໑. ຎາຓກຖາ

ມາຕິກາວຓ຺ຓນາ

໑. ຕຕ຺ຖ ອຸທ຺ເທເສ ຕາວ ໂສຕາວຘາເນ ປຎ຺ຎາ ສຸຕມເຍ ຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ໂສຕສທ຺ໂທ ອເນກຕ຺ຖປ຺ປເຠໂທ. ຕຖາ ເຫສ –

ມໍສວິຎ຺ຎາຓຎາເຓສຸ, ຕຓ຺ຫາທີສຸ ຈ ທິສ຺ສຕິ;

ຘາຣາຍໍ ອຣິຍມຄ຺ເຄ, ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິຍມ຺ປິ ຈ.

‘‘ໂສຕາຍຕນໍ ໂສຕຘາຕຸ ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໑໕໗) ຫິ ອຍໍ ໂສຕສທ຺ໂທ ມໍສໂສເຕ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ໂສເຕນ ສທ຺ທໍ ສຸຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໙໕) ໂສຕວິຎ຺ຎາເຓ. ‘‘ທິພ຺ພາຍ ໂສຕຘາຕຸຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໖) ຎາຓໂສເຕ. ‘‘ຍານິ ໂສຕານິ ໂລກສ຺ມິນ຺ຕິ ຍານິ ເອຕານິ ໂສຕານິ ມຍາ ກິຕ຺ຕິຕານິ ປກິຕ຺ຕິຕານິ ອາຈິກ຺ຂິຕານິ ເທສິຕານິ ປຎ຺ຎປິຕານິ ປຏ຺ຐປິຕານິ ວິວຣິຕານິ ວິຠຕ຺ຕານິ ອຸຕ຺ຕານີກຕານິ ປກາສິຕານິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ຕຓ຺ຫາໂສໂຕ ທິຏ຺ຐິໂສໂຕ ກິເລສໂສໂຕ ທຸຈ຺ຈຣິຕໂສໂຕ ອວິຊ຺ຊາໂສໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໔) ຕຓ຺ຫາທີສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຘມ຺ເມສຸ. ‘‘ອທ຺ທສາ ໂຂ ຠຄວາ ມຫນ຺ຕໍ ທາຣຸກ຺ຂນ຺ຘໍ ຄງ຺ຄາຍ ນທິຍາ ໂສເຕນ ວຸຍ຺ຫມານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໒໔໑) ອຸທກຘາຣາຍໍ. ‘‘ອຣິຍສ຺ເສຕໍ, ອາວຸໂສ, ອຏ຺ຐງ຺ຄິກສ຺ສ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອຘິວຈນໍ, ຍທິທໍ ໂສໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ອຣິຍມຄ຺ເຄ. ‘‘ປຸຣິສສ຺ສ ຈ ວິຎ຺ຎາຓໂສຕໍ ປຊານາຕິ ອຸຠຍໂຕ ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນໍ ອິຘ ໂລເກ ປຕິຏ຺ຐິຕຎ຺ຈ ປຣໂລເກ ປຕິຏ຺ຐິຕຎ຺ຈາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໑໔໙) ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິຍໍ. ອິຘ ປນາຍໍ ມໍສໂສເຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ໂສເຕນ ເຫຕຸຠູເຕນ, ກຣຓຠູເຕນ ວາ ອວຘີຍຕິ ອວຕ຺ຖາປີຍຕິ ອປ຺ປີຍຕີຕິ ໂສຕາວຘານໍ. ກິໍ ຕໍ? ສຸຕໍ. ສຸຕຎ຺ຈ ນາມ ‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕິ ສຸຕຘໂຣ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໓໙) ວິຍ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ວິຎ຺ຎາຕໍ ອວຘາຣິຕໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ, ຕໍ ອິຘ ໂສຕາວຘານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ໂສຕາວຘານສງ຺ຂາເຕ ສຸເຕ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ ໂສຕາວຘາເນ ປຎ຺ຎາ. ປຎ຺ຎາຕິ ຈ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ປາກຏກຣຓສງ຺ຂາເຕນ ປຎ຺ຎາປນຏ຺ເຐນ ປຎ຺ຎາ, ເຕນ ເຕນ ວາ ອນິຈ຺ຈາທິນາ ປກາເຣນ ຘມ຺ເມ ຊານາຕີຕິປິ ປຎ຺ຎາ.

ສຸຕມເຍ ຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຕສທ຺ໂທ ຕາວ ສອຸປສຄ຺ໂຄ ອນຸປສຄ຺ໂຄ ຈ –

ຄມເນ ວິສ຺ສຸເຕ ຕິນ຺ເຕນຸໂຍໂຄປຈິເຕປິ ຈ;

ສທ຺ເທ ຈ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣຎາເຕ ຈ ທິສ຺ສຕິ.

ຕຖາ ຫິສ຺ສ ‘‘ເສນາຍ ປສຸໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສ ປສ຺ສໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໑໑; ມຫາວ. ໕) ວິສ຺ສຸຕຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອວສ຺ສຸຕາ ອວສ຺ສຸຕສ຺ສ ປຸຣິສປຸຄ຺ຄລສ຺ສາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໖໕໗) ຕິນ຺ຕາ ຕິນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ເຍ ຌານປສຸຕາ ຘີຣາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑໘໑) ອນຸຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ປຸຎ຺ຎໍ ປສຸຕໍ ອນປ຺ປກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຂຸ. ປາ. ໗.໑໒; ເປ. ວ. ໒໕) ອຸປຈິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ມຸຕໍ ວິຎ຺ຎາຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໑) ສທ຺ໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕິ ສຸຕຘໂຣ ສຸຕສນ຺ນິຈໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໓໙) ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາຣວິຎ຺ຎາຕຘໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຘ ປນສ຺ສ ໂສຕທ຺ວາຣານຸສາເຣນ ວິຎ຺ຎາຕໍ ອຸປຘາຣິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕມເຍ ຎາຓນ຺ຕິ ຍາ ເອສາ ເອຕໍ ສຸຕໍ ວິຎ຺ຎາຕໍ ອວຘາຣິຕໍ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ອາຣພ຺ຠ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ສພ຺ພປຐມຎ຺ຈ ອປຣາປຣຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ, ຕໍ ‘‘ສຸຕມເຍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ສຸຕມຍໍ ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕມເຍຕິ ຈ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນເມຕໍ, ຍຖາ ‘‘ນ ເຫວໍ ວຕ຺ຕພ຺ເພ’’ (ກຖາ. ໑, ໑໕-໑໘). ‘‘ວນປ຺ປຄຸມ຺ເພ ຍຖາ ຜຸສ຺ສິຕຄ຺ເຄ’’ (ຂຸ. ປາ. ໖.໑໓; ສຸ. ນິ. ໒໓໖). ‘‘ນຕ຺ຖິ ອຕ຺ຕກາເຣ ນຕ຺ຖິ ປຣກາເຣ ນຕ຺ຖິ ປຸຣິສກາເຣ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘) ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ, ເອວມິຘາປິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຸຕມຍໍ ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ.

ອຖ ວາ ສຸເຕນ ປກໂຕ ຜສ຺ສາທິໂກ ຘມ຺ມປຸຎ຺ໂຊ ສຸຕມໂຍ, ຕສ຺ມິໍ ສຸຕມເຍ ຘມ຺ມປຸຎ຺ເຊ ປວຕ຺ຕໍ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ ສຸຕມເຍ ຎາຓໍ. ສຠາວສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓວເສນ ຘມ຺ເມ ຊານາຕີຕິ ຎາຓໍ. ຕໍເຍວ ຎາຓໍ ປຣິຍາຍວຈເນນ ອຘິປ຺ປາຍປກາສນຕ຺ຖໍ ອນິຍເມນ ‘‘ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ອຘິປ຺ເປຕໍ ‘‘ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຎາຓຎ຺ຈ ນາມ ສຠາວປຏິເວຘລກ຺ຂຓໍ, ອກ຺ຂລິຕປຏິເວຘລກ຺ຂຓໍ ວາ ກຸສລິສ຺ສາສຂິຕ຺ຕອຸສຸປຏິເວໂຘ ວິຍ, ວິສໂຍຠາສນຣສໍ ປທີໂປ ວິຍ, ອສມ຺ໂມຫປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ ອຣຎ຺ຎຄຕສຸເທສໂກ ວິຍ. ‘‘ສມາຫິໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໗໑) ວຈນໂຕ ສມາຘິປທຏ຺ຐານໍ. ລກ຺ຂຓາທີສຸ ຫິ ສຠາໂວ ວາ ສາມຎ຺ຎໍ ວາ ລກ຺ຂຓໍ ນາມ, ກິຈ຺ຈໍ ວາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ວາ ຣໂສ ນາມ, ອຸປຏ຺ຐານາກາໂຣ ວາ ຜລໍ ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ ນາມ, ອາສນ຺ນກາຣຓໍ ປທຏ຺ຐານໍ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໒. ສຸຕ຺ວານ ສໍວເຣ ປຎ຺ຎາຕິ –

ປາຕິໂມກ຺ໂຂ ສຕີ ເຈວ, ຎາຓໍ ຂນ຺ຕິ ຕເຖວ ຈ;

ວີຣິຍໍ ປຎ຺ຈິເມ ຘມ຺ມາ, ສໍວຣາຕິ ປກາສິຕາ.

‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ ສມຸເປໂຕ ອຸປາຄໂຕ ສມຸປາຄໂຕ ອຸປປນ຺ໂນ ສມ຺ປນ຺ໂນ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໑) ອາຄໂຕ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ. ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ນ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫີ ໂຫຕິ ນານຸພ຺ຍຎ຺ຊນຄ຺ຄາຫີ. ຍຕ຺ວາຘິກຣຓເມນໍ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອສໍວຸຕໍ ວິຫຣນ຺ຕໍ ອຠິຊ຺ຌາໂທມນສ຺ສາ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອນ຺ວາສ຺ສເວຍ຺ຍຸໍ, ຕສ຺ສ ສໍວຣາຍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ຣກ຺ຂຕິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໒໑໓; ມ. ນິ. ໑.໒໙໕; ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໙; ອ. ນິ. ໓.໑໖) ນເຍນ ອາຄໂຕ ສຕິສໍວໂຣ.

‘‘ຍານິ ໂສຕານິ ໂລກສ຺ມິໍ (ອຊິຕາຕິ ຠຄວາ),

ສຕິ ເຕສໍ ນິວາຣຓໍ;

ໂສຕານໍ ສໍວຣໍ ພ຺ຣູມິ, ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘີຍເຣ’’ຕິ . (ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉາ ໖໐; ສຸ. ນິ. ໑໐໔໑) –

ອາຄໂຕ ຎາຓສໍວໂຣ. ‘‘ກຕເມ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາສວາ ປຏິເສວນາ ປຫາຕພ຺ພາ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ ຈີວຣໍ ປຏິເສວຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໓; ອ. ນິ. ໖.໕໘) ນເຍນ ອາຄໂຕ ປຈ຺ຈຍປຏິເສວນາສໍວໂຣ, ໂສປິ ຎາຓສໍວເຣເນວ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ ສີຕສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສ ຊິຆຈ຺ຉາຍ ປິປາສາຍ ຑໍສມກສວາຕາຕປສຣິສປສມ຺ຜສ຺ສານໍ ທຸຣຸຕ຺ຕານໍ ທຸຣາຄຕານໍ ວຈນປຖານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ສາຣີຣິການໍ ເວທນານໍ ທຸກ຺ຂານໍ ຕິພ຺ພານໍ ຂຣານໍ ກຏຸການໍ ອສາຕານໍ ອມນາປານໍ ປາຓຫຣານໍ ອຘິວາສກຊາຕິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔; ໖.໕໘) ອາຄໂຕ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ. ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕິ ປຊຫຕິ ວິໂນເທຕິ ພ຺ຍນ຺ຕີກໂຣຕິ ອນຠາວໍ ຄເມຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໖; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔; ໖.໕໘) ນເຍນ ອາຄໂຕ ວີຣິຍສໍວໂຣ. ‘‘ອິຘ ອຣິຍສາວໂກ ມິຈ຺ຉາອາຊີວໍ ປຫາຍ ສມ຺ມາອາຊີເວນ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໘) ອາຄໂຕ ອາຊີວປາຣິສຸທ຺ຘິສໍວໂຣ, ໂສປິ ວີຣິຍສໍວເຣເນວ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ເຕສຸ ສຕ຺ຕສຸ ສໍວເຣສຸ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວຣອິນ຺ທ຺ຣິຍສໍວຣອາຊີວປາຣິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈຍປຏິເສວນສງ຺ຂາຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສໍວຣາ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ, ເຕສຸ ຈ ວິເສເສນ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ. ສພ຺ໂພປິ ຈາຍໍ ສໍວໂຣ ຍຖາສກໍ ສໍວຣິຕພ຺ພານໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ສໍວຣຓໂຕ ສໍວໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສຸຕມຍຎາເຓ ວຸຕ຺ຕໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ສໍວຣນ຺ຕສ຺ສ ສໍວຣໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສໍວເຣ ປວຕ຺ຕາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ ‘‘ສຸຕ຺ວານ ສໍວເຣ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ສຸຕ຺ວາຕິ ວຈນສ຺ສ ສມ຺ຠວໂຕ ສຸຕເຫຕຸນາ ສໍວເຣ ປຎ຺ຎາຕິປິ ອຕ຺ໂຖ.

ສີລມເຍ ຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສີລນ຺ຕິ ສີລນຏ຺ເຐນ ສີລໍ. ກິມິທໍ ສີລນໍ ນາມ? ສມາຘານໍ ວາ, ກາຍກມ຺ມາທີນໍ ສຸສີລ຺ຍວເສນ ອວິປ຺ປກິຓ຺ຓຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຘາຣຓໍ ວາ, ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຕິຏ຺ຐາວເສນ ອາຘາຣຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕເທວ ຫິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຖທ຺ວຍໍ ສທ຺ທລກ຺ຂຓວິທູ ອນຸຊານນ຺ຕິ. ອຎ຺ເຎ ປນ ‘‘ອຘິເສວນຏ຺ເຐນ ອາຈາຣຏ຺ເຐນ ຕສ຺ສີລຏ຺ເຐນ ສິຣຏ຺ເຐນ ສີຕລຏ຺ເຐນ ສິວຏ຺ເຐນ ສີລ’’ນ຺ຕິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

ສີລນໍ ລກ຺ຂຓໍ ຕສ຺ສ, ຠິນ຺ນສ຺ສາປິ ອເນກຘາ;

ສນິທສ຺ສນຕ຺ຕໍ ຣູປສ຺ສ, ຍຖາ ຠິນ຺ນສ຺ສ ເນກຘາ.

ຍຖາ ຫິ ນີລປີຕາທິເຠເທນ ອເນກຘາ ຠິນ຺ນສ຺ສາປິ ຣູປາຍຕນສ຺ສ ສນິທສ຺ສນຕ຺ຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ນີລາທິເຠເທນ ຠິນ຺ນສ຺ສາປິ ສນິທສ຺ສນຠາວານຕິກ຺ກມນໂຕ, ຕຖາ ສີລສ຺ສ ເຈຕນາທິເຠເທນ ອເນກຘາ ຠິນ຺ນສ຺ສາປິ ຍເທຕໍ ກາຍກມ຺ມາທີນໍ ສມາຘານວເສນ ກຸສລານຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ປຕິຏ຺ຐານວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ສີລນໍ, ຕເທວ ລກ຺ຂຓໍ ເຈຕນາທິເຠເທນ ຠິນ຺ນສ຺ສາປິ ສມາຘານປຕິຏ຺ຐານຠາວານຕິກ຺ກມນໂຕ. ເອວໍລກ຺ຂຓສ຺ສ ປນສ຺ສ –

‘‘ທຸສ຺ສີລ຺ຍວິທ຺ຘໍສນຕາ, ອນວຊ຺ຊຄຸໂຓ ຕຖາ;

ກິຈ຺ຈສມ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ເຖນ, ຣໂສ ນາມ ປວຸຈ຺ຈຕິ’’.

ຕສ຺ມາ ອິທໍ ສີລໍ ນາມ ກິຈ຺ຈຏ຺ເຐນ ຣເສນ ທຸສ຺ສີລ຺ຍວິທ຺ຘໍສນຣສໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ຣເສນ ອນວຊ຺ຊຣສນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ໂສເຈຍ຺ຍປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ຕຍິທໍ ຕສ຺ສ ວິຎ຺ຎຸຫິ;

ໂອຕ຺ຕປ຺ປຎ຺ຈ ຫິຣີ ເຈວ, ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຓ຺ຓິຕໍ. –

ຕຍິທໍ ສີລໍ ‘‘ກາຍໂສເຈຍ຺ຍໍ ວຈີໂສເຈຍ຺ຍໍ ມໂນໂສເຈຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ອິຕິວຸ. ໖໖) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໂສເຈຍ຺ຍປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ສຸຈິຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕິ ຄຫຓຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຎ຺ຈ ປນ ຕສ຺ສ ວິຎ຺ຎູຫິ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວຓ຺ຓິຕໍ, ອາສນ຺ນກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ເປ ຫິ ສຕິ ສີລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ຕິຏ຺ຐຕິ ຈ, ອສຕິ ເນວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ເອວໍວິເຘນ ສີເລນ ສຫຄຕໍ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ ສີລມເຍ ຎາຓໍ. ອຖ ວາ ສີລເມວ ປກຕໍ ສີລມຍໍ, ຕສ຺ມິໍ ສີລມເຍ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ. ອສໍວເຣ ອາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຈ, ສໍວເຣ ອານິສໍສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຈ, ສໍວຣປາຣິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຈ, ສໍວຣສໍກິເລສໂວທານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ຈ ສີລມຍຎາເຓເນວ ສງ຺ຄຫິຕາ.

໓. ສໍວຣິຕ຺ວາ ສມາທຫເນ ປຎ຺ຎາຕິ ສີລມຍຎາເຓ ວຸຕ຺ຕສີລສໍວເຣນ ສໍວຣິຕ຺ວາ ສໍວຣໍ ກຕ຺ວາ ສີເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ສມາທຫນ຺ຕສ຺ສ ອຸປຈາຣປ຺ປນາວເສນ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສມາທຫເນ ປວຕ຺ຕາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ. ສມໍ ສມ຺ມາ ຈ ອາທຫນໍ ຐປນນ຺ຕິ ຈ ສມາທຫນໍ, ສມາຘິສ຺ເສເວຕໍ ປຣິຍາຍວຈນໍ.

ສມາຘິຠາວນາມເຍ ຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກຸສລຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ ສມາຘິ. ເກນຏ຺ເຐນ ສມາຘິ? ສມາຘານຏ຺ເຐນ ສມາຘິ. ກິມິທໍ ສມາຘານໍ ນາມ? ເອກາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ສມໍ ສມ຺ມາ ຈ ອາຘານໍ, ຐປນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຍສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສານຸຠາເວນ ເອກາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ສມໍ ສມ຺ມາ ຈ ອວິກ຺ຂິປມານາ ອວິປ຺ປກິຓ຺ຓາ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ອິທໍ ສມາຘານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ສ ໂຂ ປນ ສມາຘິສ຺ສ –

ລກ຺ຂຓໍ ຕຸ ອວິກ຺ເຂໂປ, ວິກ຺ເຂປວິທ຺ຘໍສນໍ ຣໂສ;

ອກມ຺ປນມຸປຏ຺ຐານໍ, ປທຏ຺ຐານໍ ສຸຂໍ ປນ.

ຠາວີຍຕິ ວຑ຺ຒີຍຕີຕິ ຠາວນາ, ສມາຘິ ເອວ ຠາວນາ ສມາຘິຠາວນາ, ສມາຘິສ຺ສ ວາ ຠາວນາ ວຑ຺ຒນາ ສມາຘິຠາວນາ. ສມາຘິຠາວນາວຈເນນ ອຎ຺ຎໍ ຠາວນໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ປຸພ຺ເພ ວິຍ ອຸປຈາຣປ຺ປນາວເສນ ສມາຘິຠາວນາມເຍ ຎາຓໍ.

໔. ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຏິຈ຺ຈ ຜລເມຕີຕິ ປຈ຺ຈໂຍ. ປຏິຈ຺ຈາຕິ ນ ວິນາ ເຕນ, ອປຈ຺ຈກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕີຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ອຸປກາຣກຕ຺ໂຖ ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ພຫຸວິຘຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຍານໍ ປຣິຄ຺ຄເຫ ວວຕ຺ຖາປເນ ຈ ປຎ຺ຎາ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ.

ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມສທ຺ໂທ ຕາວ ສຠາວປຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາປຕ຺ຕິປຣິຍຕ຺ຕິນິສ຺ສຕ຺ຕຕາວິກາຣຄຸຓປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອພ຺ຍາກຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑) ສຠາເວ ທິສ຺ສຕິ.

‘‘ຍສ຺ເສເຕ ຈຕຸໂຣ ຘມ຺ມາ, ສທ຺ຘສ຺ສ ຆຣເມສິໂນ;

ສຈ຺ຈໍ ຘມ຺ໂມ ຘິຕິ ຈາໂຄ, ສ ເວ ເປຈ຺ຈ ນ ໂສຈຕີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໙໐) –

ອາທີສຸ ປຎ຺ຎາຍໍ.

‘‘ນ ຫິ ຘມ຺ໂມ ອຘມ຺ໂມ ຈ, ອຸໂຠ ສມວິປາກິໂນ;

ອຘມ຺ໂມ ນິຣຍໍ ເນຕິ, ຘມ຺ໂມ ປາເປຕິ ສຸຄ຺ຄຕິ’’ນ຺ຕິ. (ເຖຣຄາ. ໓໐໔) –

ອາທີສຸ ປຸຎ຺ເຎ. ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຘມ຺ມາ ນິຣຸຕ຺ຕິຘມ຺ມາ ອຘິວຈນຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑໐໖-໑໐໘) ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ປາຣາຊິກາ ຘມ຺ມາ ສງ຺ຆາທິເສສາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຣາ. ໒໓໓-໒໓໔) ອາປຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຘມ຺ມໍ ຊານາຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໗໓) ປຣິຍຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ສມເຍ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒໑). ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ໑.໑໑໕) ນິສ຺ສຕ຺ຕຕາຍໍ. ‘‘ຊາຕິຘມ຺ມາ ຊຣາຘມ຺ມາ ມຣຓຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໑໐.໑໐໗) ວິກາເຣ. ‘‘ຉນ຺ນໍ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໕໐) ຄຸເຓ. ‘‘ເຫຕຸມ຺ຫິ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໒໐) ປຈ຺ຈເຍ. ‘‘ຐິຕາວ ສາ ຘາຕຸ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ ຘມ຺ມນິຍາມຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐; ອ. ນິ. ໓.໑໓໗) ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ເນ. ສ຺ວາຍມິຘາປິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ເນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ວາ, ປຈ຺ຈເຍຫິ ຘາຣີຍນ຺ຕີຕິ ວາ, ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ວາ, ອຕ຺ຕໂນ ປຣິປູຣກໍ ອປາເຍສຸ ອປຕມານໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ວາ, ສກສກລກ຺ຂເຓ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ວາ, ຈິຕ຺ເຕນ ອວຘາຣີຍນ຺ຕີຕິ ວາ ຍຖາໂຍຄໍ ຘມ຺ມາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ອິຘ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຘາຣີຍນ຺ຕີຕິ ຘມ຺ມາ, ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ເຈວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ເອຕາຍາຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ, ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ຕສ຺ສໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຍໍ ຎາຓໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ. ອິທຎ຺ຫິ ສມາຘິຠາວນາມຍຎາເຓ ວຸຕ຺ຕສມາຘິນາ ສມາຫິເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ຍຖາຠູຕຎາຓທສ຺ສນຕ຺ຖາຍ ໂຍຄມາຣຠິຕ຺ວາ ວວຕ຺ຖາປິຕນາມຣູປສ຺ສ ເຕສໍ ນາມຣູປານໍ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫປຣິຍາຍໍ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ‘‘ນາມຣູປວວຕ຺ຖາເນ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ເອວ ກສ຺ມາ ‘‘ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫເນວ ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ນປຣິຄ຺ຄຫສ຺ສ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ເນ ຫິ ອປຣິຄ຺ຄຫິເຕ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄໂຫ ນ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ ກາຕຸໍ. ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓຄຫເຓເນວ ຕສ຺ສ ເຫຕຸຠູຕໍ ປຸພ຺ເພ ສິທ຺ຘໍ ນາມຣູປວວຕ຺ຖານຎາຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ ທຸຕິຍຕຕິຍຎາຓໍ ວິຍ ‘‘ສມາທຫິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ສມຖວິປສ຺ສນານໍ ຍຸຄນທ຺ຘຕ຺ຕາ.

‘‘ສມາທຫິຕ຺ວາ ຍຖາ ເຈ ວິປສ຺ສຕິ, ວິປສ຺ສມາໂນ ຕຖາ ເຈ ສມາທເຫ;

ວິປສ຺ສນາ ຈ ສມໂຖ ຕທາ ອຫຸ, ສມານຠາຄາ ຍຸຄນທ຺ຘາ ວຕ຺ຕເຣ’’ຕິ. –

ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ສມາຘິໍ ອວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສມາຘິຎ຺ຈ ຎາຓຎ຺ຈ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ, ຕາວ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ຎາປນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓ’’ມິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໕. ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວວຕ຺ຖາເນ ປຎ຺ຎາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ, ອຸປ຺ປາທາທິກ຺ຂຓໍ ວາ ປຕ຺ວາ ອຕິ ອິຕາ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາຕິ ອຕີຕາ, ຕທຸຠຍມ຺ປິ ນ ອາຄຕາ ນ ສມ຺ປຕ຺ຕາຕິ ອນາຄຕາ, ຕໍ ຕໍ ກາຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປາທາທິອຸທ຺ຘໍ ປນ຺ນາ ຄຕາ ປວຕ຺ຕາຕິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ. ອທ຺ຘາ ສນ຺ຕຕິຂຓປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ສນ຺ຕຕິປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ. ເຕສໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມານໍ ເອເກກກ຺ຂນ຺ຘລກ຺ຂເຓ ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາ ກລາປວເສນ ຣາສິໍ ກຕ຺ວາ ວວຕ຺ຖາເນ ນິຈ຺ຉຍເນ ສນ຺ນິຏ຺ຐາປເນ ປຎ຺ຎາ.

ສມ຺ມສເນ ຎາຓນ຺ຕິ ສມ຺ມາ ອາມສເນ ອນຸມຊ຺ຊເນ ເປກ຺ຂເຓ ຎາຓໍ, ກລາປສມ຺ມສນຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທຎ຺ຫິ ນາມຣູປວວຕ຺ຖານຎາຓານນ຺ຕຣໍ ນາມຣູປປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາເຓ ຐິຕສ຺ສ ‘‘ຍໍກິຎ຺ຈິ ຣູປໍ ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ພຫິທ຺ຘາ ວາ ໂອຬາຣິກໍ ວາ ສຸຂຸມໍ ວາ ຫີນໍ ວາ ປຓີຕໍ ວາ ຍໍ ທູເຣ ສນ຺ຕິເກ ວາ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ວວຕ຺ຖເປຕິ, ເອກໍ ສມ຺ມສນໍ, ທຸກ຺ຂໂຕ ວວຕ຺ຖເປຕິ, ເອກໍ ສມ຺ມສນໍ, ອນຕ຺ຕໂຕ ວວຕ຺ຖເປຕິ, ເອກໍ ສມ຺ມສນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໘) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສມ຺ມສນວເສນ ປຸພ຺ເພ ວວຕ຺ຖາປິເຕ ເອເກກສ຺ມິໍ ຂນ຺ເຘ ຕິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ວິປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ກລາປສມ຺ມສນຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

໖. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຘມ຺ມານໍ ວິປຣິຓາມານຸປສ຺ສເນ ປຎ຺ຎາຕິ ສນ຺ຕຕິວເສນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘຘມ຺ມານໍ ວິປຣິຓາມທສ຺ສເນ ຠງ຺ຄທສ຺ສເນ ປຎ຺ຎາ. ຍສ຺ມາ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ອຸທຍໍ ຄເຫຕ຺ວາປິ ເຠເທເຍວ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕິ, ຕສ຺ມາ ອວຸຕ຺ໂຕປິ ອຸທໂຍ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຘມ຺ມານໍ ທສ຺ສເນນ ວາ ອຸທຍທສ຺ສນສ຺ສ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ອຸທໂຍ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ອຸທຍໍ ວິນາ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕໍ ສິຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປາທວິປຣິຓາມານຸປສ຺ສເນ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ອວຸຕ຺ເຕປິ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສເນ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ນິຍມິຕຕ຺ຕາ ຈ ອຸທຍທສ຺ສນໍ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕີຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມສນຎາຓສ຺ສ ປາຣໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍສມ຺ມສເນເຍວ ປາກຏີຠູເຕ ອຸທຍພ຺ພເຍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຣິຈ຺ເຉທກຣຓຕ຺ຖໍ ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນໍ ອາຣຠນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາຎາຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ອຸທຍພ຺ພເຍ ອນຸປສ຺ສນໂຕ ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໗. ອາຣມ຺ມຓໍ ປຏິສງ຺ຂາຕິ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທິອາຣມ຺ມຓໍ ຠງ຺ຄໂຕ ປຏິສງ຺ຂາຍ ຊານິຕ຺ວາ ປສ຺ສິຕ຺ວາ. ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສເນ ປຎ຺ຎາ ວິປສ຺ສເນ ຎາຓນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ຠງ຺ຄໂຕ ປຏິສງ຺ຂາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ຠງ຺ຄໍ ອນຸປສ຺ສເນ ຍາ ປຎ຺ຎາ, ຕໍ ‘‘ວິປສ຺ສເນ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວິປສ຺ສນາຕິ ຈ ວິວິຘາ ປສ຺ສນາ ວິປສ຺ສນາ. ອາຣມ຺ມຓປຏິສງ຺ຂາຕິປິ ປາໂຐ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ປຏິສງ຺ຂາ ຊານນາ ປສ຺ສນາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອາຣມ຺ມຓປຏິສງ຺ຂາ ‘‘ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສເນ ປຎ຺ຎາ ວິປສ຺ສເນ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນາຍ ເອວ ວິປສ຺ສນາ ສິຂໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາ ວິເສເສຕ຺ວາ ອິທເມວ ‘‘ວິປສ຺ສເນ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາຍ ຐິຕສ຺ສ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓທສ຺ສນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສາ ສິທ຺ຘາຍ ຕໍ ສິທ຺ຘເມວ ໂຫຕີຕິ ຕໍ ອວຕ຺ວາວ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນາຍ ເອວ ວິປສ຺ສນາສິຂໍ ຎາຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາຍ ສຸປຣິທິຏ຺ຐອຸທຍພ຺ພຍສ຺ສ ສຸປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນສຸ ສງ຺ຂາເຣສຸ ລຫຸໍ ລຫຸໍ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ເຕສຸ ຎາເຓ ຕິກ຺ເຂ ວຫນ຺ເຕ ອຸທຍໍ ປຫາຍ ຠງ຺ເຄ ເອວ ສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ສ ‘‘ເອວໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເອວໍ ນາມ ສງ຺ຂາຣາ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ ປສ຺ສໂຕ ເອຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນາຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

໘. ຠຍຕຸປຏ຺ຐາເນ ປຎ຺ຎາຕິ ອຸປ຺ປາທປວຕ຺ຕນິມິຕ຺ຕອາຍູຫນາປຏິສນ຺ຘີນໍ ຠຍໂຕ ອຸປຏ຺ຐາເນ ປີຬາໂຍຄໂຕ ສປ຺ປຏິຠຍວເສນ ຄຫຓູປຄມເນ ປຎ຺ຎາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຍໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ຠຍຕຸປຏ຺ຐານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ, ຕສ຺ມິໍ ຠຍຕຸປຏ຺ຐາເນ. ອຖ ວາ ຠຍໂຕ ອຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຠຍຕຸປຏ຺ຐານໍ, ປຎ຺ຎາ, ຕໍ ‘‘ຠຍຕຸປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ອາທີນເວ ຎາຓນ຺ຕິ ຠຸມ຺ມວຈນເມວ. ‘‘ຍາ ຈ ຠຍຕຸປຏ຺ຐາເນ ປຎ຺ຎາ, ຍຎ຺ຈ ອາທີນເວ ຎາຓໍ, ຍາ ຈ ນິພ຺ພິທາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ເອກຏ຺ຐາ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໒໗) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອກມິວ ວຸຈ຺ຈມານມ຺ປິ ອວຕ຺ຖາເຠເທນ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາທິ ວິຍ ຕິວິຘເມວ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຠຍຕຸປຏ຺ຐານອາທີນວານຸປສ຺ສນາສຸ ສິທ຺ຘາສຸ ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາ ສິທ຺ຘາ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອວຸຕ຺ຕາປິ ວຸຕ຺ຕາວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສພ຺ພສງ຺ຂາຣານໍ ຠງ຺ຄາຣມ຺ມຓໍ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນໍ ອາເສວນ຺ຕສ຺ສ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ ພຫຸລີກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຕິຠວຈຕຸໂຍນິປຎ຺ຈຄຕິສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິນວສຕ຺ຕາວາເສສຸ ປເຠທກາ ສງ຺ຂາຣາ ສຸເຂນ ຊີວິຕຸກາມສ຺ສ ຠີຣຸກປຸຣິສສ຺ສ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆທີປິອຈ຺ຉຕຣຈ຺ຉຍກ຺ຂຣກ຺ຂສຈຓ຺ຑໂຄຓຈຓ຺ຑກຸກ຺ກຸຣປຠິນ຺ນ- ມທຈຓ຺ຑຫຕ຺ຖິໂຆຣອາສິວິສອສນິວິຈກ຺ກສຸສານຣຓຠູມິຊລິຕອງ຺ຄາຣກາສຸອາທໂຍ ວິຍ ມຫາຠຍໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ‘‘ອຕີຕາ ສງ຺ຂາຣາ ນິຣຸທ຺ຘາ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ອນາຄຕາປິ ເອວເມວ ນິຣຸຊ຺ຌິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ປສ຺ສໂຕ ເອຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ຠຍຕຸປຏ຺ຐານໍ ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ສ ຕໍ ຠຍຕຸປຏ຺ຐານຎາຓໍ ອາເສວນ຺ຕສ຺ສ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ ພຫຸລີກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ສພ຺ພຠວໂຍນິຄຕິຐິຕິສຕ຺ຕາວາເສສຸ ເນວ ຕາຓໍ ນ ເລຓໍ ນ ຄຕິ ນ ປຏິສຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ສພ຺ພຠວໂຍນິຄຕິຐິຕິນິວາສຄເຕສຸ ສງ຺ຂາເຣສຸ ເອກສງ຺ຂາເຣປິ ປຕ຺ຖນາ ວາ ປຣາມາໂສ ວາ ນ ໂຫຕິ, ຕໂຍ ຠວາ ວີຕຈ຺ຈິຕງ຺ຄາຣປຸຓ຺ຓາ ອງ຺ຄາຣກາສຸໂຍ ວິຍ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຠູຕາ ໂຆຣວິສາ ອາສິວິສາ ວິຍ, ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ອຸກ຺ຂິຕ຺ຕາສິກາ ວຘກາ ວິຍ, ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນານິ ສຸຎ຺ຎຄາໂມ ວິຍ, ຉ ພາຫິຣາຍຕນານິ ຄາມຆາຕກໂຈຣາ ວິຍ, ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິໂຍ ນວ ຈ ສຕ຺ຕາວາສາ ເອກາທສຫິ ອຄ຺ຄີຫິ ອາທິຕ຺ຕາ ສມ຺ປຊ຺ຊລິຕາ ສໂຊຕິຠູຕາ ວິຍ ຈ, ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ຄຓ຺ຑຠູຕາ ໂຣຄຠູຕາ ສລ຺ລຠູຕາ ອຆຠູຕາ ອາພາຘຠູຕາ ວິຍ ຈ ນິຣສ຺ສາທາ ນິຣສາ ມຫາອາທີນວຣາສິຠູຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ສຸເຂນ ຊີວິຕຸກາມສ຺ສ ຠີຣຸກປຸຣິສສ຺ສ ຣມຓີຍາກາຣສຓ຺ຐິຕມ຺ປິ ສວາຬກມິວ ວນຄຫນໍ, ສສທ຺ທູລາ ວິຍ ຄຸຫາ, ສຄາຫຣກ຺ຂສໍ ວິຍ ອຸທກໍ, ສມຸສ຺ສິຕຂຄ຺ຄາ ວິຍ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ, ສວິສໍ ວິຍ ໂຠຊນໍ, ສໂຈໂຣ ວິຍ ມຄ຺ໂຄ, ອາທິຕ຺ຕມິວ ອຄາຣໍ, ອຸຍ຺ຍຸຕ຺ຕເສນາ ວິຍ ຣຓຠູມິ. ຍຖາ ຫິ ໂສ ປຸຣິໂສ ເອຕານິ ສວາຬກວນຄຫນາທີນິ ອາຄມ຺ມ ຠີໂຕ ສໍວິຄ຺ໂຄ ໂລມຫຏ຺ຐຊາໂຕ ສມນ຺ຕໂຕ ອາທີນວເມວ ປສ຺ສຕິ, ເອວເມວ ໂສ ໂຍຄາວຈໂຣ ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນາວເສນ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣສຸ ຠຍໂຕ ອຸປຏ຺ຐິເຕສຸ ສມນ຺ຕໂຕ ນິຣສໍ ນິຣສ຺ສາທໍ ອາທີນວເມວ ປສ຺ສຕິ. ຕສ຺ເສວໍ ປສ຺ສໂຕ ອາທີນວານຸປສ຺ສນາຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ໂສ ເອວໍ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣ ອາທີນວໂຕ ສມ຺ປສ຺ສນ຺ໂຕ ສພ຺ພຠວໂຍນິຄຕິວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສຕ຺ຕາວາສຄເຕ ສເຠທເກ ສງ຺ຂາຣຄເຕ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ອຸກ຺ກຓ຺ຐຕິ ນາຠິຣມຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ຈິຕ຺ຕກູຏປພ຺ພຕປາທາຠິຣໂຕ ສຸວຓ຺ຓຣາຊຫໍໂສ ອສຸຈິມ຺ຫິ ຈຓ຺ຑາລຄາມທ຺ວາຣອາວາເຏ ນາຠິຣມຕິ, ສຕ຺ຕສຸ ມຫາສເຣສຸເຍວ ອຠິຣມຕິ, ເອວເມວ ອຍໍ ໂຍຄີຣາຊຫໍໂສ ສຸປຣິທິຏ຺ຐາທີນເວ ສເຠທເກ ສງ຺ຂາຣຄເຕ ນາຠິຣມຕິ, ຠາວນາຣາມຕາຍ ປນ ຠາວນາຣຕິຍາ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕສຸ ອນຸປສ຺ສນາສຸເຍວ ອຠິຣມຕິ. ຍຖາ ຈ ສຸວຓ຺ຓປຎ຺ຊເຣປິ ປກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ສີໂຫ ມິຄຣາຊາ ນາຠິຣມຕິ, ຕິໂຍຊນສຫສ຺ສວິຕ຺ຖເຕ ປນ ຫິມວນ຺ເຕເຍວ ຣມຕິ, ເອວມຍມ຺ປິ ໂຍຄີສີໂຫ ຕິວິເຘ ສຸຄຕິຠເວປິ ນາຠິຣມຕິ, ຕີສຸ ອນຸປສ຺ສນາສຸເຍວ ຣມຕິ. ຍຖາ ຈ ສພ຺ພເສໂຕ ສຕ຺ຕປ຺ປຕິຏ຺ໂຐ ອິທ຺ຘິມາ ເວຫາສງ຺ຄໂມ ຉທ຺ທນ຺ໂຕ ນາຄຣາຊາ ນຄຣມຊ຺ເຌ ນາຠິຣມຕິ, ຫິມວຕິ ຉທ຺ທນ຺ຕຣຫເທເຍວ ຣມຕິ, ເອວມຍໍ ໂຍຄີວຣວາຣໂຓ ສພ຺ພສ຺ມິມ຺ປິ ສງ຺ຂາຣຄເຕ ນາຠິຣມຕິ, ‘‘ອນຸປ຺ປາໂທ ເຂມ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໓) ນເຍນ ນິທ຺ທິຏ຺ເຐ ສນ຺ຕິປເທເຍວ ຣມຕິ, ຕນ຺ນິນ຺ນຕປ຺ໂປຓຕປ຺ປພ຺ຠາຣມານໂສ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຕສ຺ສ ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາຎາຓໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕີຕິ.

໙. ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາປຏິສງ຺ຂາສນ຺ຕິຏ຺ຐນາ ປຎ຺ຎາ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາສຸ ຎາຓນ຺ຕິ ມຸຎ຺ຈິຕຸໍ ຈຊິຕຸໍ ກາເມຕິ ອິຈ຺ຉຕີຕິ ມຸຎ຺ຈິຕຸກາໂມ, ມຸຎ຺ຈິຕຸກາມສ຺ສ ຠາໂວ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ. ປຏິສງ຺ຂາຕິ ອຸປປຣິກ຺ຂຕີຕິ ປຏິສງ຺ຂາ, ປຏິສງ຺ຂານໍ ວາ ປຏິສງ຺ຂາ. ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕີຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນາ, ສນ຺ຕິຏ຺ຐນໍ ວາ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນາ. ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ ຈ ສາ ປຏິສງ຺ຂາ ຈ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນາ ຈາຕິ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາປຏິສງ຺ຂາສນ຺ຕິຏ຺ຐນາ. ອິຕິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ນິພ຺ພິທາຎາເຓນ ນິພ຺ພິນ຺ນສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາທີນິ ປຣິຈ຺ຈຊິຕຸກາມຕາ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ. ມຸຎ຺ຈນສ຺ສ ອຸປາຍກຣຓຕ຺ຖໍ ມຊ຺ເຌ ປຏິສງ຺ຂານໍ ປຏິສງ຺ຂາ. ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອວສາເນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໍ ສນ຺ຕິຏ຺ຐນາ. ເອວໍ ອວຕ຺ຖາເຠເທນ ຕິປ຺ປກາຣາ ປຎ຺ຎາ ສງ຺ຂາຣານໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາສຸ ຎາຓໍ, ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາປຏິສງ຺ຂາສນ຺ຕິຏ຺ຐນາສງ຺ຂາຕານໍ ອວຕ຺ຖາເຠເທນ ຠິນ຺ນານໍ ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ປຎ຺ຎານໍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂຕໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ປນ ‘‘ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ຈ ‘‘ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາສູ’’ຕິ ຈ ພຫຸວຈນໍ ກຕໍ, ອວຕ຺ຖາເຠເທນ ຠິນ຺ນສ຺ສາປິ ເອກຕ຺ຕາ ‘‘ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ເອກວຈນໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ – ‘‘ຍາ ຈ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ ຍາ ຈ ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາ ຍາ ຈ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ເອກຏ຺ຐາ, ພ຺ຍຎ຺ຊນເມວ ນານ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໒໗). ເກຈິ ປນ ‘‘ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາສູຕິ ພຫຸວຈນໍ ສມຖວິປສ຺ສນາວເສນ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂານໍ ພຫຸຕ຺ຕາ’’ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາສູຕິ ຈ ກິຣິຍາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອວຕ຺ຖາເຠເທນ ປນ ເຕນ ນິພ຺ພິທາຎາເຓນ ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ອຸກ຺ກຓ຺ຐນ຺ຕສ຺ສ ສພ຺ພຠວໂຍນິຄຕິວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສຕ຺ຕາວາສຄເຕສຸ ສເຠທເກສຸ ສງ຺ຂາເຣສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ນ ສຊ຺ຊຕິ ນ ລຄ຺ຄຕິ ນ ພຊ຺ຌຕິ, ສພ຺ພສງ຺ຂາຣຄຕໍ ມຸຎ຺ຈິຕຸກາມໍ ຉຑ຺ເຑຕຸກາມໍ ໂຫຕິ.

ອຖ ວາ ຍຖາ ຊາລພ຺ຠນ຺ຕຣຄໂຕ ມຈ຺ໂຉ, ສປ຺ປມຸຂຄໂຕ ມຓ຺ຑູໂກ, ປຎ຺ຊຣປກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ວນກຸກ຺ກຸໂຏ, ທຬ຺ຫປາສວສໍຄໂຕ ມິໂຄ, ອຫິຕຸຓ຺ຑິກຫຕ຺ຖຄໂຕ ສປ຺ໂປ, ມຫາປງ຺ກປກ຺ຂນ຺ໂທ ກຸຎ຺ຊໂຣ, ສຸປຓ຺ຓມຸຂຄໂຕ ນາຄຣາຊາ, ຣາຫຸມຸຂປວິຏ຺ໂຐ ຈນ຺ໂທ, ສປຕ຺ຕປຣິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ ປຸຣິໂສຕິເອວມາທໂຍ ຕໂຕ ຕໂຕ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາມາ ນິສ຺ສຣິຕຸກາມາວ ໂຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ຕສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ສພ຺ພສ຺ມາ ສງ຺ຂາຣຄຕາ ມຸຈ຺ຈິຕຸກາມໍ ນິສ຺ສຣິຕຸກາມໍ ໂຫຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ‘‘ມຸຈ຺ຈິຕຸກາມສ຺ສ ມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ’’ຕິ ປາໂຐ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ‘‘ອຸປ຺ປາທໍ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ’’ຕິອາທີສຸ ‘‘ອຸປ຺ປາທາ ມຸຈ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາ’’ຕິອາທິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ປຸຣິໂມ ເອວ ອຕ຺ໂຖ ສຸນ຺ທຣຕໂຣ. ອຖສ຺ສ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣສຸ ວິຄຕາລຍສ຺ສ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣຄຕໍ ມຸຎ຺ຈິຕຸກາມສ຺ສ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ໂສ ເອວໍ ສພ຺ພຠວໂຍນິຄຕິວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສຕ຺ຕາວາສຄເຕ ສເຠທເກ ສງ຺ຂາເຣ ມຸຎ຺ຈິຕຸກາໂມ ມຸຎ຺ຈນສ຺ສ ອຸປາຍສມ຺ປາທນຕ຺ຖໍ ປຸນ ເຕ ເອວ ສງ຺ຂາເຣ ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາຎາເຓນ ຕິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວິປສ຺ສຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ວິປສ຺ສໂຕ ຈສ຺ສ ອນິຈ຺ຈວເສນ ນິມິຕ຺ຕໍ ປຏິສງ຺ຂາຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທຸກ຺ຂວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ປຏິສງ຺ຂາຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອນຕ຺ຕວເສນ ນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕຎ຺ຈ ປຏິສງ຺ຂາຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ໂສ ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາຎາເຓນ ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ສຸຎ຺ຎາ’’ຕິ ທິສ຺ວາ ຕິລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ສງ຺ຂາເຣ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຠຍຎ຺ຈ ນນ຺ທິຎ຺ຈ ວິປ຺ປຫາຍ ຠຣິຍາຍ ໂທສໍ ທິສ຺ວາ ວິສ຺ສຏ຺ຐຠຣິໂຍ ວິຍ ປຸຣິໂສ ຕສ຺ສາ ຠຣິຍາຍ ສງ຺ຂາເຣສຸ ອຸທາສີໂນ ໂຫຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ, ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ມມ’’ນ຺ຕິ ວາ ນ ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕສ຺ສ ເອວໍ ຊານໂຕ ເອວໍ ປສ຺ສໂຕ ຕີສຸ ຠເວສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ປຕິລີຍຕິ ປຏິກຸຏຕິ ປຏິວຕ຺ຕຕິ ນ ສມ຺ປສາຣິຍຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ປທຸມປລາເສ ອີສກໍ ໂປເຓ ອຸທກຜຸສິຕານິ ປຕິລີຍນ຺ຕິ ປຏິກຸຏນ຺ຕິ ປຏິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ສມ຺ປສາຣິຍນ຺ຕິ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ວາ ປນ ກຸກ຺ກຸຏປຕ຺ຕໍ ວາ ນ຺ຫາຣຸທທ຺ທຸລໍ ວາ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ປກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ປຕິລີຍຕິ ປຏິກຸຏຕິ ປຏິວຕ຺ຕຕິ ນ ສມ຺ປສາຣິຍຕິ, ເອວໍ ຕສ຺ສ ຕີສຸ ຠເວສຸ ຈິຕ຺ຕໍ ປຕິລີຍຕິ ປຏິກຸຏຕິ ປຏິວຕ຺ຕຕິ ນ ສມ຺ປສາຣິຍຕິ, ອຸເປກ຺ຂາ ສຓ຺ຐາຕິ. ເອວມສ຺ສ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຎາຓໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ອິມິນາ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປຣິ ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓສ຺ສ ສາຘກໍ ອນຸໂລມຎາຓໍ ປຸພ຺ພາປຣຎາເຓຫິ ອວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ –

‘‘ໂສ ວຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣໍ ນິຈ຺ຈໂຕ ສມນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ອນຸໂລມິກາຍ ຂນ຺ຕິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ອນຸໂລມິກາຍ ຂນ຺ຕິຍາ ອສມນ຺ນາຄໂຕ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕິ, ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ອໂນກ຺ກມມາໂນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ ວາ ສກທາຄາມິຜລໍ ວາ ອນາຄາມິຜລໍ ວາ ອຣຫຕ຺ຕຜລໍ ວາ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສຕີຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໖.໙໘; ປຏິ. ມ. ໓.໓໖).

ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ຘມ຺ມເສນາປຕິນາ –

‘‘ກຕິຫາກາເຣຫິ ອນຸໂລມິກໍ ຂນ຺ຕິໍ ປຏິລຠຕິ? ກຕິຫາກາເຣຫິ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ? ຈຕ຺ຕາລີສາຍ ອາກາເຣຫິ ອນຸໂລມິກໍ ຂນ຺ຕິໍ ປຏິລຠຕິ, ຈຕ຺ຕາລີສາຍ ອາກາເຣຫິ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕີ’’ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໓.໓໗).

ປຏ຺ຐາເນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ອນຸໂລມໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ. ອນຸໂລມໍ ໂວທານສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໗).

ຕສ຺ສ ຫິ ຕໍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຎາຓໍ ອາເສວນ຺ຕສ຺ສ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ ພຫຸລີກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອຘິໂມກ຺ຂສທ຺ຘາ ພລວຕຣາ ໂຫຕິ, ວີຣິຍໍ ສຸປຄ຺ຄຫິຕໍ, ສຕິ ສູປຏ຺ຐິຕາ, ຈິຕ຺ຕໍ ສຸສມາຫິຕໍ, ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຎາຓໍ ຕິກ຺ຂຕຣໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕສ຺ສ ອິທານິ ມຄ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີຕິ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຍ ສງ຺ຂາເຣ ‘‘ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ວາ ‘‘ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ ວາ ‘‘ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວາ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ. ຠວງ຺ຄານນ຺ຕຣໍ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຍ ກຕນເຍເນວ ສງ຺ຂາເຣ ‘‘ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ ວາ ‘‘ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ ວາ ‘‘ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວາ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຸຣຸມານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນໍ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ຕເຖວ ສງ຺ຂາເຣ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ທ຺ເວ ຕີຓິ ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ ຊວນຈິຕ຺ຕານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ ອນຸໂລມຎາຓໍ. ຕຎ຺ຫິ ປຸຣິມານຎ຺ຈ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓານໍ ຕຖກິຈ຺ຈຕາຍ ອນຸໂລເມຕິ, ອຸປຣິ ຈ ປຕ຺ຕພ຺ພານໍ ສຕ຺ຕຕິໍສາຍ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ອນຸໂລເມຕິ. ຍຖາ ຫິ ຘມ຺ມິໂກ ຣາຊາ ວິນິຈ຺ຉຍຏ຺ຐາເນ ນິສິນ຺ໂນ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ໂວຫາຣິກມຫາມຕ຺ຕານໍ ວິນິຈ຺ຉຍໍ ສຸຕ຺ວາ ອຄຕິຄມນໍ ປຫາຍ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ເອວໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ອນຸໂມທມາໂນ ເຕສຎ຺ຈ ວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ອນຸໂລເມຕິ, ໂປຣາຓສ຺ສ ຈ ຣາຊຘມ຺ມສ຺ສ. ຕຕ຺ຖ ຣາຊາ ວິຍ ອນຸໂລມຎາຓໍ, ອຏ຺ຐ ໂວຫາຣິກມຫາມຕ຺ຕາ ວິຍ ອຏ຺ຐ ວິປສ຺ສນາຎາຓານິ, ໂປຣາຓຣາຊຘມ຺ໂມ ວິຍ ສຕ຺ຕຕິໍສ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມາ, ຍຖາ ຣາຊາ ‘‘ເອວໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ອນຸໂມທມາໂນ ໂວຫາຣິການຎ຺ຈ ວິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ຣາຊຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ອນຸໂລເມຕິ, ເອວມິທໍ ອນິຈ຺ຈາທິວເສນ ສງ຺ຂາເຣ ອາຣພ຺ຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ອຏ຺ຐນ຺ນຎ຺ຈ ວິປສ຺ສນາຎາຓານໍ ຕຖກິຈ຺ຈຕາຍ ອນຸໂລເມຕິ, ອຸປຣິ ຈ ປຕ຺ຕພ຺ພານໍ ສຕ຺ຕຕິໍສາຍ ໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ. ຕສ຺ມາ ອນຸໂລມຎາຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໑໐. ພຫິທ຺ຘາ ວຸຏ຺ຐານວິວຏ຺ຏເນ ປຎ຺ຎາ ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ພຫິທ຺ຘາຕິ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ ອກຸສລກ຺ຂນ຺ເຘ ອຸປາທາຍ ພຫິທ຺ຘາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ພຫິທ຺ຘາ ສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ຕມ຺ຫາ ວຸຏ຺ຐາຕິ ວິຄຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘໍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ວຸຏ຺ຐານໍ, ວິວຏ຺ຏຕິ ປຣາວຏ຺ຏຕິ ປຣມ຺ມຸຂໍ ໂຫຕີຕິ ວິວຏ຺ຏນໍ, ວຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ ຕໍ ວິວຏ຺ຏນຎ຺ຈາຕິ ວຸຏ຺ຐານວິວຏ຺ຏນໍ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓໍ ສມຸທຍສ຺ສ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ປວຕ຺ຕາ ນ ວຸຏ຺ຐາຕິ, ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໂຕ ປນ ນິມິຕ຺ຕາ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ເອກໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໘໒໗).

ປຸຖຸຊ຺ຊນໂຄຕ຺ຕາຠິຠວນໂຕ ອຣິຍໂຄຕ຺ຕຠາວນໂຕ ໂຄຕ຺ຣຠຸ. ອິທຎ຺ຫິ ອນຸໂລມຎາເຓຫິ ປທຸມປລາສໂຕ ອຸທກມິວ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣໂຕ ປຕິລີຍມານຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸໂລມຎາຓສ຺ສ ອາເສວນນ຺ເຕ ອນິມິຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຸຣຸມານໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນໂຄຕ຺ຕໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນສງ຺ຂໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠູມິໍ ອຕິກ຺ກມມານໍ ອຣິຍໂຄຕ຺ຕໍ ອຣິຍສງ຺ຂໍ ອຣິຍຠູມິໍ ໂອກ຺ກມມານໍ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມເຓ ປຐມາວຕ຺ຕນປຐມາໂຠຄປຐມສມນ຺ນາຫາຣຠູຕໍ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣາເສວນອຸປນິສ຺ສຍນຕ຺ຖິວິຄຕວເສນ ຉຫິ ອາກາເຣຫິ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ສາຘຍມານໍ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕໍ ວິປສ຺ສນາຍ ມຸທ຺ຘຠູຕໍ ອປຸນຣາວຕ຺ຕກໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

໑໑. ທຸຠໂຕ ວຸຏ຺ຐານວິວຏ຺ຏເນ ປຎ຺ຎາ ມຄ຺ເຄ ຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸຠໂຕຕິ ອຸຠໂຕ, ທ຺ວຍໂຕຕິ ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ກິເລເສຫິ ຈ ຕທນຸວຕ຺ຕກກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ຈ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓກຣຓໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣນິມິຕ຺ເຕຫິ ຈ ວຸຏ຺ຐາຕິ ວິວຏ຺ຏຕີຕິ ທຸຠໂຕ ວຸຏ຺ຐານວິວຏ຺ຏເນ ປຎ຺ຎາ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ຈຕ຺ຕາຣິປິ ມຄ຺ຄຎາຓານິ ອນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ ນິມິຕ຺ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ສມຸທຍສ຺ສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໂຕ ປວຕ຺ຕາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕີຕິ ທຸຠໂຕ ວຸຏ຺ຐານານິ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໘໒໗).

ມຄ຺ເຄ ຎາຓນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ ມຄ຺ຄຕິ ເປກ຺ຂຕິ, ນິພ຺ພານຕ຺ຖິເກຫິ ວາ ມຄ຺ຄີຍຕິ ອນ຺ເວສີຍຕິ, ກິເລເສ ວາ ມາເຣນ຺ໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ມຄ຺ໂຄ, ຕສ຺ມິໍ ມຄ຺ເຄ ຎາຓໍ. ຊາຕິຄ຺ຄຫເຓນ ເອກວຈນໍ ກຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຸຣຸມານໍ ສຍໍວຊ຺ເຌ ກິເລເສ ນິຣວເສສໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທມານໍ ອນມຕຄ຺ຄສໍສາຣວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສມຸທ຺ທໍ ໂສສຍມານໍ ສພ຺ພາປາຍທ຺ວາຣານິ ປິທຫມານໍ ສຕ຺ຕອຣິຍຘນສມ຺ມຸຂີຠາວໍ ກຸຣຸມານໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມິຈ຺ຉາມຄ຺ຄໍ ປຊຫມານໍ ສພ຺ພເວຣຠຍານິ ວູປສມຍມານໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ໂອຣສປຸຕ຺ຕຠາວມຸປນຍມານໍ ອຎ຺ຎານິ ຈ ອເນການິ ອານິສໍສສຕານິ ປຏິລາຠຍມານໍ ມຄ຺ຄຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ.

ຐາຕຸໍ ອິຈ຺ຉໍ ປຸຣິໂສ, ລງ຺ຆິຕ຺ວາ ມາຕິກາຍ ປຣຕີເຣ;

ເວເຄນາຄມ຺ມ ຍຖາ, ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ໂອຣິມຕິຣຕຣຸພທ຺ຘໍ.

ຣຊ຺ຊຸໍ ວາ ທຓ຺ຑໍ ວາ, ອຸລ຺ລງ຺ຆິຕ຺ວານ ປາຣນິນ຺ນຕນຸ;

ປາຣາປນ຺ໂນ ປນ ຕໍ, ມຸຎ຺ຈິຍ ເວຘໍ ປຕິຏ຺ຐຫຕິ ປາເຣ.

ເອວໍ ໂຍຄາວຈໂຣ, ສກ຺ກາຍມຍມ຺ຫິ ໂອຣິເມ ຕີເຣ;

ທິຏ຺ຐຠໂຍ ອຠເຍ ປນ, ຐາຕຸໍ ອິຈ຺ຉໍ ອມຕປາເຣ.

ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສ, ປຠຸຕິກເວເຄນ ອາຄໂຕ ຣຊ຺ຊຸໍ;

ຣູປາວ຺ຫໍ ທຓ຺ຑໍ ວາ, ຕທິຕຣຂນ຺ຘາວ຺ຫຍໍ ສມ຺ມາ.

ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ອາວຊ຺ຊນ, ຈິຕ຺ເຕນ ຫິ ປຸພ຺ພວຸຕ຺ຕນຍໂຕວ;

ອນຸໂລເມຫຸລ຺ລງ຺ຆິຍ, ນິພ຺ພຸຕິນິນ຺ໂນ ຕທາສໂນປຄໂຕ.

ຕໍ ມຸຎ຺ຈິຍ ໂຄຕ຺ຣຠຸນາ, ອລທ຺ຘອາເສວເນນ ຕຸ ປເວຘໍ;

ປຕິໂຕ ສງ຺ຂຕປາເຣ, ຕໂຕ ປຕິຏ຺ຐາຕິ ມຄ຺ຄຎາເຓນ.

ປສ຺ສິຕຸກາໂມ ຈນ຺ທໍ, ຈນ຺ເທ ຉນ຺ນມ຺ຫິ ອພ຺ຠປຏເລຫິ;

ຖຸລກສຸຂຸມສຸຂຸເມສຸ, ອພ຺ເຠສຸ ຫເຏສຸ ວາຍຸນາ ກມໂຕ.

ຈນ຺ທໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ ນໂຣ, ຍຖາ ຕເຖວານຸໂລມຎາເຓຫິ ກມາ;

ສຈ຺ຈຈ຺ຉາທກໂມເຫ, ວິນາສິເຕ ເປກ຺ຂເຕ ຫິ ໂຄຕ຺ຣຠຸ ອມຕໍ.

ວາຕາ ວິຍ ເຕ ຈນ຺ທໍ, ອມຕໍ ນ ຫິ ເປກ຺ຂເຣນຸໂລມານິ;

ປຸຣິໂສ ອພ຺ຠານິ ຍຖາ, ໂຄຕ຺ຣຠຸ ນ ຕມໍ ວິໂນເທຕິ.

ຠມິຕມ຺ຫິ ຈກ຺ກຍນ຺ເຕ, ຐິໂຕ ນໂຣ ອຎ຺ຎທິນ຺ນສຎ຺ຎາຍ;

ອຸສຸປາເຕ ຜລກສຕໍ, ອເປກ຺ຂມາໂນ ຍຖາ ວິຊ຺ເຌ.

ເອວມິຘ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ໂຄຕ຺ຣຠຸນາ ທິນ຺ນສຎ຺ຎມວິຫາຍ;

ນິພ຺ພາເນ ວຕ຺ຕນ຺ຕໍ, ໂລຠກ຺ຂນ຺ຘາທິເກ ປທາເລຕິ.

ສໍສາຣທຸກ຺ຂຊລຘິໍ, ໂສສຍຕິ ປິທຫຕິ ທຸຄ຺ຄຕິທ຺ວາຣໍ;

ກຸຣຸເຕ ຈ ອຣິຍຘນິນໍ, ມິຈ຺ຉາມຄ຺ຄຎ຺ຈ ປຊຫາຕິ.

ເວຣຠຍານິ ສມຍເຕ, ກໂຣຕິ ນາຖສ຺ສ ໂອຣສສຸຕຕ຺ຕໍ;

ອຎ຺ເຎ ຈ ອເນກສເຕ, ອານີສໍເສ ທທາຕິ ຎາຓມິທນ຺ຕິ.

໑໒. ປໂຍຄປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປຎ຺ຎາ ຜເລ ຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປໂຍໂຄຕິ ຠຸໂສ ໂຍໂຄ, ຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ມຄ຺ຄຠາວນາຍ ອຸຠໂຕ ວຸຏ຺ຐານປໂຍໂຄ, ຕສ຺ສ ປໂຍຄສ຺ສ ປຏິປ຺ປສ຺ສມ຺ຠນໍ ນິຏ຺ຐານໍ ປໂຍຄປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ. ກິໍ ຕໍ? ຈຕຸມຄ຺ຄກິຈ຺ຈປຣິໂຍສານໍ. ຕສ຺ສາ ປໂຍຄປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ເຫຕຸຠູຕາຍ ປວຕ຺ຕາ ຜເລ ປຎ຺ຎາ ປໂຍຄປ຺ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປຎ຺ຎາ. ຜລຕິ ວິປຈ຺ຈຕີຕິ ຜລໍ, ຕສ຺ມິໍ ຜເລ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ. ເອເກກສ຺ສ ຫິ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ອນນ຺ຕຣາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ວິປາກຠູຕານິ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓານິ ຕີຓິ ວາ ທ຺ເວ ວາ ເອກໍ ວາ ຜລຈິຕ຺ຕານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອນນ຺ຕຣວິປາກຕ຺ຕາເຍວ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລານໍ ‘‘ສມາຘິມານນ຺ຕຣິກຎ຺ຎມາຫູ’’ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໖.໕; ສຸ. ນິ. ໒໒໘) ຈ, ‘‘ທນ຺ຘໍ ອານນ຺ຕຣິກໍ ປາປຸຓາຕິ ອາສວານໍ ຂຍາຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໖໒) ຈ ອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ສ ທ຺ເວ ອນຸໂລມານິ, ຕສ຺ສ ຕຕິຍໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ, ຕີຓິ ຜລຈິຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຍສ຺ສ ຕີຓິ ອນຸໂລມານິ, ຕສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸ, ປຎ຺ຈມໍ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ, ທ຺ເວ ຜລຈິຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຍສ຺ສ ຈຕ຺ຕາຣິ ອນຸໂລມານິ, ຕສ຺ສ ປຎ຺ຈມໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸ, ຉຏ຺ຐໍ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ, ເອກໍ ຜລຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິທໍ ມຄ຺ຄວີຖິຍໍ ຜລໍ. ກາລນ຺ຕຣຜລໍ ປນ ສມາປຕ຺ຕິວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານຎ຺ຈ ເອເຕເນວ ສງ຺ຄຫິຕໍ.

໑໓. ຉິນ຺ນວຏຸມານຸປສ຺ສເນ ປຎ຺ຎາຕິ ເຕນ ເຕນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນໍ ຕໍ ຕໍ ອຸປກ຺ກິເລສໍ ປຈ຺ຉາ ປສ຺ສເນ ປຎ຺ຎາ. ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓນ຺ຕິ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ຎາຓໍ. ວິມຸຕ຺ຕີຕິ ຈ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ວິມຸຕ຺ຕໍ ປຣິສຸທ຺ຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ວິມຸຕ຺ຕຠາໂວ ວາ. ຕສ຺ສາ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ຊານນໍ ຎາຓໍ ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓໍ. ກິເລເສຫິ ວິມຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕຕິມ຺ປິ ກິເລເສຫິ ວິມຸຕ຺ຕຠາວມ຺ປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ກິເລເສຫິ ນ ວິນາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕີຕິ ເອເຕນ ປຫີນກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ວິມຸຕ຺ຕສ຺ມິໍ ວິມຸຕ຺ຕມິຕິ ຎາຓໍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໒໓; ທີ. ນິ. ໑.໒໔໘) ຫິ ອິທເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວສິຏ຺ຐກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ປນ ອວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອິມິນາວ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ –

‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ຫິ ເອກຘມ຺ເມ, ເຍ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓາ ເຕນ;

ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ ສພ຺ເພ, ອິຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ລກ຺ຂໂຓ ຫາໂຣ’’ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔.໕ ນິທ຺ເທສວາຣ);

ອຖ ວາ ອຣຫໂຕ ອວສິຏ຺ຐກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຠາວາ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣິຍານໍ ລພ຺ຠມານໍ ປຫີນກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓເມວ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໔. ຕທາ ສມຸທາຄເຕ ຘມ຺ເມ ປສ຺ສເນ ປຎ຺ຎາຕິ ຕທາ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຜລກ຺ຂເຓ ຈ ສມຸທາຄເຕ ປຏິລາຠວເສນ ຈ ປຏິເວຘວເສນ ຈ ສມາຄເຕ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ສມງ຺ຄິຠູເຕ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ເມ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມ ຈ ປສ຺ສນາ ເປກ຺ຂຓາ ປຊານນາ ປຎ຺ຎາ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓ ຎາຓນ຺ຕິ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຠຸສໍ ປສ຺ສນໍ ຊານນໍ ຎາຓໍ. ອິມິນາ ຈ ຎາຓທ຺ວເຍນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓານິ ວຸຕ຺ຕານິ ໂຫນ຺ຕິ. ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ຫິ ມຄ຺ຄວີຖິຍໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລປຣິໂຍສາເນ ຈິຕ຺ຕໍ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ, ຕໂຕ ຠວງ຺ຄໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມິໍ ນິຣຸທ຺ເຘ ປຏິປາຏິຍາ ສຕ຺ຕ ມຄ຺ຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຊວນານີຕິ. ປຸນ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ເຕເນວ ນເຍນ ຜລາທີນໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຕ຺ຖາຍ ອາວຊ຺ຊນາທີນິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຍສໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເອສ ມຄ຺ຄໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຜລໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ປຫີນກິເລເສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ອວສິຏ຺ຐກິເລເສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ນິພ຺ພານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ. ໂສ ຫິ ‘‘ອິມິນາ ວຕາຫໍ ມຄ຺ເຄນ ອາຄໂຕ’’ຕິ ມຄ຺ຄໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຕໂຕ ‘‘ອຍໍ ເມ ອານິສໍໂສ ລທ຺ໂຘ’’ຕິ ຜລໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຕໂຕ ‘‘ອິເມ ນາມ ເມ ກິເລສາ ປຫີນາ’’ຕິ ປຫີນກິເລເສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຕໂຕ ‘‘ອິເມ ນາມ ເມ ກິເລສາ ອວສິຏ຺ຐາ’’ຕິ ອຸປຣິມຄ຺ຄວຊ຺ເຌ ກິເລເສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ອວສາເນ ‘‘ອຍໍ ເມ ຘມ຺ໂມ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ປຏິລທ຺ໂຘ’’ຕິ ອມຕໍ ນິພ຺ພານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ. ອິຕິ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ປຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາ ຈ ໂສຕາປນ຺ນສ຺ສ, ເອວໍ ສກທາຄາມິອນາຄາມີນມ຺ປິ. ອຣຫໂຕ ປນ ອວສິຏ຺ຐກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ຈຕ຺ຕາຣິເຍວ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິ. ເອວໍ ສພ຺ພານິ ເອກູນວີສຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓານິ. ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉໂທເຍວ ເຈໂສ. ປຫີນາວສິຏ຺ຐກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ເສກ຺ຂານໍ ໂຫຕິ ວາ ນ ວາ. ຕສ຺ສ ຫິ ອຠາວໂຕເຍວ ມຫານາໂມ ສກ຺ໂກ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ໂກສຸ ນາມ ເມ ຘມ຺ໂມ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຫີໂນ, ເຍນ ເມ ເອກທາ ໂລຠຘມ຺ມາປິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໑໗໕).

ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓາທີນໍ ເອກາທສນ຺ນໍ ຎາຓານໍ ວິຠາວນຕ຺ຖາຍ ອຍໍ ອຸປມາ ເວທິຕພ຺ພາ – ຍຖາ ປຸຣິໂສ ‘‘ມຈ຺ເຉ ຄເຫສ຺ສາມີ’’ຕິ ມຈ຺ຉຂິປ຺ປໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທນຸຣູເປ ອຸທເກ ໂອສາເຣຕ຺ວາ ຂິປ຺ປມຸເຂນ ຫຕ຺ຖໍ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕອຸທເກ ກຓ຺ຫສປ຺ປໍ ມຈ຺ຉສຎ຺ຎາຍ ຄີວາຍ ທຬ຺ຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ມຫາ ວຕ ມຍາ ມຈ຺ໂຉ ລທ຺ໂຘ’’ຕິ ຕຸຏ຺ໂຐ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ໂສວຕ຺ຖິກຕ຺ຕຍທສ຺ສເນນ ‘‘ສປ຺ໂປ’’ຕິ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ ຠີໂຕ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ຄຫເຓ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ມຸຎ຺ຈິຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ ມຸຎ຺ຈນສ຺ສ ອຸປາຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຄ຺ຄນງ຺ຄຸຏ຺ຐໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫຕ຺ຖໍ ນິພ຺ເພເຐຕ຺ວາ ພາຫໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຸປຣິສີເສ ທ຺ເວ ຕໂຍ ວາເຣ ປຣິພ຺ຠເມຕ຺ວາ ສປ຺ປໍ ທຸພ຺ພລໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ຄຈ຺ຉ ເຣ ທຸຏ຺ຐສປ຺ປາ’’ຕິ ນິສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາ ເວເຄນ ຖລໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຐິໂຕວ ‘‘ມຫນ຺ຕສ຺ສ ວຕ ໂຠ ສປ຺ປສ຺ສ ມຸຂໂຕ ມຸຕ຺ໂຕມ຺ຫີ’’ຕິ ຫຏ຺ໂຐ ອາຄຕມຄ຺ຄໍ ໂອໂລເກຍ຺ຍ.

ຕຕ຺ຖ ຕສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ມຈ຺ຉສຎ຺ຎາຍ ກຓ຺ຫສປ຺ປໍ ທຬ຺ຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕຸສ຺ສນໍ ວິຍ ອິມສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ອາທິໂຕ ພາລປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອນິຈ຺ຈຕາທິວເສນ ຠຍານກໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ນິຈ຺ຈາທິສຎ຺ຎາຍ ‘‘ອຫໍ ມມາ’’ຕິ ທິຏ຺ຐິຕຓ຺ຫາຫິ ທຬ຺ຫໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕຸສ຺ສນໍ, ຕສ຺ສ ຂິປ຺ປມຸຂໂຕ ສປ຺ປໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ໂສວຕ຺ຖິກຕ຺ຕຍໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ສປ຺ໂປ’’ຕິ ສຎ຺ຊານນໍ ວິຍ ສປ຺ປຈ຺ຈຍນາມຣູປປຣິຄ຺ຄເຫນ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ກລາປສມ຺ມສນາທີຫິ ຎາເຓຫິ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສ຺ສ ອນິຈ຺ຈຕາທິລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂມນຕ຺ຕາ’’ຕິ ຕສ຺ສ ວວຕ຺ຖາປນໍ, ຕສ຺ສ ຠາຍນໍ ວິຍ ອິມສ຺ສ ຠຍຕຸປຏ຺ຐານຎາຓໍ, ສປ຺ເປ ອາທີນວທສ຺ສນໍ ວິຍ ອາທີນວານຸປສ຺ສນາຎາຓໍ, ສປ຺ປຄຫເຓ ນິພ຺ພິນ຺ທນໍ ວິຍ ນິພ຺ພິທານຸປສ຺ສນາຎາຓໍ, ສປ຺ປໍ ມຸຎ຺ຈິຕຸກາມຕາ ວິຍ ມຸຎ຺ຈິຕຸກມ຺ຍຕາຎາຓໍ, ມຸຎ຺ຈນສ຺ສ ອຸປາຍກຣຓໍ ວິຍ ປຏິສງ຺ຂານຸປສ຺ສນາຎາຓໍ, ສປ຺ປໍ ປຣິພ຺ຠເມຕ຺ວາ ທຸພ຺ພລໍ ກຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຑໍສິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຠາວປາປນໍ ວິຍ ຕິລກ຺ຂຓາໂຣປເນນ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂານຸໂລມຎາເຓຫິ ສງ຺ຂາເຣ ປຣິພ຺ຠເມຕ຺ວາ ທຸພ຺ພລໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ນິຈ຺ຈສຸຂຕ຺ຕາກາເຣນ ອຸປຏ຺ຐາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕາປາປນໍ, ສປ຺ປວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວິຍ ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓໍ, ສປ຺ປໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຖລໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຐານໍ ວິຍ ນິພ຺ພານຖລໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຐິຕໍ ມຄ຺ຄຜລຎາຓໍ, ຫຏ຺ຐສ຺ສ ອາຄຕມຄ຺ໂຄໂລກນໍ ວິຍ ມຄ຺ຄາທິປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓນ຺ຕິ.

ອິເມສຎ຺ຈ ສຸຕມຍຎາຓາທີນໍ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ ຎາຓານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກເມນ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກເມນ ຈ ເທສນກ຺ກມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓສຸ ປຐມໍ ກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ຌານໍ ຠາເວຕິ ນິຍ຺ຍານິກໍ ອປຈຍຄາມິໍ ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ ປຫານາຍ, ກາມຣາຄພ຺ຍາປາທານໍ ຕນຸຠາວາຍ, ກາມຣາຄພ຺ຍາປາທານໍ ອນວເສສປ຺ປຫານາຍ, ຣູປຣາຄອຣູປຣາຄມານອຸທ຺ຘຈ຺ຈອວິຊ຺ຊານໍ ອນວເສສປ຺ປຫານາຍາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໒໗໗, ໓໖໑-໓໖໓) ຈ ກິເລສປ຺ປຫານໍເຍວ ອຘິກໍ ກຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຏິປຕ຺ຕານຸຣູເປເນວ ກິເລສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓສ຺ສ ອາທິຠາໂວ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕກ຺ກໂມ ປນ ທສ຺ສິໂຕເຍວ. ໂສ ປນ ກໂມ ປຎ຺ຈວິໂຘ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ປຫານກ຺ກໂມ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ຠູມິກ຺ກໂມ ເທສນກ຺ກໂມຕິ.

‘‘ປຐມໍ ກລລໍ ໂຫຕິ, ກລລາ ໂຫຕິ ອພ຺ພຸທໍ;

ອພ຺ພຸທາ ຊາຍເຕ ເປສິ, ເປສິ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕີ ຆໂນ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໕) –

ເອວມາທິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ. ‘‘ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ, ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໘) ເອວມາທິ ປຫານກ຺ກໂມ. ‘‘ສີລວິສຸທ຺ຘິ ຈິຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິ ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ ປຏິປທາຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ ຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ເອວມາທິ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ. ‘‘ກາມາວຈຣາ ຘມ຺ມາ, ຣູປາວຈຣາ ຘມ຺ມາ, ອຣູປາວຈຣາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໙໓-໙໕) ເອວມາທິ ຠູມິກ຺ກໂມ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ປຎ຺ຈ ພລານິ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໔໓; ມຫານິ. ໑໙໑; ຈູຬນິ. ເມຕ຺ຕຄູມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໒໒) ວາ, ‘‘ອນຸປຸພ຺ພິກຖໍ ກເຖສິ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ທານກຖໍ ສີລກຖໍ ສຄ຺ຄກຖໍ ກາມານໍ ອາທີນວໍ ໂອກາຣໍ ສໍກິເລສໍ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍສໍ ປກາເສສີ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໑; ທີ. ນິ. ໑.໒໙໘; ໒.໘໓) ວາ ເອວມາທິ ເທສນກ຺ກໂມ. ອິຘ ປນ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ ຎາຓານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກໂມ ຈ ຕທຸຠຍວເສນ ປຏິປາຏິຍາ ເທສິຕຕ຺ຕາ ເທສນກ຺ກໂມ ຈາຕິ ຕໂຍ ກມາ ເວທິຕພ຺ພາ.

໑໕. ອິທານິ ຍສ຺ມາ ເຫຏ຺ຐາ ສຣູເປນ ນາມຣູປວວຕ຺ຖານຎາຓໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ປຎ຺ຈຘາ ນາມຣູປປ຺ປເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວວຕ຺ຖາເນ ປຎ຺ຎາ ວຕ຺ຖຸນານຕ຺ເຕ ຎາຓນ຺ຕິອາທີນິ ປຎ຺ຈ ຎາຓານິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ສກເລ ຫິ ນາມຣູເປ ວຸຕ຺ເຕ ຍໍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ສກ຺ກາ, ຍຎ຺ຈ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣິຄ຺ຄເຫສ຺ສຕິ. ໂລກຸຕ຺ຕຣນາມຎ຺ຫິ ປຣິຄ຺ຄເຫຕຸຎ຺ຈ ນ ສກ຺ກາ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ, ນ ຈ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ ອວິປສ຺ສນູປຄຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວວຕ຺ຖາເນຕິ ‘‘ເອວໍ ປວຕ຺ຕມານາ ມຍໍ ອຕ຺ຕາຕິ ຄຫຓໍ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຍ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກາຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕສທ຺ໂທ ປນາຍໍ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ເຕ ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ເຕ ວິສຍຊ຺ຌຕ຺ເຕຕິ ຈຕູສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ເຕນ, ອານນ຺ທ, ຠິກ຺ຂຸນາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປຕພ຺ພໍ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕຣໂຕ ສມາຫິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໓໖໒) ຫິ ອຍໍ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ເຕ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສມ຺ປສາທນໍ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໘; ຘ. ສ. ໑໖໑), ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ວາ ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓) ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ເຕ. ‘‘ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ອາຍຕນານິ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໒໐) ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ເຕ. ‘‘ອຍໍ ໂຂ, ປນານນ຺ທ, ວິຫາໂຣ ຕຖາຄເຕນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ຍທິທໍ ສພ຺ພນິມິຕ຺ຕານໍ ອມນສິກາຣາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຎ຺ຎຕໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໑໘໗) ວິສຍຊ຺ຌຕ຺ເຕ, ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜລສມາປຕ຺ຕິ ຫິ ພຸທ຺ຘານໍ ອິສ຺ສຣິຍຏ຺ຐານໍ ນາມ. ອິຘ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ເຕ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕສໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕານໍ ວວຕ຺ຖາເນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕວວຕ຺ຖາເນ. ວຕ຺ຖຸນານຕ຺ເຕຕິ ວຕ຺ຖູນໍ ນານາຠາເວ, ນານາວຕ຺ຖູສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຊວນມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູໂຕ ຠວງ຺ຄມໂນປິ ຈກ຺ຂາທິປຎ຺ຈກໍ ວິຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ວຕ຺ຖູຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອາວຊ຺ຊນມ຺ປິ ຕນ຺ນິສ຺ສິຕເມວ ກາຕພ຺ພໍ.

໑໖. ພຫິທ຺ຘາຕິ ຉຫິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ເຕຫິ ພຫິຠູເຕສຸ ເຕສໍ ວິສເຍສຸ. ໂຄຈຣນານຕ຺ເຕຕິ ວິສຍນານຕ຺ເຕ.

໑໗. ຈຣິຍາວວຕ຺ຖາເນຕິ ວິຎ຺ຎາຓຈຣິຍາອຎ຺ຎາຓຈຣິຍາຎາຓຈຣິຍາວເສນ ຈຣິຍານໍ ວວຕ຺ຖາເນ. ‘‘ຈຣິຍວວຕ຺ຖາເນ’’ຕິ ຣສ຺ສໍ ກຕ຺ວາປິ ປຐນ຺ຕິ.

໑໘. ຈຕຸຘມ຺ມວວຕ຺ຖາເນຕິ ກາມາວຈຣຠູມິອາທີນໍ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ ຈຕຸກ຺ການໍ ວເສນ ຈຕຸນ຺ນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ວວຕ຺ຖາເນ. ຠູມີຕິ ຈ ‘‘ຠູມິຄຕຎ຺ຈ ເວຫາສຏ຺ຐຎ຺ຈາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໓໖) ປຖວິຍໍ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ອຠູມິໍ ຕາຕ, ມາ ເສວາ’’ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໖.໓໔) ວິສເຍ. ‘‘ສຸຂຠູມິຍໍ ກາມາວຈເຣ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໙໘໘) ອຸປ຺ປຊ຺ຊນຏ຺ຐາເນ. ອິຘ ປນ ໂກຏ຺ຐາເສ ວຕ຺ຕຕິ. ປຣິຈ຺ເຉເທຕິປິ ວທນ຺ຕິ.

໑໙. ນວຘມ຺ມວວຕ຺ຖາເນຕິ ກາມາວຈຣກຸສລາທິວເສນ ປາໂມຊ຺ຊມູລກວເສນ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣມູລກວເສນ ຈ ນວນ຺ນໍ ນວນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ວວຕ຺ຖາເນ. ອິເມສຸ ຈ ປຎ຺ຈສຸ ຎາເຓສຸ ປຐມໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຘມ຺ມາ ວວຕ຺ຖາເປຕພ຺ພາຕິ ວຕ຺ຖຸນານຕ຺ເຕ ຎາຓໍ ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ເຕສໍ ວິສຍາ ວວຕ຺ຖາເປຕພ຺ພາຕິ ຕທນນ຺ຕຣໍ ໂຄຈຣນານຕ຺ເຕ ຎາຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ປຣານິ ຕີຓິ ຎາຓານິ ຕິຓ຺ຓໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ນວນ຺ນໍ ວເສນ ຄຓນານຸໂລເມນ ວຸຕ຺ຕານິ.

໒໐. ອິທານິ ຍສ຺ມາ ນາມຣູປສ຺ເສວ ປເຠທໂຕ ວວຕ຺ຖາປນຎາຓໍ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຕິ ຕິສ຺ໂສ ປຣິຎ຺ຎາ. ຕໍສມ຺ພນ຺ຘາ ຈ ຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຘມ຺ມນານຕ຺ຕຎາຓານນ຺ຕຣໍ ຎາຕຏ຺ເຐ ຎາຓາທີນິ ປຎ຺ຈ ຎາຓານິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ຕິສ຺ໂສ ຫິ ປຣິຎ຺ຎາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ ຣູປໍ, ເວທຍິຕລກ຺ຂຓາ ເວທນາ’’ຕິ ເອວໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕລກ຺ຂຓສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ປຎ຺ຎາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາ ນາມ. ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຕ຺ຕາ, ເວທນາ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕາ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາ ນາມ. ເຕສຸເຍວ ປນ ຘມ຺ເມສຸ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທິປຊຫນວເສນ ປວຕ຺ຕາ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາວ ປຫານປຣິຎ຺ຎາ ນາມ.

ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຣປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫາ ຎາຕປຣິຎ຺ຎາຍ ຠູມິ. ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອນ຺ຕເຣ ຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕລກ຺ຂຓປຏິເວຘສ຺ເສວ ອາຘິປຈ຺ຈໍ ໂຫຕິ. ກລາປສມ຺ມສນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອຸທຍພ຺ພຍານຸປສ຺ສນາ ຕີຣຓປຣິຎ຺ຎາຍ ຠູມິ. ເອຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ອນ຺ຕເຣ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓປຏິເວຘສ຺ເສວ ອາຘິປຈ຺ຈໍ ໂຫຕິ. ຠງ຺ຄານຸປສ຺ສນໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອຸປຣິ ປຫານປຣິຎ຺ຎາຍ ຠູມິ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ‘‘ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎໍ ປຊຫຕິ, ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ສຸຂສຎ຺ຎໍ ປຊຫຕິ, ອນຕ຺ຕໂຕ ອນຸປສ຺ສນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕສຎ຺ຎໍ ປຊຫຕິ, ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ໂຕ ນນ຺ທິໍ ປຊຫຕິ, ວິຣຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຣາຄໍ ປຊຫຕິ, ນິໂຣເຘນ຺ໂຕ ສມຸທຍໍ ປຊຫຕິ, ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊນ຺ໂຕ ອາທານໍ ປຊຫຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໕໒) ເອວໍ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທິປຫານສາຘິການໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອນຸປສ຺ສນານໍ ອາຘິປຈ຺ຈໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອຠິຎ຺ຎາປຎ຺ຎາຕິ ຘມ຺ມານໍ ຣຸປ຺ປນາທິສຠາເວນ ຊານນປຎ຺ຎາ. ສາ ຫິ ໂສຠນຏ຺ເຐນ ອຠິສທ຺ເທນ ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ສຠາວຊານນວເສນ ໂສຠນໍ ຊານນ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ອຠິຎ຺ຎາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຎາຕຏ຺ເຐ ຎາຓນ຺ຕິ ຊານນສຠາວໍ ຎາຓໍ.

໒໑. ປຣິຎ຺ຎາປຎ຺ຎາຕິ ຊານນປຎ຺ຎາ. ສາ ຫິ ພ຺ຍາປນຏ຺ເຐນ ປຣິສທ຺ເທນ ‘‘ອນິຈ຺ຈາທິສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓວເສນ ສກິຈ຺ຈສມາປນວເສນ ວາ ພ຺ຍາປິຕໍ ຊານນ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ປຣິຎ຺ຎາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕີຣຓຏ຺ເຐ ຎາຓນ຺ຕິ ອຸປປຣິກ຺ຂຓສຠາວໍ, ສມ຺ມສນສຠາວໍ ວາ ຎາຓໍ.

໒໒. ປຫາເນ ປຎ຺ຎາຕິ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທີນໍ ປຊຫນາ ປຎ຺ຎາ, ປຊຫຕີຕິ ວາ, ປຊຫນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວາ ປຫານໍ. ປຣິຈ຺ຈາຄຏ຺ເຐ ຎາຓນ຺ຕິ ປຣິຈ຺ຈຊນສຠາວໍ ຎາຓໍ.

໒໓. ຠາວນາປຎ຺ຎາຕິ ວຑ຺ຒນປຎ຺ຎາ. ເອກຣສຏ຺ເຐ ຎາຓນ຺ຕິ ເອກກິຈ຺ຈສຠາວໍ ຎາຓໍ, ວິມຸຕ຺ຕິຣເສນ ວາ ເອກຣສສຠາວໍ ຎາຓໍ.

໒໔. ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຎ຺ຎາຕິ ປຏິເວຘວເສນ ປຏິລາຠວເສນ ວາ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓປຎ຺ຎາ. ຜສ຺ສນຏ຺ເຐ ຎາຓນ຺ຕິ ຕທຸຠຍວເສເນວ ວິນ຺ທນສຠາວໍ ຎາຓໍ.

໒໕-໒໘. ອິທານິ ຍສ຺ມາ ປຫານຠາວນາສຈ຺ຉິກິຣິຍຎາຓານິ ອຣິຍມຄ຺ຄຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານິປິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລານໍເຍວ ລພ຺ຠມານານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓານິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ຕຕ຺ຖາປິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ໂນ ອຕ຺ໂຖ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ວິຍ ປາກໂຏ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ຈາຕິ ປຐມໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ເຫຕຸຘມ຺ມວິສຍຕ຺ຕາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓໍ, ຕທຸຠຍສ຺ສ ນິຣຸຕ຺ຕິວິສຍຕ຺ຕາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓໍ, ເຕສຸ ຕີສຸປິ ຎາເຓສຸ ປວຕ຺ຕນໂຕ ຕທນນ຺ຕຣໍ ປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓໍ. ປ-ກາຣໍ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ຈ ປຐນ຺ຕິ.

໒໙-໓໑. ອິໂຕ ປຣານິ ວິຫາຣຏ຺ເຐ ຎາຓາທີນິ ຕີຓິ ຎາຓານິ ອຣິຍານໍເຍວ ສມ຺ຠວໂຕ ປຏິສມ຺ຠິທາປເຠທໂຕ ຈ ປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓານນ຺ຕຣໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ວິຫາຣຏ຺ເຐ ຎາຓຎ຺ຫິ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ ໂຫຕິ, ສມາປຕ຺ຕຏ຺ເຐ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ. ຘມ຺ມສຠາເວ ຎາຓຎ຺ຫິ ປຏິສມ຺ຠິທາກຖາຍໍ (ປຏິ. ມ. ໒.໓໐) ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິພ຺ພາເນ ຎາຓໍ ປນ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ ເອວ. ຕຕ຺ຖ ວິຫາຣນານຕ຺ເຕຕິ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທິວເສນ ນານາວິປສ຺ສນາວິຫາເຣ. ວິຫາຣຏ຺ເຐຕິ ວິປສ຺ສນາວິຫາຣສຠາເວ. ວິຫາໂຣຕິ ຈ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາ ເອວ. ສມາປຕ຺ຕິນານຕ຺ເຕຕິ ອນິມິຕ຺ຕາທິວເສນ ນານາຜລສມາປຕ຺ຕິຍໍ. ສມາປຕ຺ຕີຕິ ຈ ໂລກຸຕ຺ຕຣຜລຠູຕາ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຘມ຺ມາ. ວິຫາຣສມາປຕ຺ຕິນານຕ຺ເຕຕິ ອຸຠຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໒. ຕໂຕ ວິຫາຣສມາປຕ຺ຕິຎາຓສາຘກສ຺ສ ‘‘ທຸຠໂຕ ວຸຏ຺ຐານວິວຏ຺ຏເນ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕສ຺ສາປິ ມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ອາສວສມຸຈ຺ເຉທສມຕ຺ຖຕໍ ອນນ຺ຕຣຜລທາຍກຕ຺ຕຎ຺ຈ ກາຣເຓນ ວິເສເສຕ຺ວາ ອປເຣນາກາເຣນ ວຕ຺ຕຸກາເມນ ຕເທວ ‘‘ອານນ຺ຕຣິກສມາຘິມ຺ຫິ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຕຕ຺ຖ ອວິກ຺ເຂປປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ວິກ຺ຂິປຕິ ເຕນ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິກ຺ເຂໂປ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ນ ວິກ຺ເຂໂປ ອວິກ຺ເຂໂປ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ສມາຘິສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ປຣິສຸທ຺ຘສ຺ສ ຠາໂວ ປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ, ອວິກ຺ເຂປສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ອວິກ຺ເຂປປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອວິກ຺ເຂປປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສມາຘິສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທຎ຺ຫິ ອາສວສມຸຈ຺ເຉທສ຺ສ ອນນ຺ຕຣຜລທາຍກຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ກາຣຓວຈນໍ. ອາສວສມຸຈ຺ເຉເທຕິ ເອຕ຺ຖ ອາສວນ຺ຕີຕິ ອາສວາ, ຈກ຺ຂຸໂຕປິ…ເປ… ມນໂຕປິ ສນ຺ທນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມໂຕ ຍາວ ໂຄຕ຺ຣຠຸໍ, ໂອກາສໂຕ ຍາວ ຠວຄ຺ຄໍ ສວນ຺ຕີຕິ ວາ ອາສວາ, ເອຕໍ ຘມ຺ມໍ ເອຕຎ຺ຈ ໂອກາສໍ ອນ຺ໂຕກຣິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນ຺ໂຕກຣຓຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ອາ-ກາໂຣ. ຈິຣປາຣິວາສິກຏ຺ເຐນ ມທິຣາທໂຍ ອາສວາ ວິຍາຕິປິ ອາສວາ. ໂລກສ຺ມິຎ຺ຫິ ຈິຣປາຣິວາສິກາ ມທິຣາທໂຍ ອາສວາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍທິ ຈ ຈິຣປາຣິວາສິກຏ຺ເຐນ ອາສວາ, ເອເຕເຍວ ຠວິຕຸມຣຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ປຸຣິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ, ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ອວິຊ຺ຊາ ນາໂຫສິ, ອຖ ປຈ຺ຉາ ສມຠວີ’’ຕິອາທິ.

ອາຍຕໍ ວາ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ສວນ຺ຕິ ປສວນ຺ຕີຕິປິ ອາສວາ, ສມຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ສມຸຈ຺ເຉໂທ. ປຎ຺ຎາຕິ ກາມາສວາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອາສວານໍ ສມຸຈ຺ເຉເທ ປຎ຺ຎາ.

ອານນ຺ຕຣິກສມາຘິມ຺ຫິ ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິສມນນ຺ຕຣໍ ນິຍເມເນວ ຜລປ຺ປທານໂຕ ອານນ຺ຕຣິໂກຕິ ລທ຺ຘນາໂມ ມຄ຺ຄສມາຘິ. ນ ຫິ ມຄ຺ຄສມາຘິມ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕສ຺ສ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິນິເສຘໂກ ໂກຈິ ອນ຺ຕຣາໂຍ ອຕ຺ຖິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອຍຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ປຏິປນ຺ໂນ ອສ຺ສ, ກປ຺ປສ຺ສ ຈ ອຸຑ຺ຑຍ຺ຫນເວລາ ອສ຺ສ, ເນວ ຕາວ ກປ຺ໂປ ອຸຑ຺ຑຍ຺ເຫຍ຺ຍ, ຍາວາຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ຐິຕກປ຺ປີ. ສພ຺ເພປິ ມຄ຺ຄສມງ຺ຄິໂນ ປຸຄ຺ຄລາ ຐິຕກປ຺ປິໂນ’’ຕິ (ປຸ. ປ. ໑໗).

ອິທໍ ເຕນ ອານນ຺ຕຣິກສມາຘິນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ.

໓໓. ອິມິນາ ມຄ຺ຄຎາເຓນ ຜລປ຺ປຕ຺ຕານໍ ອຣິຍານໍເຍວ ສມ຺ຠວໂຕ ອິມສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ອຣຓວິຫາຣຎາຓາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຎາຓານິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ຕຕ຺ຣາປິ ຈ ອຣຫໂຕເຍວ ສຕຕເມວ ຈ ສມ຺ຠວໂຕ ອຣຓວິຫາເຣ ຎາຓໍ ປຐມໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ອນາຄາມິອຣຫນ຺ຕານໍ ສມ຺ຠເວປິ ພຫຸສມ຺ຠາຣຕ຺ຕາ ວິເສເສນ ຈ ນິໂຣຘສ຺ສ ນິພ຺ພານສມ຺ມຕຕ຺ຕາ ຈ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ຎາຓໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ປຣິນິພ຺ພານສ຺ສ ກາລນ຺ຕເຣ ປຣິນິພ຺ພານກາລໍ ອາຫຈ຺ຈ ຐິຕຕ຺ຕາ ທີຆກາລິກນ຺ຕິ ປຣິນິພ຺ພາເນ ຎາຓໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ສມສີສຏ຺ຐສ຺ສ ສພ຺ພກິເລສຂຍານນ຺ຕຣໍ ປຣິນິພ຺ພານກາລໍ ອາຫຈ຺ຈ ຐິຕຕ຺ຕາ ຣສ຺ສກາລິກນ຺ຕິ ສມສີສຏ຺ເຐ ຎາຓໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ໂຕ ຈາຕິ ຈ-ກາໂຣ ທສ຺ສນາຘິປເຕຍ຺ຍຎ຺ຈ ສນ຺ໂຕ ວິຫາຣາຘິຄໂມ ຈ ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕຕາ ຈາຕິ ຕີຫິປິ ປເທຫິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ. ທສ຺ສນນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ, ອຘິປຕິເຍວ ອາຘິປເຕຍ຺ຍໍ, ອຘິປຕິໂຕ ວາ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອາຘິປເຕຍ຺ຍໍ, ທສ຺ສນຎ຺ຈ ຕໍ ອາຘິປເຕຍ຺ຍຎ຺ຈາຕິ ທສ຺ສນາຘິປເຕຍ຺ຍໍ. ວິຫຣຕີຕິ ວິຫາໂຣ, ວິຫຣນ຺ຕິ ເຕນ ວາຕິ ວິຫາໂຣ, ອຘິຄມ຺ມຕິ ປາປຸຓີຍຕີຕິ ອຘິຄໂມ, ວິຫາໂຣ ເອວ ອຘິຄໂມ ວິຫາຣາຘິຄໂມ. ໂສ ຈ ກິເລສປຣິຬາຫວິຣຫິຕຕ຺ຕາ ນິພ຺ພຸໂຕຕິ ສນ຺ໂຕ. ໂສ ຈ ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິປຎ຺ຎາ. ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ອຕປ຺ປກຏ຺ເຐນ ຈ ປຓີໂຕ, ປຘານຠາວໍ ນີໂຕຕິ ວາ ປຓີໂຕ, ປຓີເຕ ອຘິມຸຕ຺ໂຕ ວິສຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ຕປ຺ປຣໂມ ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕຕາ. ສາ ຈ ຜລສມາປຕ຺ຕາຘິມຸຕ຺ຕາ ປຸພ຺ພຠາຄປຎ຺ຎາ ເອວ.

ອຣຓວິຫາເຣຕິ ນິກ຺ກິເລສວິຫາເຣ. ຣາຄາທໂຍ ຫິ ຣຓນ຺ຕິ ສຕ຺ເຕ ຈຸຓ຺ເຓນ຺ຕິ ປີເຬນ຺ຕີຕິ ຣຓາ, ຣຓນ຺ຕິ ເອເຕຫິ ສຕ຺ຕາ ກນ຺ທນ຺ຕິ ປຣິເທວນ຺ຕີຕິ ວາ ຣຓາ. ວຸຕ຺ໂຕ ຕິວິໂຘປິ ວິຫາໂຣ. ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ຣຓາຕິ ອຣໂຓ. ວິວິເຘ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມ ຫຣນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ວິຫາໂຣ. ຕສ຺ມິໍ ອຣເຓ ວິຫາເຣ. ນິທ຺ເທສວາເຣ (ປຏິ. ມ. ໑.໘໒) ວຸຕ຺ຕປຐມຊ຺ຌານາທີນິ ຈ ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ເອວ ສງ຺ຄຫິຕານິ. ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕຸກາມຕາຍ ຫິ ປຐມຊ຺ຌານາທິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ວິປສ຺ສຕິ, ຍາ ຈ ອຣຓວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໓໒໓ ອາທໂຍ) ຠຄວຕາ ເທສິຕາ ອຣຓປຏິປທາ, ສາປິ ອິມິນາວ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ຠຄວຕາ –

‘‘ອຣຓວິຠງ຺ຄໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ…ເປ… ນ ກາມສຸຂໍ ອນຸຍຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ ຫີນໍ ຄມ຺ມໍ ໂປຖຸຊ຺ຊນິກໍ ອນຣິຍໍ ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ນ ຈ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄໍ ອນຸຍຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ ທຸກ຺ຂໍ ອນຣິຍໍ ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ. ເອເຕ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຸໂຠ ອນ຺ເຕ ອນຸປຄມ຺ມ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ຕຖາຄເຕນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາ ຈກ຺ຂຸກຣຓີ ຎາຓກຣຓີ ອຸປສມາຍ ອຠິຎ຺ຎາຍ ສມ຺ໂພຘາຍ ນິພ຺ພານາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ອຸສ຺ສາທນຎ຺ຈ ຊຎ຺ຎາ, ອປສາທນຎ຺ຈ ຊຎ຺ຎາ, ອຸສ຺ສາທນຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ອປສາທນຎ຺ຈ ຎຕ຺ວາ ເນວຸສ຺ສາເທຍ຺ຍ ນ ອປສາເທຍ຺ຍ, ຘມ຺ມເມວ ເທເສຍ຺ຍ. ສຸຂວິນິຈ຺ຉຍໍ ຊຎ຺ຎາ, ສຸຂວິນິຈ຺ຉຍໍ ຎຕ຺ວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸຂມນຸຍຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ຣໂຫວາທໍ ນ ຠາເສຍ຺ຍ, ສມ຺ມຸຂາ ນ ຂີຓໍ ຠເຓ, ອຕຣມາໂນວ ຠາເສຍ຺ຍ ໂນ ຕຣມາໂນ, ຊນປທນິຣຸຕ຺ຕິໍ ນາຠິນິເວເສຍ຺ຍ, ສມຎ຺ຎໍ ນາຕິຘາເວຍ຺ຍາຕິ. ອຍມຸທ຺ເທໂສ ອຣຓວິຠງ຺ຄສ຺ສ …ເປ… ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂຍ ກາມປຏິສນ຺ຘິສຸຂິໂນ ໂສມນສ຺ສານຸໂຍຄໍ ອນນຸໂຍໂຄ ຫີນໍ…ເປ… ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ, ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອວິຆາໂຕ ອນຸປາຍາໂສ ອປຣິຬາໂຫ ສມ຺ມາປຏິປທາ. ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓ…ເປ… ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂຍ ອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄໍ ອນນຸໂຍໂຄ ທຸກ຺ຂໍ ອນຣິຍໍ ອນຕ຺ຖສໍຫິຕໍ. ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ …ເປ… ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓ. ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍາຍໍ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ຕຖາຄເຕນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາ…ເປ… ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓ…ເປ… ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍາຍໍ ເນວຸສ຺ສາທນາ ນ ອປສາທນາ ຘມ຺ມເທສນາ ຈ, ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓ…ເປ… ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍທິທໍ ເນກ຺ຂມ຺ມສຸຂໍ ປວິເວກສຸຂໍ ອຸປສມສຸຂໍ ສມ຺ໂພຘິສຸຂໍ, ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓ…ເປ… ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍ຺ວາຍໍ ຣໂຫວາໂທ ຠູໂຕ ຕຈ຺ໂຉ ອຕ຺ຖສໍຫິໂຕ, ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓ …ເປ… ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍ຺ວາຍໍ ສມ຺ມຸຂາ ຂີຓວາໂທ ຠູໂຕ ຕຈ຺ໂຉ ອຕ຺ຖສໍຫິໂຕ, ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓ…ເປ… ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍທິທໍ ອຕຣມານສ຺ສ ຠາສິຕໍ, ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓ…ເປ… ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍ຺ວາຍໍ ຊນປທນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ຈ ອນຠິນິເວໂສ ສມຎ຺ຎາຍ ຈ ອນຕິສາໂຣ, ອທຸກ຺ໂຂ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ…ເປ… ຕສ຺ມາ ເອໂສ ຘມ຺ໂມ ອຣໂຓຕິ. ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຣຓຎ຺ຈ ຘມ຺ມໍ ຊານິສ຺ສາມ, ອຣຓຎ຺ຈ ຘມ຺ມໍ ຊານິສ຺ສາມ. ສຣຓຎ຺ຈ ຘມ຺ມໍ ຎຕ຺ວາ ອຣຓຎ຺ຈ ຘມ຺ມໍ ຎຕ຺ວາ ອຣຓໍ ປຏິປທໍ ປຏິປຊ຺ຊິສ຺ສາມາຕິ ເອວຎ຺ຫິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສິກ຺ຂິຕພ຺ພໍ. ສຸຠູຕິ ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຸລປຸຕ຺ໂຕ ອຣຓປຏິປທໍ ປຏິປນ຺ໂນ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ທສ຺ສນາຘິປເຕຍ຺ເຍນ ຈ ສນ຺ເຕນ ວິຫາຣາຘິຄເມນ ຈ ສງ຺ຄຫິຕາ. ກາມສຸຂໍ ອຕ຺ຕກິລມຖໍ ອນນຸໂຍໂຄ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ເອວ. ອຣຫໂຕ ຫິ ວິປສ຺ສນາປຸພ຺ພຠາຄມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ໂຫຕິ, ອຣຫຕ຺ຕຜລສມາປຕ຺ຕິ ອຏ຺ຐງ຺ຄມຄ຺ຄວເສນ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ຈ. ເສສາ ປນ ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ເອວ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ກິຎ຺ຈາປິ ສພ຺ເພປິ ອຣຫນ຺ໂຕ ອຣຓວິຫາຣິໂນ, ອຎ຺ເຎ ອຣຫນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕາ ‘‘ສມ຺ມາປຏິປນ຺ເນ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ນາ’’ຕິ ‘‘ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ເນ ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ນາ’’ຕິ ປຸຄ຺ຄລວເສນາປິ ອຸສ຺ສາທນາປສາທນານິ ກຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ຕິ. ສຸຠູຕິຕ຺ເຖໂຣ ປນ ‘‘ອຍໍ ມິຈ຺ຉາປຏິປທາ, ອຍໍ ສມ຺ມາປຏິປທາ’’ຕິ ຘມ຺ມວເສເນວ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ເຕເນວ ຠຄວາ ຕໍເຍວ ອຣຓປຏິປທໍ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ຈ ວຓ຺ເຓສິ, ‘‘ເອຕທຄ຺ຄໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຣຓວິຫາຣີນໍ ຍທິທໍ ສຸຠູຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໙໘, ໒໐໑) ຈ ອຣຓວິຫາຣີນໍ ອຄ຺ຄຏ຺ຐາເນ ຐເປສີຕິ.

໓໔. ທ຺ວີຫິ ພເລຫີຕິ ສມຖພລວິປສ຺ສນາພເລຫິ. ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາຕິ ຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ ວາ. ຕໂຍ ຈາຕິ ວິຠຕ຺ຕິວິປລ຺ລາໂສ, ຕິຓ຺ຓຎ຺ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ວຈີສງ຺ຂາຣກາຍສງ຺ຂາຣຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາຣານໍ. ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາຕິ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຖໍ ນິໂຣຘຕ຺ຖໍ, ອປ຺ປວຕ຺ຕຕ຺ຖນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂສຬສຫີຕິ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທີນິ ອຏ຺ຐ, ມຄ຺ຄຜລານິ ອຏ຺ຐາຕິ ໂສຬສຫິ. ຎາຓຈຣິຍາຫີຕິ ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕີຫິ. ນວຫີຕິ ຣູປາຣູປາວຈຣສມາຘິ ຕທຸປຈາໂຣ ຈາຕິ ນວຫິ. ວສິຠາວຕາ ປຎ຺ຎາຕິ ລຫຸຕາ, ຍຖາສຸຂວຕ຺ຕນໍ ອິສ຺ສຣິຍໍ ວໂສ, ໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ວສີ, ວສິໂນ ຠາໂວ ວສິຠາໂວ, ວສິຠາໂວ ເອວ ວສິຠາວຕາ, ຍຖາ ປາຏິກຸລ຺ຍເມວ ປາຏິກຸລ຺ຍຕາ. ເອວໍວິຘາ ປຎ຺ຎາ ວສິຠາວຕາຍ ປຎ຺ຎາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ສິ-ກາຣໍ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ຈ ປຐນ຺ຕິ. ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ຈ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ຈ ຎາຓຈຣິຍາຫິ ຈ ສມາຘິຈຣິຍາຫິ ຈາຕິ ຈ-ກາໂຣ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ.

ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ ຎາຓນ຺ຕິ ອນາຄາມິອຣຫນ຺ຕານໍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ, ຍຖາ ອຊິນມ຺ຫິ ຫຎ຺ຎເຕ ທີປີຕິ. ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕີຕິ ຈ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນສ຺ສ ອຠາວມຕ຺ຕໍ, ນ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ ອຠາວມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິໂຣໂຘຕິ ຈ. ສມາປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ສມາປຊ຺ຊີຍຕິ ນາມາຕິ ສມາປຕ຺ຕີຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໓໕. ສມ຺ປຊານສ຺ສາຕິ ສມ຺ມາ ປກາເຣຫິ ຊານາຕີຕິ ສມ຺ປຊາໂນ. ຕສ຺ສ ສມ຺ປຊານສ຺ສ. ປວຕ຺ຕປຣິຍາທາເນຕິ ປວຕ຺ຕນໍ ປວຕ຺ຕໍ, ສມຸທາຈາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິເລສປວຕ຺ຕໍ ຂນ຺ຘປວຕ຺ຕຎ຺ຈ. ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍາທານໍ ປຣິກ຺ຂໂຍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ປວຕ຺ຕປຣິຍາທານໍ. ຕສ຺ມິໍ ປວຕ຺ຕປຣິຍາທາເນ. ປຣິນິພ຺ພາເນ ຎາຓນ຺ຕິ ອຣຫໂຕ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ປຣິນິພ຺ພານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕໍ ອນຸປາທິເສສປຣິນິພ຺ພານຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ກິເລສປຣິນິພ຺ພາເນ ຂນ຺ຘປຣິນິພ຺ພາເນ ຈ ປວຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ.

໓໖. ສພ຺ພຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ເຕຠູມກຘມ຺ມານໍ. ສມ຺ມາ ສມຸຈ຺ເຉເທຕິ ສນ຺ຕຕິສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ສຸຏ຺ຐຸ ນິໂຣເຘ. ນິໂຣເຘ ຈ ອນຸປຏ຺ຐານຕາຕິ ນິໂຣເຘ ຄເຕ ປຸນ ນ ອຸປຏ຺ຐານຕາຍ, ປຸນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສມ຺ມາສມຸຈ຺ເຉເທ ຈ ນິໂຣເຘ ຈ ອນຸປຏ຺ຐານຕາ ຈາຕິ ຈ-ກາໂຣ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ.

ສມສີສຏ຺ເຐ ຎາຓນ຺ຕິ ເນກ຺ຂມ຺ມາທີນິ ສຕ຺ຕຕິໍສ ສມານິ, ຕຓ຺ຫາທີນິ ເຕຣສ ສີສານິ. ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມານໍ ສມິຕຕ຺ຕາ ສມານິ, ຍຖາໂຍຄໍ ປຘານຕ຺ຕາ ຈ ໂກຏິຕ຺ຕາ ຈ ສີສານິ. ເອກສ຺ມິໍ ອິຣິຍາປເຖ ວາ ເອກສ຺ມິໍ ໂຣເຄ ວາ ສຠາຄສນ຺ຕຕິວເສນ ເອກສ຺ມິໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍ ວາ ເນກ຺ຂມ຺ມາທີນິ ສມານິ ຈ ສທ຺ຘາທີນິ ສີສານິ ຈ ອສ຺ສ ສນ຺ຕີຕິ ສມສີສີ, ສມສີສິສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ສມສີສຏ຺ໂຐ. ຕສ຺ມິໍ ສມສີສຏ຺ເຐ, ສມສີສິຠາເວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສ຺ມິໍ ອິຣິຍາປເຖ ໂຣເຄ ວາ ສຠາຄສນ຺ຕຕິວເສນ ຊີວິເຕ ວາ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອິຣິຍາປເຖ ໂຣເຄ ສຠາຄຊີວິເຕ ວາ ຈຕ຺ຕາຣິ ມຄ຺ຄຜລານິ ປຕ຺ວາ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕສ຺ສ ອຣຫໂຕເຍວ ສມສີສິຠາໂວ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ສມສີສິຠາເວ ຎາຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ປຸຄ຺ຄລປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ (ປຸ. ປ. ໑໖), ຕສ຺ສາ ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ປຸ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑໖) –

‘‘ກຕໂມ ຈ ປຸຄ຺ຄໂລ ສມສີສີ? ຍສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມໍ ອາສວປຣິຍາທານຎ຺ຈ ໂຫຕິ ຊີວິຕປຣິຍາທານຎ຺ຈ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຸຄ຺ຄໂລ ສມສີສີ’’ຕິ (ປຸ. ປ. ໑໖).

‘‘ສມສີສິນິທ຺ເທເສ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມນ຺ຕິ ອປຸເຣ ອປຈ຺ຉາ, ສນ຺ຕຕິປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ເອກວາຣໍເຍວ, ເອກກາລໍເຍວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຍາທານນ຺ຕິ ປຣິກ຺ຂໂຍ. ອຍນ຺ຕິ ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ສມສີສີ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ປເນສ ຕິວິໂຘ ໂຫຕິ ອິຣິຍາປຖສມສີສີ ໂຣຄສມສີສີ ຊີວິຕສມສີສີຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕວ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕວ ປຣິນິພ຺ພາຕິ, ໂຍ ຐິຕໂກວ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ຐິຕໂກວ ປຣິນິພ຺ພາຕິ, ໂຍ ນິສິນ຺ໂນວ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນວ ປຣິນິພ຺ພາຕິ, ໂຍ ນິປນ຺ໂນວ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ນິປນ຺ໂນວ ປຣິນິພ຺ພາຕິ, ອຍໍ ອິຣິຍາປຖສມສີສີ ນາມ. ໂຍ ປນ ເອກໍ ໂຣຄໍ ປຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕໂຣເຄເຍວ ວິປສ຺ສນໍ ອາຣຠິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ເຕເນວ ໂຣເຄນ ປຣິນິພ຺ພາຕິ, ອຍໍ ໂຣຄສມສີສີ ນາມ. ກຕໂຣ ຊີວິຕສມສີສີ? ເຕຣສ ສີສານິ. ຕຕ຺ຖ ກິເລສສີສໍ ອວິຊ຺ຊໍ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ ປຣິຍາທິຍຕິ, ປວຕ຺ຕສີສໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຈຸຕິຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທິຍຕິ, ອວິຊ຺ຊາປຣິຍາທາຍກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຣິຍາທາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິຍາທາຍກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອວິຊ຺ຊໍ ປຣິຍາທາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ອວິຊ຺ຊາປຣິຍາທາຍກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎໍ, ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິຍາທາຍກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎໍ. ຍສ຺ສ ເຈຕໍ ສີສທ຺ວຍໍ ສມໍ ປຣິຍາທານໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ໂສ ຊີວິຕສມສີສີ ນາມ. ກຖມິທໍ ສມໍ ໂຫຕີຕິ? ວາຣສມຕາຍ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ວາເຣ ມຄ຺ຄວຸຏ຺ຐານໍ ໂຫຕິ. ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄ ປຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິ, ສກທາຄາມິມຄ຺ເຄ ປຎ຺ຈ, ອນາຄາມິມຄ຺ເຄ ປຎ຺ຈ, ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄ ຈຕ຺ຕາຣີຕິ ເອກູນວີສຕິເມ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາເຓ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍຕິ. ອິມາຍ ວາຣສມຕາຍ ເອວ ອຸຠຍສີສປຣິຍາທານມ຺ປິ ສມໍ ໂຫຕິ ນາມ. ເຕນາຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ‘ຊີວິຕສມສີສີ’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຍເມວ ຈ ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ’’ຕິ.

໓໗. ອິທານິ ຍສ຺ມາ ສຸຕມຍສີລມຍຠາວນາມຍຎາຓານິ ວຏ຺ຏປາທການິ ສລ຺ເລຂາ ນາມ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ໂລກຸຕ຺ຕຣປາທກາເນວ ເອຕານິ ຈ ອຎ຺ຎານິ ຈ ຎາຓານິ ສລ຺ເລຂາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ປຈ຺ຈນີກສລ຺ເລຂນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕານິ ຎາຓານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ສມສີສຏ຺ເຐ ຎາຓານນ຺ຕຣໍ ສລ຺ເລຂຏ຺ເຐ ຎາຓໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຕຕ຺ຖ ປຸຖຸນານຕ຺ຕເຕຊປຣິຍາທາເນ ປຎ຺ຎາຕິ ໂລກຸຕ຺ຕເຣຫິ ອສມ຺ມິສ຺ສຏ຺ເຐນ ປຸຖູນໍ ຣາຄາທີນຎ຺ຈ ນານຕ຺ຕານໍ ນານາສຠາວານໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນຎ຺ຈ ສນ຺ຕາປນຏ຺ເຐນ ‘‘ເຕຊາ’’ຕິ ລທ຺ຘນາມານໍ ທຸສ຺ສີລ຺ຍາທີນຎ຺ຈ ປຣິຍາທາເນ ເຂປເນ ປຎ຺ຎາ, ເນກ຺ຂມ຺ມາທິມ຺ຫິ ສຕ຺ຕຕິໍສເຠເທ ຘມ຺ເມ ປຎ຺ຎາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຖ ວາ ປຸຖຸຠູຕາ ນານຕ຺ຕຠູຕາ ຈ ເຕຊາ ເອວ ເຕສໍ ປຸຖຸຠູຕານໍ ນານຕ຺ຕຠູຕານໍ ທຸສ຺ສີລ຺ຍາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ເຕຊານໍ ປຣິຍາທາເນ ປຎ຺ຎາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເຊຫິເຍວ ປຸຖູນໍ ນານຕ຺ຕານຎ຺ຈ ສງ຺ຄຫໍ ນິທ຺ເທສວາເຣ ປກາສຍິສ຺ສາມ.

ສລ຺ເລຂຏ຺ເຐ ຎາຓນ຺ຕິ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມ ສລ຺ເລຂຕິ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທຕີຕິ ສລ຺ເລໂຂ, ຕສ຺ມິໍ ເນກ຺ຂມ຺ມາທິເກ ສຕ຺ຕຕິໍສປ຺ປເຠເທ ສລ຺ເລຂສຠາເວ ຎາຓໍ. ‘‘ປເຣ ວິຫິໍສກາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ, ມຍເມຕ຺ຖ ອວິຫິໍສກາ ຠວິສ຺ສາມາຕິ ສລ຺ເລໂຂ ກຣຓີໂຍ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໘໓) ນເຍນ ຠຄວຕາ ສລ຺ເລຂສຸຕ຺ຕນ຺ເຕ ວຸຕ຺ໂຕ ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສເຠໂທປິ ສລ຺ເລໂຂ ອິມິນາ ສງ຺ຄຫິໂຕເຍວາຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໘. ອິທານິ ສລ຺ເລເຂ ຐິເຕນ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ວີຣິຍາຣມ຺ເຠ ຎາຓໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຕຕ຺ຖ ອສລ຺ລີນຕ຺ຕປຫິຕຕ຺ຕປຄ຺ຄຫຏ຺ເຐຕິ ໂກສຊ຺ຊວເສນ ອສລ຺ລີໂນ ອສງ຺ກຸຈິໂຕ ອຕ຺ຕາ ອສ຺ສາຕິ ອສລ຺ລີນຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຕາຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ອຸທກຎ຺ຫິ ນຍນ຺ຕິ ເນຕ຺ຕິກາ, ອຸສຸກາຣາ ນມຍນ຺ຕິ ເຕຊນໍ;

ທາຣຸໍ ນມຍນ຺ຕິ ຕຈ຺ຉກາ, ອຕ຺ຕານໍ ທມຍນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕາ’’ຕິ. ອາທິ (ຘ. ປ. ໘໐-໘໒) –

ກາເຍ ຈ ຊີວິເຕ ຈ ອນເປກ຺ຂຕາຍ ປຫິໂຕ ເປສິໂຕ ວິສ຺ສຏ຺ໂຐ ອຕ຺ຕາ ເອເຕນາຕິ ປຫິຕຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ. ຍຖາຫ – ‘‘ຍາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນີ ອຕ຺ຕານໍ ວຘິຕ຺ວາ ວຘິຕ຺ວາ ໂຣເທຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິ (ປາຈິ. ໘໘໐). ອສລ຺ລີນຕ຺ໂຕ ຈ ໂສ ປຫິຕຕ຺ໂຕ ຈາຕິ ອສລ຺ລີນຕ຺ຕປຫິຕຕ຺ໂຕ. ສຫຊາຕຘມ຺ເມ ປຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ເຠຕີຕິ ປຄ຺ຄໂຫ, ປຄ຺ຄໂຫ ເອວ ອຕ຺ໂຖ ປຄ຺ຄຫຏ຺ໂຐ, ປຄ຺ຄຫສຠາໂວຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສລ຺ລີນຕ຺ຕປຫິຕຕ຺ຕສ຺ສ ປຄ຺ຄຫຏ຺ໂຐ ອສລ຺ລີນຕ຺ຕປຫິຕຕ຺ຕປຄ຺ຄຫຏ຺ໂຐ. ຕສ຺ມິໍ ອສລ຺ລີນຕ຺ຕປຫິຕຕ຺ຕປຄ຺ຄຫຏ຺ເຐ. ‘‘ຕສ຺ມາຕິຫ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຸມ຺ເຫປິ ອປ຺ປຏິວານໍ ປທເຫຍ຺ຍາຖ. ກາມໍ ຕໂຈ ຈ ນ຺ຫາຣຸ ຈ ອຏ຺ຐິ ຈ ອວສິສ຺ສຕຸ, ອຸປສຸສ຺ສຕຸ ສຣີເຣ ມໍສໂລຫິຕໍ. ຍໍ ຕໍ ປຸຣິສຖາເມນ ປຸຣິສວີຣິເຍນ ປຸຣິສປຣກ຺ກເມນ ປຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ ຕໍ ອປາປຸຓິຕ຺ວາ ວີຣິຍສ຺ສ ສຓ຺ຐານໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໕) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອສລ຺ລີນຕ຺ຕປຫິຕຕ຺ຕວຈເນນ ປຘານສ຺ມິໍ ອປ຺ປຏິວານິຕາ ອນິວຕ຺ຕນຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ປຄ຺ຄຫຏ຺ຐວຈເນນ ປນ ໂກສຊ຺ຊຸທ຺ຘຈ຺ຈວິມຸຕ຺ຕໍ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໍ ວີຣິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວີຣິຍາຣມ຺ເຠ ຎາຓນ຺ຕິ ວີຣຠາໂວ ວີຣິຍໍ, ວີຣານໍ ວາ ກມ຺ມໍ, ວິຘິນາ ວາ ນເຍນ ອຸປາເຍນ ອີຣຍິຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ຕຍິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວີຣິຍໍ. ຕເທຕໍ ອຸສ຺ສາຫລກ຺ຂຓໍ, ສຫຊາຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນຣສໍ, ອສໍສີທນຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ, ‘‘ສໍວິຄ຺ໂຄ ໂຍນິໂສ ປທຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໑໑໓) ວຈນໂຕ ສໍເວຄປທຏ຺ຐານໍ, ວີຣິຍາຣມ຺ຠວຕ຺ຖຸປທຏ຺ຐານໍ ວາ. ສມ຺ມາ ອາຣທ຺ຘໍ ສພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ມູລໍ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວີຣິຍສງ຺ຂາໂຕ ອາຣມ຺ໂຠ ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠ. ອິມິນາ ເສສາຣມ຺ເຠ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ອາຣມ຺ຠສທ຺ໂທ ກມ຺ເມ ອາປຕ຺ຕິຍໍ ກິຣິຍາຍໍ ວີຣິເຍ ຫິໍສາຍໍ ວິໂກປເນຕິ ອເນເກສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ອາຄໂຕ.

‘‘ຍໍກິຎ຺ຈິ ທຸກ຺ຂໍ ສມ຺ໂຠຕິ, ສພ຺ພໍ ອາຣມ຺ຠປຈ຺ຈຍາ;

ອາຣມ຺ຠານໍ ນິໂຣເຘນ, ນຕ຺ຖິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໗໔໙) –

ເອຕ຺ຖ ຫິ ກມ຺ມໍ ອາຣມ຺ໂຠຕິ ອາຄຕໍ. ‘‘ອາຣມ຺ຠຕິ ຈ ວິປ຺ປຏິສາຣີ ຈ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໔໒; ປຸ. ປ. ໑໙໑) ເອຕ຺ຖ ອາປຕ຺ຕິ. ‘‘ມຫາຍຎ຺ຎາ ມຫາຣມ຺ຠາ, ນ ເຕ ໂຫນ຺ຕິ ມຫປ຺ຜລາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໙; ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໐) ເອຕ຺ຖ ຍູປຸສ຺ສາປນາທິກິຣິຍາ. ‘‘ອາຣມ຺ຠຖ ນິກ຺ກມຖ, ຍຸຎ຺ຊຖ ພຸທ຺ຘສາສເນ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໘໕) ເອຕ຺ຖ ວີຣິຍໍ. ‘‘ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປາຓໍ ອາຣມ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໕໑-໕໒) ເອຕ຺ຖ ຫິໍສາ. ‘‘ພີຊຄາມຠູຕຄາມສມາຣມ຺ຠາ ປຏິວິຣໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໑໐; ມ. ນິ. ໑.໒໙໓) ເອຕ຺ຖ ເຉທນຠຎ຺ຊນາທິກໍ ວິໂກປນໍ. ອິຘ ປນ ວີຣິຍເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວີຣິຍສງ຺ຂາໂຕ ອາຣມ຺ໂຠ ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠ’’ຕິ. ວີຣິຍຎ຺ຫິ ອາຣຠນກວເສນ ອາຣມ຺ໂຠຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມິໍ ວີຣິຍາຣມ຺ເຠ ຎາຓໍ. ອສລ຺ລີນຕ຺ຕາ ປຫິຕຕ຺ຕາຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ອສລ຺ລີນຠາເວນ ປຫິຕຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸຣິມປາໂຐເຍວ ສຸນ຺ທໂຣ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສຕິຘມ຺ມວິຈຍວີຣິຍປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ສມຕາ ອສລ຺ລີນຕ຺ຕຕາ, ສຕິສມາຘິປສ຺ສທ຺ຘິອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ສມຕາ ປຫິຕຕ຺ຕຕາ, ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ສມຕາ ປຄ຺ຄຫຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ.

໓໙. ອິທານິ ສມ຺ມາວາຍາມສິທ຺ຘໍ ມຄ຺ຄຜລໍ ປຕ຺ເຕນ ໂລກຫິຕຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມເທສນາ ກາຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຕ຺ຖສນ຺ທສ຺ສເນ ຎາຓໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຕຕ຺ຖ ນານາຘມ຺ມປ຺ປກາສນຕາຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕວເສນ ນານາຘມ຺ມານໍ ປກາສນຕາ ທີປນຕາ ເທສນຕາ. ປກາສນຕາຕິ ຈ ປກາສນາ ເອວ. ອຕ຺ຖສນ຺ທສ຺ສເນຕິ ນານາອຕ຺ຖານໍ ປເຣສໍ ສນ຺ທສ຺ສເນ. ຘມ຺ມາ ຈ ອຕ຺ຖາ ຈ ເຕ ເອວ.

໔໐. ອິທານິ ປເຣສໍ ຘມ຺ມິຍາ ກຖາຍ ສນ຺ທສ຺ເສນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຍຖາສຠາວຘມ຺ມເທສນາກາຣຓໍ ທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິຎາຓໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ເອກສງ຺ຄຫຕາ ນານຕ຺ເຕກຕ຺ຕປຏິເວເຘຕິ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ເອກສງ຺ຄຫຕາຍ ຈ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ນານຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ເນກ຺ຂມ຺ມາທີນໍ ເອກຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ປຏິເວໂຘ, ອຠິສມໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ຜລປຎ຺ຎາ ຈ. ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ສຈ຺ຈາຠິສມຍກ຺ຂເຓ ສຈ຺ຈາຠິສມຍວເສນ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ປຏິເວໂຘ, ຜລປຎ຺ຎາ ປຏິວິທ຺ຘຕ຺ຕາ ປຏິເວໂຘ. ເອກສງ຺ຄຫຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຊາຕິສງ຺ຄໂຫ, ສຎ຺ຊາຕິສງ຺ຄໂຫ, ກິຣິຍາສງ຺ຄໂຫ, ຄຓນສງ຺ຄໂຫຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ສງ຺ຄໂຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ສພ຺ເພ ຂຕ຺ຕິຍາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ສພ຺ເພ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ, ສພ຺ເພ ເວສ຺ສາ, ສພ຺ເພ ສຸທ຺ທາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ’’, ‘‘ຍາ, ຈາວຸໂສ ວິສາຂ, ສມ຺ມາວາຈາ, ໂຍ ຈ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ໂຕ, ໂຍ ຈ ສມ຺ມາອາຊີໂວ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ສີລກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໒) ອຍໍ ຊາຕິສງ຺ຄໂຫ ນາມ. ‘‘ເອກຊາຕິກາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວິຍ ຫິ ອິຘ ສພ຺ເພ ຊາຕິຍາ ເອກສງ຺ຄຫິຕາ. ‘‘ສພ຺ເພ ໂກສລກາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ສພ຺ເພ ມາຄຘິກາ, ສພ຺ເພ ຠາຣຸກຈ຺ຉກາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ’’, ‘‘ໂຍ, ຈາວຸໂສ ວິສາຂ, ສມ຺ມາວາຍາໂມ, ຍາ ຈ ສມ຺ມາສຕິ, ໂຍ ຈ ສມ຺ມາສມາຘິ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ສມາຘິກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໒) ອຍໍ ສຎ຺ຊາຕິສງ຺ຄໂຫ ນາມ. ‘‘ເອກຏ຺ຐາເນ ຊາຕາ ສໍວຑ຺ຒາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ວິຍ ຫິ ອິຘ ສພ຺ເພ ຊາຕິຏ຺ຐາເນນ ນິວຸຕ຺ໂຖກາເສນ ເອກສງ຺ຄຫິຕາ. ‘‘ສພ຺ເພ ຫຕ຺ຖາໂຣຫາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ສພ຺ເພ ອສ຺ສາໂຣຫາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ, ສພ຺ເພ ຣຖິກາ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕຸ’’, ‘‘ຍາ, ຈາວຸໂສ ວິສາຂ, ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ, ໂຍ ຈ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ໂປ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ປຎ຺ຎາກ຺ຂນ຺ເຘ ສງ຺ຄຫິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໒) ອຍໍ ກິຣິຍາສງ຺ຄໂຫ ນາມ. ສພ຺ເພວ ຫິ ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ກິຣິຍາກຣເຓນ ເອກສງ຺ຄຫິຕາ. ‘‘ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ກຕມໍ ຂນ຺ຘຄຓນໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘຄຓນໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຫຎ຺ຈິ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘຄຓນໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ເຕນ ວຕ ເຣ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘນ ສງ຺ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ (ກຖາ. ໔໗໑) ອຍໍ ຄຓນສງ຺ຄໂຫ ນາມ. ອຍມິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕຖຏ຺ຐາທີສຸ ທ຺ວາທສສຸ ອາກາເຣສຸ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ເອເກນ ສງ຺ຄໂຫ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ ເອເຕສນ຺ຕິ ເອກສງ຺ຄຫາ, ເອກສງ຺ຄຫານໍ ຠາໂວ ເອກສງ຺ຄຫຕາ.

ທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິຎາຓນ຺ຕິ ມຄ຺ຄຜລຎາຓໍ ທສ຺ສນໍ. ທສ຺ສນເມວ ວິສຸທ຺ຘິ ທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ, ທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ ເອວ ຎາຓໍ ທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິຎາຓໍ. ມຄ຺ຄຎາຓໍ ວິສຸຊ຺ຌຕີຕິ ທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ, ຜລຎາຓໍ ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິ.