໑. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ

ເອວໍ ອເນກເຠທວິຠຕ຺ເຕ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣເຓ ຍທິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສງ຺ຄຫວິຠາຄວາຣວເສນ ທຸວິຘ’’ນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຄຫວາໂຣ ອາທິ. ຕສ຺ສາປິ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ’’ຕິ ອຍໍ ຄາຖາ ອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ອນິຍມໂຕ ອຸປໂຍຄນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ສ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ອິມິນາ ນິຍມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂລໂກຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ. ປູຊຍເຕຕິ ກິຣິຍານິທ຺ເທໂສ. ສໂລກປາໂລຕິ ກຕ຺ຕຸວິເສສນໍ. ສທາຕິ ກາລນິທ຺ເທໂສ. ນມສ຺ສຕິ ຈາຕິ ອຸປຈເຍນ ກິຣິຍານິທ຺ເທໂສ. ຕສ຺ສາຕິ ສາມິນິທ຺ເທໂສ. ເອຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນິທ຺ເທໂສ. ສາສນວຣນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນິທ຺ເທເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິທສ຺ສນໍ. ວິທູຫີຕິ ກຣຓວຈເນນ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ. ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ກມ຺ມວາຈກກິຣິຍານິທ຺ເທໂສ. ນຣວຣສ຺ສາຕິ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕສ຺ສ ສຣູປໂຕ ທສ຺ສນໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານິ ຕພ຺ພິປາໂກ ຈາຕິ ໂລໂກ, ປຊາ, ສຕ຺ຕນິກາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລກ-ສທ຺ໂທ ຫິ ຊາຕິສທ຺ທຕາຍ ສາມຎ຺ຎວເສນ ນິຣວເສສໂຕ ສຕ຺ເຕ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ໂລກສທ຺ໂທ ສງ຺ຂາຣຠາຊເນສຸປິ ທິຏ຺ຐປ຺ປໂຍໂຄ, ປູຊນກິຣິຍາໂຍຄ຺ຍຠູຕຕາວເສນ ປນ ສຕ຺ຕໂລກວຈໂນ ເອວ ອິຘ ຄຫິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປູຊຍເຕຕິ ມານຍຕິ, ອປຈາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂລກໍ ປາເລນ຺ຕີຕິ ໂລກປາລາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຣາຊາໂນ. ໂລກິຍາ ປນ ອິນ຺ທຍມວຣຸຓກຸເວຣາ ໂລກປາລາຕິ ວທນ຺ຕິ. ສຫ ໂລກປາເລຫີຕິ ສໂລກປາໂລ, ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓໍ. ອຖ ວາ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ເຈນ ຕໍຕໍສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ປາລນໂຕ ຣກ຺ຂຓໂຕ ຂຕ຺ຕິຍຈຕຸມຫາຣາຊສກ຺ກສຸຍາມສນ຺ຕຸສິຕສຸນິມ຺ມິຕປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິມຫາພ຺ຣຫ຺ມາທໂຍ ໂລກປາລາ. ເຕຫິ ສຫ ຕໍຕໍສຕ຺ຕນິກາໂຍ ສໂລກປາໂລ ໂລໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸກ຺ກາ ຘມ຺ມາ ໂລກໍ ປາເລນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໙; ອິຕິວຸ. ໔໒) ວຈນໂຕ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຘມ຺ມາ ໂລກປາລາ. ເຕຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂລໂກ ສໂລກປາໂລ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປສມ຺ປນ຺ນາ ຫິ ປາປຄຣຫິໂນ ສປ຺ປຸຣິສາ ຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ທວນ຺ຕຕາຍ ຠຄວຕິ ປູຊານມກ຺ກາຣປຣາ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ສທາຕິ ສພ຺ພກາລໍ ຣຕ຺ຕິຎ຺ເຈວ ທິວາ ຈ, ສທາຕິ ວາ ຠຄວໂຕ ຘຣມານກາເລ ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ. ອຖ ວາ ສທາຕິ ອຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ສາສນນ຺ຕຣຘານາ, ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ວາ. ມຫາຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕາ ໂພຘິຍາ ນິຍຕຕາຍ ພຸທ຺ຘງ຺ກຸຣຠູຕາ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ປູຊນີຍາ ເຈວ ວນ຺ທນີຍາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ຠຄວາ ສຸເມຘຠູໂຕ –

‘‘ທີປງ຺ກໂຣ ໂລກວິທູ, ອາຫຸຕີນໍ ປຏິຄ຺ຄໂຫ;

ມມ ກມ຺ມໍ ປກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ, ທກ຺ຂິຓໍ ປາທມຸທ຺ຘຣິ.

