສຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ລຄ຺ໂຄ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ວາ ປນສ຺ສ ເວມຊ຺ຌຄໂຕປິ ອຍໍ ວໍສກຬີໂຣ ອສຎ຺ຊາຕສາຂຕ຺ຕາ ເກນຈິ ອລຄ຺ໂຄ ຐິໂຕ, ສກ຺ກາ ຈ ປນ ອຄ຺ເຄ ວາ ມູເລ ວາ ເຉຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຣິຕຸໍ, ເອວເມວ ມຍໍ ກຕ຺ຖຈິ ອສຊ຺ຊມານາ ສພ຺ພທິສາ ຄຈ຺ຉາມາ’’ຕິ ຕາວເທວ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປສ຺ສໂຕ ເອວ ຣຎ຺ໂຎ ອາກາເສນ ນນ຺ທມູລກປພ຺ຠາຣໍ ອຄມໍສຸ. ຕໂຕ ຣາຊາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ກທາ ນຸ ໂຂ ອຫມ຺ປິ ເອວໍ ອສຊ຺ຊມາໂນ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຕຕ຺ເຖວ ນິສີທິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ປຸຣິມນເຍເນວ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ວໍໂສ ວິສາໂລວ ຍຖາ ວິສຕ຺ໂຕ, ປຸຕ຺ເຕສຸ ທາເຣສຸ ຈ ຍາ ອເປກ຺ຂາ;

ວໍສກ຺ກຬີໂຣວ ອສຊ຺ຊມາໂນ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ວໍໂສຕິ ເວຬຸ. ວິສາໂລຕິ ວິຕ຺ຖິຓ຺ໂຓ. ຈກາໂຣ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ, ເອວກາໂຣ ວາ ອຍໍ, ສນ຺ຘິວເສເນຕ຺ຖ ເອກາໂຣ ນຏ຺ໂຐ. ຕສ຺ສ ປຣປເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຕໍ ປຈ຺ຉາ ໂຍເຊສ຺ສາມ. ຍຖາຕິ ປຏິຠາເຄ. ວິສຕ຺ໂຕຕິ ລຄ຺ໂຄ, ຊຏິໂຕ ສໍສິພ຺ພິໂຕ. ປຸຕ຺ເຕສຸ ທາເຣສຸ ຈາຕິ ປຸຕ຺ຕຘີຕຸຠຣິຍາສຸ. ຍາ ອເປກ຺ຂາຕິ ຍາ ຕຓ຺ຫາ ໂຍ ສ຺ເນໂຫ. ວໍສກ຺ກຬີໂຣວ ອສຊ຺ຊມາໂນຕິ ວໍສກຬີໂຣ ວິຍ ອລຄ຺ຄມາໂນ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍຖາ ວໍໂສ ວິສາໂລ ວິສຕ຺ໂຕ ເອວ ໂຫຕິ, ປຸຕ຺ເຕສຸ ທາເຣສຸ ຈ ຍາ ອເປກ຺ຂາ, ສາປິ ເອວໍ ຕານິ ວຕ຺ຖູນິ ສໍສິພ຺ພິຕ຺ວາ ຐິຕຕ຺ຕາ ວິສຕ຺ຕາ ເອວ. ສ຺ວາຫໍ ຕາຍ ອເປກ຺ຂາຍ ອເປກ຺ຂວາ ວິສາໂລ ວໍໂສ ວິຍ ວິສຕ຺ໂຕຕິ ເອວໍ ອເປກ຺ຂາຍ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ອເປກ຺ຂໍ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ອຍໍ ວໍສກຬີໂຣວ ຣູປາທີສຸ ວາ ໂລຠາທີສຸ ວາ ກາມຠວາທີສຸ ວາ ທິຏ຺ຐາທີສຸ ວາ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິວເສນ ອສຊ຺ຊມາໂນ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕຕິ. ເສສໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ວໍສກຬີຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໓໙. ມິໂຄ ອຣຎ຺ຎມ຺ຫີຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ເອໂກ ກິຣ ຠິກ຺ຂຸ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ໂຍຄາວຈໂຣ ກາລໍ ກຕ຺ວາ, ພາຣາຓສິຍໍ ເສຏ຺ຐິກຸເລ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຑ຺ເຒ ມຫທ຺ຘເນ ມຫາໂຠເຄ, ໂສ ສຸຠໂຄ ອໂຫສິ. ຕໂຕ ປຣທາຣິໂກ ຫຸຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກາລກໂຕ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ວິປາກາວເສເສນ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາຍ ກຸຈ຺ຉິມ຺ຫິ ອິຕ຺ຖິປຏິສນ຺ຘິໍ ອຄ຺ຄເຫສິ. ນິຣຍໂຕ ອາຄຕານໍ ຄຕ຺ຕານິ ອຸຓ຺ຫານິ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນ ເສຏ຺ຐິຠຣິຍາ ຑຍ຺ຫມາເນນ ອຸທເຣນ ກິຈ຺ເຉນ ກສິເຣນ ຕໍ ຄພ຺ຠໍ ຘາເຣຕ຺ວາ ກາເລນ ທາຣິກໍ ວິຊາຍິ. ສາ ຊາຕທິວສໂຕ ປຠຸຕິ ມາຕາປິຕູນໍ ເສສພນ຺ຘຸປຣິຊນານຎ຺ຈ ເທສ຺ສາ ອໂຫສິ. ວຍປ຺ປຕ຺ຕາ ຈ ຍມ຺ຫິ ກຸເລ ທິນ຺ນາ, ຕຕ຺ຖາປິ ສາມິກສສ຺ສຸສສຸຣານໍ ເທສ຺ສາວ ອໂຫສິ ອປ຺ປິຍາ ອມນາປາ. ອຖ ນກ຺ຂຕ຺ເຕ ໂຆສິເຕ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ຕາຍ ສທ຺ຘິໍ ກີຬິຕຸໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເວສິໍ ອາເນຕ຺ວາ ກີຬຕິ. ສາ ຕໍ ທາສີນໍ ສນ຺ຕິກາ ສຸຕ຺ວາ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ນານປ຺ປກາເຣຫິ ອນຸນຍິຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ອຍ຺ຍປຸຕ຺ຕ, ອິຕ຺ຖີ ນາມ ສເຈປິ ທສນ຺ນໍ ຣາຊູນໍ ກນິຏ຺ຐາ ໂຫຕິ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ວາ ຘີຕາ, ຕຖາປິ ສາມິກສ຺ສ ເປສນກຣາ ໂຫຕິ. ສາມິເກ ອນາລປນ຺ເຕ ສູເລ ອາໂຣປິຕາ ວິຍ ທຸກ຺ຂໍ ປຏິສໍເວເທຕິ. ສເຈ ອຫໍ ອນຸຄ຺ຄຫາຣຫາ, ອນຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາ. ໂນ ເຈ, ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ພາ, ອຕ຺ຕໂນ ຎາຕິກຸລໍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ – ‘‘ໂຫຕຸ, ຠທ຺ເທ, ມາ ໂສຈິ, ກີຬນສຊ຺ຊາ ໂຫຫິ, ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ກີຬິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອາຫ. ເສຏ຺ຐິຘີຕາ ຕາວຕເກນປິ ສລ຺ລາປມຕ຺ເຕນ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາ ‘‘ສ຺ເວ ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ກີຬິສ຺ສາມີ’’ຕິ ພຫຸໍ ຂຊ຺ຊໂຠຊ຺ຊໍ ປຏິຍາເທຕິ. ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ທຸຕິຍທິວເສ ອນາໂຣເຈຕ຺ວາວ ກີຬນຏ຺ຐານໍ ຄໂຕ. ສາ ‘‘ອິທານິ ເປເສສ຺ສຕິ, ອິທານິ ເປເສສ຺ສຕີ’’ຕິ ມຄ຺ຄໍ ໂອໂລເກນ຺ຕີ ນິສິນ຺ນາ ອຸສ຺ສູຣໍ ທິສ຺ວາ ມນຸສ຺ເສ ເປເສສິ. ເຕ ປຈ຺ຈາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ຄໂຕ’’ຕິ ອາໂຣເຈສຸໍ. ສາ ສພ຺ພໍ ຕໍ ປຏິຍາທິຕໍ ອາທາຍ ຍານໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄນ຺ຕຸໍ ອາຣທ຺ຘາ.

ອຖ ນນ຺ທມູລກປພ຺ຠາເຣ ປຈ຺ເຈກສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐາຍ ອໂນຕຕ຺ເຕ ມຸຂໍ ໂຘວິຕ຺ວາ ນາຄລຕາທນ຺ຕໂປຓໍ ຂາທິຕ຺ວາ ‘‘ກຕ຺ຖ ອຊ຺ຊ ຠິກ຺ຂໍ ຈຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ຕໍ ເສຏ຺ຐິຘີຕຣໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິມິສ຺ສາ ມຍິ ສກ຺ກາຣໍ ກຣິຕ຺ວາ ຕໍ ກມ຺ມໍ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄມິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ປພ຺ຠາຣສມີເປ ສຏ຺ຐິໂຍຊນໍ ມໂນສິລາຕລໍ, ຕຕ຺ຖ ຐຕ຺ວາ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ອຠິຎ຺ຎາປາທກຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອາກາເສນາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ປຏິປເຖ ໂອຣຸຍ຺ຫ ພາຣາຓສີຠິມຸໂຂ ອຄມາສິ. ຕໍ ທິສ຺ວາ ທາສິໂຍ ເສຏ຺ຐິຘີຕາຍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ສາ ຍານາ ໂອຣຸຍ຺ຫ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ປຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ, ສພ຺ພຣສສມ຺ປນ຺ເນນ ຂາທນີຍໂຠຊນີເຍນ ປູເຣຕ຺ວາ, ປທຸມປຸປ຺ເຜນ ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາປິ ປທຸມປຸປ຺ຜໍ ກຕ຺ວາ, ປຸປ຺ຜກລາປໍ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ຕສ຺ສ ຫຕ຺ເຖ ປຕ຺ຕໍ ທຕ຺ວາ, ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ປຸປ຺ຜກລາປຫຕ຺ຖາ ປຕ຺ເຖສິ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຍຖາ ອິທໍ ປຸປ຺ຜໍ, ເອວາຫໍ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປຊ຺ຊາມິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ມຫາຊນສ຺ສ ປິຍາ ຠເວຍ຺ຍໍ ມນາປາ’’ຕິ. ເອວໍ ປຕ຺ເຖຕ຺ວາ ທຸຕິຍໍ ປຕ຺ເຖສິ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ທຸກ຺ໂຂ ຄພ຺ຠວາໂສ, ຕໍ ອນຸປຄມ຺ມ ປທຸມປຸປ຺ເຜ ເອວໍ ປຏິສນ຺ຘິ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ. ຕຕິຍມ຺ປິ ປຕ຺ເຖສິ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຊິຄຸຈ຺ຉນີໂຍ ມາຕຸຄາໂມ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຘີຕາປິ ປຣວສໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ມາ ອຫໍ ອິຕ຺ຖິຠາວໍ ອນຸປຄມ຺ມ ປຸຣິໂສ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖມ຺ປິ ປຕ຺ເຖສິ ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອິມໍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ປຣິໂຍສາເນ ຕຸມ຺ເຫຫິ ປຕ຺ຕໍ ອມຕໍ ປາປຸເຓຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍ ຈຕຸໂຣ ປຓິຘໂຍ ກຕ຺ວາ, ຕໍ ປທຸມປຸປ຺ຜກລາປໍ ປູເຊຕ຺ວາ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘສ຺ສ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ປຸປ຺ຜສທິໂສ ເອວ ເມ ຄນ຺ໂຘ ເຈວ ວຓ຺ໂຓ ຈ ໂຫຕູ’’ຕິ ອິມໍ ປຎ຺ຈມໍ ປຓິຘິໍ ອກາສິ. ຕໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ປຕ຺ຕໍ ປຸປ຺ຜກລາປຎ຺ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ອາກາເສ ຐຕ຺ວາ –

