໒. ຘນິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໑໘. ປກ຺ໂກທໂນຕິ ຘນິຍສຸຕ຺ຕໍ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ເຕນ ສມເຍນ ຘນິໂຍ ໂຄໂປ ມຫີຕີເຣ ປຏິວສຕິ. ຕສ຺ສາຍໍ ປຸພ຺ພໂຍໂຄ – ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປາວຈເນ ທິພ຺ພມາເນ ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ທິວເສ ທິວເສ ສງ຺ຆສ຺ສ ວີສຕິ ສລາກຠຕ຺ຕານິ ອທາສິ. ໂສ ຕໂຕ ຈຸໂຕ ເທເວສຸ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ເອວໍ ເທວໂລເກ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ເຂເປຕ຺ວາ ອມ຺ຫາກໍ ຠຄວໂຕ ກາເລ ວິເທຫຣຏ຺ຐມຊ຺ເຌ ປພ຺ພຕຣຏ຺ຐໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມໂກຣຓ຺ຑໍ ນາມ ນຄຣໍ, ຕສ຺ມິໍ ນຄເຣ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ໂຄຍູຖໍ ນິສ຺ສາຍ ຊີວຕິ. ຕສ຺ສ ຫິ ຕິໍສມຕ຺ຕານິ ໂຄສຫສ຺ສານິ ໂຫນ຺ຕິ, ສຕ຺ຕວີສສຫສ຺ສາ ຄາໂວ ຂີຣໍ ທຸຍ຺ຫນ຺ຕິ. ໂຄປາ ນາມ ນິພທ຺ຘວາສິໂນ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ວສ຺ສິເກ ຈຕ຺ຕາໂຣມາເສ ຖເລ ວສນ຺ຕິ, ອວເສເສ ອຏ຺ຐມາເສ ຍຕ຺ຖ ຕິໂຓທກໍ ສຸຂໍ ລພ຺ຠຕິ, ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ຕິ. ຕຎ຺ຈ ນທີຕີຣໍ ວາ ຊາຕສ຺ສຣຕີຣໍ ວາ ໂຫຕິ. ອຖາຍມ຺ປິ ວສ຺ສກາເລ ອຕ຺ຕໂນ ວສິຕຄາມໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຄຸນ຺ນໍ ຜາສຸວິຫາຣຕ຺ຖາຍ ໂອກາສໍ ຄເວສນ຺ໂຕ ມຫາມຫີ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອກໂຕ ກາລມຫີ ເອກໂຕ ມຫາມຫິຈ຺ເຈວ ສງ຺ຂໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສນ຺ທມານາ ປຸນ ສມຸທ຺ທສມີເປ ສມາຄນ຺ຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາ. ຍໍ ໂອກາສໍ ອນ຺ຕຣທີປໍ ອກາສິ, ຕໍ ປວິສິຕ຺ວາ ວຈ຺ຉານໍ ສາລໍ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ນິເວສນໍ ມາເປຕ຺ວາ ວາສໍ ກປ຺ເປສິ. ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕ ປຸຕ຺ຕາ, ສຕ຺ຕ ຘີຕໂຣ, ສຕ຺ຕ ສຸຓິສາ, ອເນເກ ຈ ກມ຺ມກາຣາ ໂຫນ຺ຕິ. ໂຄປາ ນາມ ວສ຺ສນິມິຕ຺ຕໍ ຊານນ຺ຕິ. ຍທາ ສກຸຓິກາ ກຸລາວການິ ຣຸກ຺ຂຄ຺ເຄ ກໂຣນ຺ຕິ, ກກ຺ກຏກາ ອຸທກສມີເປ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ຖລສມີປທ຺ວາເຣນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ, ຕທາ ສຸວຸຏ຺ຐິກາ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ຍທາ ປນ ສກຸຓິກາ ກຸລາວການິ ນີຈຏ຺ຐາເນ ອຸທກປິຏ຺ເຐ ກໂຣນ຺ຕິ, ກກ຺ກຏກາ ຖລສມີເປ ທ຺ວາຣໍ ປິທຫິຕ຺ວາ ອຸທກສມີປທ຺ວາເຣນ ວຬຎ຺ເຊນ຺ຕິ, ຕທາ ທຸພ຺ພຸຏ຺ຐິກາ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ.

ອຖ ໂສ ຘນິໂຍ ສຸວຸຏ຺ຐິກນິມິຕ຺ຕານິ ອຸປສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອຸປກຏ຺ເຐ ວສ຺ສກາເລ ອນ຺ຕຣທີປາ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ມຫາມຫິຍາ ປຣຕີເຣ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫມ຺ປິ ເທເວ ວສ຺ສນ຺ເຕ ອຸທເກນ ອນຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣໂຓກາເສ ອຕ຺ຕໂນ ວສໂນກາສໍ ກຕ຺ວາ ສມນ຺ຕາ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ, ວຈ຺ຉສາລາໂຍ ມາເປຕ຺ວາ, ຕຕ຺ຖ ນິວາສໍ ກປ຺ເປສິ. ອຖສ຺ສ ທາຣຸຕິຓາທິສງ຺ຄເຫ ກເຕ ສພ຺ເພສຸ ປຸຕ຺ຕທາຣກມ຺ມກຣໂປຣິເສສຸ ສມານິເຍສຸ ຊາເຕສຸ ນານປ຺ປກາເຣ ຂຊ຺ຊໂຠຊ຺ເຊ ປຏິຍຕ຺ເຕ ສມນ຺ຕາ ຈຕຸທ຺ທິສາ ເມຆມຓ຺ຑລານິ ອຸຏ຺ຐຫິໍສຸ. ໂສ ເຘນຸໂຍ ທຸຫາເປຕ຺ວາ, ວຈ຺ຉສາລາສຸ ວຈ຺ເຉ ສຓ຺ຐາເປຕ຺ວາ, ຄຸນ຺ນໍ ຈຕຸທ຺ທິສາ ຘູມໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ, ສພ຺ພປຣິຊນໍ ໂຠຊາເປຕ຺ວາ, ສພ຺ພກິຈ຺ຈານິ ກາຣາເປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ທີເປ ອຸຊ຺ຊາລາເປຕ຺ວາ, ສຍໍ ຂີເຣນ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ, ມຫາສຍເນ ສຍນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ສິຣິສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ, ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ, ອປຣທິສາຍ ເມຆຕ຺ຖນິຕສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນ ອິມໍ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ ‘‘ປກ຺ໂກທໂນ ທຸທ຺ຘຂີໂຣຫມສ຺ມີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ – ປກ຺ໂກທໂນຕິ ສິທ຺ຘຠຕ຺ໂຕ. ທຸທ຺ຘຂີໂຣຕິ ຄາໂວ ທຸຫິຕ຺ວາ ຄຫິຕຂີໂຣ. ອຫນ຺ຕິ ອຕ຺ຕານໍ ນິທສ຺ເສຕິ, ອສ຺ມີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຕຖາຠາວໍ. ປກ຺ໂກທໂນ ທຸທ຺ຘຂີໂຣ ຈ ອຫມສ຺ມິ ຠວາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕີຕິ ເອວມາຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິທ຺ເທເສ ປນ ‘‘ອິຕີຕິ ປທສນ຺ຘິ, ປທສໍສຄ຺ໂຄ, ປທປາຣິປູຣິ, ອກ຺ຂຣສມວາໂຍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສິລິຏ຺ຐຕາ ປທານຸປຸພ຺ພຕາເມຕ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໑) ເອວມສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ວຓ຺ຓິໂຕ. ໂສປິ ອິທເມວ ສນ຺ຘາຍາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍໍ ຍໍ ຫິ ປທໍ ປຸພ຺ພປເທນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ເອວມາຫາຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ປກາເສນ຺ໂຕເຍວ ອິຕິສທ຺ໂທ ປຈ຺ຉິເມນ ປເທນ ເມຕ຺ເຕຍ຺ໂຍ ອິຕິ ວາ ຠຄວາ ອິຕິ ວາ ເອວມາທິນາ ປທສນ຺ຘິ ໂຫຕິ, ນາຎ຺ຎຖາ.

ຘນິໂຍ ໂຄໂປຕິ ຕສ຺ສ ເສຏ຺ຐິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ນາມສໂມຘານໍ. ໂສ ຫິ ຍານິມານິ ຖາວຣາທີນິ ປຎ຺ຈ ຘນານິ, ເຕສຸ ຐເປຕ຺ວາ ທານສີລາທິອນຸຄາມິກຘນໍ, ເຂຕ຺ຕວຕ຺ຖຸ-ອາຣາມາທິໂຕ ຖາວຣຘນໂຕປິ, ຄວສ຺ສາທິໂຕ ຊງ຺ຄມຘນໂຕປິ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທິໂຕ ສໍຫາຣິມຘນໂຕປິ, ສິປ຺ປາຍຕນາທິໂຕ ອງ຺ຄສມຘນໂຕປິ ຍໍ ຕໍ ໂລກສ຺ສ ປຎ຺ຈໂຄຣສານຸປ຺ປທາເນນ ພຫູປກາຣໍ ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ໂຄສມິຕໍ ຘນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໓; ເນຕ຺ຕິ. ໑໒໓) ເອວໍ ວິເສສິຕໍ ໂຄຘນໍ, ເຕນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ຘນິໂຍ, ຄຸນ຺ນໍ ປາລນໂຕ ໂຄໂປ. ໂຍ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຄາໂວ ປາເລຕິ, ໂສ ‘‘ໂຄໂປ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຍ ປເຣສໍ ເວຕເນນ ຠໂຏ ຫຸຕ຺ວາ, ໂສ ໂຄປາລໂກ. ອຍໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນເຍວ, ເຕນ ໂຄໂປຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອນຸຕີເຣຕິ ຕີຣສ຺ສ ສມີເປ. ມຫິຍາຕິ ມຫາມຫີນາມິກາຍ ນທິຍາ. ສມາເນນ ອນຸກູລວຕ຺ຕິນາ ປຣິຊເນນ ສທ຺ຘິໍ ວາໂສ ຍສ຺ສ ໂສ ສມານວາໂສ, ອຍຎ຺ຈ ຕຖາວິໂຘ. ເຕນາຫ ‘‘ສມານວາໂສ’’ຕິ. ຉນ຺ນາຕິ ຕິຓປຓ຺ຓຈ຺ຉທເນຫິ ອໂນວສ຺ສກາ ກຕາ. ກຸຏີຕິ ວສນຆຣສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອາຫິໂຕຕິ ອາຠໂຕ, ຊາລິໂຕ ວາ. ຄິນີຕິ ອຄ຺ຄິ. ເຕສຸ ເຕສຸ ຐາເນສຸ ອຄ຺ຄິ ‘‘ຄິນີ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ. ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີຕິ ອິທານິ ຍທິ ອິຈ຺ຉສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປວສ຺ສາຕິ ສິຎ຺ຈ, ປຄ຺ຆຣ, ອຸທກໍ ມຸຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເທວາຕິ ເມຆໍ ອາລປຕິ. ອຍໍ ຕາເວຕ຺ຖ ປທວຓ຺ຓນາ.