‘‘ເຍ ຕຕ຺ຖາສຸໍ ຊິນປຸຕ຺ຕາ, ປທກ຺ຂິຓມກໍສຸ ມໍ;

ເທວາ ມນຸສ຺ສາ ອສຸຣາ ຈ, ອຠິວາເທຕ຺ວານ ປກ຺ກມຸ’’ນ຺ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒.໗໕-໗໖);

ນມສ຺ສຕິ ຈາຕິ ເກຈິ ເກສຎ຺ຈິ ປູຊາສກ຺ກາຣາທີນິ ກໂຣນ຺ຕາປິ ເຕສໍ ອປາກຏຄຸຓຕາຍ ນມກ຺ກາຣໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຠຄວໂຕ, ຍຖາຠູຕອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕກິຕ຺ຕິສທ຺ທຕາຍ ປນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສເທວໂກ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສທາ ນຣມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ ເກຈິ ປຐນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ຕສ຺ສາຕິ ຍໍ ສເທວໂກ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈ, ຕສ຺ສ. ເອຕນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ພຸທ຺ຘິຍໍ ວິປຣິວຕ຺ຕມານໍ ສາມຎ຺ເຎນ ທສ຺ເສຕິ. ສາສນວຣນ຺ຕິ ຕໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ເຕ ສາສຕິ ວິເນຕິ ເອເຕນາຕິ ສາສນໍ, ຕເທວ ເອກນ຺ຕນິຍ຺ຍານຏ຺ເຐນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸຓຕາຍ ຈ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ຕໍຕໍອຠິປຕ຺ຖິຕສມິທ຺ຘິເຫຕຸຕາຍ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ວຣິຕພ຺ພໂຕ ວາ ວຣໍ, ສາສນເມວ ວຣນ຺ຕິ ສາສນວຣໍ. ວິທູຫີຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ກມ຺ມກມ຺ມຜລານິ ກຸສລາທິເຠເທ ຈ ຘມ຺ເມ ວິທນ຺ຕີຕິ ວິທູ, ປຓ຺ຑິຕມນຸສ຺ສາ, ເຕຫິ. ຎາຕພ຺ພໍ, ຎາຓມຣຫຕີຕິ ວາ ເຎຍ຺ຍໍ. ນຣວຣສ຺ສາຕິ ປຸຣິສວຣສ຺ສ, ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ໂຍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓມຫາກຣຸຓາສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິຄຸຓວິເສສໂຍເຄນ ສເທວເກນ ໂລເກນ ປູຊນີໂຍ ນມສ຺ສນີໂຍ ຈ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ສ ໂລເກ ອຸຕ຺ຕມປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເອຕໍ ອິທານິ ອມ຺ເຫຫິ ວິຠຊິຕພ຺ພຫາຣນຍປຏ຺ຐານວິຈາຣຓວິສຍຠູຕໍ ສາສນໍ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທິຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຣໍ ອຄ຺ຄໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ນິປຸຓຎາຓໂຄຈຣຕາຍ ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍເມວາຕິ. ຠຄວໂຕ ຫິ ວຈນໍ ເອກຄາຖາມຕ຺ຕມ຺ປິ ສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕິນ຺ທ຺ຣິຍສຕິປຏ຺ຐານາທິສຠາວຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓກ຺ຂມຕາຍ ໂສຬສຫາຣປຎ຺ຈນຍໂສຬສອຏ຺ຐວີສຕິວິຘປຏ຺ຐານວິຈາຣໂຍຄ຺ຍຠາເວນ ຈ ປຣມຄມ຺ຠີຣໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຄາຘປາຣໍ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຎາຓວິສຍເມວາຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ປຎ຺ຎວນ຺ຕສ຺ສາຍໍ ຘມ຺ໂມ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ທຸປ຺ປຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໘; ອ. ນິ. ໘.໓໐). ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ສາສນໍ ປຣິຎ຺ຎາກ຺ກເມນ ລກ຺ຂຓາວໂພຘປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສຸຎ຺ຎຕມຸຂາທີຫິ ໂອຄາຫິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອວິຎ຺ຎູນໍ ສຸປິນນ຺ເຕນປິ ນ ວິສໂຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອຕຸ ວິຎ຺ຎູ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິ.

ອປເຣ ປນ ‘‘ຕໍ ຕສ຺ສ ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕນ ຍໍ-ສທ຺ໂທ ສາສນ-ສທ຺ເທນ ສມານາຘິກຣໂຓຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຍໍ ສາສນວຣໍ ສໂລກປາໂລ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ນມສ຺ສຕິ ຈ, ຕໍ ສາສນວຣໍ ວິທູຫິ ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ນເຍ ໂລກປາລ-ສທ຺ເທນ ຠຄວາປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠຄວາ ຫິ ໂລກຄ຺ຄຕາຍກຕ຺ຕາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ໂລກປາໂລ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ໂລກປາລສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໂລກປາໂລຕິ ເຈຕ຺ຖ ໂລກປາລ-ສທ຺ໂທ ຄຸຓີຠູໂຕປິ ສຕ຺ຖຸວິສຍຕ຺ຕາ ສາສນ-ສທ຺ທາເປກ຺ຂຕາຍ ສາມິຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ຘີວິເສສຠູໂຕ ປຘານຠູໂຕ ວິຍ ປຏິນິທ຺ເທສໍ ອຣຫຕີຕິ.

ກຖໍ ປນ ສຍໍ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ປູຊຍຕີຕິ? ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ. ຘມ຺ມຄຣຸໂນ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ, ເຕ ສພ຺ພກາລໍ ຘມ຺ມໍ ອປຈາຍມານາວ ວິຫຣນ຺ຕີຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຍໍນູນາຫໍ ຍ຺ວາຍໍ ຘມ຺ໂມ ມຍາ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕເມວ ຘມ຺ມໍ ສກ຺ກຕ຺ວາ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໓; ອ. ນິ. ໔.໒໑).