‘‘ອິຈ຺ຉິຕໍ ປຕ຺ຖິຕໍ ຕຸຍ຺ຫໍ, ຂິປ຺ປເມວ ສມິຊ຺ຌຕຸ;

ສພ຺ເພ ປູເຣນ຺ຕຸ ສງ຺ກປ຺ປາ, ຈນ຺ໂທ ປນ຺ນຣໂສ ຍຖາ’’ຕິ. –

ອິມາຍ ຄາຖາຍ ເສຏ຺ຐິຘີຕາຍ ອນຸໂມທນໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເສຏ຺ຐິຘີຕາ ມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ປສ຺ສຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ນນ຺ທມູລກປພ຺ຠາຣໍ ອຄມາສິ. ເສຏ຺ຐິຘີຕາຍ ຕໍ ທິສ຺ວາ ມຫຕີ ປີຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ຠວນ຺ຕເຣ ກຕໍ ອກຸສລກມ຺ມໍ ອໂນກາສຕາຍ ປຣິກ຺ຂີຓໍ, ຈິຎ຺ຈມ຺ພິລໂຘຕຕມ຺ພຠາຊນມິວ ສຸທ຺ຘາ ຊາຕາ. ຕາວເທວ ຈສ຺ສາ ປຕິກຸເລ ຎາຕິກຸເລ ຈ ສພ຺ໂພ ຊໂນ ຕຸຏ຺ໂຐ ‘‘ກິໍ ກໂຣມາ’’ຕິ ປິຍວຈນານິ ປຓ຺ຓາກາຣານິ ຈ ເປເສສິ. ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ມນຸສ຺ເສ ເປເສສິ ‘‘ສີຆໍ ສີຆໍ ອາເນຖ ເສຏ຺ຐິຘີຕຣໍ, ອຫໍ ວິສ຺ສຣິຕ຺ວາ ອຸຍ຺ຍານໍ ອາຄໂຕ’’ຕິ. ຕໂຕ ປຠຸຕິ ຈ ນໍ ອຸເຣ ວິລິຕ຺ຕຈນ຺ທນໍ ວິຍ ອາມຸຕ຺ຕມຸຕ຺ຕາຫາຣໍ ວິຍ ປຸປ຺ຜມາລໍ ວິຍ ຈ ປິຍາຍນ຺ໂຕ ປຣິຫຣິ.

ສາ ຕຕ຺ຖ ຍາວຕາຍຸກໍ ອິສ຺ສຣິຍໂຠຄສຸຂໍ ອນຸຠວິຕ຺ວາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ປຸຣິສຠາເວນ ເທວໂລເກ ປທຸມປຸປ຺ເຜ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ໂສ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ປທຸມປຸປ຺ຜຄພ຺ເຠເຍວ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕປິ, ນິສີທນ຺ໂຕປິ, ສຍນ຺ໂຕປິ ປທຸມຄພ຺ເຠເຍວ ສຍຕິ. ມຫາປທຸມເທວປຸຕ຺ໂຕຕິ ຈສ຺ສ ນາມໍ ອກໍສຸ. ເອວໍ ໂສ ເຕນ ອິທ຺ຘານຸຠາເວນ ອນຸໂລມປຏິໂລມໍ ຉເທວໂລເກ ເອວ ສໍສຣຕິ.

ເຕນ ຈ ສມເຍນ ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ວີສຕິ ອິຕ຺ຖິສຫສ຺ສານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຣາຊາ ເອກິສ຺ສາປິ ກຸຈ຺ຉິຍໍ ປຸຕ຺ຕໍ ນ ລຠຕິ. ອມຈ຺ຈາ ຣາຊານໍ ວິຎ຺ຎາເປສຸໍ ‘‘ເທວ, ກຸລວໍສານຸປາລໂກ ປຸຕ຺ໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ອຕ຺ຣເຊ ອວິຊ຺ຊມາເນ ເຂຕ຺ຣໂຊປິ ກຸລວໍສຘໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຣາຊາ ‘‘ຐເປຕ຺ວາ ມເຫສິໍ ອວເສສາ ນາຏກິຕ຺ຖິໂຍ ສຕ຺ຕາຫໍ ຘມ຺ມນາຏກໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ຍຖາກາມໍ ພຫິ ຈຣາເປສິ, ຕຖາປິ ປຸຕ຺ຕໍ ນາລຕ຺ຖ. ປຸນ ອມຈ຺ຈາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ມຫາຣາຊ, ມເຫສີ ນາມ ປຸຎ຺ເຎນ ຈ ປຎ຺ຎາຍ ຈ ສພ຺ພິຕ຺ຖີນໍ ອຄ຺ຄາ, ອປ຺ເປວ ນາມ ເທໂວ ມເຫສິຍາປິ ກຸຈ຺ຉິສ຺ມິໍ ປຸຕ຺ຕໍ ລເຠຍ຺ຍາ’’ຕິ. ຣາຊາ ມເຫສິຍາ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ສາ ອາຫ – ‘‘ມຫາຣາຊ, ຍາ ອິຕ຺ຖີ ສຈ຺ຈວາທິນີ ສີລວຕີ, ສາ ປຸຕ຺ຕໍ ລເຠຍ຺ຍ, ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຣຫິຕາຍ ກຸໂຕ ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ປາສາທໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ສີລານິ ສມາທິຍິຕ຺ວາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອນຸມຊ຺ຊຕິ. ສີລວຕິຍາ ຣາຊຘີຕາຍ ປຎ຺ຈ ສີລານິ ອນຸມຊ຺ຊນ຺ຕິຍາ ປຸຕ຺ຕປຕ຺ຖນາຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນມຕ຺ເຕ ສກ຺ກສ຺ສ ອາສນໍ ສນ຺ຕປ຺ປິ.

ອຖ ສກ຺ໂກ ອາສນຕາປກາຣຓໍ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ເອຕມຕ຺ຖໍ ວິທິຕ຺ວາ ‘‘ສີລວຕິຍາ ຣາຊຘີຕາຍ ປຸຕ຺ຕວຣໍ ເທມີ’’ຕິ ອາກາເສນາຄນ຺ຕ຺ວາ ເທວິຍາ ສມ຺ມຸເຂ ຐຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ປຕ຺ເຖສິ ເທວີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ປຸຕ຺ຕໍ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ‘‘ທມ຺ມິ ເຕ, ເທວິ, ປຸຕ຺ຕໍ, ມາ ຈິນ຺ຕຍີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເທວໂລກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ເອຕ຺ຖ ຂີຓາຍຸໂກ’’ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ມຫາປທຸໂມ ອຸປຣິເທວໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸໍ ອິໂຕ ຈວຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວິມານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ຕາຕ ມຫາປທຸມ, ມນຸສ຺ສໂລກໍ ຄຈ຺ຉາຫີ’’ຕິ ຍາຈິ. ໂສ ອາຫ – ‘‘ມຫາຣາຊ, ມາ ເອວໍ ຠຓິ, ເຊຄຸຈ຺ໂຉ ມນຸສ຺ສໂລໂກ’’ຕິ. ‘‘ຕາຕ, ຕ຺ວໍ ມນຸສ຺ສໂລເກ ປຸຎ຺ຎໍ ກຕ຺ວາ ອິຘູປປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ເຖວ ຐຕ຺ວາ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕພ຺ພາ, ຄຈ຺ຉ, ຕາຕາ’’ຕິ. ‘‘ທຸກ຺ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຄພ຺ຠວາໂສ, ນ ສກ຺ໂກມິ ຕຕ຺ຖ ວສິຕຸ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ກິໍ ເຕ, ຕາຕ, ຄພ຺ຠວາເສນ, ຕຖາ ຫິ ຕ຺ວໍ ກມ຺ມມກາສິ, ຍຖາ ປທຸມຄພ຺ເຠເຍວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິສ຺ສສິ, ຄຈ຺ຉ, ຕາຕາ’’ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອຘິວາເສສິ.

