໑໑. ວິຊຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ຈຣໍ ວາ ຍທິ ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ນນ຺ທສຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວິຊຍສຸຕ຺ຕໍ ກາຍວິຈ຺ຉນ຺ທນິກສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ? ອິທໍ ກິຣ ສຸຕ຺ຕໍ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອສ຺ສ ທຸວິຘາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຠຄວຕາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ກປິລວຕ຺ຖຸໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ວາ, ສາກິເຍ ວິເນຕ຺ວາ ນນ຺ທາທໂຍ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ, ອນຸຎ຺ຎາຕາຍ ມາຕຸຄາມສ຺ສ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣສ຺ສ ຠຄິນີ ນນ຺ທາ, ເຂມກສກ຺ກຣຎ຺ໂຎ ຘີຕາ ອຠິຣູປນນ຺ທາ, ຊນປທກລ຺ຍາຓີ ນນ຺ທາຕິ ຕິສ຺ໂສ ນນ຺ທາໂຍ ປພ຺ພຊິໍສຸ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ. ອຠິຣູປນນ຺ທາ ອຠິຣູປາ ເອວ ອໂຫສິ ທສ຺ສນີຍາ ປາສາທິກາ, ເຕເນວສ຺ສາ ອຠິຣູປນນ຺ທາຕິ ນາມມກໍສຸ. ຊນປທກລ຺ຍາຓີ ນນ຺ທາປິ ຣູເປນ ອຕ຺ຕນາ ສທິສໍ ນ ປສ຺ສຕິ. ຕາ ອຸໂຠປິ ຣູປມທມຕ຺ຕາ ‘‘ຠຄວາ ຣູປໍ ວິວຓ຺ເຓຕິ, ຄຣຫຕິ, ອເນກປຣິຍາເຍນ ຣູເປ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ຠຄວໂຕ ອຸປຏ຺ຐານໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ທຏ຺ຐຸມ຺ປິ ນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍ ອປ຺ປສນ຺ນາ ກສ຺ມາ ປພ຺ພຊິຕາຕິ ເຈ? ອຄຕິຍາ. ອຠິຣູປນນ຺ທາຍ ຫິ ວາເຣຍ຺ຍທິວເສເຍວ ສາມິໂກ ສກ຺ຍກຸມາໂຣ ກາລມກາສິ. ອຖ ນໍ ມາຕາປິຕໂຣ ອກາມກໍ ປພ຺ພາເຊສຸໍ. ຊນປທກລ຺ຍາຓີ ນນ຺ທາປິ ອາຍສ຺ມນ຺ເຕ ນນ຺ເທ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ເຕ ນິຣາສາ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ສາມິໂກ ຈ ມາຕາ ຈ ມຫາປຊາປຕິ ອຎ຺ເຎ ຈ ຎາຕກາ ປພ຺ພຊິຕາ, ຎາຕີຫິ ວິນາ ທຸກ຺ໂຂ ຆຣາວາໂສ’’ຕິ ຆຣາວາເສ ອສ຺ສາທມລຠນ຺ຕີ ປພ຺ພຊິຕາ, ນ ສທ຺ຘາຍ.

ອຖ ຠຄວາ ຕາສໍ ຎາຓປຣິປາກໍ ວິທິຕ຺ວາ ມຫາປຊາປຕິໍ ອາຓາເປສິ ‘‘ສພ຺ພາປິ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ປຏິປາຏິຍາ ໂອວາທໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕູ’’ຕິ. ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ວາເຣ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ອຎ຺ຎໍ ເປເສນ຺ຕິ. ຕໂຕ ຠຄວາ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ເຕ ວາເຣ ອຕ຺ຕນາວ ອາຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ອຎ຺ຎາ ເປເສຕພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ. ອເຖກທິວສໍ ອຠິຣູປນນ຺ທາ ອຄມາສິ. ຕໍ ຠຄວາ ນິມ຺ມິຕຣູເປນ ສໍເວເຊຕ຺ວາ ‘‘ອຏ຺ຐີນໍ ນຄຣໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ອິມາຍ ຘມ຺ມປທຄາຖາຍ –

‘‘ອາຕຸຣໍ ອສຸຈິໍ ປູຕິໍ, ປສ຺ສ ນນ຺ເທ ສມຸສ຺ສຍໍ;

ອຸຄ຺ຆຣນ຺ຕໍ ປຄ຺ຆຣນ຺ຕໍ, ພາລານໍ ອຠິປຕ຺ຖິຕໍ. (ເຖຣີຄາ. ໑໙);

‘‘ອນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ຠາເວຫິ, ມານານຸສຍມຸຊ຺ຊຫ;

ຕໂຕ ມານາຠິສມຍາ, ອຸປສນ຺ຕາ ຈຣິສ຺ສສີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໓໔໔; ເຖຣີຄາ. ໒໐) –

ອິມາຫິ ເຖຣີຄາຖາຫິ ຈ ອນຸປຸພ຺ເພນ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາເປສິ. ອເຖກທິວສໍ ສາວຕ຺ຖິວາສິໂນ ປຸເຣຠຕ຺ຕໍ ທານໍ ທຕ຺ວາ ສມາທິນ຺ນຸໂປສຖາ ສຸນິວຕ຺ຖາ ສຸປາຣຸຕາ ຄນ຺ຘປຸປ຺ຜາທີນິ ອາທາຍ ຘມ຺ມສ຺ສວນຕ຺ຖາຍ ເຊຕວນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຘມ຺ມສ຺ສວນປຣິໂຍສາເນ ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ນຄຣໍ ປວິສນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ໂຆປິ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນິອຸປສ຺ສຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສາ ຈ ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຈ ຠຄວໂຕ ວຓ຺ຓໍ ຠາສນ຺ຕິ. ຈຕຸປ຺ປມາຓິເກ ຫິ ໂລກສນ຺ນິວາເສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ທິສ຺ວາ ອປ຺ປສີທນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຣູປປ຺ປມາຓິກາ ຫິ ປຸຄ຺ຄລາ ຠຄວໂຕ ລກ຺ຂຓຂຈິຕມນຸພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈິຕ຺ຣໍ ສມຸຊ຺ຊລິຕເກຕຸມາລາພ຺ຍາມປ຺ປຠາວິນທ຺ຘມລງ຺ກາຣຕ຺ຖມິວ ໂລກສ຺ສ ສມຸປ຺ປນ຺ນໍ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ປສີທນ຺ຕິ, ໂຆສປ຺ປມາຓິກາ ອເນກສເຕສຸ ຊາຕເກສຸ ກິຕ຺ຕິໂຆສໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ກຣວີກມຘຸຣນິຄ຺ໂຆສໍ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສຣຎ຺ຈ ສຸຕ຺ວາ, ລູຂປ຺ປມາຓິກາ ປຕ຺ຕຈີວຣາທິລູຂຕໍ ທຸກ຺ກຣກາຣິກລູຂຕໍ ວາ ທິສ຺ວາ, ຘມ຺ມປ຺ປມາຓິກາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທີສຸ ຍໍກິຎ຺ຈິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘໍ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ. ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຏ຺ຐາເນສຸ ຠຄວໂຕ ວຓ຺ຓໍ ຠາສນ຺ຕິ. ຊນປທກລ຺ຍາຓີ ນນ຺ທາ ຠິກ຺ຂຸນິປສ຺ສຍໍ ປຕ຺ວາປິ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຠຄວໂຕ ວຓ຺ຓໍ ຠາສນ຺ຕານໍ ເຕສໍ ສຸຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປຄນ຺ຕຸກາມາ ຫຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸນີນໍ ອາໂຣເຈສິ. ຠິກ຺ຂຸນິໂຍ ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິໍສຸ.