ອປິ ຈ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມປູຊນາ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫປ຺ປຏິປຕ຺ຕິອາທີຫິ ທີເປຕພ຺ພາ. ຘມ຺ມສ຺ສາມີຕິ ຈ ຘມ຺ເມນ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາມີຕິ. ເອວມ຺ປິ ນມສ຺ສຕີຕິ ວຈນໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິ ຠຄວາ ກຎ຺ຈິ ນມສ຺ສຕີຕິ, ເອໂສປິ ນິທ຺ໂທໂສ. ນ ຫິ ນມສ຺ສຕີຕິ ປທສ຺ສ ນມກ຺ກາຣໍ ກໂຣຕີຕິ ອຍເມວ ອຕ຺ໂຖ, ອຖ ໂຂ ຄຣຸກຣເຓນ ຕນ຺ນິນ຺ໂນ ຕປ຺ໂປໂຓ ຕປ຺ປພ຺ຠາໂຣຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ. ຠຄວາ ຈ ຘມ຺ມຄຣຸຕາຍ ສພ຺ພກາລໍ ຘມ຺ມນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣຠາເວນ ວິຫຣຕີຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ເຍນ ສຸທໍ ສ຺ວາຫໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ເອວມາທີຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ທີເປຕພ຺ໂພ. ‘‘ວິທູຫິ ເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ຕສ຺ສ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ສປຣສນ຺ຕາເນສຸ ເນຕພ຺ພໍ ປາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ ປາປນໍ ພຸຊ຺ຌນໍ, ປຣສນ຺ຕາເນ ໂພຘນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອວໍ ຠຄວໂຕ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ປູຊນີຍວນ຺ທນີຍຠາໂວ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລຠາໂວ ຈ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕໍ ທີເປຕິ, ສາ ຈ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາ ມຫາໂພຘິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອາສວກ຺ຂຍຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ ‘‘ມຫາໂພຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສນໂຕ ຕຖາຄເຕ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ນ ຫິ ສວາສນນິຣວເສສກິເລສປ຺ປຫານໍ ອນາວຣຓຎາຓຎ຺ຈ ວິນາ ຕາທິສີ ຘມ຺ມເທສນາ ສມ຺ຠວຕິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊໂຍໂຄ. ເຕນ ທສພລຉອສາຘາຣຓຎາຓອຏ຺ຐາຣສາເວຓິກພຸທ຺ຘຘມ຺ມາທິສກລສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸຓປາຣິປູຣີ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ. ເອຕາທິສີ ຈ ຄຸຓວິຠູຕິ ມຫາກຣຸຓາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ອຠິນີຫາຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຸຣສ຺ສຣໍ ກຕ຺ວາ ສມ຺ປາທິຕໍ ສມຕ຺ຕິໍສປາຣມິສງ຺ຂາຕໍ ປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠາຣມນ຺ຕເຣນ ນ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ເຫຕຸສມ຺ປທາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ວິຠາວິຕາ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ຠຄວໂຕ ຕີສຸປິ ອວຕ຺ຖາສຸ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ເອກນ຺ຕຫິຕປ຺ປຏິລາຠເຫຕຸຠູຕາ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓາ ນິຣວເສສາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ທຸຕິຍນເຍ ປນ ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ສຜລໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສາສນໍ ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠູຕຎ຺ຈ ອມຕຘາຕຸໍ ຕທຘິຄມູປາຍຎ຺ຈ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕິສາສນໍ ຕທຕ຺ຖປຣິທີປນຎ຺ຈ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໍ ຍຖາຣຫໍ ສຈ຺ຈາຠິສມຍວເສນ ອຠິສເມນ຺ໂຕ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິຄຸຓວິເສສຍຸຕ຺ຕຕໍ ມນສິກໂຣນ຺ໂຕ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສວນຘາຣຓປຣິປຸຈ຺ຉາທີຫິ ປຣິຈຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈ ສເທວໂກ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ນາມ. ໂລກນາໂຖ ຈ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເວເນຍ຺ຍານໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມເທສເນນ ‘‘ອຣິຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມາສມາຘິໍ ເທເສສ຺ສາມິ’’ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໖; ສໍ. ນິ. ໕.໒໘; ເປຏໂກ. ໒໔), ‘‘ມຄ຺ຄານຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ເສຏ຺ໂຐ’’ (ຘ. ປ. ໒໗໓; ກຖາ. ໘໗໒; ເນຕ຺ຕິ. ໑໒໕; ເປຏໂກ. ໓໐), ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ວາ ອສງ຺ຂຕາ ວາ, ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ’’ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔), ‘‘ຂຍໍ ວິຣາຄໍ ອມຕໍ ປຓີຕໍ’’ (ຂຸ. ປາ. ໖.໔; ສຸ. ນິ. ໒໒໗), ‘‘ເອກາຍໂນ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ’’ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖; ສໍ. ນິ. ໕.໓໖໗), ‘‘ຘມ຺ມໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ ອາທິກລ຺ຍາຓ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ (ມ. ນິ. ໓.໔໒໐; ເນຕ຺ຕິ. ໕) ວຈເນຫິ ໂຖມເນນ ຈ ປູຊຍຕິ ນາມ. ຕສ຺ມາ ສາສນວຣສ຺ສ ປູຊນີຍຠາໂວ ອິຘ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອນວເສສໂຕ ຘມ຺ມຄຸເຓ ທີເປຕີຕິ ເຍ ອຣິຍຠາວາທໂຍ ນິຍ຺ຍານາທໂຍ ຂຍວິຣາຄາທໂຍ ມທນິມ຺ມທນາທໂຍ ອສງ຺ຂຕາທໂຍ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທໂຍ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທໂຍ ຈ ອເນເກຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ປເວທິຕາ ອເນເກ ຘມ຺ມຄຸຓາ, ເຕ ນິຣວເສສໂຕ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຍສ຺ມາ ປນ ອຣິຍສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວເຘນ ສມຸຄ຺ຆາຏິຕສມ຺ໂມຫາເຍວ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ປຓ຺ຑິຕາ ພາລ຺ຍາທິສມຕິກ຺ກມນໂຕ, ຕສ຺ມາ ຠາວິຕໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄາ ສຈ຺ຉິກຕສາມຎ຺ຎຜລາ ຈ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ວິເສສໂຕ ວິທູຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສາສນວຣໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຎາຕຸໍ ເນຕຸຎ຺ຈ ສປຣສນ຺ຕາເນ ສກ຺ກຸຓນ຺ຕີຕິ ອຏ຺ຐອຣິຍປຸຄ຺ຄລສມູຫສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສາປິ ອິຘ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ເຍ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທໂຍ ອເນເກຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ສໍວຓ຺ຓິຕາ ອຣິຍສງ຺ຆຄຸຓາ, ເຕປິ ນິຣວເສສໂຕ ອິຘ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເອວໍ ປຐມຄາຖາຍ ສາຕິສຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປນໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ –

‘‘ສພ຺ພປາປສ຺ສ ອກຣຓໍ, ກຸສລສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາ;

ສຈິຕ຺ຕປຣິໂຍທປນໍ, ເອຕໍ ພຸທ຺ຘານ ສາສນ’’ນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໙໐; ຘ. ປ. ໑໘໓; ເນຕ຺ຕິ. ໓໐, ໕໐, ໑໑໖, ໑໒໔) –

ວຈນໂຕ ສງ຺ເຂປໂຕ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ສາສນໍ, ຕໍ ປນ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍໍ ຎາຓວິເສສວິສຍຠາວເຠທໂຕ ອວຕ຺ຖາເຠທໂຕ ຈ ຕິວິຘໍ ໂຫຕິ. ກຖໍ? ສຸຕມຍຎາຓໂຄຈໂຣ ຈ ໂຍ ‘‘ປຣິຍຕ຺ຕິສທ຺ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຈິນ຺ຕາມຍຎາຓໂຄຈໂຣ ຈ ໂຍ ອາກາຣປຣິວິຕກ຺ກທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕີຫິ ຄເຫຕພ຺ພາກາໂຣ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນວິເສໂສ ‘‘ປຏິປຕ຺ຕິສທ຺ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິປສ຺ສນາຎາຓາທິສຫຄໂຕ ຠາວນາມຍຎາຓໂຄຈໂຣ ຈ ໂຍ ‘‘ປຏິເວຘສທ຺ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ສາສນໍ ສາສນວຣນ຺ຕິ ປເທນ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ປຐມໍ, ຕໍ ອິຕເຣສໍ ອຘິຄມູປາໂຍຕິ ສພ຺ພສາສນມູລຠູຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ປກຣຓສ຺ສ ຈ ວິສຍຠູຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນເມວ ຕາວ ສງ຺ເຂປໂຕ ວິຠຊນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານີ’’ຕິ ຄາຖມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ທ຺ວາທສາຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ປທານີຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຘມ຺ມນິທສ຺ສນໍ. ເຕສຸ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານິ ປຊ຺ຊຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕຫີຕິ ປທານິ. ອຕ຺ຖປທານິ ປນ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຎາຍນ຺ຕີຕິ ປທານິ. ອຸຠຍມ຺ປິ ວາ ອຸຠຍຖາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານມ຺ປິ ອວິປຣີຕໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຖປທານໍ ອຸຕ຺ຕຣິວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ, ຕານິ ປທານິ ປຣໂຕ ປາຬິຍຎ຺ເຎວ ອາວິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຕຕ຺ເຖວ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ. ອຕ຺ຖສູຈນາທິອຕ຺ຖໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ສງ຺ຄເຫສຸ –

‘‘ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນໂຕ, ສຸວຸຕ຺ຕໂຕ ສວນໂຕຖ ສູທນໂຕ;

ສຸຕ຺ຕາຓາ ສຸຕ຺ຕສຠາຄໂຕ ຈ, ‘ສຸຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ ອກ຺ຂາຕ’’ນ຺ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ);

ຕເທຕໍ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕປິຏກວເສນ ອາຄຕໍ, ອິຘ ປນ ປິຏກຕ຺ຕຍວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານິ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍໍ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ຕໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສກລໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ເຈວ ຕທຕ຺ໂຖ ຈ. ຍໂຕ ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານິ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອຕ຺ຖສູຈນາທິໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ, ຕຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຖໂຕ ທ຺ວາທສ ປທານິ ຉ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານິ ເຈວ ຉ ອຕ຺ຖປທານິ ຈາຕິ. ອຖ ວາ ຍເທຕໍ ‘‘ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ທ຺ວາທສ ປທານິ, ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖປທສມຸທາຍຠາວໂຕ. ຍຖາຫ – ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຈາ’’ຕິ. ຕໍ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ອຸຠຍນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ອຕ຺ເຖ ຈ ວຈນວຈນີຍຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ເຘ ສຸຕ຺ຕໂວຫາໂຣ, ຕທຸຠຍໍ ສຣູປໂຕ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ກຕໂມ ອຕ຺ໂຖຕິ? ເຕເນວາຫ – ‘‘ໂກ ອຕ຺ໂຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ກຕມ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍ ‘‘ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາວໍ ຕສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປທຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ສ ປວິຈຍຸປາຍໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ປທຕ຺ຖວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສຬສຫາຣາ’’ຕິ ຄາຖມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ໂສຬສ ຫາຣາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ໂສຬສຫາຣາ. ປຎ຺ຈນຍາ ອຏ຺ຐາຣສມູລປທາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຖ ວາ ໂສຬສ ຫາຣາ ໂສຬສຫາຣາ. ເອວໍ ອິຕຣຕ຺ຖາປິ. ຫາຣນຍມູລປທານິ ເອວ ຫິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ຠາສິຕານິ ເນຕ຺ຕີຕິ. ສາສນສ຺ສ ປຣິເຍຏ຺ຐີຕິ ສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາ, ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ສກລສ຺ເສວ ວາ ສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖວິຈາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວເຘປິ ຫິ ເນຕ຺ຕິນຍານຸສາເຣນ ອຘິຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ມຫກຈ຺ຈາເນນາຕິ ກຈ຺ໂຈຕິ ປຸຣາຕໂນ ອິສິ, ຕສ຺ສ ວໍສາລງ຺ກາຣຠູໂຕຍໍ ມຫາເຖໂຣ ‘‘ກຈ຺ຈາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມຫກຈ຺ຈາໂນຕິ ປນ ປູຊາວຈນໍ, ຍຖາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນຕິ, ‘‘ກຈ຺ຈາຍນໂຄຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ຐາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ອຍຎ຺ຈ ຄາຖາ ເນຕ຺ຕິໍ ສງ຺ຄາຍນ຺ເຕຫິ ປກຣຓຕ຺ຖສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ຐປິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍຖາ ຈາຍໍ, ເອວໍ ຫາຣວິຠງ຺ຄວາເຣ ຕໍຕໍຫາຣນິທ຺ເທສນິຄມເນ ‘‘ເຕນາຫ ອາຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິວຈນໍ, ຫາຣາທິສມຸທາຍຠູຕາຍໍ ເນຕ຺ຕິຍໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖສມຸທາເຍ ຈ ສຸຕ຺ເຕ ກິໍ ເກນ ວິຈິຍຕີຕິ ວິຈາຣຓາຍໍ ອາຫ – ‘‘ຫາຣາ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ໂສຬສປິ ຫາຣາ ມູລປທນິທ຺ຘາຣຓມນ຺ຕເຣນ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຸເຂເນວ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສໍວຓ຺ຓນາ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ນຍາ ວິຍ ມູລປທສງ຺ຂາຕສຠາວຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓມຸເຂນາຕິ ເຕ ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ ສຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖນຍາ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖມຸເຂເນວ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ນຍາ ຕໂຍ ຈ ສຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ວິຈາຣຓາ ປຣໂຕປິ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ເກຈິ ‘‘ນໂຍ ຈາ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ອຸຠຍໍ ປຣິຄ຺ຄຫີຕນ຺ຕິ ຫາຣາ ນຍາ ຈາຕິ ເອຕໍ ອຸຠຍໍ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ປຣິສມນ຺ຕໂຕ ຄຫິຕໍ ສພ຺ພຖາ ສຸຕ຺ເຕ ໂຍຊິຕໍ. ວຸຈ຺ຈຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ວທຕິ ສໍວຓ຺ເຓຕິ. ກຖໍ? ຍຖາສຸຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕານຸຣູປໍ, ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ສໍວຓ຺ເຓຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ຍໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ຍຖາສຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນຕ຺ຕິນເຍນ ຫິ ສໍວຓ຺ເຓຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ ນາມ ສຸຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ.

ອິທານິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສາສນວຣໍ ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ເນຕ຺ຕິສໍວຓ຺ຓນາຍ ວິສຍຠູຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມເມວ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາ ເຈວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ເຖສຸ ກຕປຣິຈ຺ເຉໂທ ພ຺ຍຎ຺ຊນປ຺ປພນ຺ໂຘ ເທສນາ, ໂຍ ປາໂຐຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕທຕ຺ໂຖ ເທສິຕໍ ຕາຍ ເທສນາຍ ປໂພຘິຕຕ຺ຕາ. ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສີເສນ ປຣິຈຍໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານປຣິໂຍສານານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ເຫຕຸຠາວໂຕ ເອກນ຺ເຕນ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ, ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ ຕເທວ ທ຺ວຍໍ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ຍາ ເຈວ…ເປ… ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິຊານເນ ສາເຘຕພ຺ເພ, ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ. ອຍມານຸປຸພ຺ພີຕິ ອຍໍ ວກ຺ຂມານາ ອນຸປຸພ຺ພິ ຫາຣນຍານໍ ອນຸກ຺ກໂມ, ອນຸກ຺ກເມນ ວກ຺ຂມານາ ຫາຣນຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍຏ຺ຐີຕິ ສຸຕ຺ຕາທິວເສນ ນວງ຺ຄສ຺ສ ສາສນສ຺ສ ປຣິເຍສນາ, ອຕ຺ຖວິຈາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາມິອຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍຏ຺ຐິຍາ ອນຸປຸພ຺ພີຕິ. ອຖ ວາ ອນຸປຸພ຺ພີຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຊານເນ ສາເຘຕພ຺ເພ ວກ຺ຂມານາຍ ຫາຣນຍານຸປຸພ຺ພິຍາ ອຍໍ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ກຖໍ ປເນຕ຺ຖ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທີນໍ ສຸຕ຺ຕຠາໂວ, ສຸຕ຺ຕຠາເວ ຈ ເຕສໍ ກຖໍ ສາສນສ຺ສ ນວງ຺ຄຠາໂວ. ຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄເຫສຸ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ສຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄເມວ ນ ສິຍາ. ອຖາປິ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ສິຍາ, ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນໍ (ຂຸ. ປາ. ໕.໑ ອາທໂຍ; ສຸ. ນິ. ໒໖໑ ອາທໂຍ) ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ, ຄາຖາຠາວໂຕ ຘມ຺ມປທາທີນໍ ວິຍ, ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ວາ ສິຍາ, ສຄາຖກຕ຺ຕາ ສຄາຖາວຄ຺ຄສ຺ສ ວິຍ, ຕຖາ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີສຸ ສຄາຖກປ຺ປເທສານນ຺ຕິ. ວຸຈ຺ຈເຕ –

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎວິຘິ, ວິເສສວິຘໂຍ ປເຣ;

ສນິມິຕ຺ຕາ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ, ສຫຕາຎ຺ເຎນ ນາຎ຺ຎໂຕ.

ສພ຺ພສ຺ສາປິ ຫິ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍໍ ສາມຎ຺ຎວິຘິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສຸຕ຺ຕາຄຕໍ ສຸຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນໍ (ປາຈິ. ໑໒໔໒), ສາວຕ຺ຖິຍາ ສຸຕ຺ຕວິຠງ຺ເຄ, ສກວາເທ ປຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕສຕານີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ວິນຍາຠິຘມ຺ມປຣິຍຕ຺ຕິວິເສເສປິ ສຸຕ຺ຕໂວຫາໂຣ ທິສ຺ສຕິ. ຕເທກເທເສສຸ ປນ ເຄຍ຺ຍາທໂຍ ວິເສສວິຘໂຍ ເຕນ ເຕນ ນິມິຕ຺ເຕນ ປຕິຏ຺ຐິຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຄຍ຺ຍສ຺ສ ສຄາຖກຕ຺ຕໍ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕໍ. ໂລເກປິ ຫິ ສສິໂລກໍ ສຄາຖກໍ ຈຸຓ຺ຓິຍຄນ຺ຖໍ ເຄຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຄາຖາວິຣເຫ ປນ ສຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາໂວ ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສ. ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ຫິ ‘‘ພ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ພ຺ຍາກຣຓເມວ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ສຄາຖກາທີນມ຺ປິ ປຎ຺ຫາວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕານໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ, ເຄຍ຺ຍາທິສຎ຺ຎານໍ ອໂນກາສຠາວໂຕ ‘‘ຄາຖາວິຣເຫ ສຕີ’’ຕິ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ຘມ຺ມປທາທີສຸ ເກວລໍ ຄາຖາພນ຺ເຘສຸ ສຄາຖກຕ຺ເຕປິ ໂສມນສ຺ສຎາຓມຍິກຄາຖາຍຸຕ຺ເຕສຸ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນສມ຺ພນ຺ເຘສຸ ອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕວິເສເສສຸ ຍຖາກ຺ກມໍ ຄາຖາອຸທານອິຕິວຸຕ຺ຕກອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ຕຖາ ສຕິປິ ຄາຖາພນ຺ຘຠາເວ ຠຄວໂຕ ອຕີຕາສຸ ຊາຕີສຸ ຈຣິຍານຸຠາວປ຺ປກາສເກສຸ ຊາຕກສຎ຺ຎາ. ສຕິປິ ປຎ຺ຫາວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາເວ ສຄາຖກຕ຺ເຕ ຈ ເກສຸຈິ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ເວທສ຺ສ ລຠາປນໂຕ ເວທລ຺ລສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ເອວໍ ເຕນ ເຕນ ສຄາຖກຕ຺ຕາທິນາ ນິມິຕ຺ເຕນ ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ຕວິເສເສສຸ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທິສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ວິເສສວິຘໂຍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໂຕ ປເຣ ເຄຍ຺ຍາທໂຍ.

ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທິນິມິຕ຺ຕຣຫິຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ວິເສສສຎ຺ຎາປຣິຫາເຣນ ສາມຎ຺ຎສຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕຕິ. ນນຸ ຈ ສຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ໂຈທນາ ຕທວຕ຺ຖາ ເອວາຕິ? ນ ຕທວຕ຺ຖາ, ໂສຘິຕຕ຺ຕາ. ໂສຘິຕຎ຺ຫິ ປຸພ຺ເພ ຄາຖາວິຣເຫ ສຕິ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາໂວ ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຄາຖາຠາວໂຕ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ນ, ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ນິຣຸຬ຺ໂຫ ຫິ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີສຸ ສຸຕ຺ຕຠາໂວ, ນ ຫິ ຕານິ ຘມ຺ມປທພຸທ຺ຘວໍສາທໂຍ ວິຍ ຄາຖາຠາເວນ ປຎ຺ຎາຕານິ, ກິນ຺ຕຸ ສຸຕ຺ຕຠາເວເນວ. ເຕເນວ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕນາມກ’’ນ຺ຕິ ນາມຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ.

ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຄາຖກຕ຺ຕາ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ວາ ສິຍາ’’ຕິ, ຕທປິ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ສຫຕາຎ຺ເຎນ. ສຫ ຄາຖາຫີຕິ ຫິ ສຄາຖກໍ. ສຫຠາໂວ ຈ ນາມ ອຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ເຎນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີສຸ ຄາຖາວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ສຸຕ຺ຕປ຺ປເທໂສ ອຕ຺ຖິ. ໂຍ ສຫ ຄາຖາຫີຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ຈ ສມຸທາໂຍ ນາມ ໂກຈິ ອຕ຺ຖິ. ຍທປິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີສຸ ສຄາຖກປ຺ປເທສານໍ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ສິຍາ’’ຕິ, ຕທປິ ນ ອຎ຺ຎໂຕ. ອຎ຺ຎາ ເອວ ຫິ ຕາ ຄາຖາ, ຊາຕກາທິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ. ອໂຕ ນ ຕາຫິ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີນໍ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄຠາໂວຕິ ເອວໍ ສຸຕ຺ຕາທີນໍ ອງ຺ຄານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ປນ ສພ຺ພມ຺ປິ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນາທິອຕ຺ເຖນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍຏ຺ຐີ’’ຕິ.

ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.