ຕໂຕ ມຫາປທຸໂມ ເທວໂລກາ ຈວິຕ຺ວາ ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ອຸຍ຺ຍາເນ ສິລາປຏ຺ຏໂປກ຺ຂຣຓິຍໍ ປທຸມຄພ຺ເຠ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ຕຎ຺ຈ ຣຕ຺ຕິໍ ມເຫສີ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ສຸປິນນ຺ເຕນ ວີສຕິອິຕ຺ຖິສຫສ຺ສປຣິວຸຕາ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສິລາປຏ຺ຏໂປກ຺ຂຣຓິຍໍ ປທຸມສ຺ສເຣ ປຸຕ຺ຕໍ ລທ຺ຘາ ວິຍ ອໂຫສິ. ສາ ປຠາຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ສີລານິ ຣກ຺ຂມານາ ຕເຖວ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເອກໍ ປທຸມປຸປ຺ຜໍ ອທ຺ທສ. ຕໍ ເນວ ຕີເຣ ໂຫຕິ ນ ຄມ຺ຠີເຣ. ສຫ ທສ຺ສເນເນວ ຈສ຺ສາ ຕຕ຺ຖ ປຸຕ຺ຕສິເນໂຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ສາ ສາມໍເຍວ ປວິສິຕ຺ວາ ຕໍ ປຸປ຺ຜໍ ອຄ຺ຄເຫສິ. ປຸປ຺ເຜ ຄຫິຕມຕ຺ເຕເຍວ ປຕ຺ຕານິ ວິກສິໍສຸ. ຕຕ຺ຖ ຕຏ຺ຏເກ ອາສິຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓປຏິມໍ ວິຍ ທາຣກໍ ອທ຺ທສ. ທິສ຺ວາວ ‘‘ປຸຕ຺ໂຕ ເມ ລທ຺ໂຘ’’ຕິ ສທ຺ທໍ ນິຈ຺ຉາເຣສິ. ມຫາຊໂນ ສາຘຸກາຣສຫສ຺ສານິ ມຸຎ຺ຈິ, ຣຎ຺ໂຎ ຈ ເປເສສິ. ຣາຊາ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ກຕ຺ຖ ລທ຺ໂຘ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ລທ຺ໂຘກາສຎ຺ຈ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອຸຍ຺ຍານຎ຺ຈ ໂປກ຺ຂຣຓິຍໍ ປທຸມຎ຺ຈ ອມ຺ຫາກຎ຺ເຎວ ເຂຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອມ຺ຫາກໍ ເຂຕ຺ເຕ ຊາຕຕ຺ຕາ ເຂຕ຺ຣໂຊ ນາມາຍໍ ປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ນຄຣໍ ປເວເສຕ຺ວາ ວີສຕິສຫສ຺ສອິຕ຺ຖິໂຍ ຘາຕິກິຈ຺ຈໍ ກາຣາເປສິ. ຍາ ຍາ ກຸມາຣສ຺ສ ຣຸຈິໍ ຎຕ຺ວາ ປຕ຺ຖິຕປຕ຺ຖິຕໍ ຂາທນີຍໍ ຂາທາເປຕິ, ສາ ສາ ສຫສ຺ສໍ ລຠຕິ. ສກລພາຣາຓສີ ຈລິຕາ, ສພ຺ໂພ ຊໂນ ກຸມາຣສ຺ສ ປຓ຺ຓາກາຣສຫສ຺ສານິ ເປເສສິ. ກຸມາໂຣ ຕໍ ຕໍ ອຕິເນຕ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ຂາທ, ອິມໍ ຠຸຎ຺ຊາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ໂຠຊເນນ ອຸພ຺ພາຬ຺ໂຫ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ, ໂຄປຸຣທ຺ວາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ລາຂາຄຸຬເກນ ກີຬຕິ.

ຕທາ ອຎ຺ຎຕໂຣ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ພາຣາຓສິໍ ນິສ຺ສາຍ ອິສິປຕເນ ວສຕິ. ໂສ ກາລສ຺ເສວ ວຸຏ຺ຐາຍ ເສນາສນວຕ຺ຕສຣີຣປຣິກມ຺ມມນສິກາຣາທີນິ ສພ຺ພກິຈ຺ຈານິ ກຕ຺ວາ, ປຏິສລ຺ລານາ ວຸຏ຺ຐິໂຕ ‘‘ອຊ຺ຊ ກຕ຺ຖ ຠິກ຺ຂໍ ຄເຫສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ກຸມາຣສ຺ສ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ເອສ ປຸພ຺ເພ ກິໍ ກມ຺ມໍ ກຣີ’’ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ‘‘ມາທິສສ຺ສ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ທຕ຺ວາ, ຈຕສ຺ໂສ ປຕ຺ຖນາ ປຕ຺ເຖສິ ຕຕ຺ຖ ຕິສ຺ໂສ ສິທ຺ຘາ, ເອກາ ຕາວ ນ ສິຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ສ ອຸປາເຍນ ອາຣມ຺ມຓໍ ທສ຺ເສມີ’’ຕິ ຠິກ຺ຂາຈຣິຍວເສນ ກຸມາຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ອຄມາສິ. ກຸມາໂຣ ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ສມຓ, ມາ ອິຘ ອາຄຈ຺ຉິ, ອິເມ ຫິ ຕມ຺ປິ ‘ອິທໍ ຂາທ, ອິທໍ ຠຸຎ຺ຊາ’ຕິ ວເທຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ໂສ ເອກວຈເນເນວ ຕໂຕ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ເສນາສນໍ ປາວິສິ. ກຸມາໂຣ ປຣິຊນໍ ອາຫ – ‘‘ອຍໍ ສມໂຓ ມຍາ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຕວ ນິວຕ຺ໂຕ, ກຸທ຺ໂຘ, ນຸ, ໂຂ ມມາ’’ຕິ. ຕໂຕ ເຕຫິ ‘‘ປພ຺ພຊິຕາ ນາມ, ເທວ, ນ ໂກຘປຣາຍຓາ ໂຫນ຺ຕິ, ປເຣນ ປສນ຺ນມເນນ ຍໍ ທິນ຺ນໍ ໂຫຕິ, ເຕນ ຍາເປນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ‘‘ກຸທ຺ໂຘ ເອວ ມມາຍໍ ສມໂຓ, ຂມາເປສ຺ສາມິ ນ’’ນ຺ຕິ ມາຕາປິຕູນໍ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖິໍ ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ, ມຫຕາ ຣາຊານຸຠາເວນ ອິສິປຕນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ມິຄຍູຖໍ ທິສ຺ວາ, ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ກິໍ ນາມ ເອເຕ’’ຕິ? ‘‘ເອເຕ, ສາມິ, ມິຄາ ນາມາ’’ຕິ. ເອເຕສໍ ‘‘ອິມໍ ຂາທຖ, ອິມໍ ຠຸຎ຺ຊຖ, ອິມໍ ສາຍຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຏິຊຄ຺ຄນ຺ຕາ ອຕ຺ຖີຕິ. ນຕ຺ຖິ ສາມິ, ຍຕ຺ຖ ຕິໂຓທກໍ ສຸລຠໍ, ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ຕີຕິ.

ກຸມາໂຣ ‘‘ຍຖາ ອິເມ ອຣກ຺ຂິຍມານາວ ຍຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ຕິ, ກທາ ນຸ, ໂຂ, ອຫມ຺ປິ ເອວໍ ວເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕມາຣມ຺ມຓໍ ອຄ຺ຄເຫສິ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘປິ ຕສ຺ສ ອາຄມນໍ ຎຕ຺ວາ ເສນາສນມຄ຺ຄຎ຺ຈ ຈງ຺ກມຎ຺ຈ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ, ມຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ, ເອກທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຈງ຺ກມິຕ຺ວາ, ປທນິກ຺ເຂປໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ທິວາວິຫາໂຣກາສຎ຺ຈ ປຓ຺ຓສາລຎ຺ຈ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ, ມຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ, ປວິສນປທນິກ຺ເຂປໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ນິກ຺ຂມນປທນິກ຺ເຂປໍ ອທສ຺ເສຕ຺ວາ, ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຄມາສິ. ກຸມາໂຣ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ປເທສໍ ສມ຺ມຊ຺ຊິຕ຺ວາ ມຏ຺ຐໍ ກຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ວສຕິ ມຎ຺ເຎ ເອຕ຺ຖ ໂສ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ປຣິຊເນນ ຠາສິຕໍ ສຸຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ປາໂຕປິ ໂສ ສມໂຓ ກຸທ຺ໂຘ, ອິທານິ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສາທີຫິ ອຕ຺ຕໂນ ໂອກາສໍ ອກ຺ກນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ, ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ກຸຊ຺ເຌຍ຺ຍ, ອິເຘວ ຕຸມ຺ເຫ ຕິຏ຺ຐຖາ’’ຕິ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ຘາ ໂອຣຸຍ຺ຫ ເອກໂກວ ເສນາສນໍ ປວິຏ຺ໂຐ ວຕ຺ຕສີເສນ ສຸສມ຺ມຏ຺ໂຐກາເສ ປທນິກ຺ເຂປໍ ທິສ຺ວາ, ‘‘ອຍໍ ສມໂຓ ເອຕ຺ຖ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕ ນ ວຓິຊ຺ຊາທິກມ຺ມໍ ຈິນ຺ເຕສິ, ອທ຺ຘາ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕເມວ ຈິນ຺ເຕສິ ມຎ຺ເຎ’’ຕິ ປສນ຺ນມານໂສ ຈງ຺ກມໍ ອາຣຸຫິຕ຺ວາ, ທູຣີກຕປຸຖຸວິຕກ຺ໂກ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ປາສາຓຜລເກ ນິສີທິຕ຺ວາ, ສຎ຺ຊາຕເອກຄ຺ໂຄ ຫຸຕ຺ວາ, ປຓ຺ຓສາລໍ ປວິສິຕ຺ວາ, ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກໂພຘິຎາຓໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ, ປຸຣິມນເຍເນວ ປຸໂຣຫິເຕນ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ປຸຈ຺ຉິເຕ ຄຄນຕເລ ນິສິນ຺ໂນ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ມິໂຄ ອຣຎ຺ຎມ຺ຫິ ຍຖາ ອພທ຺ໂຘ, ເຍນິຈ຺ຉກໍ ຄຈ຺ຉຕິ ໂຄຈຣາຍ;

ວິຎ຺ຎູ ນໂຣ ເສຣິຕໍ ເປກ຺ຂມາໂນ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ມິໂຄຕິ ທ຺ເວ ມິຄາ ເອຓີມິໂຄ, ປສທມິໂຄ ຈາຕິ. ອປິຈ ສພ຺ເພສໍ ອາຣຎ຺ຎິການໍ ຈຕຸປ຺ປທານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອິຘ ປນ ປສທມິໂຄ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ອຣຎ຺ຎມ຺ຫີຕິ ຄາມຎ຺ຈ ຄາມູປຈາຣຎ຺ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສໍ ອຣຎ຺ຎໍ, ອິຘໍ ປນ ອຸຍ຺ຍານມຘິປ຺ເປຕໍ, ຕສ຺ມາ ອຸຍ຺ຍານມ຺ຫີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍຖາຕິ ປຏິຠາເຄ. ອພທ຺ໂຘຕິ ຣຊ຺ຊຸພນ຺ຘນາທີຫິ ອພທ຺ໂຘ, ເອເຕນ ວິສ຺ສຕ຺ຖຈຣິຍໍ ທີເປຕິ. ເຍນິຈ຺ຉກໍ ຄຈ຺ຉຕິ ໂຄຈຣາຍຕິ ເຍນ ເຍນ ທິສາຠາເຄນ ຄນ຺ຕຸມິຈ຺ຉຕິ, ເຕນ ເຕນ ທິສາຠາເຄນ ໂຄຈຣາຍ ຄຈ຺ຉຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຣຎ຺ຎໂກ ມິໂຄ ອຣຎ຺ເຎ ປວເນ ຈຣມາໂນ ວິສ຺ສຕ຺ໂຖ ຄຈ຺ຉຕິ, ວິສ຺ສຕ຺ໂຖ ຕິຏ຺ຐຕິ, ວິສ຺ສຕ຺ໂຖ ນິສີທຕິ, ວິສ຺ສຕ຺ໂຖ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຕິ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ອນາປາຖຄໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ລຸທ຺ທສ຺ສ; ເອວເມວ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ…ເປ… ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ອນ຺ຘມກາສິ ມາຣໍ ອປທໍ, ວຘິຕ຺ວາ ມາຣຈກ຺ຂຸໍ ອທສ຺ສນໍ ຄໂຕ ປາປິມໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໗; ຈູຬນິ. ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕນິທ຺ເທສ ໑໒໕) ວິຕ຺ຖາໂຣ.