ຠຄວາ ປຏິກຈ຺ເຈວ ຕສ຺ສາຄມນໍ ວິທິຕ຺ວາ ກຓ຺ຏເກນ ກຓ຺ຏກໍ, ອາຓິຍາ ຈ ອາຓິໍ ນີຫຣິຕຸກາໂມ ປຸຣິໂສ ວິຍ ຣູເປເນວ ຣູປມທໍ ວິເນຕຸໍ ອຕ຺ຕໂນ ອິທ຺ຘິພເລນ ປນ຺ນຣສໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິກໍ ອຕິທສ຺ສນີຍໍ ອິຕ຺ຖິໍ ປສ຺ເສ ຐຕ຺ວາ ພີຊມານໍ ອຠິນິມ຺ມິນິ. ນນ຺ທາ ຠິກ຺ຂຸນີຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ຠິກ຺ຂຸນິສງ຺ຆສ຺ສ ອນ຺ຕເຣ ນິສີທິຕ຺ວາ, ປາທຕລາ ປຠຸຕິ ຍາວ ເກສຄ຺ຄາ ຠຄວໂຕ ຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ປຸນ ຕໍ ຠຄວໂຕ ປສ຺ເສ ຐິຕໍ ນິມ຺ມຕຣູປຎ຺ຈ ທິສ຺ວາ ‘‘ອໂຫ ອຍໍ ອິຕ຺ຖີ ຣູປວຕີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຣູປມທໍ ຊຫິຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ຣູເປ ອຠິຣຕ຺ຕຠາວາ ອໂຫສິ. ຕໂຕ ຠຄວາ ຕໍ ອິຕ຺ຖິໍ ວີສຕິວສ຺ສປ຺ປມາຓໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສສິ. ມາຕຸຄາໂມ ຫິ ໂສຬສວສ຺ສຸທ຺ເທສິໂກເຍວ ໂສຠຕິ, ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ. ອຖ ຕສ຺ສາ ຣູປປຣິຫານິໍ ທິສ຺ວາ ນນ຺ທາຍ ຕສ຺ມິໍ ຣູເປ ຉນ຺ທຣາໂຄ ຕນຸໂກ ອໂຫສິ. ຕໂຕ ຠຄວາ ອວິຊາຕວຓ຺ຓໍ, ສກິໍວິຊາຕວຓ຺ຓໍ, ມຊ຺ຌິມິຕ຺ຖິວຓ຺ຓໍ, ມຫິຕ຺ຖິວຓ຺ຓນ຺ຕິ ເອວໍ ຍາວ ວສ຺ສສຕິກໍ ໂອຠຄ຺ຄໍ ທຓ຺ຑປຣາຍຓໍ ຕິລກາຫຕຄຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ, ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປສ຺ສມານາເຍວ ນນ຺ທາຍ ຕສ຺ສາ ມຣຓໍ ອຸທ຺ຘຸມາຕກາທິເຠທໍ ກາກາທີຫິ ສມ຺ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຂຊ຺ຊມານໍ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘໍ ເຊຄຸຈ຺ຉປຏິກູລຠາວຎ຺ຈ ທສ຺ເສສິ. ນນ຺ທາຍ ຕໍ ກມໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ເອວເມວໍ ມມປິ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ສພ຺ພສາຘາຣໂຓ ອຍໍ ກໂມ’’ຕິ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາ ສຓ຺ຐາສິ, ຕທນຸສາເຣນ ຈ ທຸກ຺ຂນຕ຺ຕສຎ຺ຎາປິ, ຕໂຍ ຠວາ ອາທິຕ຺ຕມິວ ອຄາຣໍ ອປ຺ປຏິສຣຓາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສຸ. ອຖ ຠຄວາ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ປກ຺ຂນ຺ຕໍ ນນ຺ທາຍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ສປ຺ປາຍວເສນ ອິມາ ຄາຖາໂຍ ອຠາສິ –

‘‘ອາຕຸຣໍ ອສຸຈິໍ ປູຕິໍ, ປສ຺ສ ນນ຺ເທ ສມຸສ຺ສຍໍ;

ອຸຄ຺ຆຣນ຺ຕໍ ປຄ຺ຆຣນ຺ຕໍ, ພາລານໍ ອຠິປຕ຺ຖິຕໍ. (ເຖຣີຄາ. ໑໙);

‘‘ຍຖາ ອິທໍ ຕຖາ ເອຕໍ, ຍຖາ ເອຕໍ ຕຖາ ອິທໍ;

ຘາຕຸໂສ ສຸຎ຺ຎໂຕ ປສ຺ສ, ມາ ໂລກໍ ປຸນຣາຄມິ;

ຠເວ ຉນ຺ທໍ ວິຣາເຊຕ຺ວາ, ອຸປສນ຺ຕາ ຈຣິສ຺ສສີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໒໐໕);

ຄາຖາປຣິໂຍສາເນ ນນ຺ທາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາສິ. ອຖສ຺ສາ ຠຄວາ ອຸປຣິມຄ຺ຄາຘິຄມຕ຺ຖໍ ສຸຎ຺ຎຕປຣິວາຣໍ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖນ຺ໂຕ ອິມໍ ສຸຕ຺ຕມຠາສິ. ອຍໍ ຕາວສ຺ສ ເອກາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ.

ຠຄວຕິ ປນ ຣາຊຄເຫ ວິຫຣນ຺ເຕ ຍາ ສາ ຈີວຣກ຺ຂນ຺ຘເກ (ມຫາວ. ໓໒໖) ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວຸຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາຍ ສາລວຕິຍາ ຄຓິກາຍ ຘີຕາ ຊີວກສ຺ສ ກນິຏ຺ຐາ ສິຣິມາ ນາມ ມາຕຸ ອຈ຺ຈເຍນ ຕໍ ຐານໍ ລຠິຕ຺ວາ ‘‘ອກ຺ໂກເຘນ ຊິເນ ໂກຘ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໒໒໓; ຊາ. ໑.໒.໑) ອິມິສ຺ສາ ຄາຖາຍ ວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ປຸຓ຺ຓກເສຏ຺ຐິຘີຕຣໍ ອວມຎ຺ຎິຕ຺ວາ, ຠຄວນ຺ຕໍ ຂມາເປນ຺ຕີ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ, ໂສຕາປນ຺ນາ ຫຸຕ຺ວາ ອຏ຺ຐ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕານິ ປວຕ຺ເຕສິ. ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ອຎ຺ຎຕໂຣ ນິຈ຺ຈຠຕ຺ຕິໂກ ຠິກ຺ຂຸ ຣາຄໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ອາຫາຣກິຈ຺ຈມ຺ປິ ຈ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ນິຣາຫາໂຣ ນິປຊ຺ຊີຕິ ຘມ຺ມປທຄາຖາວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ຕຖານິປນ຺ເນເຍວ ສິຣິມາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ຍາມຠວເນ ສຸຍາມສ຺ສ ເທວີ ອໂຫສິ. ອຖ ຕສ຺ສາ ສຣີຣສ຺ສ ອຄ຺ຄິກິຈ຺ຈໍ ນິວາເຣຕ຺ວາ ອາມກສຸສາເນ ຣຎ຺ຎາ ນິກ຺ຂິປາປິຕໍ ສຣີຣໍ ທສ຺ສນາຍ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ອຄມາສິ, ຕມ຺ປິ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາທາຍ, ຕຖາ ນາຄຣາ ຈ ຣາຊາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ມນຸສ຺ສາ ຠຓນ຺ຕິ ‘‘ປຸພ຺ເພ ສິຣິມາຍ ອຏ຺ຐຸຕ຺ຕຣສຫສ຺ເສນາປິ ທສ຺ສນໍ ທຸລ຺ລຠໍ, ຕໍ ທານຊ຺ຊ ກາກຓິກາຍາປິ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ. ສິຣິມາປິ ເທວກຎ຺ຎາ ປຎ຺ຈຫິ ຣຖສເຕຫິ ປຣິວຸຕາ ຕຕ຺ຣາຄມາສິ. ຕຕ຺ຣາປິ ຠຄວາ ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖໍ ອິມໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ໂອວາທຕ຺ຖໍ ‘‘ປສ຺ສ ຈິຕ຺ຕກຕໍ ພິມ຺ພ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໑໔໗) ອິມຎ຺ຈ ຘມ຺ມປທຄາຖໍ ອຠາສິ. ອຍມສ຺ສ ທຸຕິຍາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ.

໑໙໕. ຕຕ຺ຖ ຈຣໍ ວາຕິ ສກລຣູປກາຍສ຺ສ ຄນ຺ຕພ຺ພທິສາຠິມຸເຂນາຠິນີຫາເຣນ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວາ. ຍທິ ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ອຸສ຺ສາປນຠາເວນ ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ວາ. ນິສິນ຺ໂນ ອຸທ ວາ ສຍນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເຫຏ຺ຐິມຠາຄສມິຎ຺ຊນອຸປຣິມຠາຄສມຸສ຺ສາປນຠາເວນ ນິສິນ຺ໂນ ວາ, ຕິຣິຍໍ ປສາຣຓຠາເວນ ສຍນ຺ໂຕ ວາ. ສມິຎ຺ເຊຕິ ປສາເຣຕີຕິ ຕານິ ຕານິ ປພ຺ພານິ ສມິຎ຺ເຊຕິ ຈ ປສາເຣຕິ ຈ.

ເອສາ ກາຍສ຺ສ ອິຎ຺ຊນາຕິ ສພ຺ພາເປສາ ອິມສ຺ເສວ ສວິຎ຺ຎາຓກສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອິຎ຺ຊນາ ຈລນາ ຜນ຺ທນາ, ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ຈຣນ຺ໂຕ ວາ ປສາເຣນ຺ໂຕ ວາ, ອປິຈ ໂຂ ປນ ‘‘ຈຣາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ເຕ ຕໍສມຸຏ຺ຐານາ ວາໂຍຘາຕຸ ກາຍໍ ຜຣຕິ, ເຕນສ຺ສ ຄນ຺ຕພ຺ພທິສາຠິມຸໂຂ ອຠິນີຫາໂຣ ໂຫຕິ, ເທສນ຺ຕເຣ ຣູປນ຺ຕຣປາຕຸຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ຈຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ‘‘ຕິຏ຺ຐາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ເຕ ຕໍສມຸຏ຺ຐານາ ວາໂຍຘາຕຸ ກາຍໍ ຜຣຕິ, ເຕນສ຺ສ ສມຸສ຺ສາປນໍ ໂຫຕິ, ອຸປຣູປຣິຏ຺ຐາເນນ ຣູປປາຕຸຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ຕິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ‘‘ນິສີທາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ເຕ ຕໍສມຸຏ຺ຐານາ ວາໂຍຘາຕຸ ກາຍໍ ຜຣຕິ, ເຕນສ຺ສ ເຫຏ຺ຐິມຠາຄສມິຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຸປຣິມຠາຄສມຸສ຺ສາປນຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ຕຖາຠາເວນ ຣູປປາຕຸຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ‘‘ສຍາມີ’’ຕິ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ເຕ ຕໍສມຸຏ຺ຐານາ ວາໂຍຘາຕຸ ກາຍໍ ຜຣຕິ, ເຕນສ຺ສ ຕິຣິຍໍ ປສາຣຓໍ ໂຫຕິ, ຕຖາຠາເວນ ຣູປປາຕຸຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ‘‘ສຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ເອວໍ ຈາຍມາຍສ຺ມາ ໂຍ ໂກຈິ ອິຕ຺ຖນ຺ນາໂມ ຈຣໍ ວາ ຍທິ ວາ ຕິຏ຺ຐໍ, ນິສິນ຺ໂນ ອຸທ ວາ ສຍໍ ຍເມຕໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອິຣິຍາປເຖ ເຕສໍ ເຕສໍ ປພ຺ພານໍ ສມິຎ຺ຊນປ຺ປສາຣຓວເສນ ສມິຎ຺ເຊຕິ ປສາເຣຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕມ຺ປິ ຍສ຺ມາ ສມິຎ຺ຊນປ຺ປສາຣຓຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນ ຍຖາວຸຕ຺ເຕເນວ ນເຍນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ເອສາ ກາຍສ຺ສ ອິຎ຺ຊນາ, ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ, ສຸຎ຺ຎມິທໍ ເກນຈິ ຈຣນ຺ເຕນ ວາ ປສາເຣນ຺ເຕນ ວາ ສຕ຺ເຕນ ວາ ປຸຄ຺ຄເລນ ວາ. ເກວລໍ ປນ –

‘‘ຈິຕ຺ຕນານຕ຺ຕມາຄມ຺ມ, ນານຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ວາຍຸໂນ;

ວາຍຸນານຕ຺ຕໂຕ ນານາ, ໂຫຕິ ກາຍສ຺ສ ອິຎ຺ຊນາ’’ຕິ. –

ອຍເມຕ຺ຖ ປຣມຕ຺ໂຖ.

ເອວເມຕາຍ ຄາຖາຍ ຠຄວາ ຍສ຺ມາ ເອກສ຺ມິໍ ອິຣິຍາປເຖ ຈິຣວິນິໂຍເຄນ ກາຍປີຬນໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ຈ ວິໂນທນຕ຺ຖໍ ອິຣິຍາປຖປຣິວຕ຺ຕນໍ ກຣີຍຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຈຣໍ ວາ’’ຕິອາທີຫິ ອິຣິຍາປຖປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓໍ ທີເປຕິ, ຕຖາ ຈຣຓກາເລ ຐານາທີນມຠາວໂຕ ສພ຺ພເມຕໍ ຈຣຓາທິເຠທໍ ‘‘ເອສາ ກາຍສ຺ສ ອິຎ຺ຊນາ’’ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ສນ຺ຕຕິປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ. ຕາຍ ຕາຍ ສາມຄ຺ຄິຍາ ປວຕ຺ຕາຍ ‘‘ເອສາ ກາຍສ຺ສ ອິຎ຺ຊນາ’’ຕິ ຈ ອຕ຺ຕປຏິກ຺ເຂເປນ ຠຓນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕສຎ຺ຎາຆນປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓໍ ທີເປຕິ.

໑໙໖. ເອວໍ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍທີປເນນ ສຸຎ຺ຎຕກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ກເຖຕ຺ວາ ປຸນ ສວິຎ຺ຎາຓກາວິຎ຺ຎາຓກອສຸຠທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຏ຺ຐິນຫາຣຸສໍຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອາຣຠິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍສ຺ສ ເຈສາ ກາຍສ຺ສ ອິຎ຺ຊນາ, ສ຺ວາຍໍ ກາໂຍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣວຓ຺ຓນາຍໍ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານທິໂສກາສປຣິຈ຺ເຉທເຠເທນ ອພ຺ຍາປາຣນເຍນ ຈ ປກາສິເຕຫິ ສຏ຺ຐາຘິເກຫິ ຕີຫິ ອຏ຺ຐິສເຕຫິ ນວຫິ ນ຺ຫາຣຸສເຕຫິ ຈ ສໍຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຏ຺ຐິນຫາຣຸສໍຍຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ເຖວ ປກາສິເຕນ ອຄ຺ຄປາທງ຺ຄຸລິຕຈາທິນາ ຕເຈນ ຈ ນວເປສິສຕປ຺ປເຠເທນ ຈ ມໍເສນ ອວລິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕຈມໍສາວເລປໂນ ປຣມທຸຄ຺ຄນ຺ຘເຊຄຸຈ຺ຉປຏິກູໂລຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເວທິຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ຍທິ ເອສ ຍາ ສາ ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ສກລສຣີຣໂຕ ສໍກຑ຺ຒິຕາ ພທຣຏ຺ຐິປ຺ປມາຓາ ຠເວຍ຺ຍ, ຕາຍ ມກ຺ຂິກາປຕ຺ຕສຸຂຸມຈ຺ຉວິຍາ ນີລາທິຣງ຺ຄຊາເຕນ ເຄຫຠິຕ຺ຕິ ວິຍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ນ ຠເວຍ຺ຍ, ອຍໍ ປນ ເອວໍ ສຸຂຸມາຍປິ ຉວິຍາ ກາໂຍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸວິຣຫິເຕຫິ ພາລປຸຖຸຊ຺ຊເນຫິ ຍຖາຠູຕໍ ນ ທິສ຺ສຕິ. ຉວິຣາຄຣຎ຺ຊິໂຕ ຫິສ຺ສ ປຣມເຊຄຸຈ຺ຉປຏິກູລຘມ຺ມສງ຺ຂາໂຕ ຕໂຈປິ ຕຈປລິເວຐິຕໍ ຍໍ ຕໍ ປເຠທໂຕ –

‘‘ນວເປສິສຕາ ມໍສາ, ອວລິຕ຺ຕາ ກເຬວເຣ;

ນານາກິມິກຸລາກິຓ຺ຓໍ, ມິຬ຺ຫຏ຺ຐານໍວ ປູຕິກາ’’ຕິ. –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ນວມໍສສຕມ຺ປິ, ມໍສາວລິຕ຺ຕາ ເຍ ເຕ –

‘‘ນວນ຺ຫາຣຸສຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ພ຺ຍາມມຕ຺ເຕ ກເຬວເຣ;

ພນ຺ຘນ຺ຕິ ອຏ຺ຐິສງ຺ຆາຕໍ, ອຄາຣມິວ ວລ຺ລິຍາ’’ຕິ. –

ເຕປິ, ນ຺ຫາຣຸສມຸຏ຺ຐິຕານິ ປຏິປາຏິຍາ ອວຏ຺ຐິຕານິ ປູຕີນິ ທຸຄ຺ຄນ຺ຘານິ ຕີຓິ ສຏ຺ຐາຘິການິ ອຏ຺ຐິສຕານິປິ ຍຖາຠູຕໍ ນ ທິສ຺ສນ຺ຕິ ຍໂຕ ອນາທິຍິຕ຺ວາ ຕໍ ມກ຺ຂິກາປຕ຺ຕສຸຂຸມຈ຺ຉວິໍ. ຍານິ ປນສ຺ສ ຉວິຣາຄຣຕ຺ເຕນ ຕເຈນ ປລິເວຐິຕຕ຺ຕາ ສພ຺ພໂລກສ຺ສ ອປາກຏານິ ນານປ຺ປກາຣານິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣກຸຓປານິ ປຣມາສຸຈິທຸຄ຺ຄນ຺ຘເຊຄຸຈ຺ຉນີຍປຏິກູລານິ, ຕານິປິ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸນາ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ເອວໍ ປສ຺ສິຕພ຺ໂພ ‘‘ອນ຺ຕປູໂຣ ອຸທຣປູໂຣ…ເປ… ປິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ວສາຍ ຈາ’’ຕິ.

໑໙໗. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ຕສ຺ສ ປູໂຣ ອນ຺ຕປູໂຣ. ອຸທຣສ຺ສ ປູໂຣ ອຸທຣປູໂຣ. ອຸທຣນ຺ຕິ ຈ ອຸທຣິຍສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຕຎ຺ຫິ ຐານນາເມນ ‘‘ອຸທຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍກນເປຬສ຺ສາຕິ ຍກນປິຓ຺ຑສ຺ສ. ວຕ຺ຖິໂນຕິ ມຸຕ຺ຕສ຺ສ. ຐານູປຈາເຣນ ປເນຕໍ ‘‘ວຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປູໂຣຕິ ອຘິກາໂຣ, ຕສ຺ມາ ຍກນເປຬສ຺ສ ປູໂຣ ວຕ຺ຖິໂນ ປູໂຣຕິ ເອວໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ຫທຍສ຺ສາຕິອາທີສຸ. ສພ຺ພາເນວ ເຈຕານິ ອນ຺ຕາທີນິ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານທິໂສກາສປຣິຈ຺ເຉທເຠເທນ ອພ຺ຍາປາຣນເຍນ ຈ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕນຍວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພານິ.

໑໙໙-໒໐໐. ເອວໍ ຠຄວາ ‘‘ນ ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ເອກມ຺ປິ ຄຍ຺ຫູປຄໍ ມຸຕ຺ຕາມຓິສທິສໍ ອຕ຺ຖິ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອສຸຈິປຣິປູໂຣວາຍໍ ກາໂຍ’’ຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣກຸຓປໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕເມວ ອພ຺ຠນ຺ຕຣກຸຓປໍ ພຫິນິກ຺ຂມນກຸຓເປນ ປາກຏໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ‘‘ອຖສ຺ສ ນວຫິ ໂສເຕຫີ’’ຕິ ຄາຖາທ຺ວຍມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ອຖາຕິ ປຣິຍາຍນ຺ຕຣນິທສ຺ສນໍ, ອປເຣນາປິ ປຣິຍາເຍນ ອສຸຈິຠາວໍ ປສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອສ຺ສາຕິ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ. ນວຫິ ໂສເຕຫີຕິ ອຸໂຠອກ຺ຂິຈ຺ຉິທ຺ທກຓ຺ຓຈ຺ຉິທ຺ທນາສາຉິທ຺ທມຸຂວຈ຺ຈມຄ຺ຄປສ຺ສາວມຄ຺ເຄຫິ. ອສຸຈິ ສວຕີຕິ ສພ຺ພໂລກປາກຏນານປ຺ປກາຣປຣມທຸຄ຺ຄນ຺ຘເຊຄຸຈ຺ຉອສຸຈິເຍວ ສວຕິ, ສນ຺ທຕິ, ປຄ຺ຆຣຕິ, ນ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ອຄຣຸຈນ຺ທນາທິຄນ຺ຘຊາຕໍ ວາ ມຓິມຸຕ຺ຕາທິຣຕນຊາຕໍ ວາ. ສພ຺ພທາຕິ ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສພ຺ພທາ ຣຕ຺ຕິມ຺ປິ ທິວາປິ ປຸພ຺ພຓ຺ເຫປິ ສາຍນ຺ເຫປິ ຕິຏ຺ຐໂຕປິ ຄຈ຺ຉໂຕປີຕິ. ກິໍ ຕໍ ອສຸຈີຕິ ເຈ? ‘‘ອກ຺ຂິມ຺ຫາ ອກ຺ຂິຄູຖໂກ’’ຕິອາທິ. ເອຕສ຺ສ ຫິ ທ຺ວີຫິ ອກ຺ຂິຈ຺ຉິທ຺ເທຫິ ອປນີຕຕຈມໍສສທິໂສ ອກ຺ຂິຄູຖໂກ, ກຓ຺ຓຈ຺ຉິທ຺ເທຫິ ຣໂຊຊລ຺ລສທິໂສ ກຓ຺ຓຄູຖໂກ, ນາສາຉິທ຺ເທຫິ ປຸພ຺ພສທິສາ ສິງ຺ຆາຓິກາ ຈ ສວຕິ, ມຸເຂນ ຈ ວມຕິ. ກິໍ ວມຕີຕິ ເຈ? ເອກທາ ປິຕ຺ຕໍ, ຍທາ ອພທ຺ຘປິຕ຺ຕໍ ກຸປ຺ປິຕໍ ໂຫຕິ, ຕທາ ຕໍ ວມຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເສມ຺ຫຎ຺ຈາຕິ ນ ເກວລຎ຺ຈ ປິຕ຺ຕໍ, ຍມ຺ປິ ອຸທຣປຏເລ ເອກປຕ຺ຖປູຣປ຺ປມາຓໍ ເສມ຺ຫໍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕມ຺ປິ ເອກທາ ວມຕິ. ຕໍ ປເນຕໍ ວຓ຺ຓາທິໂຕ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໐໓-໒໐໔, ໒໑໐-໒໑໑) ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ເສມ຺ຫຎ຺ຈາ’’ຕິ ຈ-ສທ຺ເທນ ເສມ຺ຫຎ຺ຈ ອຎ຺ຎຎ຺ຈ ເອວຣູປໍ ອຸທຣິຍໂລຫິຕາທິອສຸຈິໍ ວມຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ສຕ຺ຕຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ອສຸຈິວມນໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ກາລຎ຺ຎູ ປຸຄ຺ຄລຎ຺ຎູ ປຣິສຎ຺ຎູ ຈ ຠຄວາ ຕທຸຕ຺ຕຣິ ທ຺ເວ ທ຺ວາຣານິ ວິເສສວຈເນນ ອນາມສິຕ຺ວາ ອປເຣນ ປຣິຍາເຍນ ສພ຺ພສ຺ມາປິ ກາຍາ ອສຸຈິສວນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກາຍມ຺ຫາ ເສທຊລ຺ລິກາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເສທຊລ຺ລິກາຕິ ເສໂທ ຈ ໂລຓປຏລມລເຠທາ ຊລ຺ລິກາ ຈ, ຕສ຺ສ ‘‘ສວຕິ ສພ຺ພທາ’’ຕິ ອິມິນາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໒໐໑. ເອວໍ ຠຄວາ ຍຖາ ນາມ ຠຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈມາເນ ຕຓ຺ຑຸລມລຎ຺ຈ ອຸທກມລຎ຺ຈ ເຜເຓນ ສທ຺ຘິໍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອຸກ຺ຂລິມຸຂໍ ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ພຫິ ຄຬຕິ, ຕຖາ ອສິຕປີຕາທິເຠເທ ອາຫາເຣ ກມ຺ມເຊນ ອຄ຺ຄິນາ ປຈ຺ຈມາເນ ຍໍ ອສິຕປີຕາທິມລໍ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ‘‘ອກ຺ຂິມ຺ຫາ ອກ຺ຂິຄູຖໂກ’’ຕິອາທິນາ ເຠເທນ ນິກ຺ຂມນ຺ຕໍ ອກ຺ຂິອາທີນິ ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ພຫິ ຄຬຕິ, ຕສ຺ສາປິ ວເສນ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອສຸຈິຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຍໍ ໂລເກ ອຸຕ຺ຕມງ຺ຄສມ຺ມຕໍ ສີສໍ ອຕິວິສິຏ຺ຐຠາວໂຕ ປຈ຺ເຈນ຺ຕາ ວນ຺ທເນຍ຺ຍານມ຺ປິ ວນ຺ທນໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ສາປິ ນິສ຺ສາຣຕາຍ ອສຸຈິຕາຍ ຈສ຺ສ ອສຸຈິຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຖສ຺ສ ສຸສິຣໍ ສີສ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ຄາຖມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ສຸສິຣນ຺ຕິ ຉິທ຺ທໍ. ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄສ຺ສ ປູຣິຕນ຺ຕິ ທຘິຠຣິຕອລາພຸກໍ ວິຍ ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄຠຣິຕໍ. ຕຎ຺ຈ ປເນຕໍ ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄໍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສຸຠໂຕ ນໍ ມຎ຺ຎຕິ ພາໂລຕິ ຕເມນໍ ເອວໍ ນານາວິຘກຸຓປຠຣິຕມ຺ປິ ກາຍໍ ທຸຈ຺ຈິນ຺ຕິຕຈິນ຺ຕີ ພາໂລ ສຸຠໂຕ ມຎ຺ຎຕິ, ສຸຠໍ ສຸຈິໍ ອິຏ຺ຐໍ ກນ຺ຕໍ ມນາປນ຺ຕິ ຕີຫິປິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິມານມຎ຺ຎນາຫິ ມຎ຺ຎຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອວິຊ຺ຊາຍ ປຸຣກ຺ຂໂຕ ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຉາທເກນ ໂມເຫນ ປຸຣກ຺ຂໂຕ, ໂຈທິໂຕ, ປວຕ຺ຕິໂຕ, ‘‘ເອວໍ ອາທິຍ, ເອວໍ ອຠິນິວິສ ເອວໍ ມຎ຺ຎາຫີ’’ຕິ ຄາຫິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ປສ຺ສ ຍາວ ອນຕ຺ຖກຣາ ຈາຍໍ ອວິຊ຺ຊາຕິ.

໒໐໒. ເອວໍ ຠຄວາ ສວິຎ຺ຎາຓກວເສນ ອສຸຠໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອວິຎ຺ຎາຓກວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ, ຍສ຺ມາ ວາ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິຣຎ຺ໂຎປິ ກາໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕກຸຓປຠຣິໂຕເຍວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນປິ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວ ອສຸຠໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິປຕ຺ຕິຠເວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍທາ ຈ ໂສ ມໂຕ ເສຕີ’’ຕິ ຄາຖມາຫ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ສ຺ວາຍເມວໍວິໂຘ ກາໂຍ ຍທາ ອາຍຸອຸສ຺ມາວິຎ຺ຎາຓາປຄເມນ ມໂຕ ວາຕຠຣິຕຠສ຺ຕາ ວິຍ ອຸທ຺ຘຸມາຕໂກ ວຓ຺ຓປຣິເຠເທນ ວິນີລໂກ ສຸສານສ຺ມິໍ ນິຣຕ຺ຖໍວ ກລິງ຺ຄຣໍ ຉຑ຺ຑິຕຕ຺ຕາ ອປວິທ຺ໂຘ ເສຕິ, ອຖ ‘‘ນ ທານິສ຺ສ ປຸນ ອຸຏ຺ຐານໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອກໍສໂຕເຍວ ອນເປກ຺ຂາ ໂຫນ຺ຕິ ຎາຕໂຍ. ຕຕ຺ຖ ມໂຕຕິ ອນິຈ຺ຈຕໍ ທສ຺ເສຕິ, ເສຕີຕິ ນິຣີຫກຕ຺ຕໍ. ຕທຸຠເຍນ ຈ ຊີວິຕພລມທປ຺ປຫາເນ ນິໂຍເຊຕິ. ອຸທ຺ຘຸມາໂຕຕິ ສຓ຺ຐານວິປຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ, ວິນີລໂກຕິ ຉວິຣາຄວິປຕ຺ຕິໍ. ຕທຸຠເຍນ ຈ ຣູປມທປ຺ປຫາເນ ວຓ຺ຓໂປກ຺ຂຣຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ມານປ຺ປຫາເນ ຈ ນິໂຍເຊຕິ. ອປວິທ຺ໂຘຕິ ຄເຫຕພ຺ພາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ສຸສານສ຺ມິນ຺ຕິ ອນ຺ໂຕ ອຘິວາເສຕຸມນຣຫໍ ຊິຄຸຈ຺ຉນີຍຠາວໍ. ຕທຸຠເຍນປິ ‘‘ມມ’’ນ຺ຕິ ຄາຫສ຺ສ ສຸຠສຎ຺ຎາຍ ຈ ປຫາເນ ນິໂຍເຊຕິ. ອນເປກ຺ຂາ ໂຫນ຺ຕິ ຎາຕໂຍຕິ ປຏິກິຣິຍາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ, ເຕນ ຈ ປຣິວາຣມທປ຺ປຫາເນ ນິໂຍເຊຕິ.

໒໐໓. ເອວມິມາຍ ຄາຖາຍ ອປຣິຠິນ຺ນາວິຎ຺ຎາຓກວເສນ ອສຸຠໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປຣິຠິນ຺ນວເສນາປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຂາທນ຺ຕິ ນ’’ນ຺ຕິ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ຈຎ຺ເຎຕິ ເຍ ຈ ອຎ຺ເຎປິ ກາກກຸລລາທໂຍ ກຸຓປຠກ຺ຂາ ປາຓິໂນ ສນ຺ຕິ, ເຕປິ ນໍ ຂາທນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານເມວ.

໒໐໔. ເອວໍ ‘‘ຈຣໍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ສຸຎ຺ຎຕກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນ, ‘‘ອຏ຺ຐິນຫາຣຸສໍຍຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ສວິຎ຺ຎາຓກາສຸຠວເສນ ‘‘ຍທາ ຈ ໂສ ມໂຕ ເສຕີ’’ຕິອາທິນາ ອວິຎ຺ຎາຓກາສຸຠວເສນ ກາຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເອວໍ ນິຈ຺ຈສຸຂຕ຺ຕຠາວສຸຎ຺ເຎ ເອກນ຺ຕອສຸເຠ ຈາປິ ກາຍສ຺ມິໍ ‘‘ສຸຠໂຕ ນໍ ມຎ຺ຎຕິ ພາໂລ, ອວິຊ຺ຊາຍ ປຸຣກ຺ຂໂຕ’’ຕິ ອິມິນາ ພາລສ຺ສ ວຸຕ຺ຕິໍ ປກາເສຕ຺ວາ ອວິຊ຺ຊາມຸເຂນ ຈ ວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕິໍ ປຣິຎ຺ຎາມຸເຂນ ຈ ວິວຏ຺ຏໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຕ຺ວານ ພຸທ຺ຘວຈນ’’ນ຺ຕິ ອາຣຠິ.

ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ວານາຕິ ໂຍນິໂສ ນິສາເມຕ຺ວາ. ພຸທ຺ຘວຈນນ຺ຕິ ກາຍວິຈ຺ຉນ຺ທນກຣໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ. ຠິກ຺ຂູຕິ ເສກ຺ໂຂ ວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ວາ. ປຎ຺ຎາຓວາຕິ ປຎ຺ຎາຓໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ວິປສ຺ສນາ ອນິຈ຺ຈາທິປ຺ປກາເຣສຸ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘາຕິ ສາສເນ. ໂສ ໂຂ ນໍ ປຣິຊານາຕີຕິ ໂສ ອິມໍ ກາຍໍ ຕີຫິ ປຣິຎ຺ຎາຫິ ປຣິຊານາຕິ. ກຖໍ? ຍຖາ ນາມ ກຸສໂລ ວາຓິໂຊ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈາຕິ ຠຓ຺ຑໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ເອຕ຺ຕເກນ ຄຫິເຕ ເອຕ຺ຕໂກ ນາມ ອຸທໂຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຕຸລຍິຕ຺ວາ ຕຖາ ກຕ຺ວາ ປຸນ ສອຸທຍໍ ມູລໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຕໍ ຠຓ຺ຑໍ ຉຑ຺ເຑຕິ, ເອວເມວໍ ‘‘ອຏ຺ຐິນ຺ຫາຣຸອາທໂຍ ອິເມ ເກສໂລມາທໂຍ ຈາ’’ຕິ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ປຣິຊານາຕິ, ‘‘ອນິຈ຺ຈາ ເອເຕ ຘມ຺ມາ ທຸກ຺ຂາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕຸລຍນ຺ໂຕ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຍ ປຣິຊານາຕິ, ເອວໍ ຕີຣຍິຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ປາປຸຓນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາຄປ຺ປຫາເນນ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຍ ປຣິຊານາຕິ. ສວິຎ຺ຎາຓກາວິຎ຺ຎາຓກອສຸຠວເສນ ວາ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ປຣິຊານາຕິ, ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຍ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ຕໂຕ ຉນ຺ທຣາຄໍ ອປກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ຕໍ ປຊຫນ຺ໂຕ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຍ ປຣິຊານາຕິ.

ກສ຺ມາ ໂສ ເອວໍ ປຣິຊານາຕີຕິ ເຈ? ຍຖາຠູຕຎ຺ຫິ ປສ຺ສຕິ, ຍສ຺ມາ ຍຖາຠູຕໍ ປສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຎ຺ຎາຓວາ’’ຕິອາທິນາ ເອວ ຈ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ສິທ຺ເຘ ຍສ຺ມາ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຎ຺ຎາຓວຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຍສ຺ມາ ຈ ສພ຺ພຊນສ຺ສ ປາກໂຏປາຍໍ ກາໂຍ ອສຸຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ນ ສກ຺ກາ ປຣິຊານິຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຎາຓເຫຕຸໍ ອິໂຕ ພາຫິຣານໍ ເອວໍ ທຏ຺ຐຸໍ ອສມຕ຺ຖຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຸຕ຺ວານ ພຸທ຺ຘວຈນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ນນ຺ທາຠິກ຺ຂຸນິໍ ຕຎ຺ຈ ວິປລ຺ລຕ຺ຖຈິຕ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຣພ຺ຠ ເທສນາປວຕ຺ຕິໂຕ ອຄ຺ຄປຣິສໂຕ ຕປ຺ປຏິປຕ຺ຕິປ຺ປຕ຺ຕານໍ ຠິກ຺ຂຸຠາວທສ຺ສນໂຕ ຈ ‘‘ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ ອາຫ.

໒໐໕. ອິທານິ ‘‘ຍຖາຠູຕຎ຺ຫິ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປສ຺ສຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ອິທໍ ຕຖາ ເອຕໍ, ຍຖາ ເອຕໍ ຕຖາ ອິທ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ອິທໍ ສວິຎ຺ຎາຓກາສຸຠໍ ອາຍຸອຸສ຺ມາວິຎ຺ຎາຓານໍ ອນປຄມາ ຈຣຕິ, ຕິຏ຺ຐຕິ, ນິສີທຕິ, ສຍຕິ; ຕຖາ ເອຕໍ ເອຕຣຫິ ສຸສາເນ ສຍິຕໍ ອວິຎ຺ຎາຓກມ຺ປິ ປຸພ຺ເພ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອນປຄມາ ອໂຫສິ. ຍຖາ ຈ ເອຕໍ ເອຕຣຫິ ມຕສຣີຣໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອປຄມາ ນ ຈຣຕິ, ນ ຕິຏ຺ຐຕິ, ນ ນິສີທຕິ, ນ ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຕິ, ຕຖາ ອິທໍ ສວິຎ຺ຎາຓກມ຺ປິ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອປຄມາ ຠວິສ຺ສຕິ. ຍຖາ ຈ ອິທໍ ສວິຎ຺ຎາຓກໍ ເອຕຣຫິ ນ ສຸສາເນ ມຕໍ ເສຕິ, ນ ອຸທ຺ຘຸມາຕກາທິຠາວມຸປຄຕໍ, ຕຖາ ເອຕໍ ເອຕຣຫິ ມຕສຣີຣມ຺ປິ ປຸພ຺ເພ ອໂຫສິ. ຍຖາ ປເນຕໍ ເອຕຣຫິ ອວິຎ຺ຎາຓກາສຸຠໍ ມຕໍ ສຸສາເນ ເສຕິ, ອຸທ຺ຘຸມາຕກາທິຠາວຎ຺ຈ ອຸປຄຕໍ, ຕຖາ ອິທໍ ສວິຎ຺ຎາຓກມ຺ປິ ຠວິສ຺ສຕີຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອິທໍ ຕຖາ ເອຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ມຕສ຺ສ ສຣີຣສ຺ສ ສມານຠາວໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ພາຫິເຣ ໂທສໍ ປຊຫຕິ. ຍຖາ ເອຕໍ ຕຖາ ອິທນ຺ຕິ ມຕສຣີເຣນ ອຕ຺ຕໂນ ສມານຠາວໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິເກ ຣາຄໍ ປຊຫຕິ. ເຍນາກາເຣນ ອຸຠຍໍ ສຠໍ ກໂຣຕິ, ຕໍ ປຊານນ຺ໂຕ ອຸຠຍຕ຺ຖ ໂມຫໍ ປຊຫຕິ. ເອວໍ ຍຖາຠູຕທສ຺ສເນນ ປຸພ຺ພຠາເຄເຍວ ອກຸສລມູລປ຺ປຫານໍ ສາເຘຕ຺ວາ, ຍສ຺ມາ ເອວໍ ປຏິປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ອນຸປຸພ຺ເພນ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄໍ ປຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ຉນ຺ທຣາຄໍ ວິຣາເຊຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕຎ຺ຈ ພຫິທ຺ຘາ ຈ, ກາເຍ ຉນ຺ທໍ ວິຣາຊເຍ’’ຕິ. ເອວໍ ປຏິປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ອນຸປຸພ຺ເພນາຕິ ປາຐເສໂສ.

໒໐໖. ເອວໍ ເສກ຺ຂຠູມິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອເສກ຺ຂຠູມິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຉນ຺ທຣາຄວິຣຕ຺ໂຕ ໂສ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາເຓນ ປຎ຺ຎາຓວາ ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ຜລໍ ປາປຸຓາຕິ, ອຖ ສພ຺ພໂສ ຉນ຺ທຣາຄສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ‘‘ຉນ຺ທຣາຄວິຣຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຈ, ມຣຓາຠາເວນ ປຓີຕຏ຺ເຐນ ວາ ອມຕໍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣວູປສມນໂຕ ສນ຺ຕິໍ ຕຓ຺ຫາສງ຺ຂາຕວານາຠາວໂຕ ນິພ຺ພານໍ, ຈວນາຠາວໂຕ ອຈ຺ຈຸຕນ຺ຕິ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ ປທມຊ຺ຌຄາຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາເຓນ ປຎ຺ຎາຓວາ ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣຜເລ ຐິໂຕ ຉນ຺ທຣາຄວິຣຕ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣຎ຺ຈ ປທມຊ຺ຌຄາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຕນ ‘‘ອິທມສ຺ສ ປຫີນໍ, ອິທຎ຺ຈາເນນ ລທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ທີເປຕິ.

໒໐໗-໒໐໘. ເອວໍ ສວິຎ຺ຎາຓກາວິຎ຺ຎາຓກວເສນ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສຫ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ກເຖຕ຺ວາ ປຸນ ສງ຺ເຂປເທສນາຍ ເອວໍ ມຫໂຕ ອານິສໍສສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຍກຣໍ ປມາທວິຫາຣໍ ຄຣຫນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ວິປາທໂກຍ’’ນ຺ຕິ ຄາຖາທ຺ວຍມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ອປາທກາທໂຍປິ ກາຍາ ອສຸຈີເຍວ, ອິຘາຘິກາຣວເສນ ປນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ວາ, ຍສ຺ມາ ວາ ອຎ຺ເຎ ອສຸຈິຠູຕາປິ ກາຍາ ໂລຓມ຺ພິລາທີຫິ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ມນຸສ຺ສານໍ ໂຠຊເນປິ ອຸປນີຍນ຺ຕິ, ນ ຕ຺ເວວ ມນຸສ຺ສກາໂຍ, ຕສ຺ມາ ອສຸຈິຕຣຠາວມສ຺ສ ທສ຺ເສນ຺ໂຕປິ ‘‘ທ຺ວິປາທໂກ’’ຕິ ອາຫ.

ອຍນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສກາຍໍ ທສ຺ເສຕິ. ທຸຄ຺ຄນ຺ໂຘ ປຣິຫີຣຕີຕິ ທຸຄ຺ຄນ຺ໂຘ ສມາໂນ ປຸປ຺ຜຄນ຺ຘາທີຫິ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ປຣິຫີຣຕິ. ນານາກຸຓປປຣິປູໂຣຕິ ເກສາທິອເນກປ຺ປກາຣກຸຓປຠຣິໂຕ. ວິສ຺ສວນ຺ໂຕ ຕໂຕ ຕໂຕຕິ ປຸປ຺ຜຄນ຺ຘາທີຫິ ປຏິຈ຺ຉາເທຕຸໍ ຆເຏນ຺ຕານມ຺ປິ ຕໍ ວາຍາມໍ ນິປ຺ຜລໍ ກຕ຺ວາ ນວຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ເຂຬສິງ຺ຆາຓິກາທີນິ, ໂລມກູເປຫິ ຈ ເສທຊລ຺ລິກໍ ວິສ຺ສວນ຺ໂຕເຍວ. ຕຕ຺ຖ ທານິ ປສ຺ສຖ – ເອຕາທິເສນ ກາເຍນ ໂຍ ປຸຣິໂສ ວາ ອິຕ຺ຖີ ວາ ໂກຈິ ພາໂລ ມຎ຺ເຎ ອຸຓ຺ຓເມຕເວ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິມານມຎ຺ຎນາຫິ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ມມ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ນິຈ຺ໂຈ’’ຕິ ວາຕິອາທິນາ ນເຍນ ໂຍ ອຸຓ຺ຓມິຕຸໍ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍ, ປຣໍ ວາ ຊາຕິອາທີຫິ ອວຊາເນຍ຺ຍ ອຕ຺ຕານໍ ອຸຈ຺ເຈ ຐາເນ ຐເປນ຺ໂຕ, ກິມຎ຺ຎຕ຺ຣ ອທສ຺ສນາ ຐເປຕ຺ວາ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອຣິຍສຈ຺ຈທສ຺ສນາຠາວໍ ກິມຎ຺ຎໍ ຕສ຺ສ ເອວໍ ອຸຓ຺ຓມາວຊານນກາຣຓໍ ສິຍາຕິ.

ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ນນ຺ທາ ຠິກ຺ຂຸນີ ສໍເວຄມາປາທິ – ‘‘ອໂຫ ວຕ ເຣ, ອຫໍ ພາລາ, ຍາ ມໍເຍວ ອາຣພ຺ຠ ເອວໍ ວິວິຘຘມ຺ມເທສນາປວຕ຺ຕກສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຸປຏ຺ຐານໍ ນາຄມາສິ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ສໍວິຄ຺ຄາ ຈ ຕເມວ ຘມ຺ມເທສນໍ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ ເຕເນວ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນນ ກຕິປຍທິວສພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຣຫຕ຺ຕໍ ສຈ຺ຉາກາສິ. ທຸຕິຍຏ຺ຐາເນປິ ກິຣ ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ຈຕຸຣາສີຕິຍາ ປາຓສຫສ຺ສານໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ, ສິຣິມາ ເທວກຎ຺ຎາ ອນາຄາມິຜລໍ ປຕ຺ຕາ, ໂສ ຈ ຠິກ຺ຂຸ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫີຕິ.

ປຣມຕ຺ຖໂຊຕິກາຍ ຂຸທ຺ທກ-ອຏ຺ຐກຖາຍ

ສຸຕ຺ຕນິປາຕ-ອຏ຺ຐກຖາຍ ວິຊຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.