ອຍໍ ປນ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ – ເອວມຍໍ ຘນິໂຍ ໂຄໂປ ອຕ຺ຕໂນ ສຍນຆເຣ ມຫາສຍເນ ນິປນ຺ໂນ ເມຆຕ຺ຖນິຕໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ປກ຺ໂກທໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ກາຍທຸກ຺ຂວູປສມູປາຍໍ ກາຍສຸຂເຫຕຸຎ຺ຈ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ນິຫິຕໍ ທີເປຕິ. ‘‘ທຸທ຺ຘຂີໂຣຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕທຸກ຺ຂວູປສມູປາຍໍ ຈິຕ຺ຕສຸຂເຫຕຸຎ຺ຈ. ‘‘ອນຸຕີເຣ ມຫິຍາ’’ຕິ ນິວາສຏ຺ຐານສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ‘‘ສມານວາໂສ’’ຕິ ຕາທິເສ ກາເລ ປິຍວິປ຺ປໂຍຄປທຏ຺ຐານສ຺ສ ໂສກສ຺ສາຠາວໍ. ‘‘ຉນ຺ນາ ກຸຏີ’’ຕິ ກາຍທຸກ຺ຂາປຄມປຏິຆາຕໍ. ‘‘ອາຫິໂຕ ຄິນີ’’ຕິ ຍສ຺ມາ ໂຄປາລກາ ປຣິກ຺ເຂປຘູມທາຣຸອຄ຺ຄິວເສນ ຕໂຍ ອຄ຺ຄີ ກໂຣນ຺ຕິ. ເຕ ຈ ຕສ຺ສ ເຄເຫ ສພ຺ເພ ກຕາ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພທິສາສຸ ປຣິກ຺ເຂປຄ຺ຄິໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອາຫິໂຕ ຄິນີ’’ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ວາຬມິຄາຄມນນິວາຣຓໍ ທີເປຕິ, ຄຸນ຺ນໍ ມຊ຺ເຌ ໂຄມຍາທີຫິ ຘູມຄ຺ຄິໍ ສນ຺ຘາຍ ຑໍສມກສາທີຫິ ຄຸນ຺ນໍ ອນາພາຘໍ, ໂຄປາລການໍ ສຍນຏ຺ຐາເນ ທາຣຸອຄ຺ຄິໍ ສນ຺ຘາຍ ໂຄປາລການໍ ສີຕາພາຘປຏິຆາຕໍ. ໂສ ເອວໍ ທີເປນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຄຸນ຺ນໍ ວາ ປຣິຊນສ຺ສ ວາ ວຸຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອາພາຘສ຺ສ ອຠາວໂຕ ປີຕິໂສມນສ຺ສຊາໂຕ ອາຫ – ‘‘ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ.

໑໙. ເອວໍ ຘນິຍສ຺ສ ອິມໍ ຄາຖໍ ຠາສມານສ຺ສ ອສ຺ໂສສິ ຠຄວາ ທິພ຺ພາຍ ໂສຕຘາຕຸຍາ ວິສຸທ຺ຘາຍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສິກາຍ ເຊຕວນມຫາວິຫາເຣ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ວິຫຣນ຺ໂຕ. ສຸຕ຺ວາ ຈ ປນ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ໂຕ ອທ຺ທສ ຘນິຍຎ຺ຈ ປຊາປຕິຎ຺ຈສ຺ສ ‘‘ອິເມ ອຸໂຠປິ ເຫຕຸສມ຺ປນ຺ນາ. ສເຈ ອຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມິ, ອຸໂຠປິ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິສ຺ສນ຺ຕິ. ໂນ ເຈ ຄມິສ຺ສາມິ, ສ຺ເວ ອຸທໂກເຆນ ວິນສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ຕໍ ຂເຓເຍວ ສາວຕ຺ຖິໂຕ ສຕ຺ຕ ໂຍຊນສຕານິ ຘນິຍສ຺ສ ນິວາສຏ຺ຐານໍ ອາກາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກຸຏິຍາ ອຸປຣິ ອຏ຺ຐາສິ. ຘນິໂຍ ຕໍ ຄາຖໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠາສຕິເຍວ, ນ ນິຏ຺ຐາເປຕິ, ຠຄວຕິ ຄເຕປິ ຠາສຕິ. ຠຄວາ ຈ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ນ ເອຕ຺ຕເກນ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐາ ວາ ວິສ຺ສຕ຺ຖາ ວາ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ປນ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ –

‘‘ອກ຺ໂກຘໂນ ວິຄຕຂິໂລຫມສ຺ມິ,ອນຸຕີເຣ ມຫິເຍກຣຕ຺ຕິວາໂສ;

ວິວຏາ ກຸຏິ ນິພ຺ພຸໂຕ ຄິນິ,ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ. –

ອິມໍ ປຏິຄາຖໍ ອຠາສິ ພ຺ຍຎ຺ຊນສຠາຄໍ ໂນ ອຕ຺ຖສຠາຄໍ. ນ ຫິ ‘‘ປກ຺ໂກທໂນ’’ຕິ, ‘‘ອກ຺ໂກຘໂນ’’ຕິ ຈ ອາທີນິ ປທານິ ອຕ຺ຖໂຕ ສເມນ຺ຕິ ມຫາສມຸທ຺ທສ຺ສ ໂອຣິມປາຣິມຕີຣານິ ວິຍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ປເນຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ກິຎ຺ຈິ ສເມຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນສຠາຄານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມຄາຖາຍ ສທິສປທານໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວິເສສປທານໍ ປນາຍໍ ປທໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ວຓ຺ຓນາ – ອກ຺ໂກຘໂນຕິ ອກຸຊ຺ຌນສຠາໂວ. ໂຍ ຫິ ໂສ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣອາຆາຕວຕ຺ຖຸສມ຺ຠໂວ ໂກໂຘ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ສຸປຣິຕ຺ໂຕປິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ຫທຍໍ ສນ຺ຕາເປຕ຺ວາ ວູປສມ຺ມຕິ, ເຍນ ຈ ຕໂຕ ພລວຕຣຸປ຺ປນ຺ເນນ ເອກຈ຺ໂຈ ມຸຂວິກຸຓນມຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ເອກຈ຺ໂຈ ຜຣຸສໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ຫນຸສຎ຺ຈລນມຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ຜຣຸສໍ ຠຓຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ທຓ຺ຑໍ ວາ ສຕ຺ຖໍ ວາ ຄເວສນ຺ໂຕ ທິສາ ວິໂລເກຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ທຓ຺ຑໍ ວາ ສຕ຺ຖໍ ວາ ອາມສຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ທຓ຺ຑາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປຘາວຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ເອກໍ ວາ ທ຺ເວ ວາ ປຫາເຣ ເທຕິ, ອປໂຣ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ອປິ ຎາຕິສາໂລຫິຕໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕິ, ເອກຈ຺ໂຈ ຕໂຕ ພລວຕເຣນ ປຈ຺ຉາ ວິປ຺ປຏິສາຣີ ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕິ ສີຫຬທີເປ ກາລຄາມວາສີ ອມຈ຺ໂຈ ວິຍ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ໂກໂຘ ປຣມເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ໂສ ຠຄວຕາ ໂພຘິມຓ຺ເຑເຍວ ສພ຺ພໂສ ປຫີໂນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູໂລ ຕາລາວຕ຺ຖຸກໂຕ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ‘‘ອກ຺ໂກຘໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ອາຫ.

ວິຄຕຂິໂລຕິ ອປຄຕຂິໂລ. ເຍ ຫິ ເຕ ຈິຕ຺ຕພນ຺ຘຠາເວນ ປຎ຺ຈ ເຈໂຕຂິລາ ວຸຕ຺ຕາ, ເຍ ຫິ ຈ ຂິລຠູເຕ ຈິຕ຺ເຕ ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ຂິເລ ຠູມິຠາເຄ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ ວສ຺ສນ຺ເຕປິ ເທເວ ສສ຺ສານິ ນ ຣຸຫນ຺ຕິ, ເອວເມວໍ ສທ຺ຘມ຺ມສ຺ສວນາທິກຸສລເຫຕຸວສ຺ເສ ວສ຺ສນ຺ເຕປິ ກຸສລໍ ນ ຣຸຫຕິ ເຕ ຈ ຠຄວຕາ ໂພຘິມຓ຺ເຑເຍວ ສພ຺ພໂສ ປຫີນາ, ຕສ຺ມາ ຠຄວາ ‘‘ວິຄຕຂິໂລຫມສ຺ມີ’’ຕິ ອາຫ.

ເອກຣຕ຺ຕິໍ ວາໂສ ອສ຺ສາຕິ ເອກຣຕ຺ຕິວາໂສ. ຍຖາ ຫິ ຘນິໂຍ ຕຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາໂຣ ວສ຺ສິເກ ມາເສ ນິພທ຺ຘວາສໍ ອຸປຄໂຕ, ນ ຕຖາ ຠຄວາ. ຠຄວາ ຫິ ຕໍເຍວ ຣຕ຺ຕິໍ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖກາມຕາຍ ຕຕ຺ຖ ວາສໍ ອຸປຄໂຕ. ຕສ຺ມາ ‘‘ເອກຣຕ຺ຕິວາໂສ’’ຕິ ອາຫ. ວິວຏາຕິ ອປນີຕຈ຺ຉທນາ. ກຸຏີຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ອຕ຺ຕຠາໂວ ຫິ ຕໍ ຕໍ ອຕ຺ຖວສໍ ປຏິຈ຺ຈ ກາໂຍຕິປິ ຄຸຫາຕິປິ ເທໂຫຕິປິ ສນ຺ເທໂຫຕິປິ ນາວາຕິປິ ຣໂຖຕິປິ ວໂຓຕິປິ ຘໂຊຕິປິ ວມ຺ມິໂກຕິປິ ກຸຏີຕິປິ ກຸຏິກາຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘ ປນ ກຏ຺ຐາທີນິ ປຏິຈ຺ຈ ເຄຫນາມິກາ ກຸຏິ ວິຍ ອຏ຺ຐິອາທີນິ ປຏິຈ຺ຈ ສງ຺ຂ຺ຍໍ ຄຕຕ຺ຕາ ‘‘ກຸຏີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາຫ –

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ອາວຸໂສ, ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ວລ຺ລິຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ມຕ຺ຕິກຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ຕິຓຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ອາກາໂສ ປຣິວາຣິໂຕ ອຄາຣໍຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ; ເອວເມວ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ອຏ຺ຐິຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ນ຺ຫາຣຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ມໍສຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ຈມ຺ມຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ, ອາກາໂສ ປຣິວາຣິໂຕ ຣູປນ຺ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໖).

ຈິຕ຺ຕມກ຺ກຏສ຺ສ ນິວາສໂຕ ວາ ກຸຏິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອຏ຺ຐິກງ຺ກລກຸຏິ ເຈ ສາ, ມກ຺ກຏາວສໂຖ ອິຕິ;

ມກ຺ກໂຏ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣາຍ, ກຸຏິກາຍ ປສກ຺ກິຍ;

ທ຺ວາເຣນ ອນຸປຣິຍາຕິ, ຆຏ຺ຏຍນ຺ໂຕ ປຸນປ຺ປຸນ’’ນ຺ຕິ. (ເຖຣຄາ. ໑໒໕);

ສາ ກຸຏິ ເຍນ ຕຓ຺ຫາມານທິຏ຺ຐິຉທເນນ ສຕ຺ຕານໍ ຉນ຺ນຕ຺ຕາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຣາຄາທິກິເລສວສ຺ສໍ ອຕິວສ຺ສຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ຉນ຺ນມຕິວສ຺ສຕິ, ວິວຏໍ ນາຕິວສ຺ສຕິ;

ຕສ຺ມາ ຉນ຺ນໍ ວິວເຣຖ, ເອວໍ ຕໍ ນາຕິວສ຺ສຕີ’’ຕິ. (ອຸທາ. ໔໕; ເຖຣຄາ. ໔໔໗; ປຣິ. ໓໓໙);

ອຍໍ ຄາຖາ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ວຸຕ຺ຕາ ຂນ຺ຘເກ ເຖຣຄາຖາຍຎ຺ຈ. ຂນ຺ຘເກ ຫິ ‘‘ໂຍ ອາປຕ຺ຕິໍ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ, ຕສ຺ສ ກິເລສາ ຈ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ຈ ອຕິວສ຺ສນ຺ຕິ, ໂຍ ປນ ນ ປຏິຈ຺ຉາເທຕິ, ຕສ຺ສ ນາຕິວສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອິມໍ ອຕ຺ຖໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕາ. ເຖຣຄາຖາຍໍ ‘‘ຍສ຺ສ ຣາຄາທິຈ຺ຉທນໍ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ສ ປຸນ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓາທີສຸ ຣາຄາທິສມ຺ຠວໂຕ ຉນ຺ນມຕິວສ຺ສຕິ. ໂຍ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ກິເລເສ ອຘິວາເສຕິ, ຕສ຺ເສວ ອຘິວາສິຕກິເລສຈ຺ຉທນຈ຺ຉນ຺ນາ ອຕ຺ຕຠາວກຸຏິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ກິເລສວສ຺ສໍ ອຕິວສ຺ສຕິ. ຍສ຺ສ ປນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓວາເຕນ ກິເລສຈ຺ຉທນສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສິຕຕ຺ຕາ ວິວຏາ, ຕສ຺ສ ນາຕິວສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຍມຕ຺ໂຖ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຠຄວຕາ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຉທນໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕເນວ ນເຍນ ວິທ຺ຘໍສິຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວິວຏາ ກຸຏີ’’ຕິ ອາຫ. ນິພ຺ພຸໂຕຕິ ອຸປສນ຺ໂຕ. ຄິນີຕິ ອຄ຺ຄິ. ເຍນ ຫິ ເອກາທສວິເຘນ ອຄ຺ຄິນາ ສພ຺ພມິທໍ ອາທິຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ອາທິຕ຺ຕໍ ຣາຄຄ຺ຄິນາ’’ຕິ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ໂສ ອຄ຺ຄິ ຠຄວໂຕ ໂພຘິມູເລເຍວ ອຣິຍມຄ຺ຄສລິລເສເກນ ນິພ຺ພຸໂຕ, ຕສ຺ມາ ‘‘ນິພ຺ພຸໂຕ ຄິນີ’’ຕິ ອາຫ.

ເອວໍ ວທນ຺ໂຕ ຈ ຘນິຍໍ ອຕຸຏ຺ຐພ຺ເພນ ຕຸສ຺ສມານໍ ອຎ຺ຎາປເທເສເນວ ປຣິຠາສຕິ, ໂອວທຕິ, ອນຸສາສຕິ. ກຖໍ? ‘‘ອກ຺ໂກຘໂນ’’ຕິ ຫິ ວທມາໂນ, ຘນິຍ, ຕ຺ວໍ ‘‘ປກ຺ໂກທໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຕຸຏ຺ໂຐ, ໂອທນປາໂກ ຈ ຍາວຊີວໍ ຘນປຣິກ຺ຂເຍນ ກຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຘນປຣິກ຺ຂໂຍ ຈ ອາຣກ຺ຂາທິທຸກ຺ຂປທຏ຺ຐາໂນ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ທຸກ຺ເຂເນວ ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫສິ. ອຫໍ ປນ ‘‘ອກ຺ໂກຘໂນຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກສມ຺ປຣາຍິກທຸກ຺ຂາຠາເວນ ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫມີຕິ ທີເປຕິ. ‘‘ວິຄຕຂິໂລ’’ຕິ ວທມາໂນ ຕ຺ວໍ ‘‘ທຸທ຺ຘຂີໂຣຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ອກຕກິຈ຺ໂຈວ ‘‘ກຕກິຈ຺ໂຈຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ຕຸຏ຺ໂຐ, ອຫໍ ປນ ‘‘ວິຄຕຂິໂລຫມສ຺ມີ’’ຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ກຕກິຈ຺ໂຈວ ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫມີຕິ ທີເປຕິ. ‘‘ອນຸຕີເຣ ມຫິເຍກຣຕ຺ຕິວາໂສ’’ຕິ ວທມາໂນ ຕ຺ວໍ ອນຸຕີເຣ ມຫິຍາ ສມານວາໂສຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ຈຕຸມາສນິພທ຺ຘວາເສນ ຕຸຏ຺ໂຐ. ນິພທ຺ຘວາໂສ ຈ ອາວາສສງ຺ເຄນ ໂຫຕິ, ໂສ ຈ ທຸກ຺ໂຂ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ທຸກ຺ເຂເນວ ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫສິ. ອຫໍ ປນ ເອກຣຕ຺ຕິວາໂສຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ອນິພທ຺ຘວາເສນ ຕຸຏ຺ໂຐ, ອນິພທ຺ຘວາໂສ ຈ ອາວາສສງ຺ຄາຠາເວນ ໂຫຕິ, ອາວາສສງ຺ຄາຠາໂວ ຈ ສຸໂຂຕິ ສຸເຂເນວ ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫມີຕິ ທີເປຕິ.

‘‘ວິວຏາ ກຸຏີ’’ຕິ ວທມາໂນ ຕ຺ວໍ ຉນ຺ນາ ກຸຏີຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ຉນ຺ນເຄຫຕາຍ ຕຸຏ຺ໂຐ, ເຄເຫ ຈ ເຕ ຉນ຺ເນປິ ອຕ຺ຕຠາວກຸຏິກໍ ກິເລສວສ຺ສໍ ອຕິວສ຺ສຕິ, ເຍນ ສຎ຺ຊນິເຕຫິ ຈຕູຫິ ມໂຫເຆຫິ ວຸຍ຺ຫມາໂນ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາປຸເຓຍ຺ຍາສິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອຕຸຏ຺ຐພ຺ເພເນວ ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫສິ. ອຫໍ ປນ ‘‘ວິວຏາ ກຸຏີ’’ຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕຠາວກຸຏິຍາ ກິເລສຈ຺ຉທນາຠາເວນ ຕຸຏ຺ໂຐ. ເອວຎ຺ຈ ເມ ວິວຏາຍ ກຸຏິຍາ ນ ຕໍ ກິເລສວສ຺ສໍ ອຕິວສ຺ສຕິ, ເຍນ ສຎ຺ຊນິເຕຫິ ຈຕູຫິ ມໂຫເຆຫິ ວຸຍ຺ຫມາໂນ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາປຸເຓຍ຺ຍໍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຕຸຏ຺ຐພ຺ເພເນວ ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫມີຕິ ທີເປຕິ. ‘‘ນິພ຺ພຸໂຕ ຄິນີ’’ຕິ ວທມາໂນ ຕ຺ວໍ ອາຫິໂຕ ຄິນີຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ອກຕູປທ຺ທວນິວາຣໂຓວ ກຕູປທ຺ທວນິວາຣໂຓສ຺ມີຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ຕຸຏ຺ໂຐ. ອຫໍ ປນ ນິພ຺ພຸໂຕ ຄິນີຕິ ຕຸສ຺ສນ຺ໂຕ ເອກາທສຄ຺ຄິປຣິຬາຫາຠາວໂຕ ກຕູປທ຺ທວນິວາຣຓຕາເຍວ ຕຸຏ຺ໂຐຕິ ທີເປຕິ. ‘‘ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ ວທມາໂນ ເອວໍ ວິຄຕທຸກ຺ຂານໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕສຸຂານໍ ກຕສພ຺ພກິຈ຺ຈານໍ ອມ຺ຫາທິສານໍ ເອຕໍ ວຈນໍ ໂສຠຕິ, ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສິ, ປວສ຺ສ ເທວ, ນ ໂນ ຕຍິ ວສ຺ສນ຺ເຕ ວາ ອວສ຺ສນ຺ເຕ ວາ ວຸຑ຺ຒິ ວາ ຫານິ ວາ ອຕ຺ຖິ, ຕ຺ວໍ ປນ ກສ຺ມາ ເອວໍ ວທສີຕິ ທີເປຕິ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ວທນ຺ໂຕ ຈ ຘນິຍ ອຕຸຏ຺ຐພ຺ເພເນວ ຕຸສ຺ສມານໍ ອຎ຺ຎາປເທເສເນວ ປຣິຠາສຕິ ໂອວທຕິ, ອນຸສາສຕີ’’ຕິ, ຕໍ ສມ຺ມເທວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

໒໐. ເອວມິມໍ ຠຄວຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາປິ ຘນິໂຍ ໂຄໂປ ‘‘ໂກ ອຍໍ ຄາຖໍ ຠາສຕີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ເຕນ ສຸຠາສິເຕນ ປຣິຕຸຏ຺ໂຐ ປຸນປິ ຕຖາຣູປໍ ໂສຕຸກາໂມ ອປຣມ຺ປິ ຄາຖມາຫ ‘‘ອນ຺ຘກມກສາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ຘກາຕິ ກາຬມກ຺ຂິການໍ ອຘິວຈນໍ, ປິງ຺ຄລມກ຺ຂິການນ຺ຕິປິ ເອເກ. ມກສາຕິ ມກສາເຍວ. ນ ວິຊ຺ຊເຣຕິ ນຕ຺ຖິ. ກຈ຺ເຉຕິ ທ຺ເວ ກຈ຺ຉາ – ນທີກຈ຺ໂຉ ຈ ປພ຺ພຕກຈ຺ໂຉ ຈ. ອິຘ ນທີກຈ຺ໂຉ. ຣຸຬ຺ຫຕິເຓຕິ ສຎ຺ຊາຕຕິເຓ. ຈຣນ຺ຕີຕິ ຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ວຸຏ຺ຐິມ຺ປີຕິ ວາຕວຸຏ຺ຐິອາທິກາ ອເນກາ ວຸຏ຺ຐິໂຍ, ຕາ ອາຬວກສຸຕ຺ເຕ ປກາສຍິສ຺ສາມ. ອິຘ ປນ ວສ຺ສວຸຏ຺ຐິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສເຫຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ຂເມຍ຺ຍຸໍ. ເສສໍ ປາກຏເມວ. ເອຕ຺ຖ ຘນິໂຍ ເຍ ອນ຺ຘກມກສາ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ຣຸຘິເຣ ປິວນ຺ຕາ ມຸຫຸຕ຺ເຕເນວ ຄາໂວ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຏ຺ຐິຕມຕ຺ເຕເຍວ ເຕ ໂຄປາລກາ ປໍສຸນາ ຈ ສາຂາຫິ ຈ ມາເຣນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຠາເວນ ຄຸນ຺ນໍ ເຂມຕໍ, ກຈ຺ເຉ ຣຸຬ຺ຫຕິຓຈຣເຓນ ອທ຺ຘານຄມນປຣິສ຺ສມາຠາວໍ ວຕ຺ວາ ຂຸທາກິລມຖາຠາວຎ຺ຈ ທີເປນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາ ອຎ຺ເຎສໍ ຄາໂວ ອນ຺ຘກມກສສມ຺ຜສ຺ເສຫິ ທິສ຺ສມານາ ອທ຺ຘານຄມເນນ ກິລນ຺ຕາ ຂຸທາຍ ມິລາຍມານາ ເອກວຸຏ຺ຐິນິປາຕມ຺ປິ ນ ສເຫຍ຺ຍຸໍ, ນ ເມ ຕຖາ ຄາໂວ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ຄາໂວ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຠາວາ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ ຕິກ຺ຂຕຸໍ ວາ ວຸຏ຺ຐິມ຺ປິ ສເຫຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິ ທີເປຕິ.

໒໑. ຕໂຕ ຠຄວາ ຍສ຺ມາ ຘນິໂຍ ອນ຺ຕຣທີເປ ວສນ຺ໂຕ ຠຍໍ ທິສ຺ວາ, ກຸລ຺ລໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ, ມຫາມຫິໍ ຕຣິຕ຺ວາ, ຕໍ ກຈ຺ຉໍ ອາຄມ຺ມ ‘‘ອຫໍ ສຸຏ຺ຐຸ ອາຄໂຕ, ນິພ຺ຠເຍວ ຐາເນ ຐິໂຕ’’ຕິ ມຎ຺ຎມາໂນ ເອວມາຫ, ສຠເຍ ເອວ ຈ ໂສ ຐາເນ ຐິໂຕ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ອາຄມນຏ຺ຐານາ ອຕ຺ຕໂນ ອາຄມນຏ຺ຐານໍ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣຎ຺ຈ ປຓີຕຕຣຎ຺ຈ ວຓ຺ເຓນ຺ໂຕ ‘‘ພທ຺ຘາສິ ຠິສີ’’ຕິ ອິມໍ ຄາຖມຠາສິ, ອຕ຺ຖສຠາຄໍ ໂນ ພ຺ຍຎ຺ຊນສຠາຄໍ.

ຕຕ຺ຖ ຠິສີຕິ ປຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ປຸຖຸລໍ ກຕ຺ວາ ພທ຺ຘກຸລ຺ໂລ ວຸຈ຺ຈຕິ ໂລເກ. ອຣິຍສ຺ສ ປນ ຘມ຺ມວິນເຍ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຫິ –

‘‘ມຄ຺ໂຄ ປຊ຺ໂຊ ປໂຖ ປນ຺ໂຖ, ອຎ຺ຊສໍ ວຏຸມາຍນໍ;

ນາວາ ອຸຕ຺ຕຣເສຕຸ ຈ, ກຸລ຺ໂລ ຈ ຠິສິ ສງ຺ກໂມ’’. (ຈູຬນິ. ປາຣາຍນຕ຺ຖຸຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໑໐໑);

‘‘ອທ຺ຘານໍ ປຠໂວ ເຈວ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປກາສິໂຕ’’.

ອິມາຍປິ ຄາຖາຍ ຠຄວາ ປຸຣິມນເຍເນວ ຕໍ ໂອວທນ຺ໂຕ ອິມໍ ອຕ຺ຖໍ ອາຫາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ – ຘນິຍ, ຕ຺ວໍ ກຸລ຺ລໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ, ມຫິໍ ຕຣິຕ຺ວາ, ອິມໍ ຐານມາຄໂຕ, ປຸນປິ ຈ ເຕ ກຸລ຺ໂລ ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ ເອວ ຠວິສ຺ສຕິ, ນທີ ຈ ຕຣິຕພ຺ພາ, ນ ເຈຕໍ ຐານໍ ເຂມໍ. ມຍາ ປນ ເອກຈິຕ຺ເຕ ມຄ຺ຄງ຺ຄານິ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ຎາຓພນ຺ຘເນນ ພທ຺ຘາ ອໂຫສິ ຠິສິ. ສາ ຈ ສຕ຺ຕຕິໍສໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ ເອກຣສຠາວູປຄຕຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນຕິວຕ຺ຕເນນ ປຸນ ພນ຺ຘິຕພ຺ພປ຺ປໂຍຊນາຠາເວນ ເທວມນຸສ຺ເສສຸ ເກນຈິ ໂມເຈຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ຈ ສຸສງ຺ຂຕາ. ຕາຍ ຈມ຺ຫິ ຕິຓ຺ໂຓ, ປຸພ຺ເພ ປຕ຺ຖິຕໍ ຕີຣປ຺ປເທສໍ ຄໂຕ. ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ຈ ນ ໂສຕາປນ຺ນາທໂຍ ວິຍ ກຎ຺ຈິເທວ ປເທສໍ ຄໂຕ. ອຖ ໂຂ ປາຣຄໂຕ ສພ຺ພາສວກ຺ຂຍໍ ສພ຺ພຘມ຺ມປາຣໍ ປຣມໍ ເຂມໍ ນິພ຺ພານໍ ຄໂຕ, ຕິຓ຺ໂຓຕິ ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ, ປາຣຄໂຕຕິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ. ກິໍ ວິເນຍ຺ຍ ປາຣຄໂຕຕິ ເຈ? ວິເນຍ຺ຍ ໂອຆໍ, ກາໂມຆາທິຈຕຸພ຺ພິຘໍ ໂອຆໍ ຕຣິຕ຺ວາ ອຕິກ຺ກມ຺ມ ຕໍ ປາຣໍ ຄໂຕຕິ. ອິທານິ ຈ ປນ ເມ ປຸນ ຕຣິຕພ຺ພາຠາວໂຕ ອຕ຺ໂຖ ຠິສິຍາ ນ ວິຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ມເມວ ຍຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ.

໒໒. ຕມ຺ປິ ສຸຕ຺ວາ ຘນິໂຍ ປຸຣິມນເຍເນວ ‘‘ໂຄປີ ມມ ອສ຺ສວາ’’ຕິ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ. ຕຕ຺ຖ ໂຄປີຕິ ຠຣິຍໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ອສ຺ສວາຕິ ວຈນກຣາ ກິໍກາຣປຏິສາວິນີ. ອໂລລາຕິ ມາຕຸຄາໂມ ຫິ ປຎ຺ຈຫິ ໂລລຕາຫິ ໂລໂລ ໂຫຕິ – ອາຫາຣໂລລຕາຍ, ອລງ຺ກາຣໂລລຕາຍ, ປຣປຸຣິສໂລລຕາຍ, ຘນໂລລຕາຍ, ປາທໂລລຕາຍ. ຕຖາ ຫິ ມາຕຸຄາໂມ ຠຕ຺ຕປູວສຸຣາທິເຠເທ ອາຫາເຣ ໂລລຕາຍ ອນ຺ຕມໂສ ປາຣິວາສິກຠຕ຺ຕມ຺ປິ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ຫຕ຺ໂຖຕາປກມ຺ປິ ຂາທຕິ, ທິຄຸຓໍ ຘນມນຸປ຺ປທຕ຺ວາປິ ສຸຣໍ ປິວຕິ. ອລງ຺ກາຣໂລລຕາຍ ອຎ຺ຎໍ ອລງ຺ກາຣໍ ອລຠມາໂນ ອນ຺ຕມໂສ ອຸທກເຕລເກນປິ ເກເສ ໂອສຓ຺ເຑຕ຺ວາ ມຸຂໍ ປຣິມຊ຺ຊຕິ. ປຣປຸຣິສໂລລຕາຍ ອນ຺ຕມໂສ ປຸຕ຺ເຕນປິ ຕາທິເສ ປເທເສ ປກ຺ໂກສິຍມາໂນ ປຐມໍ ອສທ຺ຘມ຺ມວເສນ ຈິນ຺ເຕຕິ. ຘນໂລລຕາຍ ‘‘ຫໍສຣາຊໍ ຄເຫຕ຺ວານ ສຸວຓ຺ຓາ ປຣິຫາຍຖ’’. ປາທໂລລຕາຍ ອາຣາມາທິຄມນສີໂລ ຫຸຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ຘນໍ ວິນາເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຘນິໂຍ ‘‘ເອກາປິ ໂລລຕາ ມຍ຺ຫໍ ໂຄປິຍາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອໂລລາຕິ ອາຫ.

ທີຆຣຕ຺ຕໍ ສໍວາສິຍາຕິ ທີຆກາລໍ ສທ຺ຘິໍ ວສມານາ ໂກມາຣຠາວໂຕ ປຠຸຕິ ເອກໂຕ ວຑ຺ຒິຕາ. ເຕນ ປຣປຸຣິເສ ນ ຊານາຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ມນາປາຕິ ເອວໍ ປຣປຸຣິເສ ອຊານນ຺ຕີ ມເມວ ມນໍ ອລ຺ລີຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ສາ ນ ສຸຓາມິ ກິຎ຺ຈິ ປາປນ຺ຕິ ‘‘ອິຕ຺ຖນ຺ນາເມນ ນາມ ສທ຺ຘິໍ ອິມາຍ ຫສິຕໍ ວາ ລປິຕໍ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ຕສ຺ສາ ນ ສຸຓາມິ, ກຎ຺ຈິ ອຕິຈາຣໂທສນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໒໓. ອຖ ຠຄວາ ເອເຕຫິ ຄຸເຓຫິ ໂຄປິຍາ ຕຸຏ຺ຐໍ ຘນິຍໍ ໂອວທນ຺ໂຕ ປຸຣິມນເຍເນວ ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ມມ ອສ຺ສວ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ຄາຖມຠາສິ, ອຕ຺ຖສຠາຄໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນສຠາຄຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖາເນວ ປທານິ. ອຍໍ ປນ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຘນິຍ, ຕ຺ວໍ ‘‘ໂຄປີ ມມ ອສ຺ສວາ’’ຕິ ຕຸຏ຺ໂຐ, ສາ ປນ ເຕ ອສ຺ສວາ ຠເວຍ຺ຍ ວາ ນ ວາ; ທຸຊ຺ຊານໍ ປຣຈິຕ຺ຕໍ, ວິເສສໂຕ ມາຕຸຄາມສ຺ສ. ມາຕຸຄາມຎ຺ຫິ ກຸຈ຺ຉິຍາ ປຣິຫຣນ຺ຕາປິ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ເອວໍ ທຸຣກ຺ຂຈິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ ນ ສກ຺ກາ ຕຸມ຺ຫາທິເສຫິ ອິຕ຺ຖີ ອໂລລາຕິ ວາ ສໍວາສິຍາຕິ ວາ ມນາປາຕິ ວາ ນິປ຺ປາປາຕິ ວາ ຊານິຕຸໍ. ມຍ຺ຫໍ ປນ ຈິຕ຺ຕໍ ອສ຺ສວໍ ໂອວາທປຏິກຣໍ ມມ ວເສ ວຕ຺ຕຕິ, ນາຫໍ ຕສ຺ສ ວເສ ວຕ຺ຕາມິ. ໂສ ຈສ຺ສ ອສ຺ສວຠາໂວ ຍມກປາຏິຫາຣິເຍ ຉນ຺ນໍ ວຓ຺ຓານໍ ອຄ຺ຄິຘາຣາສຸ ຈ ອຸທກຘາຣາສຸ ຈ ປວຕ຺ຕມານາສຸ ສພ຺ພຊນສ຺ສ ປາກໂຏ ອໂຫສິ. ອຄ຺ຄິນິມ຺ມາເນ ຫິ ເຕໂຊກສິຓໍ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ອຸທກນິມ຺ມາເນ ອາໂປກສິຓໍ, ນີລາທິນິມ຺ມາເນ ນີລາທິກສິຓານິ. ພຸທ຺ຘານມ຺ປິ ຫິ ທ຺ເວ ຈິຕ຺ຕານິ ເອກໂຕ ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອກເມວ ປນ ອສ຺ສວຠາເວນ ເອວໍ ວສວຕ຺ຕິ ອໂຫສິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປນ ສພ຺ພກິເລສພນ຺ຘນາປຄມາ ວິມຸຕ຺ຕໍ, ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕເທວ ອໂລລໍ, ນ ຕວ ໂຄປີ. ທີປງ຺ກຣພຸທ຺ຘກາລໂຕ ຈ ປຠຸຕິ ທານສີລາທີຫິ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ປຣິຠາວິຕຕ຺ຕາ ສໍວາສິຍໍ, ນ ຕວ ໂຄປີ. ຕເທຕໍ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ທມເຖນ ທມິຕຕ຺ຕາ ສຸທນ຺ຕໍ, ສຸທນ຺ຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ວເສນ ຉທ຺ວາຣວິເສວນໍ ປຫາຍ ມເມວ ອຘິປ຺ປາຍມນສ຺ສ ວເສນານຸວຕ຺ຕນໂຕ ມນາປໍ, ນ ຕວ ໂຄປີ.

ປາປໍ ປນ ເມ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ອິມິນາ ປນ ຠຄວາ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປາປາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ຘນິໂຍ ວິຍ ໂຄປິຍາ. ໂສ ຈສ຺ສ ປາປາຠາໂວ ນ ເກວລໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘກາເລເຍວ, ເອກູນຕິໍສ ວສ຺ສານິ ສຣາຄາທິກາເລ ອຄາຣມຊ຺ເຌ ວສນ຺ຕສ຺ສາປິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕທາປິ ຫິສ຺ສ ອຄາຣິຍຠາວານຸຣູປໍ ວິຎ຺ຎຸປຏິກຸຏ຺ຐໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ວາ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ວາ ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ວາ ນ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພໍ. ຕໂຕ ປຣໍ ມາໂຣປິ ຉພ຺ພສ຺ສານິ ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘໍ, ເອກໍ ວສ຺ສໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘນ຺ຕິ ສຕ຺ຕ ວສ຺ສານິ ຕຖາຄຕໍ ອນຸພນ຺ຘິ ‘‘ອປ຺ເປວ ນາມ ວາລຄ຺ຄນິຕຸທນມຕ຺ຕມ຺ປິສ຺ສ ປາປສມາຈາຣໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ອທິສ຺ວາວ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ –

‘‘ສຕ຺ຕ ວສ຺ສານິ ຠຄວນ຺ຕໍ, ອນຸພນ຺ຘິໍ ປທາປທໍ;

ໂອຕາຣໍ ນາຘິຄຈ຺ຉິສ຺ສໍ, ສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສຕີມໂຕ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໔໔໘);

ພຸທ຺ຘກາເລປິ ນໍ ອຸຕ຺ຕຣມາຓໂວ ສຕ຺ຕ ມາສານິ ອນຸພນ຺ຘິ ອາຠິສມາຈາຣິກໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ. ໂສ ກິຎ຺ຈິ ວຊ຺ຊໍ ອທິສ຺ວາວ ປຣິສຸທ຺ຘສມາຈາໂຣ ຠຄວາຕິ ຄໂຕ. ຈຕ຺ຕາຣິ ຫິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອຣກ຺ເຂຍ຺ຍານິ. ຍຖາຫ –

‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ສ ອຣກ຺ເຂຍ຺ຍານິ. ກຕມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ? ປຣິສຸທ຺ຘກາຍສມາຈາໂຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ, ນຕ຺ຖິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ, ຍໍ ຕຖາຄໂຕ ຣກ຺ເຂຍ຺ຍ ‘ມາ ເມ ອິທໍ ປໂຣ ອຎ຺ຎາສີ’ຕິ, ປຣິສຸທ຺ຘວຈີສມາຈາໂຣ…ເປ… ປຣິສຸທ຺ຘມໂນສມາຈາໂຣ…ເປ… ປຣິສຸທ຺ຘາຊີໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ, ນຕ຺ຖິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ມິຈ຺ຉາຊີໂວ, ຍໍ ຕຖາຄໂຕ ຣກ຺ເຂຍ຺ຍ ‘ມາ ເມ ອິທໍ ປໂຣ ອຎ຺ຎາສີ’’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໕໘).

ເອວໍ ຍສ຺ມາ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ນ ເກວລໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘກາເລ, ປຸພ຺ເພປິ ປາປໍ ນຕ຺ຖິ ເອວ, ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ປາປໍ ປນ ເມ ນ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ສາຘິປ຺ປາໂຍ – ມເມວ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປາປໍ ນ ສກ຺ກາ ສຸຓິຕຸໍ, ນ ຕວ ໂຄປິຍາ. ຕສ຺ມາ ຍທິ ເອເຕຫິ ຄຸເຓຫິ ຕຸຏ຺ເຐນ ‘‘ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ມຍາເວຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ.

໒໔. ຕມ຺ປິ ສຸຕ຺ວາ ຘນິໂຍ ຕຕຸຕ຺ຕຣິປິ ສຸຠາສິຕຣສາຍນໍ ປິວິຕຸກາໂມ ອຕ຺ຕໂນ ຠຸຊິສ຺ສຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕເວຕນຠໂຕຫມສ຺ມີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕເວຕນຠໂຕຕິ ອຕ຺ຕນິເຍເນວ ຆາສຈ຺ຉາທເນນ ຠໂຕ, ອຕ຺ຕໂນເຍວ ກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ຊີວາມິ, ນ ປຣສ຺ສ ເວຕນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣສ຺ສ ກມ຺ມໍ ກໂຣມີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຸຕ຺ຕາຕິ ຘີຕໂຣ ຈ ປຸຕ຺ຕາ ຈ, ເຕ ສພ຺ເພ ປຸຕ຺ຕາຕ຺ເວວ ເອກຊ຺ຌໍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ສມານິຍາຕິ ສນ຺ນິຫິຕາ ອວິປ຺ປວຸຏ຺ຐາ. ອໂຣຄາຕິ ນິຣາພາຘາ, ສພ຺ເພວ ອູຣຸພາຫຸພລາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕສໍ ນ ສຸຓາມິ ກິຎ຺ຈິ ປາປນ຺ຕິ ເຕສໍ ໂຈຣາຕິ ວາ ປຣທາຣິກາຕິ ວາ ທຸສ຺ສີລາຕິ ວາ ກິຎ຺ຈິ ປາປໍ ນ ສຸຓາມີຕິ.

໒໕. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ຠຄວາ ປຸຣິມນເຍເນວ ຘນິຍໍ ໂອວທນ຺ໂຕ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ – ‘‘ນາຫໍ ຠຕໂກ’’ຕິ. ອຕ຺ຣາປິ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖາເນວ ປທານິ. ອຍໍ ປນ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຕ຺ວໍ ‘‘ຠຸຊິສ຺ໂສຫມສ຺ມີ’’ຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ຕຸຏ຺ໂຐ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ກມ຺ມໍ ກຣິຕ຺ວາ ຊີວນ຺ໂຕປິ ທາໂສ ເອວາສິ ຕຓ຺ຫາທາສຕ຺ຕາ, ຠຕກວາທາ ຈ ນ ປຣິມຸຈ຺ຈສິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໐໕). ປຣມຕ຺ຖໂຕ ປນ ນາຫໍ ຠຕໂກສ຺ມິ ກສ຺ສຈິ. ອຫຎ຺ຫິ ກສ຺ສຈິ ປຣສ຺ສ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວາ ຠຕໂກ ນ ໂຫມິ. ກິໍ ກາຣຓາ? ຍສ຺ມາ ນິພ຺ພິຏ຺ເຐນ ຈຣາມິ ສພ຺ພໂລເກ. ອຫຎ຺ຫິ ທີປງ຺ກຣປາທມູລໂຕ ຍາວ ໂພຘິ, ຕາວ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຠຕໂກ ອໂຫສິໍ. ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ໂຕ ປນ ນິພ຺ພິຏ຺ໂຐ ນິພ຺ພິໂສ ຣາຊຠໂຕ ວິຍ. ເຕເນວ ນິພ຺ພິຏ຺ເຐນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຠາເວນ ໂລກຸຕ຺ຕຣສມາຘິສຸເຂນ ຈ ຊີວາມິ. ຕສ຺ສ ເມ ອິທານິ ອຸຕ຺ຕຣິກຣຓີຍສ຺ສ ກຕປຣິຈຍສ຺ສ ວາ ອຠາວໂຕ ອປ຺ປຫີນປຏິສນ຺ຘິການໍ ຕາທິສານໍ ວິຍ ປຕ຺ຕພ຺ໂພ ໂກຈິ ອຕ຺ໂຖ ຠຕິຍາ ນ ວິຊ຺ຊຕິ. ‘‘ຠຏິຍາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ຕສ຺ມາ ຍທິ ຠຸຊິສ຺ສຕາຍ ຕຸຏ຺ເຐນ ‘‘ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ມຍາເວຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ.

໒໖. ຕມ຺ປິ ສຸຕ຺ວາ ຘນິໂຍ ອຕິຕ຺ໂຕວ ສຸຠາສິຕາມເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ປຎ຺ຈປ຺ປກາຣໂຄມຓ຺ຑລປຣິປຸຓ຺ຓຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖິ ວສາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ວສາຕິ ອທມິຕວຸຑ຺ຒວຈ຺ຉກາ. ເຘນຸປາຕິ ເຘນຸໍ ປິວນ຺ຕາ ຕຣຸຓວຈ຺ຉກາ, ຂີຣທາຍິກາ ວາ ຄາໂວ. ໂຄຘຣຓິໂຍຕິ ຄພ຺ຠິນິໂຍ. ປເວຓິໂຍຕິ ວຍປ຺ປຕ຺ຕາ ພລີພທ຺ເທຫິ ສທ຺ຘິໍ ເມຖຸນປຕ຺ຖນກຄາໂວ. ອຸສໂຠປິ ຄວມ຺ປຕີຕິ ໂຍ ໂຄປາລເກຫິ ປາໂຕ ເອວ ນ຺ຫາເປຕ຺ວາ, ໂຠເຊຕ຺ວາ, ປຎ຺ຈງ຺ຄຸລໍ ທຕ຺ວາ, ມາລໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ – ‘‘ເອຫິ, ຕາຕ, ຄາໂວ ໂຄຈຣໍ ປາເປຕ຺ວາ ຣກ຺ຂິຕ຺ວາ ອາເນຫີ’’ຕິ ເປສີຍຕິ, ເອວໍ ເປສິໂຕ ຈ ຕາ ຄາໂວ ອໂຄຈຣໍ ປຣິຫຣິຕ຺ວາ, ໂຄຈເຣ ຈາເຣຕ຺ວາ, ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທິຠຍາ ປຣິຕ຺ຕາຍິຕ຺ວາ ອາເນຕິ, ຕຖາຣູໂປ ອຸສໂຠປິ ຄວມ຺ປຕິ ອິຘ ມຍ຺ຫໍ ໂຄມຓ຺ຑເລ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສສິ.

໒໗. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ຠຄວາ ຕເຖວ ຘນິຍໍ ໂອວທນ຺ໂຕ ອິມໍ ປຈ຺ຈນີກຄາຖໍ ອາຫ ‘‘ນຕ຺ຖິ ວສາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ເຈສ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ອິຘ ອມ຺ຫາກໍ ສາສເນ ອທມິຕຏ຺ເຐນ ວຸຑ຺ຒຏ຺ເຐນ ຈ ວສາສງ຺ຂາຕາ ປຣິຍຸຏ຺ຐານາ ວາ, ຕຣຸຓວຈ຺ຉເກ ສນ຺ຘາຍ ວສານໍ ມູລຏ຺ເຐນ ຂີຣທາຍິນິໂຍ ສນ຺ຘາຍ ປຄ຺ຆຣຓຏ຺ເຐນ ເຘນຸປາສງ຺ຂາຕາ ອນຸສຍາ ວາ, ປຏິສນ຺ຘິຄພ຺ຠຘາຣຓຏ຺ເຐນ ໂຄຘຣຓິສງ຺ຂາຕາ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາຣເຈຕນາ ວາ, ສໍໂຍຄປຕ຺ຖນຏ຺ເຐນ ປເວຓິສງ຺ຂາຕາ ປຕ຺ຖນາ ຕຓ຺ຫາ ວາ, ອາຘິປຈ຺ຈຏ຺ເຐນ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຏ຺ເຐນ ເສຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ຈ ຄວມ຺ປຕິອຸສຠສງ຺ຂາຕໍ ອຠິສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓໍ ວາ ນຕ຺ຖິ, ສ຺ວາຫໍ ອິມາຍ ສພ຺ພໂຍຄກ຺ເຂມຠູຕາຍ ນຕ຺ຖິຕາຍ ຕຸຏ຺ໂຐ. ຕ຺ວໍ ປນ ໂສກາທິວຕ຺ຖຸຠູຕາຍ ອຕ຺ຖິຕາຍ ຕຸຏ຺ໂຐ. ຕສ຺ມາ ສພ຺ພໂຍຄກ຺ເຂມຕາຍ ຕຸຏ຺ຐສ຺ສ ມເມເວຕໍ ຍຸຕ຺ຕໍ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ.

໒໘. ຕມ຺ປິ ສຸຕ຺ວາ ຘນິໂຍ ຕຕຸຕ຺ຕຣິປິ ສຸຠາສິຕໍ ອມຕຣສໍ ອຘິຄນ຺ຕຸກາໂມ ອຕ຺ຕໂນ ໂຄຄຓສ຺ສ ຂິລພນ຺ຘນສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຂິລາ ນິຂາຕາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຂິລາຕິ ຄຸນ຺ນໍ ພນ຺ຘນຕ຺ຖມ຺ຠາ. ນິຂາຕາຕິ ອາໂກເຏຕ຺ວາ ຠູມິຍໍ ປເວສິຕາ ຂຸທ຺ທກາ ມຫນ຺ຕາ ຂຓິຕ຺ວາ ຐປິຕາ. ອສມ຺ປເວຘີຕິ ອກມ຺ປກາ. ທາມາຕິ ວຈ຺ຉການໍ ພນ຺ຘນຕ຺ຖາຍ ກຕາ ຄນ຺ຖິຕປາສຍຸຕ຺ຕາ ຣຊ຺ຊຸພນ຺ຘນວິເສສາ. ມຸຎ຺ຊມຍາຕິ ມຸຎ຺ຊຕິຓມຍາ. ນວາຕິ ອຈິຣກຕາ. ສຸສຓ຺ຐານາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ສຓ຺ຐານາ, ສຸວຏ຺ຏິຕສຓ຺ຐານາ ວາ. ນ ຫິ ສກ຺ຂິນ຺ຕີຕິ ເນວ ສກ຺ຂິສ຺ສນ຺ຕິ. ເຘນຸປາປິ ເຉຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ຕຣຸຓວຈ຺ຉກາປິ ຉິນ຺ທິຕຸໍ.

໒໙. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ຠຄວາ ຘນິຍສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍ-ປຣິປາກກາລໍ ຎຕ຺ວາ ປຸຣິມນເຍເນວ ຕໍ ໂອວທນ຺ໂຕ ອິມໍ ຈຕຸສຈ຺ຈທີປິກໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ ‘‘ອຸສໂຠຣິວ ເຉຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸສໂຠຕິ ໂຄປິຕາ ໂຄປຣິຓາຍໂກ ໂຄຍູຖປຕິ ພລີພທ຺ໂທ. ເກຈິ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ຄວສຕເຊຏ຺ໂຐ ອຸສໂຠ, ສຫສ຺ສເຊຏ຺ໂຐ ວສໂຠ, ສຕສຫສ຺ສເຊຏ຺ໂຐ ນິສໂຠ’’ຕິ. ອປເຣ ‘‘ເອກຄາມເຂຕ຺ເຕ ເຊຏ຺ໂຐ ອຸສໂຠ, ທ຺ວີສຸ ເຊຏ຺ໂຐ ວສໂຠ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫໂຕ ນິສໂຠ’’ຕິ. ສພ຺ເພເປເຕ ປປຎ຺ຈາ, ອປິຈ ໂຂ ປນ ອຸສໂຠຕິ ວາ ວສໂຠຕິ ວາ ນິສໂຠຕິ ວາ ສພ຺ເພເປເຕ ອປ຺ປຏິສມຏ຺ເຐນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາຫ – ‘‘ນິສໂຠ ວຕ ໂຠ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໓໘). ຣ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ພນ຺ຘນານີຕິ ຣຊ຺ຊຸພນ຺ຘນານິ ກິເລສພນ຺ຘນານິ ຈ. ນາໂຄຕິ ຫຕ຺ຖີ. ປູຕິລຕນ຺ຕິ ຄໂຬຈີລຕໍ. ຍຖາ ຫິ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ໂຓປິ ກາໂຍ ປູຕິກາໂຍ, ວສ຺ສສຕິໂກປິ ສຸນໂຂ ກຸກ຺ກຸໂຣ, ຕທຫຸຊາໂຕປິ ສິງ຺ຄາໂລ ‘‘ຊຣສິງ຺ຄາໂລ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ອຠິນວາປິ ຄໂຬຈີລຕາ ອສາຣກຕ຺ເຕນ ‘‘ປູຕິລຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທາລຍິຕ຺ວາຕິ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຄພ຺ຠຎ຺ຈ ເສຍ຺ຍຎ຺ຈ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍໍ. ຕຕ຺ຖ ຄພ຺ຠຄ຺ຄຫເຓນ ຊລາພຸຊໂຍນິ, ເສຍ຺ຍຄ຺ຄຫເຓນ ອວເສສາ. ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍມຸເຂນ ວາ ສພ຺ພາປິ ຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເສສເມຕ຺ຖ ປທຕ຺ຖໂຕ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ຘນິຍ, ຕ຺ວໍ ພນ຺ຘເນນ ຕຸຏ຺ໂຐ, ອຫໍ ປນ ພນ຺ຘເນນ ອຏ຺ຏີຍນ຺ໂຕ ຖາມວີຣິຍູເປໂຕ ມຫາອຸສໂຠຣິວ ພນ຺ຘນານິ ປຎ຺ຈຸທ຺ຘມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນານິ ຈຕຸຕ຺ຖອຣິຍມຄ຺ຄຖາມວີຣິເຍນ ເຉຕ຺ວາ, ນາໂຄ ປູຕິລຕໍວ ປຎ຺ໂຈຣມ຺ຠາຄິຍສໍໂຍຊນພນ຺ຘນານິ ເຫຏ຺ຐາມຄ຺ຄຕ຺ຕຍຖາມວີຣິເຍນ ທາລຍິຕ຺ວາ, ອຖ ວາ ອຸສໂຠຣິວ ພນ຺ຘນານິ ອນຸສເຍ ນາໂຄ ປູຕິລຕໍວ ປຣິຍຸຏ຺ຐານານິ ເຉຕ຺ວາ ທາລຍິຕ຺ວາວ ຐິໂຕ. ຕສ຺ມາ ນ ປຸນ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍໍ ອຸເປສ຺ສໍ. ໂສຫໍ ຊາຕິທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸເກຫິ ສພ຺ພທຸກ຺ເຂຫິ ປຣິມຸຕ຺ໂຕ ໂສຠາມິ – ‘‘ອຖ ເຈ ປຕ຺ຖຍສີ ປວສ຺ສ ເທວາ’’ຕິ ວທມາໂນ. ຕສ຺ມາ ສເຈ ຕ຺ວມ຺ປິ ອຫໍ ວິຍ ວຕ຺ຕຸມິຈ຺ຉສິ, ຉິນ຺ທ ຕານິ ພນ຺ຘນານີຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ພນ຺ຘນານິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ‘‘ນ ອຸເປສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອນຸປຄໂມ ອນຸປາທິເສສວເສນ, ‘‘ເຉຕ຺ວາ ທາລຍິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຉໂທ ປທາລນຎ຺ຈ ສອຸປາທິເສສວເສນ ນິໂຣຘສຈ຺ຈໍ, ເຍນ ຉິນ຺ທຕິ ປທາເລຕິ ຈ, ຕໍ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈນ຺ຕິ.

ເອວເມຕໍ ຈຕຸສຈ຺ຈທີປິກໍ ຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຄາຖາປຣິໂຍສາເນ ຘນິໂຍ ຈ ປຊາປຕິ ຈສ຺ສ ທ຺ເວ ຈ ຘີຕໂຣຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຊນາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ. ອຖ ຘນິໂຍ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທໂຍເຄນ ຕຖາຄເຕ ມູລຊາຕາຍ ປຕິຏ຺ຐິຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມກາຍໍ ທິສ຺ວາ ຘມ຺ມຕາຍ ໂຈທິຕຫທໂຍ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ພນ຺ຘນານິ ຉິນ຺ທິໍ, ຄພ຺ຠເສຍ຺ໂຍ ຈ ເມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອວີຈິໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ຠວຄ຺ຄາ ໂກ ອຎ຺ໂຎ ເອວໍ ສີຫນາທໍ ນທິສ຺ສຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຠຄວຕາ, ອາຄໂຕ ນຸ ໂຂ ເມ ສຕ຺ຖາຕິ. ຕໂຕ ຠຄວາ ຉພ຺ພຓ຺ຓຣສ຺ມິຊາລວິຈິຕ຺ຣໍ ສຸວຓ຺ຓຣສເສກປິຎ຺ຊຣໍ ວິຍ ສຣີຣາຠໍ ຘນິຍສ຺ສ ນິເວສເນ ມຸຎ຺ຈິ ‘‘ປສ຺ສ ທານິ ຍຖາສຸຂ’’ນ຺ຕິ.

໓໐. ອຖ ຘນິໂຍ ອນ຺ໂຕ ປວິຏ຺ຐຈນ຺ທິມສູຣິຍໍ ວິຍ ສມນ຺ຕາ ປຊ຺ຊລິຕປທີປສຫສ຺ສສມຸຊ຺ຊລິຕມິວ ຈ ນິເວສນໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອາຄໂຕ ຠຄວາ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ຕສ຺ມິໍເຍວ ຈ ສມເຍ ເມໂຆປິ ປາວສ຺ສິ. ເຕນາຫຸ ສງ຺ຄີຕິກາຣາ ‘‘ນິນ຺ນຎ຺ຈ ຖລຎ຺ຈ ປູຣຍນ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິນ຺ນນ຺ຕິ ປລ຺ລລໍ. ຖລນ຺ຕິ ອຸກ຺ກູລໍ. ເອວເມຕໍ ອຸກ຺ກູລວິກູລໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ສມໍ ກຕ຺ວາ ປູຣຍນ຺ໂຕ ມຫາເມໂຆ ປາວສ຺ສິ, ວສ຺ສິຕຸໍ ອາຣຠີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕາວເທວາຕິ ຍໍ ຂຓໍ ຠຄວາ ສຣີຣາຠໍ ມຸຎ຺ຈິ, ຘນິໂຍ ຈ ‘‘ສຕ຺ຖາ ເມ ອາຄໂຕ’’ຕິ ສທ຺ຘາມຍໍ ຈິຕ຺ຕາຠໍ ມຸຎ຺ຈິ, ຕໍ ຂຓໍ ປາວສ຺ສີຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສູຣິຍຸຄ຺ຄມນມ຺ປິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ’’ຕິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

໓໑-໓໒. ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ຘນິຍສ຺ສ ສທ຺ຘຸປ຺ປາທຕຖາຄໂຕຠາສຜຣຓສູຣິຍຸຄ຺ຄມນກ຺ຂເຓ ວສ຺ສໂຕ ເທວສ຺ສ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ ຘນິໂຍ ປີຕິໂສມນສ຺ສຊາໂຕ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຠາສຖ ‘‘ລາຠາ ວຕ ໂນ ອນປ຺ປກາ’’ຕິ ທ຺ເວ ຄາຖາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ.

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ຘນິໂຍ ສປຸຕ຺ຕທາໂຣ ຠຄວໂຕ ອຣິຍມຄ຺ຄປຏິເວເຘນ ຘມ຺ມກາຍໍ ທິສ຺ວາ, ໂລກຸຕ຺ຕຣຈກ຺ຂຸນາ ຣູປກາຍໍ ທິສ຺ວາ, ໂລກິຍຈກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘາປຏິລາຠໍ ລຠິ. ຕສ຺ມາ ອາຫ – ‘‘ລາຠາ ວຕ ໂນ ອນປ຺ປກາ, ເຍ ມຍໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອທ຺ທສາມາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ວຕ ອິຕິ ວິມ຺ຫຍຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ໂນ ອິຕິ ອມ຺ຫາກໍ. ອນປ຺ປກາຕິ ວິປຸລາ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ສຣຓໍ ຕໍ ອຸເປມາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ກິຎ຺ຈາປິ ມຄ຺ຄປຏິເວເຘເນວສ຺ສ ສິທ຺ຘໍ ສຣຓຄມນໍ, ຕຕ຺ຖ ປນ ນິຈ຺ຉຍຄມນເມວ ຄໂຕ, ອິທານິ ວາຈາຍ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນໍ ກໂຣຕິ. ມຄ຺ຄວເສນ ວາ ສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນສຣຓຕໍ ອຈລສຣຓຕໍ ປຕ຺ໂຕ, ຕໍ ປເຣສໍ ວາຈາຍ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຓິປາຕສຣຓຄມນໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຈກ຺ຂຸມາຕິ ຠຄວາ ປກຕິທິພ຺ພປຎ຺ຎາສມນ຺ຕພຸທ຺ຘຈກ຺ຂູຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ຈກ຺ຂຸມາ. ຕໍ ອາລປນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ສຣຓໍ ຕໍ ອຸເປມ ຈກ຺ຂຸມາ’’ຕິ. ‘‘ສຕ຺ຖາ ໂນ ໂຫຫິ ຕຸວໍ ມຫາມຸນີ’’ຕິ ອິທໍ ປນ ວຈນໍ ສິສ຺ສຠາວູປຄມເນນາປິ ສຣຓຄມນໍ ປູເຣຕຸໍ ຠຓຕິ, ໂຄປີ ຈ ອຫຎ຺ຈ ອສ຺ສວາ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ສຸຄເຕ ຈຣາມເສຕິ ອິທໍ ສມາທານວເສນ.

ຕຕ຺ຖ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ເມຖຸນວິຣຕິມຄ຺ຄສມຓຘມ຺ມສາສນສທາຣສນ຺ໂຕສານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໘໓) ຫິ ເມຖຸນວິຣຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ປນ ເມ ປຎ຺ຈສິຂ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ເອກນ຺ຕນິພ຺ພິທາຍາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໒໙) ມຄ຺ໂຄ. ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໕) ສມຓຘມ຺ໂມ. ‘‘ຕຍິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ຜີຕຎ຺ຈາ’’ຕິ ເອວມາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໗໔) ສາສນໍ.

‘‘ມຍຎ຺ຈ ຠຣິຍາ ນາຕິກ຺ກມາມ, ອມ຺ເຫ ຈ ຠຣິຍາ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕິ;

ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຕາຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣາມ, ຕສ຺ມາ ຫິ ອມ຺ຫໍ ທຫຣາ ນ ມີຍເຣ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໐.໙໗) –

ເອວມາທີສຸ ສທາຣສນ຺ໂຕໂສ. ອິຘ ປນ ສມຓຘມ຺ມພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ອຸປຣິມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍມຘິປ຺ເປຕໍ. ສຸຄເຕຕິ ສຸຄຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ. ຠຄວາ ຫິ ອນ຺ຕທ຺ວຍມນຸປຄ຺ຄມ຺ມ ສຸຏ຺ຐຸ ຄຕຕ຺ຕາ, ໂສຠເຓນ ຈ ອຣິຍມຄ຺ຄຄມເນນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ, ສຸນ຺ທຣຎ຺ຈ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ຐານໍ ຄຕຕ຺ຕາ ສຸຄໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສມີປຕ຺ເຖ ເຈຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ, ຕສ຺ມາ ສຸຄຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຣາມເສຕິ ຈຣາມ. ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ສກ຺ກເຕ ຈຣາມສີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ອິຘ ຈຣາມເສຕິ. ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍາ ປນ ‘‘ເສຕິ ນິປາໂຕ’’ຕິ ຠຓນ຺ຕິ. ເຕເນວ ເຈຕ຺ຖ ອາຍາຈນຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຈເຣມ ເສ’’ຕິປິ ປາຐໍ ວິກປ຺ເປນ຺ຕິ. ຍໍ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ຘນິໂຍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຈຣຓາປເທເສນ ຠຄວນ຺ຕໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊປໂຍຊນໍ ທີເປນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຊາຕີມຣຓສ຺ສ ປາຣຄູ, ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕກຣາ ຠວາມເສ’’ຕິ. ຊາຕິມຣຓສ຺ສ ປາຣໍ ນາມ ນິພ຺ພານໍ, ຕໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຄຈ຺ຉາມ. ທຸກ຺ຂສ຺ສາຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ. ອນ຺ຕກຣາຕິ ອຠາວກຣາ. ຠວາມເສຕິ ຠວາມ, ອຖ ວາ ອໂຫ ວຕ ມຍໍ ຠເວຍ຺ຍາມາຕິ. ‘‘ຈຣາມເສ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ຕໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ວຕ຺ວາປິ ຈ ປຸນ ອຸໂຠປິ ກິຣ ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ປພ຺ພາເຊຖ ໂນ ຠຄວາ’’ຕິ ເອວໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິໍສູຕິ.

໓໓. ອຖ ມາໂຣ ປາປິມາ ເອວໍ ເຕ ອຸໂຠປິ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ – ‘‘ອິເມ ມມ ວິສຍໍ ອຕິກ຺ກມິຕຸກາມາ, ຫນ຺ທ ເນສໍ ອນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣມີ’’ຕິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຆຣາວາເສ ຄຸຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອິມໍ ຄາຖມາຫ ‘‘ນນ຺ທຕິ ປຸຕ຺ເຕຫິ ປຸຕ຺ຕິມາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ນນ຺ທຕີຕິ ຕຸສ຺ສຕິ ໂມທຕິ. ປຸຕ຺ເຕຫີຕິ ປຸຕ຺ເຕຫິປິ ຘີຕເຣຫິປິ, ສຫໂຍຄຕ຺ເຖ, ກຣຓຕ຺ເຖ ວາ ກຣຓວຈນໍ, ປຸຕ຺ເຕຫິ ສຫ ນນ຺ທຕິ, ປຸຕ຺ເຕຫິ ກຣຓຠູເຕຫິ ນນ຺ທຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຸຕ຺ຕິມາຕິ ປຸຕ຺ຕວາ ປຸຄ຺ຄໂລ. ອິຕີຕິ ເອວມາຫ. ມາໂຣຕິ ວສວຕ຺ຕິຠູມິຍໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ທາມຣິກເທວປຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ຫິ ສຏ຺ຐານາຕິກ຺ກມິຕຸກາມໍ ຊນໍ ຍໍ ສກ຺ໂກຕິ, ຕໍ ມາເຣຕິ. ຍໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕສ຺ສປິ ມຣຓໍ ອິຈ຺ຉຕິ. ເຕນ ‘‘ມາໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປາປິມາຕິ ລາມກປຸຄ຺ຄໂລ, ປາປສມາຈາໂຣ ວາ. ສງ຺ຄີຕິກາຣານເມຕໍ ວຈນໍ, ສພ຺ພຄາຖາສຸ ຈ ອີທິສານິ. ຍຖາ ຈ ປຸຕ຺ເຕຫິ ປຸຕ຺ຕິມາ, ໂຄປິໂຍ ໂຄຫິ ຕເຖວ ນນ຺ທຕິ. ຍສ຺ສ ຄາໂວ ອຕ຺ຖິ, ໂສປິ ໂຄປິໂຍ, ໂຄຫິ ສຫ, ໂຄຫິ ວາ ກຣຓຠູເຕຫິ ຕເຖວ ນນ຺ທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກກາຣຓໍ ນິທ຺ທິສຕິ, ‘‘ອຸປຘີ ຫິ ນຣສ຺ສ ນນ຺ທນາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸປຘີຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸປຘໂຍ – ກາມູປຘິ, ຂນ຺ຘູປຘິ, ກິເລສູປຘິ, ອຠິສງ຺ຂາຣູປຘີຕິ. ກາມາ ຫິ ‘‘ຍໍ ປຎ຺ຈກາມຄຸເຓ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ອຍໍ ກາມານໍ ອສ຺ສາໂທ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໖໖) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ອຸປຘີຍຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຂນ຺ຕິ ອິມິນາ ວຈນຕ຺ເຖນ ອຸປຘີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຂນ຺ຘາປິ ຂນ຺ຘມູລກທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ, ກິເລສາປິ ອປາຍທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ, ອຠິສງ຺ຂາຣາປິ ຠວທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕຕິ. ອິຘ ປນ ກາມູປຘິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ໂສ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣວເສນ ທຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕປຏິພທ຺ໂຘ ປຘາໂນ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຸຕ຺ເຕຫິ ໂຄຫີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ກາຣຓມາຫ – ‘‘ອຸປຘີ ຫິ ນຣສ຺ສ ນນ຺ທນາ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍສ຺ມາ ອິເມ ກາມູປຘີ ນຣສ຺ສ ນນ຺ທນາ, ນນ຺ທຍນ຺ຕິ ນຣໍ ປີຕິໂສມນສ຺ສໍ ອຸປສໍຫຣນ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພເມຕໍ ‘‘ນນ຺ທຕິ ປຸຕ຺ເຕຫິ ປຸຕ຺ຕິມາ, ໂຄປິໂຍ ໂຄຫິ ຕເຖວ ນນ຺ທຕິ, ຕ຺ວຎ຺ຈ ປຸຕ຺ຕິມາ ໂຄປິໂຍ ຈ, ຕສ຺ມາ ເອເຕຫິ, ນນ຺ທ, ມາ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ປາຏິກງ຺ຂິ. ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ຫິ ເອເຕ ອຸປຘໂຍ ນ ສນ຺ຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຕ຺ວໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ປຕ຺ເຖນ຺ໂຕປິ ທຸກ຺ຂິໂຕວ ຠວິສ຺ສສີ’’ຕິ.

ອິທານິ ຕສ຺ສປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກກາຣຓໍ ນິທ຺ທິສຕິ ‘‘ນ ຫິ ໂສ ນນ຺ທຕິ, ໂຍ ນິຣູປຘີ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍສ຺ມາ ຍສ຺ເສເຕ ອຸປຘໂຍ ນຕ຺ຖິ, ໂສ ປິເຍຫິ ຎາຕີຫິ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ນິພ຺ໂຠຄູປກຣໂຓ ນ ນນ຺ທຕິ, ຕສ຺ມາ ຕ຺ວໍ ອິເມ ອຸປຘໂຍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໂຕ ທຸກ຺ຂິໂຕວ ຠວິສ຺ສສີຕິ.

໓໔. ອຖ ຠຄວາ ‘‘ມາໂຣ ອຍໍ ປາປິມາ ອິເມສໍ ອນ຺ຕຣາຍາຍ ອາຄໂຕ’’ຕິ ວິທິຕ຺ວາ ຜເລນ ຜລໍ ປາເຕນ຺ໂຕ ວິຍ ຕາເຍວ ມາເຣນາຠຕາຍ ອຸປມາຍ ມາຣວາທໍ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ຕເມວ ຄາຖໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອຸປຘິ ໂສກວຕ຺ຖູ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ໂສຈຕິ ປຸຕ຺ເຕຫິ ປຸຕ຺ຕິມາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພໍ ປທຕ຺ຖໂຕ ອຸຕ຺ຕານເມວ. ອຍໍ ປນ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ມາ, ປາປິມ, ເອວໍ ອວຈ ‘‘ນນ຺ທຕິ ປຸຕ຺ເຕຫິ ປຸຕ຺ຕິມາ’’ຕິ. ສພ຺ເພເຫວ ຫິ ປິເຍຫິ, ມນາເປຫິ ນານາຠາໂວ ວິນາຠາໂວ, ອນຕິກ຺ກມນີໂຍ ອຍໍ ວິຘິ, ເຕສຎ຺ຈ ປິຍມນາປານໍ ປຸຕ຺ຕທາຣານໍ ຄວາສ຺ສວຬວຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທີນໍ ວິນາຠາເວນ ອຘິມຕ຺ຕໂສກສລ຺ລສມປ຺ປິຕຫທຍາ ສຕ຺ຕາ ອຸມ຺ມຕ຺ຕກາປິ ໂຫນ຺ຕິ ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕາ, ມຣຓມ຺ປິ ນິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ມຣຓມຕ຺ຕມ຺ປິ ທຸກ຺ຂໍ. ຕສ຺ມາ ເອວໍ ຄຓ຺ຫ – ໂສຈຕິ ປຸຕ຺ເຕຫິ ປຸຕ຺ຕິມາ. ຍຖາ ຈ ປຸຕ຺ເຕຫິ ປຸຕ຺ຕິມາ, ໂຄປິໂຍ ໂຄຫິ ຕເຖວ ໂສຈຕີຕິ. ກິໍ ກາຣຓາ? ອຸປຘີ ຫິ ນຣສ຺ສ ໂສຈນາ. ຍສ຺ມາ ຈ ອຸປຘີ ຫິ ນຣສ຺ສ ໂສຈນາ, ຕສ຺ມາ ເອວ ‘‘ນ ຫິ ໂສ ໂສຈຕິ, ໂຍ ນິຣູປຘິ’’. ໂຍ ອຸປຘີສຸ ສງ຺ຄປ຺ປຫາເນນ ນິຣຸປຘິ ໂຫຕິ, ໂສ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐ ໂຫຕິ ກາຍປຣິຫາຣິເກນ ຈີວເຣນ, ກຸຈ຺ຉິປຣິຫາຣິເກນ ປິຓ຺ຑປາເຕນ, ເຍນ ເຍເນວ ປກ຺ກມຕິ, ສມາທາເຍວ ປກ຺ກມຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ປກ຺ຂີ ສກຸໂຓ …ເປ… ນາປຣໍ ອິຕ຺ຖຕ຺ຕາຍາຕິ ປຊານາຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພໂສກສມຸຄ຺ຆາຕາ ‘‘ນ ຫິ ໂສ ໂສຈຕິ, ໂຍ ນິຣຸປຘີ’’ຕິ. ອິຕິ ຠຄວາ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏນ ເທສນໍ ໂວສາເປສິ. ອຖ ວາ ໂຍ ນິຣຸປຘິ, ໂຍ ນິກ຺ກິເລໂສ, ໂສ ນ ໂສຈຕິ. ຍາວເທວ ຫິ ກິເລສາ ສນ຺ຕິ, ຕາວເທວ ສພ຺ເພ ອຸປຘໂຍ ໂສກປ຺ຜລາວ ໂຫນ຺ຕິ. ກິເລສປ຺ປຫານາ ປນ ນຕ຺ຖິ ໂສໂກຕິ. ເອວມ຺ປິ ອຣຫຕ຺ຕນິກູເຏເນວ ເທສນໍ ໂວສາເປສິ. ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ຘນິໂຍ ຈ ໂຄປີ ຈ ອຸໂຠປິ ປພ຺ພຊິໍສຸ. ຠຄວາ ອາກາເສເນວ ເຊຕວນໍ ອຄມາສິ. ເຕ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉິກຣິໍສຸ. ວສນຏ຺ຐາເນ ຈ ເນສໍ ໂຄປາລກາ ວິຫາຣໍ ກາເຣສຸໍ. ໂສ ອຊ຺ຊາປິ ໂຄປາລກວິຫາໂຣຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍຕີຕິ.

ປຣມຕ຺ຖໂຊຕິກາຍ ຂຸທ຺ທກ-ອຏ຺ຐກຖາຍ

ສຸຕ຺ຕນິປາຕ-ອຏ຺ຐກຖາຍ ຘນິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.