ວິຎ຺ຎູ ນໂຣຕິ ປຓ຺ຑິຕປຸຣິໂສ. ເສຣິຕນ຺ຕິ ສຈ຺ຉນ຺ທວຸຕ຺ຕິຕໍ ອປຣາຍຕ຺ຕຕໍ. ເປກ຺ຂມາໂນຕິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ໂອໂລກຍມາໂນ. ອຖ ວາ ຘມ຺ມເສຣິຕໍ ປຸຄ຺ຄລເສຣິຕຎ຺ຈ. ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ ຫິ ກິເລສວສໍ ອຄມນໂຕ ເສຣິໂນ ເຕຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ ປຸຄ຺ຄລາ ຈ, ເຕສໍ ຠາວນິທ຺ເທໂສ ເສຣິຕາ. ຕໍ ເປກ຺ຂມາໂນຕິ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ‘‘ຍຖາ ມິໂຄ ອຣຎ຺ຎມ຺ຫິ ອພທ຺ໂຘ ເຍນິຈ຺ຉກໍ ຄຈ຺ຉຕິ ໂຄຈຣາຍ, ກທາ ນຸ ໂຂ ອຫມ຺ປິ ເອວໍ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ອິຕິ ເມ ຕຸມ຺ເຫຫິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິເຕຫິ ພທ຺ຘສ຺ສ ເຍນິຈ຺ຉກໍ ຄນ຺ຕຸໍ ອລຠນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ເຍນິຈ຺ຉກຄມນາຠາເວນ ເຍນິຈ຺ຉກຄມເນ ຈານິສໍສໍ ທິສ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ສມຖວິປສ຺ສນາ ປາຣິປູຣິໍ ອຄມໍສຸ. ຕໂຕ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕມ຺ຫິ. ຕສ຺ມາ ອຎ຺ໂຎປິ ວິຎ຺ຎູ ປຓ຺ຑິໂຕ ນໂຣ ເສຣິຕໍ ເປກ຺ຂມາໂນ ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ມິຄອຣຎ຺ຎຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔໐. ອາມນ຺ຕນາ ໂຫຕີຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຕີເຕ ກິຣ ເອກວຊ຺ຊິກພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ ນາມ ຣາຊາ ອໂຫສິ ມຸທຸກຊາຕິໂກ. ຍທາ ອມຈ຺ຈາ ເຕນ ສຫ ຍຸຕ຺ຕໍ ວາ ອຍຸຕ຺ຕໍ ວາ ມນ຺ເຕຕຸກາມາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕທາ ນໍ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ເອກມນ຺ຕໍ ເນນ຺ຕິ. ຕໍ ເອກທິວສໍ ທິວາເສຍ຺ຍໍ ອຸປຄຕໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ອມຈ຺ໂຈ ‘‘ເທວ, ມມ ໂສຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອກມນ຺ຕໍ ຄມນໍ ຍາຈິ. ໂສ ອຸຏ຺ຐາຍ ອຄມາສິ. ປຸນ ເອໂກ ມຫາອຸປຏ຺ຐາເນ ນິສິນ຺ນໍ ວຣໍ ຍາຈິ, ເອໂກ ຫຕ຺ຖິກ຺ຂນ຺ເຘ, ເອໂກ ອສ຺ສປິຏ຺ຐິຍໍ, ເອໂກ ສຸວຓ຺ຓຣເຖ, ເອໂກ ສິວິກາຍ ນິສີທິຕ຺ວາ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຍາຈິ. ຣາຊາ ຕໂຕ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຄມາສິ. ອປໂຣ ຊນປທຈາຣິກໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ຍາຈິ, ຕສ຺ສາປິ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖິໂຕ ໂອຣຸຍ຺ຫ ເອກມນ຺ຕໍ ອຄມາສິ. ເອວໍ ໂສ ເຕຫິ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ຫຸຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິ. ອມຈ຺ຈາ ອິສ຺ສຣິເຍນ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ. ເຕສຸ ເອໂກ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ອາຫ – ‘‘ອມຸກໍ, ມຫາຣາຊ, ຊນປທໍ ມຍ຺ຫໍ ເທຫີ’’ຕິ. ຣາຊາ ‘‘ຕໍ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ຠຓຕິ. ໂສ ຣຎ຺ໂຎ ວຈນໍ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉາມຫໍ ຕໍ ຊນປທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊາມີ’’ຕິ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ກລຫໍ ກຕ຺ວາ, ປຸນ ອຸໂຠປິ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ໂທສໍ ອາໂຣເຈນ຺ຕິ. ຣາຊາ ‘‘ນ ສກ຺ກາ ອິເມ ໂຕເສຕຸ’’ນ຺ຕິ ເຕສໍ ໂລເຠ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ໂສ ປຸຣິມນເຍເນວ ອິມໍ ອຸທານຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ອາມນ຺ຕນາ ໂຫຕິ ສຫາຍມຊ຺ເຌ, ວາເສ ຐາເນ ຄມເນ ຈາຣິກາຍ;

ອນຠິຊ຺ຌິຕໍ ເສຣິຕໍ ເປກ຺ຂມາໂນ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ສຫາຍມຊ຺ເຌ ຐິຕສ຺ສ ທິວາເສຍ຺ຍສງ຺ຂາເຕ ວາເສ ຈ, ມຫາອຸປຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕ ຐາເນ ຈ, ອຸຍ຺ຍານຄມນສງ຺ຂາເຕ ຄມເນ ຈ, ຊນປທຈາຣິກສງ຺ຂາຕາຍ ຈາຣິກາຍ ຈ ‘‘ອິທໍ ເມ ສຸຓ, ອິທໍ ເມ ເທຫີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຕຖາ ຕຖາ ອາມນ຺ຕນາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອຫໍ ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ພິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຍາຍໍ ອຣິຍຊນເສວິຕາ ອເນການິສໍສາ ເອກນ຺ຕສຸຂາ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ໂລຠາຠິຠູເຕຫິ ສພ຺ພກາປຸຣິເສຫິ ອນຠິຊ຺ຌິຕາ ອນຠິປຕ຺ຖິຕາ ປພ຺ພຊ຺ຊາ, ຕໍ ອນຠິຊ຺ຌິຕໍ ປເຣສໍ ອວສວຕ຺ຕເນນ ຘມ຺ມປຸຄ຺ຄລວເສນ ຈ ເສຣິຕໍ ເປກ຺ຂມາໂນ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕມ຺ຫີຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ.

ອາມນ຺ຕນາຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔໑. ຂິຑ຺ຑາ ຣຕີຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ພາຣາຓສິຍໍ ເອກປຸຕ຺ຕກພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ ນາມ ຣາຊາ ອໂຫສິ. ໂສ ຈສ຺ສ ເອກປຸຕ຺ຕໂກ ປິໂຍ ອໂຫສິ ມນາໂປ ປາຓສໂມ. ໂສ ສພ຺ພິຣິຍາປເຖສຸ ປຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາວ ວຕ຺ຕຕິ. ໂສ ເອກທິວສໍ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ຄໂຕ. ກຸມາໂຣປິ ຕໍ ທິວສໍເຍວ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ພ຺ຍາຘິນາ ມໂຕ. ອມຈ຺ຈາ ‘‘ປຸຕ຺ຕສິເນເຫນ ຣຎ຺ໂຎ ຫທຍມ຺ປິ ຜເລຍ຺ຍາ’’ຕິ ອນາໂຣເຈຕ຺ວາວ ນໍ ຌາເປສຸໍ. ຣາຊາ ອຸຍ຺ຍາເນ ສຸຣາມເທນ ມຕ຺ໂຕ ປຸຕ຺ຕໍ ເນວ ສຣິ, ຕຖາ ທຸຕິຍທິວເສປິ ນ຺ຫານໂຠຊນເວລາສຸ. ອຖ ຠຸຕ຺ຕາວີ ນິສິນ຺ໂນ ສຣິຕ຺ວາ ‘‘ປຸຕ຺ຕໍ ເມ ອາເນຖາ’’ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ສ ອນຸຣູເປນ ວິຘາເນນ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຕໂຕ ໂສກາຠິຠູໂຕ ນິສິນ຺ໂນ ເອວໍ ໂຍນິໂສ ມນສາກາສິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ໂສ ເອວໍ ອນຸກ຺ກເມນ ອນຸໂລມປຏິໂລມໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ເສສໍ ສໍສຄ຺ຄຄາຖາຍ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວ ຐເປຕ຺ວາ ຄາຖາຍຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ.

ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍໍ ປນ ຂິຑ຺ຑາຕິ ກີຬນາ. ສາ ທຸວິຘາ ໂຫຕິ – ກາຍິກາ, ວາຈສິກາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ກາຍິກາ ນາມ ຫຕ຺ຖີຫິປິ ກີຬນ຺ຕິ, ອສ຺ເສຫິປິ, ຣເຖຫິປິ, ຘນູຫິປິ, ຖຣູຫິປີຕິ ເອວມາທິ. ວາຈສິກາ ນາມ ຄີຕໍ, ສິໂລກຠຓນໍ, ມຸຂເຠຣີຕິ ເອວມາທິ. ຣຕີຕິ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓຣຕິ. ວິປຸລນ຺ຕິ ຍາວ ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ ອາຫຈ຺ຈ ຐາເນນ ສກລຕ຺ຕຠາວພ຺ຍາປກໍ. ເສສໍ ປາກຏເມວ. ອນຸສນ຺ຘິໂຍຊນາປິ ເຈຕ຺ຖ ສໍສຄ຺ຄຄາຖາຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ, ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ ສພ຺ພນ຺ຕິ.

ຂິຑ຺ຑາຣຕິຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔໒. ຈາຕຸທ຺ທິໂສຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ປຸພ຺ເພ ກິຣ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ປຎ຺ຈ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ຕາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ເທວໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ຕໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ເຕສໍ ເຊຏ຺ຐໂກ ພາຣາຓສິຍໍ ຣາຊາ ອໂຫສິ, ເສສາ ປາກຕິກຣາຊາໂນ. ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ, ຣຊ຺ຊໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ, ອນຸກ຺ກເມນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຫຸຕ຺ວາ ນນ຺ທມູລກປພ຺ຠາເຣ ວສນ຺ຕາ ເອກທິວສໍ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ວໍສກຬີຣຄາຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມຎ຺ຈ ສຫາຍຎ຺ຈ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຎຕ຺ວາ ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ອຸປາເຍນ ອາຣມ຺ມຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ໂອກາສໍ ຄເວສນ຺ຕິ. ໂສ ຈ ຣາຊາ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຸພ຺ພິຊ຺ຊຕິ, ຠີໂຕ ວິສ຺ສຣໍ ກໂຣຕິ, ມຫາຕເລ ຘາວຕິ. ປຸໂຣຫິເຕນ ກາລສ຺ເສວ ວຸຏ຺ຐາຍ ສຸຂເສຍ຺ຍໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕປິ ‘‘ກຸໂຕ ເມ, ອາຈຣິຍ, ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ສພ຺ພໍ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເຈສິ. ປຸໂຣຫິໂຕປິ ‘‘ອຍໍ ໂຣໂຄ ນ ສກ຺ກາ ເຍນ ເກນຈິ ອຸທ຺ຘໍວິເຣຈນາທິນາ ເຠສຊ຺ຊກມ຺ເມນ ວິເນຕຸໍ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ຂາທນູປາໂຍ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຣຊ຺ຊຫານິຊີວິຕນ຺ຕຣາຍາທີນໍ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕໍ ເອຕໍ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ຣາຊານໍ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ອຸພ຺ເພເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ວູປສມນຕ຺ຖໍ ‘‘ເອຕ຺ຕເກ ຈ ເອຕ຺ຕເກ ຈ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຣຖາທໂຍ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓຎ຺ຈ ທກ຺ຂິຓໍ ທຕ຺ວາ ຍຎ຺ໂຎ ຍຊິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຕໍ ຍຎ຺ຎຍຊເນ ສມາທເປສິ.

ຕໂຕ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ອເນການິ ປາຓສຫສ຺ສານິ ຍຎ຺ຎຕ຺ຖາຍ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຍມານານິ ທິສ຺ວາ ‘‘ເອຕສ຺ມິໍ ກມ຺ເມ ກເຕ ທຸພ຺ໂພຘເນຍ຺ໂຍ ຠວິສ຺ສຕິ, ຫນ຺ທ ນໍ ປຏິກຈ຺ເຈວ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເປກ຺ຂາມາ’’ຕິ ວໍສກຬີຣຄາຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣມານາ ຣາຊງ຺ຄເຓ ປຏິປາຏິຍາ ອຄມໍສຸ. ຣາຊາ ສີຫປຎ຺ຊເຣ ຐິໂຕ ຣາຊງ຺ຄຓໍ ໂອໂລກຍມາໂນ ເຕ ອທ຺ທກ຺ຂິ, ສຫ ທສ຺ສເນເນວ ຈສ຺ສ ສິເນໂຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ຕໂຕ ເຕ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ອາກາສຕເລ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາສເນ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ໂຠເຊຕ຺ວາ ກຕຠຕ຺ຕກິຈ຺ເຈ ‘‘ເກ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ມຍໍ, ມຫາຣາຊ, ຈາຕຸທ຺ທິສາ ນາມາ’’ຕິ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຈາຕຸທ຺ທິສາຕິ ອິມສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ? ‘‘ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ກຕ຺ຖຈິ ກຸໂຕຈິ ຠຍໍ ວາ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາໂສ ວາ ອມ຺ຫາກໍ ນຕ຺ຖິ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ຕໍ ຠຍໍ ກິໍ ກາຣຓາ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ? ‘‘ມຍຎ຺ຫິ, ມຫາຣາຊ, ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວມ, ກຣຸຓໍ ຠາເວມ, ມຸທິຕໍ ຠາເວມ, ອຸເປກ຺ຂໍ ຠາເວມ, ເຕນ ໂນ ຕໍ ຠຍໍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ອຕ຺ຕໂນ ວສຕິໍ ອຄມໍສຸ.

ຕໂຕ ຣາຊາ ຈິນ຺ເຕສິ ‘‘ອິເມ ສມຓາ ເມຕ຺ຕາທິຠາວນາຍ ຠຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຠຓນ຺ຕິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ປນ ອເນກສຫສ຺ສປາຓວຘໍ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ, ເກສໍ ນຸ ໂຂ ວຈນໍ ສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ. ອຖສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ສມຓາ ສຸທ຺ເຘນ ອສຸທ຺ຘໍ ໂຘວນ຺ຕິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ປນ ອສຸທ຺ເຘນ ອສຸທ຺ຘໍ. ນ ຈ ສກ຺ກາ ອສຸທ຺ເຘນ ອສຸທ຺ຘໍ ໂຘວິຕຸໍ, ປພ຺ພຊິຕານໍ ເອວ ວຈນໍ ສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ສຸຂິຕາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ເມຕ຺ຕາທໂຍ ຈຕ຺ຕາໂຣປິ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ ຠາເວຕ຺ວາ ຫິຕຜຣຓຈິຕ຺ເຕນ ອມຈ຺ເຈ ອາຓາເປສິ ‘‘ສພ຺ເພ ປາເຓ ມຸຎ຺ຈຖ, ສີຕານິ ປານີຍານິ ປິວນ຺ຕຸ, ຫຣິຕານິ ຕິຓານິ ຂາທນ຺ຕຸ, ສີໂຕ ຈ ເນສໍ ວາໂຕ ອຸປວາຍຕູ’’ຕິ. ເຕ ຕຖາ ອກໍສຸ.

ຕໂຕ ຣາຊາ ‘‘ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕານໍ ວຈເນເນວ ປາປກມ຺ມໂຕ ມຸຕ຺ໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ຕຕ຺ເຖວ ນິສິນ຺ໂນ ວິປສ຺ສິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກສມ຺ໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ອມຈ຺ເຈຫິ ຈ ໂຠຊນເວລາຍໍ ‘‘ຠຸຎ຺ຊ, ມຫາຣາຊ, ກາໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນາຫໍ ຣາຊາ’’ຕິ ປຸຣິມນເຍເນວ ສພ຺ພໍ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ອຸທານພ຺ຍາກຣຓຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ຈາຕຸທ຺ທິໂສ ອປ຺ປຏິໂຆ ຈ ໂຫຕິ, ສນ຺ຕຸສ຺ສມາໂນ ອິຕຣີຕເຣນ;

ປຣິສ຺ສຍານໍ ສຫິຕາ ອຉມ຺ຠີ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຈາຕຸທ຺ທິໂສຕິ ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ຍຖາສຸຂວິຫາຣີ, ‘‘ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໘; ອ. ນິ. ໔.໑໒໕; ຈູຬນິ. ຂຄ຺ຄວິສາຓສຸຕ຺ຕນິທ຺ເທສ ໑໒໘) ວາ ນເຍນ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຠາວນາຜຣິຕາ ຈຕສ຺ໂສ ທິສາ ອສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິປິ ຈາຕຸທ຺ທິໂສ. ຕາສຸ ທິສາສຸ ກຕ຺ຖຈິ ສຕ຺ເຕ ວາ ສງ຺ຂາເຣ ວາ ຠເຍນ ນ ປຏິຫຎ຺ຎຕີຕິ ອປ຺ປຏິໂຆ. ສນ຺ຕຸສ຺ສມາໂນຕິ ທ຺ວາທສວິຘສ຺ສ ສນ຺ໂຕສສ຺ສວເສນ ສນ຺ຕຸສ຺ສໂກ, ອິຕຣີຕເຣນາຕິ ອຸຈ຺ຈາວເຈນ ປຈ຺ຈເຍນ. ປຣິສ຺ສຍານໍ ສຫິຕາ ອຉມ຺ຠີຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣິສ຺ສຍນ຺ຕິ ກາຍຈິຕ຺ຕານິ, ປຣິຫາເປນ຺ຕິ ວາ ເຕສໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ຕານິ ວາ ປຏິຈ຺ຈ ສຍນ຺ຕີຕິ ປຣິສ຺ສຍາ, ພາຫິຣານໍ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທີນໍ ອພ຺ຠນ຺ຕຣານຎ຺ຈ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ກາຍຈິຕ຺ຕຸປທ຺ທວານໍ ເອຕໍ ອຘິວຈນໍ. ເຕ ປຣິສ຺ສເຍ ອຘິວາສນຂນ຺ຕິຍາ ຈ ວີຣິຍາທີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຈ ສຫຕີຕິ ປຣິສ຺ສຍານໍ ສຫິຕາ. ຖທ຺ຘຠາວກຣຠຍາຠາເວນ ອຉມ຺ຠີ. ກິໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ? ຍຖາ ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມຓາ, ເອວໍ ອິຕຣີຕເຣນ ປຈ຺ຈເຍນ ສນ຺ຕຸສ຺ສມາໂນ ເອຕ຺ຖ ປຏິປຕ຺ຕິປທຏ຺ຐາເນ ສນ຺ໂຕເສ ຐິໂຕ ຈຕູສຸ ທິສາສຸ ເມຕ຺ຕາທິຠາວນາຍ ຈາຕຸທ຺ທິໂສ, ສຕ຺ຕສງ຺ຂາເຣສຸ ປຏິຫນນຠຍາຠາເວນ ອປ຺ປຏິໂຆ ຈ ໂຫຕິ. ໂສ ຈາຕຸທ຺ທິສຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣານໍ ປຣິສ຺ສຍານໍ ສຫິຕາ, ອປ຺ປຏິຆຕ຺ຕາ ອຉມ຺ຠີ ຈ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ປຏິປຕ຺ຕິຄຸຓໍ ທິສ຺ວາ ໂຍນິໂສ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕມ຺ຫີຕິ. ອຖ ວາ ເຕ ສມຓາ ວິຍ ສນ຺ຕຸສ຺ສມາໂນ ອິຕຣີຕເຣນ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຈາຕຸທ຺ທິໂສ ໂຫຕີຕິ ຎຕ຺ວາ ເອວໍ ຈາຕຸທ຺ທິສຠາວໍ ປຕ຺ຖຍນ຺ໂຕ ໂຍນິໂສ ປຏິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຘິຄໂຕມ຺ຫິ. ຕສ຺ມາ ອຎ຺ໂຎປິ ອີທິສໍ ຐານໍ ປຕ຺ຖຍມາໂນ ຈາຕຸທ຺ທິສຕາຍ ປຣິສ຺ສຍານໍ ສຫິຕາ ອປ຺ປຏິຆຕາຍ ຈ ອຉມ຺ຠີ ຫຸຕ຺ວາ ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ.

ຈາຕຸທ຺ທິສຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔໓. ທຸສ຺ສງ຺ຄຫາຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ກິຣ ອຄ຺ຄມເຫສີ ກາລມກາສິ. ຕໂຕ ວີຕິວຕ຺ເຕສຸ ໂສກທິວເສສຸ ເອກໍ ທິວສໍ ອມຈ຺ຈາ ‘‘ຣາຊູນໍ ນາມ ເຕສຸ ເຕສຸ ກິຈ຺ເຈສຸ ອຄ຺ຄມເຫສີ ອວສ຺ສໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ສາຘຸ, ເທໂວ, ອຎ຺ຎໍ ເທວິໍ ອາເນຕູ’’ຕິ ຍາຈິໍສຸ. ຣາຊາ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠເຓ, ຊານາຖາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕ ປຣິເຍສນ຺ຕາ ສາມນ຺ຕຣຊ຺ເຊ ຣາຊາ ມໂຕ. ຕສ຺ສ ເທວີ ຣຊ຺ຊໍ ອນຸສາສຕິ. ສາ ຈ ຄພ຺ຠິນີ ໂຫຕິ. ອມຈ຺ຈາ ‘‘ອຍໍ ຣຎ຺ໂຎ ອນຸຣູປາ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ຕໍ ຍາຈິໍສຸ. ສາ ‘‘ຄພ຺ຠິນີ ນາມ ມນຸສ຺ສານໍ ອມນາປາ ໂຫຕິ, ສເຈ ອາຄເມຖ, ຍາວ ວິຊາຍາມິ, ເອວໍ ໂຫຕຸ, ໂນ ເຈ, ອຎ຺ຎໍ ປຣິເຍສຖາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕ ຣຎ຺ໂຎປິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ຣາຊາ ‘‘ຄພ຺ຠິນີປິ ໂຫຕຸ ອາເນຖາ’’ຕິ. ເຕ ອາເນສຸໍ. ຣາຊາ ຕໍ ອຠິສິຎ຺ຈິຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ມເຫສີໂຠຄໍ ອທາສິ. ຕສ຺ສາ ປຣິຊນຎ຺ຈ ນານາວິເຘຫິ ປຓ຺ຓາກາເຣຫິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສາ ກາເລນ ປຸຕ຺ຕໍ ວິຊາຍິ. ຕມ຺ປິ ຣາຊາ ອຕ຺ຕໂນ ຊາຕປຸຕ຺ຕມິວ ສພ຺ພິຣິຍາປເຖສຸ ອງ຺ເກ ຈ ອຸເຣ ຈ ກຕ຺ວາ ວິຫຣຕິ. ຕໂຕ ເທວິຍາ ປຣິຊໂນ ຈິນ຺ເຕສິ ‘‘ຣາຊາ ອຕິວິຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ກຸມາຣໍ, ອຕິວິສ຺ສາສນິຍານິ ຣາຊຫທຍານິ, ຫນ຺ທ ນໍ ປຣິເຠເທມາ’’ຕິ.

ຕໂຕ ກຸມາຣໍ – ‘‘ຕ຺ວໍ, ຕາຕ, ອມ຺ຫາກໍ ຣຎ຺ໂຎ ປຸຕ຺ໂຕ, ນ ອິມສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ, ມາ ເອຕ຺ຖ ວິສ຺ສາສໍ ອາປຊ຺ຊີ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ອຖ ກຸມາໂຣ ‘‘ເອຫິ ປຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ຣຎ຺ຎາ ວຸຈ຺ຈມາໂນປິ ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາກຑ຺ຒິຍມາໂນປິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ຣາຊານໍ ນ ອລ຺ລີຍຕິ. ຣາຊາ ‘‘ກິໍ ເອຕ’’ນ຺ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອເຣ, ເອເຕ ມຍາ ເອວໍ ສງ຺ຄຫິຕາປິ ປຏິກູລວຸຕ຺ຕິໂນ ເອວາ’’ຕິ ນິພ຺ພິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຣຊ຺ຊໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິໂຕ. ‘‘ຣາຊາ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ ອມຈ຺ຈປຣິຊນາປິ ພຫູ ປພ຺ພຊິຕາ, ‘‘ສປຣິຊໂນ ຣາຊາ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ ມນຸສ຺ສາ ປຓີເຕ ປຈ຺ຈເຍ ອຸປເນນ຺ຕິ. ຣາຊາ ປຓີເຕ ປຈ຺ຈເຍ ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ທາເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ສຸນ຺ທຣໍ ລຠນ຺ຕິ, ເຕ ຕຸສ຺ສນ຺ຕິ. ອິຕເຣ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ‘‘ມຍໍ ປຣິເວຓສມ຺ມຊ຺ຊນາທີນິ ສພ຺ພກິຈ຺ຈານິ ກໂຣນ຺ຕາ ລູຂຠຕ຺ຕໍ ຊິຓ຺ຓວຕ຺ຖຎ຺ຈ ລຠາມາ’’ຕິ. ໂສ ຕມ຺ປິ ຎຕ຺ວາ ‘‘ອເຣ, ຍຖາວຸຑ຺ຒໍ ທິຍ຺ຍມາເນປິ ນາມ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ, ອໂຫ, ອຍໍ ປຣິສາ ທຸສ຺ສງ຺ຄຫາ’’ຕິ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ອາທາຍ ເອໂກ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ຕຕ຺ຖ ອາຄເຕຫິ ຈ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ທຸສ຺ສງ຺ຄຫາ ປພ຺ພຊິຕາປິ ເອເກ, ອໂຖ ຄຫຏ຺ຐາ ຆຣມາວສນ຺ຕາ;

ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ໂກ ປຣປຸຕ຺ເຕສຸ ຫຸຕ຺ວາ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ.

ສາ ອຕ຺ຖໂຕ ປາກຏາ ເອວ. ອຍໍ ປນ ໂຍຊນາ – ທຸສ຺ສງ຺ຄຫາ ປພ຺ພຊິຕາປິ ເອເກ, ເຍ ອສນ຺ໂຕສາຠິຠູຕາ, ຕຖາວິຘາ ເອວ ຈ ອໂຖ ຄຫຏ຺ຐາ ຆຣມາວສນ຺ຕາ. ເອຕມຫໍ ທຸສ຺ສງ຺ຄຫຠາວໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕມ຺ຫີຕິ. ເສສໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ທຸສ຺ສງ຺ຄຫຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔໔. ໂອໂຣປຍິຕ຺ວາຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ພາຣາຓສິຍໍ ກິຣ ຈາຕຸມາສິກພ຺ຣຫ຺ມທຕ຺ໂຕ ນາມ ຣາຊາ ຄິມ຺ຫານໍ ປຐເມ ມາເສ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຣມຓີເຍ ຠູມິຠາເຄ ນີລຆນປຕ຺ຕສຎ຺ຉນ຺ນໍ ໂກວິຬາຣຣຸກ຺ຂໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ໂກວິຬາຣມູເລ ມມ ສຍນໍ ປຎ຺ຎາເປຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອຸຍ຺ຍາເນ ກີຬິຕ຺ວາ ສາຍນ຺ຫສມຍໍ ຕຕ຺ຖ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປສິ. ປຸນ ຄິມ຺ຫານໍ ມຊ຺ຌິເມ ມາເສ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄໂຕ. ຕທາ ໂກວິຬາໂຣ ປຸປ຺ຜິໂຕ ໂຫຕິ, ຕທາປິ ຕເຖວ ອກາສິ. ປຸນ ຄິມ຺ຫານໍ ປຈ຺ຉິເມ ມາເສ ຄໂຕ. ຕທາ ໂກວິຬາໂຣ ສຎ຺ຉິນ຺ນປຕ຺ໂຕ ສຸກ຺ຂຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ໂຫຕິ. ຕທາປິ ໂສ ອທິສ຺ວາວ ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ປຸພ຺ພປຣິຈເຍນ ຕຕ຺ເຖວ ເສຍ຺ຍໍ ອາຓາເປສິ. ອມຈ຺ຈາ ຊານນ຺ຕາປິ ‘‘ຣຎ຺ຎາ ອາຓຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຠເຍນ ຕຕ຺ຖ ສຍນໍ ປຎ຺ຎາເປສຸໍ. ໂສ ອຸຍ຺ຍາເນ ກີຬິຕ຺ວາ ສາຍນ຺ຫສມຍໍ ຕຕ຺ຖ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປນ຺ໂຕ ຕໍ ຣຸກ຺ຂໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອເຣ, ອຍໍ ປຸພ຺ເພ ສຎ຺ຉນ຺ນປຕ຺ໂຕ ມຓິມໂຍ ວິຍ ອຠິຣູປທສ຺ສໂນ ອໂຫສິ. ຕໂຕ ມຓິວຓ຺ຓສາຂນ຺ຕເຣ ຐປິຕປວາຬງ຺ກຸຣສທິເສຫິ ປຸປ຺ເຜຫິ ສສ຺ສິຣິກຈາຣຸທສ຺ສໂນ ອໂຫສິ. ມຸຕ຺ຕາທລສທິສວາລິກາກິຓ຺ໂຓ ຈສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ຠູມິຠາໂຄ ພນ຺ຘນາ ປມຸຕ຺ຕປຸປ຺ຜສຎ຺ຉນ຺ໂນ ຣຕ຺ຕກມ຺ພລສນ຺ຖໂຕ ວິຍ ອໂຫສິ. ໂສ ນາມຊ຺ຊ ສຸກ຺ຂຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ສາຂາມຕ຺ຕາວເສໂສ ຐິໂຕ. ‘ອໂຫ, ຊຣາຍ ອຸປຫໂຕ ໂກວິຬາໂຣ’’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອນຸປາທິນ຺ນມ຺ປິ ຕາວ ຊຣາ ຫຎ຺ຎຕິ, ກິມງ຺ຄ ປນ ອຸປາທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ປຏິລຠິ. ຕທນຸສາເຣເນວ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ຈ ວິປສ຺ສນ຺ໂຕ ‘‘ອໂຫ ວຕາຫມ຺ປິ ສຎ຺ຉິນ຺ນປຕ຺ໂຕ ໂກວິຬາໂຣ ວິຍ ອເປຕຄິຫິພ຺ຍຎ຺ຊໂນ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຕ຺ຖຍມາໂນ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຕສ຺ມິໍ ສຍນຕເລ ທກ຺ຂິເຓນ ປສ຺ເສນ ນິປນ຺ໂນເຍວ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ຕໂຕ ຄມນກາເລ ອມຈ຺ເຈຫິ ‘‘ກາໂລ ຄນ຺ຕຸໍ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນາຫໍ ຣາຊາ’’ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ ປຸຣິມນເຍເນວ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ໂອໂຣປຍິຕ຺ວາ ຄິຫິພ຺ຍຎ຺ຊນານິ, ສຎ຺ຉິນ຺ນປຕ຺ໂຕ ຍຖາ ໂກວິຬາໂຣ;

ເຉຕ຺ວານ ວີໂຣ ຄິຫິພນ຺ຘນານິ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ໂອໂຣປຍິຕ຺ວາຕິ ອປເນຕ຺ວາ. ຄິຫິພ຺ຍຎ຺ຊນານີຕິ ເກສມສ຺ສຸໂອທາຕວຕ຺ຖາລງ຺ກາຣມາລາຄນ຺ຘວິເລປນອິຕ຺ຖິປຸຕ຺ຕທາສິທາສາທີນິ. ເອຕານິ ຫິ ຄິຫິຠາວໍ ພ຺ຍຎ຺ຊຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຄິຫິພ຺ຍຎ຺ຊນານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ສຎ຺ຉິນ຺ນປຕ຺ໂຕຕິ ປຕິຕປຕ຺ໂຕ. ເຉຕ຺ວານາຕິ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ວີໂຣຕິ ມຄ຺ຄວີຣິຍສມນ຺ນາຄໂຕ. ຄິຫິພນ຺ຘນານີຕິ ກາມພນ຺ຘນານິ. ກາມາ ຫິ ຄິຫີນໍ ພນ຺ຘນານິ. ອຍໍ ຕາວ ປທຕ຺ໂຖ.

ອຍໍ ປນ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ‘‘ອໂຫ ວຕາຫມ຺ປິ ໂອໂຣປຍິຕ຺ວາ ຄິຫິພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ສຎ຺ຉິນ຺ນປຕ຺ໂຕ ຍຖາ ໂກວິຬາໂຣ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ເອວຎ຺ຫິ ຈິນ຺ຕຍມາໂນ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕມ຺ຫີຕິ. ເສສໍ ປຸຣິມນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ໂກວິຬາຣຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ. ປຐໂມ ວຄ຺ໂຄ ນິຏ຺ຐິໂຕ.

໔໕-໔໖. ສເຈ ລເຠຖາຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ປຸພ຺ເພ ກິຣ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ທ຺ເວ ປຈ຺ເຈກໂພຘິສຕ຺ຕາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕວຕ຺ຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ເທວໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ຕໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ເຕສໍ ເຊຏ຺ຐໂກ ພາຣາຓສິຣຎ຺ໂຎ ປຸຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ, ກນິຏ຺ໂຐ ປຸໂຣຫິຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ອໂຫສິ. ເຕ ເອກທິວສໍເຍວ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ເອກທິວສເມວ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ສຫປໍສຸກີຬິຕສຫາຍກາ ອເຫສຸໍ. ປຸໂຣຫິຕປຸຕ຺ໂຕ ປຎ຺ຎວາ ອໂຫສິ. ໂສ ຣາຊປຸຕ຺ຕໍ ອາຫ – ‘‘ສມ຺ມ, ຕ຺ວໍ ປິຕຸໂນ ອຈ຺ຈເຍນ ຣຊ຺ຊໍ ລຠິສ຺ສສິ, ອຫໍ ປຸໂຣຫິຕຏ຺ຐານໍ, ສຸສິກ຺ຂິເຕນ ຈ ສຸຂໍ ຣຊ຺ຊໍ ອນຸສາສິຕຸໍ ສກ຺ກາ, ເອຫິ ສິປ຺ປໍ ອຸຄ຺ຄເຫສ຺ສາມາ’’ຕິ. ຕໂຕ ອຸໂຠປິ ປຸພ຺ໂພປຈິຕກມ຺ມາ ຫຸຕ຺ວາ ຄາມນິຄມາທີສຸ ຠິກ຺ຂໍ ຈຣມານາ ປຈ຺ຈນ຺ຕຊນປທຄາມໍ ຄຕາ. ຕຎ຺ຈ ຄາມໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ຠິກ຺ຂາຈາຣເວລາຍ ປວິສນ຺ຕິ. ອຖ ມນຸສ຺ສາ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘ ທິສ຺ວາ ອຸສ຺ສາຫຊາຕາ ອາສນານິ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ, ປຓີຕໍ ຂາທນີຍໍ ໂຠຊນີຍໍ ອຸປນາເມນ຺ຕິ, ມາເນນ຺ຕິ, ປູເຊນ຺ຕິ. ເຕສໍ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອມ຺ເຫຫິ ສທິສາ ອຸຈ຺ຈາກຸລິກາ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອຖ ຈ ປນິເມ ມນຸສ຺ສາ ຍທິ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ອມ຺ຫາກໍ ຠິກ຺ຂໍ ເທນ຺ຕິ, ຍທິ ຈ ນິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນ ເທນ຺ຕິ, ອິເມສໍ ປນ ປພ຺ພຊິຕານໍ ເອວຣູປໍ ສກ຺ກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອທ຺ຘາ ເອເຕ ກິຎ຺ຈິ ສິປ຺ປໍ ຊານນ຺ຕິ, ຫນ຺ທ ເນສໍ ສນ຺ຕິເກ ສິປ຺ປໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາມາ’’ຕິ.

ເຕ ມນຸສ຺ເສສຸ ປຏິກ຺ກນ຺ເຕສຸ ໂອກາສໍ ລຠິຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ເຫ ສິປ຺ປໍ ຊານາຖ, ຕໍ ອມ຺ເຫປິ ສິກ຺ຂາເປຖາ’’ຕິ ຍາຈິໍສຸ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ‘‘ນ ສກ຺ກາ ອປພ຺ພຊິເຕນ ສິກ຺ຂິຕຸ’’ນ຺ຕິ ອາຫໍສຸ. ເຕ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໍສຸ. ຕໂຕ ເນສໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ‘‘ເອວໍ ໂວ ນິວາເສຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ປາຣຸປິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອາຠິສມາຈາຣິກໍ ອາຈິກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ສ ສິປ຺ປສ຺ສ ເອກີຠາວາຠິຣຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ເອເກເນວ ນິສີທິຕພ຺ພໍ, ເອເກນ ຈງ຺ກມິຕພ຺ພໍ, ຐາຕພ຺ພໍ, ສຍິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ປຓ຺ຓສາລມທໍສຸ. ຕໂຕ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຓ຺ຓສາລໍ ປວິສິຕ຺ວາ ນິສີທິໍສຸ. ປຸໂຣຫິຕປຸຕ຺ໂຕ ນິສິນ຺ນກາລໂຕ ປຠຸຕິ ຈິຕ຺ຕສມາຘານໍ ລທ຺ຘາ ຌານໍ ລຠິ. ຣາຊປຸຕ຺ໂຕ ມຸຫຸຕ຺ເຕເນວ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄໂຕ. ໂສ ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ກິໍ, ສມ຺ມາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ເຕນ ຫິ ອິຘ ນິສີທາ’’ຕິ. ໂສ ຕຕ຺ຖ ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ນິສີທິຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ອິມສ຺ສ ກິຣ, ສມ຺ມ, ສິປ຺ປສ຺ສ ເອກີຠາວາຠິຣຕິ ນິປ຺ຜຕ຺ຕີ’’ຕິ ປຸໂຣຫິຕປຸຕ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ, ສມ຺ມ, ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ ອຕ຺ຕໂນ ນິສິນ຺ໂນກາສໍ ເອວ ຄຈ຺ຉ, ອຸຄ຺ຄເຫສ຺ສາມິ ອິມສ຺ສ ສິປ຺ປສ຺ສ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ໂສ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຸນປິ ມຸຫຸຕ຺ເຕເນວ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ ປຸຣິມນເຍເນວ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອາຄໂຕ.

ຕໂຕ ນໍ ປຸໂຣຫິຕປຸຕ຺ໂຕ ຕເຖວ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ຄເຕ ຈິນ຺ເຕສິ ‘‘ອຍໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ກມ຺ມໍ ຫາເປຕິ, ມມ ຈ ອິຘາຠິກ຺ຂຓໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ’’ຕິ. ໂສ ປຓ຺ຓສາລໂຕ ນິກ຺ຂມ຺ມ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິຏ຺ໂຐ. ອິຕໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ປຓ຺ຓສາລາເຍວ ນິສິນ຺ໂນ ປຸນປິ ມຸຫຸຕ຺ເຕເນວ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຓ຺ຓສາລໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ມຄ຺ຄນ຺ໂຕປິ ຕໍ ອທິສ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ໂຍ ຄຫຏ຺ຐກາເລ ປຓ຺ຓາກາຣມ຺ປິ ອາທາຍ ອາຄໂຕ ມໍ ທຏ຺ຐຸໍ ນ ລຠຕິ, ໂສ ນາມ ມຍິ ອາຄເຕ ທສ຺ສນມ຺ປິ ອທາຕຸກາໂມ ປກ຺ກາມິ, ອໂຫ, ເຣ ຈິຕ຺ຕ, ນ ລຊ຺ຊສິ, ຍໍ ມໍ ຈຕຸກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອິຘາເນສິ, ໂສທານິ ເຕ ວເສ ນ ວຕ຺ຕິສ຺ສາມິ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ຕໍເຍວ ມມ ວເສ ວຕ຺ຕາເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ເສນາສນໍ ປວິສິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ອາກາເສນ ນນ຺ທມູລກປພ຺ຠາຣໍ ອຄມາສິ. ອິຕໂຣປິ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ອຄມາສິ. ເຕ ອຸໂຠປິ ມໂນສິລາຕເລ ນິສີທິຕ຺ວາ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ອິມາ ອຸທານຄາຖາໂຍ ອຠາສິໍສຸ –

‘‘ສເຈ ລເຠຖ ນິປກໍ ສຫາຍໍ, ສທ຺ຘິໍ ຈຣໍ ສາຘຸວິຫາຣິ ຘີຣໍ;

ອຠິຠຸຍ຺ຍ ສພ຺ພານິ ປຣິສ຺ສຍານິ, ຈເຣຍ຺ຍ ເຕນຕ຺ຕມໂນ ສຕີມາ.

‘‘ໂນ ເຈ ລເຠຖ ນິປກໍ ສຫາຍໍ, ສທ຺ຘິໍ ຈຣໍ ສາຘຸວິຫາຣິ ຘີຣໍ;

ຣາຊາວ ຣຏ຺ຐໍ ວິຊິຕໍ ປຫາຍ, ເອໂກ ຈເຣ ມາຕງ຺ຄຣຎ຺ເຎວ ນາໂຄ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ນິປກນ຺ຕິ ປກຕິນິປຸຓໍ ປຓ຺ຑິຕໍ ກສິຓປຣິກມ຺ມາທີສຸ ກຸສລໍ. ສາຘຸວິຫາຣິນ຺ຕິ ອປ຺ປນາວິຫາເຣນ ວາ ອຸປຈາເຣນ ວາ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ຘີຣນ຺ຕິ ຘິຕິສມ຺ປນ຺ນໍ. ຕຕ຺ຖ ນິປກຕ຺ເຕນ ຘິຕິສມ຺ປທາ ວຸຕ຺ຕາ. ອິຘ ປນ ຘິຕິສມ຺ປນ຺ນເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘິຕິ ນາມ ອສິຖິລປຣກ຺ກມຕາ, ‘‘ກາມໍ ຕໂຈ ຈ ນ຺ຫາຣຸ ຈາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໔; ອ. ນິ. ໒.໕; ມຫານິ. ໑໙໖) ເອວໍ ປວຕ຺ຕວີຣິຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອປິຈ ຘິກຕປາໂປຕິປິ ຘີໂຣ. ຣາຊາວ ຣຏ຺ຐໍ ວິຊິຕໍ ປຫາຍາຕິ ຍຖາ ປຏິຣາຊາ ‘‘ວິຊິຕໍ ຣຏ຺ຐໍ ອນຕ຺ຖາວຫ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ຣຊ຺ຊໍ ປຫາຍ ເອໂກ ຈຣຕິ, ເອວໍ ພາລສຫາຍໍ ປຫາຍ ເອໂກ ຈເຣ. ອຖ ວາ ຣາຊາວ ຣຏ຺ຐນ຺ຕິ ຍຖາ ສຸຕໂສໂມ ຣາຊາ ວິຊິຕໍ ຣຏ຺ຐໍ ປຫາຍ ເອໂກ ຈຣິ, ຍຖາ ຈ ມຫາຊນໂກ, ເອວໍ ເອໂກ ຈເຣຕິ ອຍມ຺ປິ ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕານຸສາເຣນ ສກ຺ກາ ຊານິຕຸນ຺ຕິ ນ ວິຕ຺ຖາຣິຕນ຺ຕິ.

ສຫາຍຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔໗. ອທ຺ຘາ ປສໍສາມາຕິ ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ຍາວ ອາກາສຕເລ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາສເນ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ນິສຊ຺ຊາ, ຕາວ ຈາຕຸທ຺ທິສຄາຖາຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິສທິສາ ເອວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ຍຖາ ໂສ ຣາຊາ ຣຕ຺ຕິຍາ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຸພ຺ພິຊ຺ຊິ, ນ ຕຖາ ອຍໍ, ເນວສ຺ສ ຍຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐິໂຕ ອໂຫສິ. ໂສ ອາກາສຕເລ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕສຸ ອາສເນສຸ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ເຘ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ‘‘ເກ ຕຸມ຺ເຫ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ‘‘ມຍໍ, ມຫາຣາຊ, ອນວຊ຺ຊໂຠຊິໂນ ນາມາ’’ຕິ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ‘ອນວຊ຺ຊໂຠຊິໂນ’ຕິ ອິມສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ? ‘‘ສຸນ຺ທຣໍ ວາ ອສຸນ຺ທຣໍ ວາ ລທ຺ຘາ ນິພ຺ພິກາຣາ ຠຸຎ຺ຊາມ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ເອຕທໂຫສິ ‘‘ຍໍນູນາຫໍ ອິເມ ອຸປປຣິກ຺ເຂຍ຺ຍໍ ເອທິສາ ວາ ໂນ ວາ’’ຕິ. ຕໍ ທິວສໍ ກຓາຊເກນ ພິລງ຺ຄທຸຕິເຍນ ປຣິວິສິ. ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ ອມຕໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕາ ວິຍ ນິພ຺ພິກາຣາ ຠຸຎ຺ຊິໍສຸ. ຣາຊາ ‘‘ໂຫນ຺ຕິ ນາມ ເອກທິວສໍ ປຏິຎ຺ຎາຕຕ຺ຕາ ນິພ຺ພິກາຣາ, ສ຺ເວ ຊານິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສ຺ວາຕນາຍປິ ນິມນ຺ເຕສິ. ຕໂຕ ທຸຕິຍທິວເສປິ ຕເຖວາກາສິ. ເຕປິ ຕເຖວ ປຣິຠຸຎ຺ຊິໍສຸ. ອຖ ຣາຊາ ‘‘ອິທານິ ສຸນ຺ທຣໍ ທຕ຺ວາ ວີມໍສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸນປິ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ, ທ຺ເວ ທິວເສ ມຫາສກ຺ກາຣໍ ກຕ຺ວາ, ປຓີເຕນ ອຕິວິຈິຕ຺ເຣນ ຂາທນີເຍນ ໂຠຊນີເຍນ ປຣິວິສິ. ເຕປິ ຕເຖວ ນິພ຺ພິກາຣາ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ມງ຺ຄລໍ ວຕ຺ວາ ປກ຺ກມິໍສຸ. ຣາຊາ ອຈິຣປກ຺ກນ຺ເຕສຸ ເຕສຸ ‘‘ອນວຊ຺ຊໂຠຊິໂນວ ເອເຕ ສມຓາ, ອໂຫ ວຕາຫມ຺ປິ ອນວຊ຺ຊໂຠຊີ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ມຫາຣຊ຺ຊໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ສມາທາຍ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ໂຘ ຫຸຕ຺ວາ, ມຎ຺ຊູສກຣຸກ຺ຂມູເລ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ ມຊ຺ເຌ ອຕ຺ຕໂນ ອາຣມ຺ມຓໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ອທ຺ຘາ ປສໍສາມ ສຫາຍສມ຺ປທໍ, ເສຏ຺ຐາ ສມາ ເສວິຕພ຺ພາ ສຫາຍາ;

ເອເຕ ອລທ຺ຘາ ອນວຊ຺ຊໂຠຊີ, ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ’’ຕິ.

ສາ ປທຕ຺ຖໂຕ ອຸຕ຺ຕານາ ເອວ. ເກວລໍ ປນ ສຫາຍສມ຺ປທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອເສເຂຫິ ສີລາທິກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ສມ຺ປນ຺ນາ ສຫາຍາ ເອວ ສຫາຍສມ຺ປທາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ໂຍຊນາ – ຍາຍໍ ວຸຕ຺ຕາ ສຫາຍສມ຺ປທາ, ຕໍ ສຫາຍສມ຺ປທໍ ອທ຺ຘາ ປສໍສາມ, ເອກໍເສເນວ ໂຖເມມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກຖໍ? ເສຏ຺ຐາ ສມາ ເສວິຕພ຺ພາ ສຫາຍາຕິ. ກສ຺ມາ? ອຕ຺ຕໂນ ຫິ ສີລາທີຫິ ເສຏ຺ເຐ ເສວມານສ຺ສ ສີລາທໂຍ ຘມ຺ມາ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ວຸທ຺ຘິໍ ວິຣູຬ຺ຫິໍ ເວປຸລ຺ລໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ສເມ ເສວມານສ຺ສ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສມຘາຣເຓນ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສ ວິໂນທເນນ ຈ ລທ຺ຘາ ນ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ. ເອເຕ ປນ ສຫາຍເກ ເສຏ຺ເຐ ຈ ສເມ ຈ ອລທ຺ຘາ ກຸຫນາທິມິຈ຺ຉາຊີວໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຘມ຺ເມນ ສເມນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຠຊນໍ ຠຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ຈ ປຏິຆານຸນຍໍ ອນຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ອນວຊ຺ຊໂຠຊີ ຫຸຕ຺ວາ ອຕ຺ຖກາໂມ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ເອໂກ ຈເຣ ຂຄ຺ຄວິສາຓກປ຺ໂປ. ອຫມ຺ປິ ຫິ ເອວໍ ຈຣນ຺ໂຕ ອິມໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອຘິຄໂຕມ຺ຫີຕິ.

ອນວຊ຺ຊໂຠຊິຄາຖາວຓ຺ຓນາ ສມຕ຺ຕາ.

໔໘. ທິສ຺ວາ ສຸວຓ຺ຓສ຺ສາຕິ ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອຎ຺ຎຕໂຣ ພາຣາຓສິຣາຊາ ຄິມ຺ຫສມເຍ ທິວາເສຍ຺ຍໍ ອຸປຄໂຕ. ສນ຺ຕິເກ ຈສ຺ສ ວຓ຺ຓທາສີ ໂຄສີຕຈນ຺ທນໍ ປິສຕິ. ຕສ຺ສາ ເອກພາຫາຍໍ ເອກໍ ສຸວຓ຺ຓວລຍໍ, ເອກພາຫາຍໍ ທ຺ເວ, ຕານິ ສງ຺ຆຏ຺ຏນ຺ຕິ ອິຕຣໍ ນ ສງ຺ຆຏ຺ຏຕິ. ຣາຊາ ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ເອວເມວ ຄຓວາເສ ສງ຺ຆຏ຺ຏນາ, ເອກວາເສ ອສງ຺ຆຏ຺ຏນາ’’ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຕໍ ທາສິໍ ໂອໂລກຍມາໂນ ຈິນ຺ເຕສິ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ສພ຺ພາລງ຺ກາຣຠູສິຕາ ເທວີ ຕໍ ພີຊຍນ຺ຕີ ຐິຕາ ໂຫຕິ. ສາ ‘‘ວຓ຺ຓທາສິຍາ ປຏິພທ຺ຘຈິຕ຺ໂຕ ມຎ຺ເຎ ຣາຊາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕໍ ທາສິໍ ອຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ສຍເມວ ປິສິຕຸມາຣທ຺ຘາ. ຕສ຺ສາ ອຸໂຠສຸ ພາຫາສຸ ອເນເກ ສຸວຓ຺ຓວລຍາ, ເຕ ສງ຺ຆຏ຺ຏນ຺ຕາ ມຫາສທ຺ທໍ ຊນຍິໍສຸ. ຣາຊາ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ທກ຺ຂິເຓນ ປສ຺ເສນ ນິປນ຺ໂນເຍວ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ຕໍ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ສຸເຂນ ສຸຂິຕໍ ນິປນ຺ນໍ ຈນ຺ທນຫຕ຺ຖາ ເທວີ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ອາລິມ຺ປາມິ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ອາຫ. ຣາຊາ – ‘‘ອເປຫິ, ມາ ອາລິມ຺ປາຫີ’’ຕິ ອາຫ. ສາ ‘‘ກິສ຺ສ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ‘‘ນາຫໍ ຣາຊາ’’ຕິ. ເອວເມເຕສໍ ຕໍ ກຖາສລ຺ລາປໍ ສຸຕ຺ວາ ອມຈ຺ຈາ ອຸປສງ຺ກມິໍສຸ. ເຕຫິປິ ມຫາຣາຊວາເທນ ອາລປິໂຕ ‘‘ນາຫໍ, ຠເຓ, ຣາຊາ’’ຕິ ອາຫ. ເສສໍ ປຐມຄາຖາຍ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວ.

ອຍໍ ປນ ຄາຖາວຓ຺ຓນາ – ທິສ຺ວາຕິ ໂອໂລເກຕ຺ວາ. ສຸວຓ຺ຓສ຺ສາຕິ ກຎ຺ຈນສ຺ສ ‘‘ວລຍານີ’’ຕິ ປາຐເສໂສ. ສາວເສສປາໂຐ ຫິ ອຍໍ ອຕ຺ໂຖ. ປຠສ຺ສຣານີຕິ ປຠາສນສີລານິ, ຊຸຕິມນ຺ຕານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ. ອຍໍ ປນ ໂຍຊນາ – ທິສ຺ວາ ຠຸຊສ຺ມິໍ ສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ວລຍານິ ‘‘ຄຓວາເສ ສຕິ ສງ຺ຆຏ຺ຏນາ, ເອກວາເສ ອສງ຺ຆຏ຺ຏນາ’’ຕິ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ປຈ຺ເຈກໂພຘິໍ ອຘິຄໂຕມ຺ຫີຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວາຕິ.