ນໂມ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຣຫໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ

ຂຸທ຺ທກນິກາເຍ

ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓ-ອຏ຺ຐກຖາ

ຄນ຺ຖາຣມ຺ຠກຖາ

ມຫາກາຣຸຓິກໍ ນາຖໍ, ເຎຍ຺ຍສາຄຣປາຣຄຸໍ;

ວນ຺ເທ ນິປຸຓຄມ຺ຠີຣ-ວິຈິຕ຺ຣນຍເທສນໍ.

ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນາ, ເຍນ ນິຍ຺ຍນ຺ຕິ ໂລກໂຕ;

ວນ຺ເທ ຕມຸຕ຺ຕມໍ ຘມ຺ມໍ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປູຊິຕໍ.

ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ, ຐິໂຕ ມຄ຺ຄຜເລສຸ ໂຍ;

ວນ຺ເທ ອຣິຍສງ຺ຆໍ ຕໍ, ປຸຎ຺ຎກ຺ເຂຕ຺ຕໍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ.

ວນ຺ທນາຊນິຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ, ອິຕິ ຍໍ ຣຕນຕ຺ຕເຍ;

ຫຕນ຺ຕຣາໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ, ຫຸຕ຺ວາຫໍ ຕສ຺ສ ເຕຊສາ.

ຐິຕິໍ ອາກງ຺ຂມາເນນ, ຈິຣໍ ສທ຺ຘມ຺ມເນຕ຺ຕິຍາ;

ຘມ຺ມຣກ຺ຂິຕນາເມນ, ເຖເຣນ ອຠິຍາຈິໂຕ.

ປທຸມຸຕ຺ຕຣນາຖສ຺ສ, ປາທມູເລ ປວຕ຺ຕິຕໍ;

ປສ຺ສຕາ ອຠິນີຫາຣໍ, ສມ຺ປຕ຺ຕໍ ຍສ຺ສ ມຕ຺ຖກໍ.

ສໍຂິຕ຺ຕໍ ວິຠຊນ຺ຕານໍ, ເອໂສ ອຄ຺ໂຄຕິ ຕາທິນາ;

ຐປິໂຕ ເອຕທຄ຺ຄສ຺ມິໍ, ໂຍ ມຫາສາວກຸຕ຺ຕໂມ.

ຉຬຠິຎ຺ໂຎ ວສິປ຺ປຕ຺ໂຕ, ປຠິນ຺ນປຏິສມ຺ຠິໂທ;

ມຫາກຈ຺ຈາຍໂນ ເຖໂຣ, ສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ປສໍສິໂຕ.

ເຕນ ຍາ ຠາສິຕາ ເນຕ຺ຕິ, ສຕ຺ຖາຣາ ອນຸໂມທິຕາ;

ສາສນສ຺ສ ສທາຍຕ຺ຕາ, ນວງ຺ຄສ຺ສຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ.

ຕສ຺ສາ ຄມ຺ຠີຣຎາເຓຫິ, ໂອຄາເຫຕພ຺ພຠາວໂຕ;

ກິຎ຺ຈາປິ ທຸກ຺ກຣາ ກາຕຸໍ, ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາ ມຍາ.

ສຫ ສໍວຓ຺ຓນໍ ຍສ຺ມາ, ຘຣເຕ ສຕ຺ຖຸສາສນໍ;

ປຸພ຺ພາຈຣິຍສີຫານໍ, ຕິຏ຺ຐເຕວ ວິນິຈ຺ຉໂຍ.

ຕສ຺ມາ ຕມຸປນິສ຺ສາຍ, ໂອຄາເຫຕ຺ວານ ປຎ຺ຈປິ;

ນິກາເຍ ເປຏເກນາປິ, ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ຍຖາພລໍ.

ສຸວິສຸທ຺ຘມສໍກິຓ຺ຓໍ, ນິປຸຓຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉຍໍ;

ມຫາວິຫາຣວາສີນໍ, ສມຍໍ ອວິໂລມຍໍ.

ປມາທເລຂໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ, ປາຬິໍ ສມ຺ມາ ນິໂຍຊຍໍ;

ອຸປເທສໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ, ກຣິສ຺ສາມຕ຺ຖວຓ຺ຓນໍ.

ອິຕິ ອຕ຺ຖໍ ອສງ຺ກິຓ຺ຓໍ, ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓສ຺ສ ເມ;

ວິຠຊນ຺ຕສ຺ສ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ, ນິສາມຍຖ ສາຘໂວຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເກນຏ຺ເຐນ ເນຕ຺ຕິ? ສທ຺ຘມ຺ມນຍນຏ຺ເຐນ ເນຕ຺ຕິ. ຍຖາ ຫິ ຕຓ຺ຫາ ສຕ຺ເຕ ກາມາທິຠວໍ ນຍຕີຕິ ‘‘ຠວເນຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມຍມ຺ປິ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕ ອຣິຍຘມ຺ມໍ ນຍຕີຕິ ສທ຺ຘມ຺ມນຍນຏ຺ເຐນ ‘‘ເນຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ນຍນ຺ຕິ ຕາຍາຕິ ເນຕ຺ຕິ. ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣເຓນ ຫິ ກຣຓຠູເຕນ ຘມ຺ມກຖິກາ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕ ທສ຺ສນມຄ຺ຄໍ ນຍນ຺ຕິ ສມ຺ປາເປນ຺ຕີຕິ, ນີຍນ຺ຕິ ວາ ເອຕ຺ຖ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ອຘິຏ຺ຐານຠູເຕ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ເວເນຍ຺ຍາ ນິພ຺ພານໍ ສມ຺ປາປິຍນ຺ຕີຕິ ເນຕ຺ຕິ. ນ ຫິ ເນຕ຺ຕິອຸປເທສສນ຺ນິສ຺ສເຍນ ວິນາ ອວິປຣີຕສຸຕ຺ຕຕ຺ຖາວໂພໂຘ ສມ຺ຠວຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຕສ຺ມາ ນິພ຺ພາຍິຕຸກາເມນາ’’ຕິອາທິ. ສພ຺ພາປິ ຫິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາ ເນຕ຺ຕິອຸປເທສາຍຕ຺ຕາ, ເນຕ຺ຕິ ຈ ສຸຕ຺ຕປ຺ປຠວາ, ສຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປ຺ປຠວນ຺ຕິ.

ສາ ປນາຍໍ ເນຕ຺ຕິ ປກຣຓປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ຕິປ຺ປເຠທາ ຫາຣນຍປຏ຺ຐານານໍ ວເສນ. ປຐມຎ຺ຫິ ຫາຣວິຈາໂຣ, ຕໂຕ ນຍວິຈາໂຣ, ປຈ຺ຉາ ປຏ຺ຐານວິຈາໂຣຕິ. ປາຬິວວຕ຺ຖານໂຕ ປນ ສງ຺ຄຫວາຣວິຠາຄວາຣວເສນ ທຸວິຘາ. ສພ຺ພາປິ ຫິ ເນຕ຺ຕິ ສງ຺ຄຫວາໂຣ ວິຠາຄວາໂຣຕິ ວາຣທ຺ວຍເມວ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຄຫວາໂຣ ອາທິໂຕ ປຎ຺ຈຫິ ຄາຖາຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ. ສພ຺ໂພ ຫິ ປກຣຓຕ຺ໂຖ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ’’ຕິອາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຄາຖາຫິ ອປຣິຄ຺ຄຫິໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ປຏ຺ຐານໍ ອສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ມູລປທຄ຺ຄຫເຓນ ປຏ຺ຐານສ຺ສ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ – ‘‘ອຏ຺ຐາຣສ ມູລປທາ ກຸຫິໍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ ສາສນປຏ຺ຐາເນ’’ຕິ. ມູລປທປຏ຺ຐານານິ ຫິ ອຕ຺ຖນຍສງ຺ຂາຣຕ຺ຕິກາ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສງ຺ຄຫິຕານິ.

ວິຠາຄວາໂຣ ປນ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສປຏິນິທ຺ເທສວເສນ ຕິວິໂຘ. ເຕສຸ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕເມ ໂສຬສ ຫາຣາ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຍາວ ‘‘ຠວນ຺ຕິ ອຏ຺ຐາຣສ ປທານີ’’ຕິ ອຍໍ ອຸທ຺ເທສວາໂຣ. ‘‘ອສ຺ສາທາທີນວຕາ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຍາວ ‘‘ເຕຕ຺ຕິໍສາ ເອຕ຺ຕິກາ ເນຕ຺ຕີ’’ຕິ ອຍໍ ນິທ຺ເທສວາໂຣ. ປຏິນິທ຺ເທສວາໂຣ ປນ ຫາຣວິຠງ຺ຄວາໂຣ ຫາຣສມ຺ປາຕວາໂຣ ນຍສມຸຏ຺ຐານວາໂຣ ສາສນປຏ຺ຐານວາໂຣຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ. ເຕສຸ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕໂມ ເທສນາຫາໂຣ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຍາວ ‘‘ອຍໍ ປຫາເນນ ສມາໂຣປນາ’’ຕິ ອຍໍ ຫາຣວິຠງ຺ຄວາໂຣ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກຕໂມ ເທສນາຫາຣສມ຺ປາໂຕ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ຍາວ ‘‘ອນຸປາທິເສສາ ຈ ນິພ຺ພານຘາຕູ’’ຕິ ອຍໍ ຫາຣສມ຺ປາຕວາໂຣ. ເອຕ຺ຖາຫ – ຫາຣວິຠງ຺ຄຫາຣສມ຺ປາຕວາຣານໍ ກິໍ ນານາກຣຓນ຺ຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຍຕ຺ຖ ອເນເກຫິປິ ອຸທາຫຣຓສຸຕ຺ເຕຫິ ເອໂກ ຫາໂຣ ນິທ຺ທິສີຍຕິ, ອຍໍ ຫາຣວິຠງ຺ຄວາໂຣ. ຍຕ຺ຖ ປນ ເອກສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ອເນເກ ຫາຣາ ສມ຺ປຕນ຺ຕິ, ອຍໍ ຫາຣສມ຺ປາຕວາໂຣ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ເປຏເກ –

‘‘ຍຕ຺ຖ ຈ ສພ຺ເພ ຫາຣາ, ສມ຺ປຕມານາ ນຍນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖໍ;

ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຘິປຸຖຸຕ຺ຕາ, ສາ ຠູມີ ຫາຣສມ຺ປາໂຕ’’ຕິ.

ນຍສມຸຏ຺ຐານສາສນປຏ຺ຐານວາຣວິຠາໂຄ ປາກໂຏ ເອວ. ສາສນປຏ຺ຐານວາໂຣ ປນ ສງ຺ຄຫວາເຣ ວິຍ ອຸທ຺ເທສນິທ຺ເທສວາເຣສຸປິ ນ ສຣູປໂຕ ອຸທ຺ຘໂຏຕິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ‘‘ອິທໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ມຫາສາວກຠາສິຕໍ, ຠຄວຕາ ອນຸໂມທິຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ກຖເມຕໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ປາຬິໂຕ ເອວ. ນ ຫິ ປາຬິໂຕ ອຎ຺ຎໍ ປມາຓຕຣໍ ອຕ຺ຖິ. ຍາ ຫິ ຈຕູຫິ ມຫາປເທເສຫິ ອວິຣຸທ຺ຘາ ປາຬິ, ສາ ປມາຓໍ. ຕຖາ ຫິ ອຄຣຫິຕາຍ ອາຈຣິຍປຣມ຺ປຣາຍ ເປຏໂກປເທໂສ ວິຍ ອິທໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ອາຠຕໍ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາສ຺ສ ນິທານໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາວກຠາສິຕານມ຺ປິ ຫິ ສຸຠສຸຕ຺ຕ- (ທີ. ນິ. ໑.໔໔໔ ອາທໂຍ) ອນງ຺ຄຓສຸຕ຺ຕ- (ມ. ນິ. ໑.໕໗ ອາທໂຍ) ກຈ຺ຈາຍນສໍຍຸຕ຺ຕາທີນໍ ນິທານໍ ຠາສິຕນ຺ຕິ? ນຍິທໍ ເອກນ຺ຕິກໍ. ສາວກຠາສິຕານໍ ພຸທ຺ຘຠາສິຕານມ຺ປິ ຫິ ເອກຈ຺ຈານໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄນິທ຺ເທສາທີນໍ ຘມ຺ມປທພຸທ຺ຘວໍສາທີນຎ຺ຈ ນິທານໍ ນ ຠາສິຕໍ, ນ ຈ ຕາວຕາ ຕານິ ອປ຺ປມາຓໍ, ເອວມິຘາປິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນິທານຎ຺ຈ ນາມ ສຸຕ຺ຕວິນຍານໍ ຘມ຺ມຠຓ຺ຑາຄາຣິກອຸປາລິຕ຺ເຖຣາທີຫິ ມຫາສາວເກເຫວ ຠາສິຕໍ, ອິທຎ຺ຈ ມຫາສາວກຠາສິຕໍ, ເຖຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອນຎ຺ຎວິສຍຕ຺ຕາ ອິມິສ຺ສາ ວິຈາຣຓາຍາຕິ ກິເມເຕນ ນິທານຄເວສເນນ, ອຕ຺ໂຖເຍເວຕ຺ຖ ຄເວສິຕພ຺ໂພ, ໂຍ ປາຬິຍາ ອວິຣຸທ຺ໂຘຕິ. ອຖ ວາ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຠາວໂຕ ນ ອິມສ຺ສ ປກຣຓສ຺ສ ວິສຸໍ ນິທານວຈນກິຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖິ, ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄນິທ຺ເທສາທີນໍ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອິທານິ ເອຕສ຺ມິໍ ປກຣເຓ ນານປ຺ປກາຣໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ອຍໍ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ – ສພ຺ພເມວ ເຈຕໍ ປກຣຓໍ ສາສນປຣິເຍຏ຺ຐິຠາວໂຕ ເອກວິຘໍ, ຕຖາ ອຣິຍມຄ຺ຄສມ຺ປາທນໂຕ ວິມຸຕ຺ຕິຣສໂຕ ຈ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖວິຈາຣຠາວໂຕ ທຸວິຘໍ, ຕຖາ ສງ຺ຄຫວິຠາຄຠາວໂຕ ຘມ຺ມວິນຍຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໂຕ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣຕ຺ຖສງ຺ຄຫຓໂຕ ຣູປາຣູປຘມ຺ມປຣິຄ຺ຄາຫກໂຕ ລກ຺ຂຓລກ຺ຂິຍຠາວໂຕ ປວຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕິວຈນໂຕ ສຠາຄວິສຠາຄນິທ຺ເທສໂຕ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓຘມ຺ມວິຠາຄໂຕ ຈ.

ຕິວິຘໍ ປຸຄ຺ຄລຕ຺ຕຍນິທ຺ເທສໂຕ ຕິວິຘກລ຺ຍາຓວິຠາຄໂຕ ປຣິຎ຺ຎຕ຺ຕຍກຖນໂຕ ປຫານຕ຺ຕຍູປເທສໂຕ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫຓໂຕ ຕິວິຘສໍກິເລສວິໂສຘນໂຕ ມູລຄີຕິອນຸຄີຕິສງ຺ຄີຕິເຠທໂຕ ປິຏກຕ຺ຕຍຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໂຕ ຫາຣນຍປຏ຺ຐານປ຺ປເຠທໂຕ ຈ.

ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ຈຕຸປ຺ປຏິສມ຺ຠິທາວິສຍໂຕ ຈຕຸນຍເທສນໂຕ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣຠາວໂຕ ຈ. ປຎ຺ຈວິຘໍ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິຘມ຺ມວິຠາຄໂຕ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສໂຕ ປຎ຺ຈຄຕິປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ປຎ຺ຈນິກາຍຕ຺ຖວິວຣຓໂຕ ຈ. ຉພ຺ພິຘໍ ຉຬາຣມ຺ມຓວິຠາຄໂຕ ຉອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣາຍຕນວິຠາຄໂຕ ຈ. ສຕ຺ຕວິຘໍ ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິປຣິຈ຺ເຉທໂຕ. ນວວິຘໍ ສຸຕ຺ຕາທິນວງ຺ຄນິທ຺ເທສໂຕ. ຈຸທ຺ທສວິຘໍ ສຸຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານວິຠາຄໂຕ. ໂສຬສວິຘໍ ອຏ຺ຐວີສຕິວິຘຎ຺ຈ ສາສນປຏ຺ຐານປ຺ປເຠທໂຕ. ຈຕຸຣາສີຕິສຫສ຺ສວິຘໍ ຈຕຸຣາສີຕິສຫສ຺ສຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘວິຈາຣຠາວໂຕຕິອາທິນາ ນເຍນ ປກຣຓວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຕຕ຺ຖ ສາສນປຣິເຍຏ຺ຐິຠາວໂຕຕິ ສກລໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫສ຺ສ ນວງ຺ຄສ຺ສ ສຕ຺ຖຸສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຠາວໂຕ. ອຣິຍມຄ຺ຄສມ຺ປາທນໂຕຕິ ທສ຺ສນຠູມິຠາວນາຠູມິສມ຺ປາທນໂຕ. ວິມຸຕ຺ຕິຣສໂຕຕິ ສາສນສ຺ສ ອມຕປຣິໂຍສານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖວິຈາຣຠາວໂຕຕິ ຫາຣພ຺ຍຎ຺ຊນປທກມ຺ມນຍານໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈາຣຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖປທອຕ຺ຖນຍານໍ ອຕ຺ຖວິຈາຣຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສງ຺ຄຫວິຠາຄຠາໂວ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຘມ຺ມວິນຍຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໂຕຕິ ສກລສ຺ສາປິ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນສ຺ສ ຘມ຺ມວິນຍຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ລກ຺ຂຓລກ຺ຂິຍຠາວໂຕຕິ ເນຕ຺ຕິວຈນສ຺ສ ລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ອຸທາຫຣຓສຸຕ຺ຕານຎ຺ຈ ລກ຺ຂິຍຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຠາຄວິສຠາຄນິທ຺ເທສໂຕຕິ ສມານຊາຕິຍາ ຘມ຺ມາ ສຠາຄາ, ປຏິປກ຺ຂາ ວິສຠາຄາ, ຕໍວິຈາຣຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓຘມ຺ມວິຠາຄໂຕຕິ ປຫາເນກຏ຺ຐສຫເຊກຏ຺ຐຕາທິສາມຎ຺ເຎນ ເຍ ຘມ຺ມາ ເຍສໍ ຘມ຺ມານໍ ນາມວຕ຺ຖາທິນາ ສາຘາຣຓາ ຕພ຺ພິຘຸຣຕາຍ ອສາຘາຣຓາ ຈ, ຕໍວິຠາຄໂຕ ທຸວິຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຸຄ຺ຄລຕ຺ຕຍນິທ຺ເທສໂຕຕິ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸອາທິ ປຸຄ຺ຄລຕ຺ຕຍນິທ຺ເທສໂຕ. ຕິວິຘກລ຺ຍາຓວິຠາຄໂຕຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓາທິວິຠາຄໂຕ. ມູລຄີຕິອນຸຄີຕິສງ຺ຄີຕິເຠທໂຕຕິ ປຐມໍ ວຈນໍ ມູລຄີຕິ, ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສງ຺ຄຫຄາຖາ ອນຸຄີຕິ, ຕໍຕໍສຸຕ຺ຕຕ຺ຖໂຍຊນວເສນ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓສ຺ສ ປກຣຓສ຺ສ ສງ຺ຄາຍນໍ ສງ຺ຄີຕິ, ສາ ເຖຣສ຺ສ ປຣໂຕ ປວຕ຺ຕິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ເອຕາສໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ເຠທໂຕ ຕິວິຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສໂຕຕິ ຣູປາທິປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘສີລາທິປຎ຺ຈຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສໂຕ ປຎ຺ຈວິຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານວິຠາຄໂຕຕິ ໂລຠໂທສໂມຫານໍ ອໂລຠາໂທສາໂມຫານໍ ກາຍວຈີມໂນກມ຺ມານໍ ສທ຺ຘາທິປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍານຎ຺ຈ ວເສນ ຈຸທ຺ທສວິຘສ຺ສ ສຸຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ວິຠາຄວຈນໂຕ ຈຸທ຺ທສວິຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ນ ປປຎ຺ຈິຕໍ.

໑. ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ

ເອວໍ ອເນກເຠທວິຠຕ຺ເຕ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣເຓ ຍທິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສງ຺ຄຫວິຠາຄວາຣວເສນ ທຸວິຘ’’ນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຄຫວາໂຣ ອາທິ. ຕສ຺ສາປິ ‘‘ຍໍ ໂລໂກ ປູຊຍເຕ’’ຕິ ອຍໍ ຄາຖາ ອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ອນິຍມໂຕ ອຸປໂຍຄນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ສ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ອິມິນາ ນິຍມນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂລໂກຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ. ປູຊຍເຕຕິ ກິຣິຍານິທ຺ເທໂສ. ສໂລກປາໂລຕິ ກຕ຺ຕຸວິເສສນໍ. ສທາຕິ ກາລນິທ຺ເທໂສ. ນມສ຺ສຕິ ຈາຕິ ອຸປຈເຍນ ກິຣິຍານິທ຺ເທໂສ. ຕສ຺ສາຕິ ສາມິນິທ຺ເທໂສ. ເອຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນິທ຺ເທໂສ. ສາສນວຣນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນິທ຺ເທເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິທສ຺ສນໍ. ວິທູຫີຕິ ກຣຓວຈເນນ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ. ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ກມ຺ມວາຈກກິຣິຍານິທ຺ເທໂສ. ນຣວຣສ຺ສາຕິ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ສິຕສ຺ສ ສຣູປໂຕ ທສ຺ສນໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎານິ ຕພ຺ພິປາໂກ ຈາຕິ ໂລໂກ, ປຊາ, ສຕ຺ຕນິກາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລກ-ສທ຺ໂທ ຫິ ຊາຕິສທ຺ທຕາຍ ສາມຎ຺ຎວເສນ ນິຣວເສສໂຕ ສຕ຺ເຕ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ໂລກສທ຺ໂທ ສງ຺ຂາຣຠາຊເນສຸປິ ທິຏ຺ຐປ຺ປໂຍໂຄ, ປູຊນກິຣິຍາໂຍຄ຺ຍຠູຕຕາວເສນ ປນ ສຕ຺ຕໂລກວຈໂນ ເອວ ອິຘ ຄຫິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປູຊຍເຕຕິ ມານຍຕິ, ອປຈາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂລກໍ ປາເລນ຺ຕີຕິ ໂລກປາລາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາຣາຊາໂນ. ໂລກິຍາ ປນ ອິນ຺ທຍມວຣຸຓກຸເວຣາ ໂລກປາລາຕິ ວທນ຺ຕິ. ສຫ ໂລກປາເລຫີຕິ ສໂລກປາໂລ, ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ອິມິນາ ຕຸລ຺ຍາຘິກຣຓໍ. ອຖ ວາ ອິສ຺ສຣິຍາຘິປຈ຺ເຈນ ຕໍຕໍສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ປາລນໂຕ ຣກ຺ຂຓໂຕ ຂຕ຺ຕິຍຈຕຸມຫາຣາຊສກ຺ກສຸຍາມສນ຺ຕຸສິຕສຸນິມ຺ມິຕປຣນິມ຺ມິຕວສວຕ຺ຕິມຫາພ຺ຣຫ຺ມາທໂຍ ໂລກປາລາ. ເຕຫິ ສຫ ຕໍຕໍສຕ຺ຕນິກາໂຍ ສໂລກປາໂລ ໂລໂກຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ‘‘ທ຺ເວເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸກ຺ກາ ຘມ຺ມາ ໂລກໍ ປາເລນ຺ຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໒.໙; ອິຕິວຸ. ໔໒) ວຈນໂຕ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຘມ຺ມາ ໂລກປາລາ. ເຕຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂລໂກ ສໂລກປາໂລ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປສມ຺ປນ຺ນາ ຫິ ປາປຄຣຫິໂນ ສປ຺ປຸຣິສາ ຘມ຺ມຈ຺ຉນ຺ທວນ຺ຕຕາຍ ຠຄວຕິ ປູຊານມກ຺ກາຣປຣາ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ສທາຕິ ສພ຺ພກາລໍ ຣຕ຺ຕິຎ຺ເຈວ ທິວາ ຈ, ສທາຕິ ວາ ຠຄວໂຕ ຘຣມານກາເລ ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ. ອຖ ວາ ສທາຕິ ອຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ສາສນນ຺ຕຣຘານາ, ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ວາ. ມຫາຠິນີຫາຣໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິ ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕາ ໂພຘິຍາ ນິຍຕຕາຍ ພຸທ຺ຘງ຺ກຸຣຠູຕາ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ປູຊນີຍາ ເຈວ ວນ຺ທນີຍາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ຠຄວາ ສຸເມຘຠູໂຕ –

‘‘ທີປງ຺ກໂຣ ໂລກວິທູ, ອາຫຸຕີນໍ ປຏິຄ຺ຄໂຫ;

ມມ ກມ຺ມໍ ປກິຕ຺ເຕຕ຺ວາ, ທກ຺ຂິຓໍ ປາທມຸທ຺ຘຣິ.

‘‘ເຍ ຕຕ຺ຖາສຸໍ ຊິນປຸຕ຺ຕາ, ປທກ຺ຂິຓມກໍສຸ ມໍ;

ເທວາ ມນຸສ຺ສາ ອສຸຣາ ຈ, ອຠິວາເທຕ຺ວານ ປກ຺ກມຸ’’ນ຺ຕິ. (ພຸ. ວໍ. ໒.໗໕-໗໖);

ນມສ຺ສຕິ ຈາຕິ ເກຈິ ເກສຎ຺ຈິ ປູຊາສກ຺ກາຣາທີນິ ກໂຣນ຺ຕາປິ ເຕສໍ ອປາກຏຄຸຓຕາຍ ນມກ຺ກາຣໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຠຄວໂຕ, ຍຖາຠູຕອພ຺ຠຸຄ຺ຄຕກິຕ຺ຕິສທ຺ທຕາຍ ປນ ຠຄວນ຺ຕໍ ສເທວໂກ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສທາ ນຣມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ ເກຈິ ປຐນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ຕສ຺ສາຕິ ຍໍ ສເທວໂກ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ເຈວ ນມສ຺ສຕິ ຈ, ຕສ຺ສ. ເອຕນ຺ຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ພຸທ຺ຘິຍໍ ວິປຣິວຕ຺ຕມານໍ ສາມຎ຺ເຎນ ທສ຺ເສຕິ. ສາສນວຣນ຺ຕິ ຕໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ສຕ຺ເຕ ສາສຕິ ວິເນຕິ ເອເຕນາຕິ ສາສນໍ, ຕເທວ ເອກນ຺ຕນິຍ຺ຍານຏ຺ເຐນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓຄຸຓຕາຍ ຈ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ ຕໍຕໍອຠິປຕ຺ຖິຕສມິທ຺ຘິເຫຕຸຕາຍ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ວຣິຕພ຺ພໂຕ ວາ ວຣໍ, ສາສນເມວ ວຣນ຺ຕິ ສາສນວຣໍ. ວິທູຫີຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ກມ຺ມກມ຺ມຜລານິ ກຸສລາທິເຠເທ ຈ ຘມ຺ເມ ວິທນ຺ຕີຕິ ວິທູ, ປຓ຺ຑິຕມນຸສ຺ສາ, ເຕຫິ. ຎາຕພ຺ພໍ, ຎາຓມຣຫຕີຕິ ວາ ເຎຍ຺ຍໍ. ນຣວຣສ຺ສາຕິ ປຸຣິສວຣສ຺ສ, ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ໂຍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓມຫາກຣຸຓາສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທິຄຸຓວິເສສໂຍເຄນ ສເທວເກນ ໂລເກນ ປູຊນີໂຍ ນມສ຺ສນີໂຍ ຈ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ສ ໂລເກ ອຸຕ຺ຕມປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເອຕໍ ອິທານິ ອມ຺ເຫຫິ ວິຠຊິຕພ຺ພຫາຣນຍປຏ຺ຐານວິຈາຣຓວິສຍຠູຕໍ ສາສນໍ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທິຄຸຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວຣໍ ອຄ຺ຄໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ນິປຸຓຎາຓໂຄຈຣຕາຍ ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍເມວາຕິ. ຠຄວໂຕ ຫິ ວຈນໍ ເອກຄາຖາມຕ຺ຕມ຺ປິ ສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕິນ຺ທ຺ຣິຍສຕິປຏ຺ຐານາທິສຠາວຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓກ຺ຂມຕາຍ ໂສຬສຫາຣປຎ຺ຈນຍໂສຬສອຏ຺ຐວີສຕິວິຘປຏ຺ຐານວິຈາຣໂຍຄ຺ຍຠາເວນ ຈ ປຣມຄມ຺ຠີຣໍ ອຕ຺ຖໂຕ ອຄາຘປາຣໍ ສຓ຺ຫສຸຂຸມຎາຓວິສຍເມວາຕິ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ປຎ຺ຎວນ຺ຕສ຺ສາຍໍ ຘມ຺ໂມ, ນາຍໍ ຘມ຺ໂມ ທຸປ຺ປຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໘; ອ. ນິ. ໘.໓໐). ອຖ ວາ ຠຄວໂຕ ສາສນໍ ປຣິຎ຺ຎາກ຺ກເມນ ລກ຺ຂຓາວໂພຘປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສຸຎ຺ຎຕມຸຂາທີຫິ ໂອຄາຫິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ອວິຎ຺ຎູນໍ ສຸປິນນ຺ເຕນປິ ນ ວິສໂຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ເອຕຸ ວິຎ຺ຎູ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິ.

ອປເຣ ປນ ‘‘ຕໍ ຕສ຺ສ ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕນ ຍໍ-ສທ຺ໂທ ສາສນ-ສທ຺ເທນ ສມານາຘິກຣໂຓຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຍໍ ສາສນວຣໍ ສໂລກປາໂລ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ນມສ຺ສຕິ ຈ, ຕໍ ສາສນວຣໍ ວິທູຫິ ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ນເຍ ໂລກປາລ-ສທ຺ເທນ ຠຄວາປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠຄວາ ຫິ ໂລກຄ຺ຄຕາຍກຕ຺ຕາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ໂລກປາໂລ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕສ຺ສາ’’ຕິ ໂລກປາລສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສໂລກປາໂລຕິ ເຈຕ຺ຖ ໂລກປາລ-ສທ຺ໂທ ຄຸຓີຠູໂຕປິ ສຕ຺ຖຸວິສຍຕ຺ຕາ ສາສນ-ສທ຺ທາເປກ຺ຂຕາຍ ສາມິຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ຘີວິເສສຠູໂຕ ປຘານຠູໂຕ ວິຍ ປຏິນິທ຺ເທສໍ ອຣຫຕີຕິ.

ກຖໍ ປນ ສຍໍ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ ຠຄວາ ຘມ຺ມໍ ປູຊຍຕີຕິ? ນາຍໍ ວິໂຣໂຘ. ຘມ຺ມຄຣຸໂນ ຫິ ພຸທ຺ຘາ ຠຄວນ຺ໂຕ, ເຕ ສພ຺ພກາລໍ ຘມ຺ມໍ ອປຈາຍມານາວ ວິຫຣນ຺ຕີຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຍໍນູນາຫໍ ຍ຺ວາຍໍ ຘມ຺ໂມ ມຍາ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ຕເມວ ຘມ຺ມໍ ສກ຺ກຕ຺ວາ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໓; ອ. ນິ. ໔.໒໑).

ອປິ ຈ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມປູຊນາ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫປ຺ປຏິປຕ຺ຕິອາທີຫິ ທີເປຕພ຺ພາ. ຘມ຺ມສ຺ສາມີຕິ ຈ ຘມ຺ເມນ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ສາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສາມີຕິ. ເອວມ຺ປິ ນມສ຺ສຕີຕິ ວຈນໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິ ຠຄວາ ກຎ຺ຈິ ນມສ຺ສຕີຕິ, ເອໂສປິ ນິທ຺ໂທໂສ. ນ ຫິ ນມສ຺ສຕີຕິ ປທສ຺ສ ນມກ຺ກາຣໍ ກໂຣຕີຕິ ອຍເມວ ອຕ຺ໂຖ, ອຖ ໂຂ ຄຣຸກຣເຓນ ຕນ຺ນິນ຺ໂນ ຕປ຺ໂປໂຓ ຕປ຺ປພ຺ຠາໂຣຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ. ຠຄວາ ຈ ຘມ຺ມຄຣຸຕາຍ ສພ຺ພກາລໍ ຘມ຺ມນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣຠາເວນ ວິຫຣຕີຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ເຍນ ສຸທໍ ສ຺ວາຫໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ເອວມາທີຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ທີເປຕພ຺ໂພ. ‘‘ວິທູຫິ ເນຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ຕສ຺ສ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ສປຣສນ຺ຕາເນສຸ ເນຕພ຺ພໍ ປາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ ປາປນໍ ພຸຊ຺ຌນໍ, ປຣສນ຺ຕາເນ ໂພຘນນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເອວໍ ຠຄວໂຕ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ປູຊນີຍວນ຺ທນີຍຠາໂວ ອຄ຺ຄປຸຄ຺ຄລຠາໂວ ຈ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕໍ ທີເປຕິ, ສາ ຈ ຄຸຓວິສິຏ຺ຐຕາ ມຫາໂພຘິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອາສວກ຺ຂຍຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຫິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓປທຏ຺ຐານຎ຺ຈ ອາສວກ຺ຂຍຎາຓໍ ‘‘ມຫາໂພຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສນໂຕ ຕຖາຄເຕ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ນ ຫິ ສວາສນນິຣວເສສກິເລສປ຺ປຫານໍ ອນາວຣຓຎາຓຎ຺ຈ ວິນາ ຕາທິສີ ຘມ຺ມເທສນາ ສມ຺ຠວຕິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ຈຕຸເວສາຣຊ຺ຊໂຍໂຄ. ເຕນ ທສພລຉອສາຘາຣຓຎາຓອຏ຺ຐາຣສາເວຓິກພຸທ຺ຘຘມ຺ມາທິສກລສພ຺ພຎ຺ຎຸຄຸຓປາຣິປູຣີ ປກາສິຕາ ໂຫຕິ. ເອຕາທິສີ ຈ ຄຸຓວິຠູຕິ ມຫາກຣຸຓາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ອຠິນີຫາຣສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຸຣສ຺ສຣໍ ກຕ຺ວາ ສມ຺ປາທິຕໍ ສມຕ຺ຕິໍສປາຣມິສງ຺ຂາຕໍ ປຸຎ຺ຎຎາຓສມ຺ຠາຣມນ຺ຕເຣນ ນ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ເຫຕຸສມ຺ປທາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ວິຠາວິຕາ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ຠຄວໂຕ ຕີສຸປິ ອວຕ຺ຖາສຸ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ເອກນ຺ຕຫິຕປ຺ປຏິລາຠເຫຕຸຠູຕາ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓາ ນິຣວເສສາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ທຸຕິຍນເຍ ປນ ຍສ຺ມາ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ສຜລໍ ອຣິຍມຄ຺ຄສາສນໍ ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠູຕຎ຺ຈ ອມຕຘາຕຸໍ ຕທຘິຄມູປາຍຎ຺ຈ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕິສາສນໍ ຕທຕ຺ຖປຣິທີປນຎ຺ຈ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນໍ ຍຖາຣຫໍ ສຈ຺ຈາຠິສມຍວເສນ ອຠິສເມນ຺ໂຕ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທິຄຸຓວິເສສຍຸຕ຺ຕຕໍ ມນສິກໂຣນ຺ໂຕ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ສວນຘາຣຓປຣິປຸຈ຺ຉາທີຫິ ປຣິຈຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈ ສເທວໂກ ໂລໂກ ປູຊຍຕິ ນາມ. ໂລກນາໂຖ ຈ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເວເນຍ຺ຍານໍ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມເທສເນນ ‘‘ອຣິຍໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ມາສມາຘິໍ ເທເສສ຺ສາມິ’’ (ມ. ນິ. ໓.໑໓໖; ສໍ. ນິ. ໕.໒໘; ເປຏໂກ. ໒໔), ‘‘ມຄ຺ຄານຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ເສຏ຺ໂຐ’’ (ຘ. ປ. ໒໗໓; ກຖາ. ໘໗໒; ເນຕ຺ຕິ. ໑໒໕; ເປຏໂກ. ໓໐), ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ວາ ອສງ຺ຂຕາ ວາ, ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ’’ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔), ‘‘ຂຍໍ ວິຣາຄໍ ອມຕໍ ປຓີຕໍ’’ (ຂຸ. ປາ. ໖.໔; ສຸ. ນິ. ໒໒໗), ‘‘ເອກາຍໂນ ອຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຄ຺ໂຄ ສຕ຺ຕານໍ ວິສຸທ຺ຘິຍາ’’ (ທີ. ນິ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ໑.໑໐໖; ສໍ. ນິ. ໕.໓໖໗), ‘‘ຘມ຺ມໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມິ ອາທິກລ຺ຍາຓ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ (ມ. ນິ. ໓.໔໒໐; ເນຕ຺ຕິ. ໕) ວຈເນຫິ ໂຖມເນນ ຈ ປູຊຍຕິ ນາມ. ຕສ຺ມາ ສາສນວຣສ຺ສ ປູຊນີຍຠາໂວ ອິຘ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອນວເສສໂຕ ຘມ຺ມຄຸເຓ ທີເປຕີຕິ ເຍ ອຣິຍຠາວາທໂຍ ນິຍ຺ຍານາທໂຍ ຂຍວິຣາຄາທໂຍ ມທນິມ຺ມທນາທໂຍ ອສງ຺ຂຕາທໂຍ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕາທໂຍ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທໂຍ ຈ ອເນເກຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ປເວທິຕາ ອເນເກ ຘມ຺ມຄຸຓາ, ເຕ ນິຣວເສສໂຕ ອິມາຍ ຄາຖາຍ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຍສ຺ມາ ປນ ອຣິຍສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວເຘນ ສມຸຄ຺ຆາຏິຕສມ຺ໂມຫາເຍວ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ປຓ຺ຑິຕາ ພາລ຺ຍາທິສມຕິກ຺ກມນໂຕ, ຕສ຺ມາ ຠາວິຕໂລກຸຕ຺ຕຣມຄ຺ຄາ ສຈ຺ຉິກຕສາມຎ຺ຎຜລາ ຈ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ວິເສສໂຕ ວິທູຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສາສນວຣໍ ອວິປຣີຕໂຕ ຎາຕຸໍ ເນຕຸຎ຺ຈ ສປຣສນ຺ຕາເນ ສກ຺ກຸຓນ຺ຕີຕິ ອຏ຺ຐອຣິຍປຸຄ຺ຄລສມູຫສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖສງ຺ຆສ຺ສາປິ ອິຘ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ເຍ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ນຕາທໂຍ ອເນເກຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ສໍວຓ຺ຓິຕາ ອຣິຍສງ຺ຆຄຸຓາ, ເຕປິ ນິຣວເສສໂຕ ອິຘ ປກາສິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ເອວໍ ປຐມຄາຖາຍ ສາຕິສຍໍ ຣຕນຕ຺ຕຍຄຸຓປຣິທີປນໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ –

‘‘ສພ຺ພປາປສ຺ສ ອກຣຓໍ, ກຸສລສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາ;

ສຈິຕ຺ຕປຣິໂຍທປນໍ, ເອຕໍ ພຸທ຺ຘານ ສາສນ’’ນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໙໐; ຘ. ປ. ໑໘໓; ເນຕ຺ຕິ. ໓໐, ໕໐, ໑໑໖, ໑໒໔) –

ວຈນໂຕ ສງ຺ເຂປໂຕ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ສາສນໍ, ຕໍ ປນ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍໍ ຎາຓວິເສສວິສຍຠາວເຠທໂຕ ອວຕ຺ຖາເຠທໂຕ ຈ ຕິວິຘໍ ໂຫຕິ. ກຖໍ? ສຸຕມຍຎາຓໂຄຈໂຣ ຈ ໂຍ ‘‘ປຣິຍຕ຺ຕິສທ຺ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຈິນ຺ຕາມຍຎາຓໂຄຈໂຣ ຈ ໂຍ ອາກາຣປຣິວິຕກ຺ກທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕີຫິ ຄເຫຕພ຺ພາກາໂຣ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນວິເສໂສ ‘‘ປຏິປຕ຺ຕິສທ຺ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິປສ຺ສນາຎາຓາທິສຫຄໂຕ ຠາວນາມຍຎາຓໂຄຈໂຣ ຈ ໂຍ ‘‘ປຏິເວຘສທ຺ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ສາສນໍ ສາສນວຣນ຺ຕິ ປເທນ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ປຐມໍ, ຕໍ ອິຕເຣສໍ ອຘິຄມູປາໂຍຕິ ສພ຺ພສາສນມູລຠູຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ປກຣຓສ຺ສ ຈ ວິສຍຠູຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນເມວ ຕາວ ສງ຺ເຂປໂຕ ວິຠຊນ຺ໂຕ ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານີ’’ຕິ ຄາຖມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ທ຺ວາທສາຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ປທານີຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຘມ຺ມນິທສ຺ສນໍ. ເຕສຸ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານິ ປຊ຺ຊຕິ ອຕ຺ໂຖ ເອເຕຫີຕິ ປທານິ. ອຕ຺ຖປທານິ ປນ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ຎາຍນ຺ຕີຕິ ປທານິ. ອຸຠຍມ຺ປິ ວາ ອຸຠຍຖາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານມ຺ປິ ອວິປຣີຕໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຖປທານໍ ອຸຕ຺ຕຣິວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ກາຣຓຠາວໂຕ, ຕານິ ປທານິ ປຣໂຕ ປາຬິຍຎ຺ເຎວ ອາວິ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຕຕ຺ເຖວ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ. ອຕ຺ຖສູຈນາທິອຕ຺ຖໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ສງ຺ຄເຫສຸ –

‘‘ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນໂຕ, ສຸວຸຕ຺ຕໂຕ ສວນໂຕຖ ສູທນໂຕ;

ສຸຕ຺ຕາຓາ ສຸຕ຺ຕສຠາຄໂຕ ຈ, ‘ສຸຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ ອກ຺ຂາຕ’’ນ຺ຕິ. (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ປຐມມຫາສງ຺ຄີຕິກຖາ; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ);

ຕເທຕໍ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕປິຏກວເສນ ອາຄຕໍ, ອິຘ ປນ ປິຏກຕ຺ຕຍວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານິ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍໍ ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ຕໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສກລໍ ພຸທ຺ຘວຈນໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຈາຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ເຈວ ຕທຕ຺ໂຖ ຈ. ຍໂຕ ‘‘ທ຺ວາທສ ປທານິ ສຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ອຕ຺ຖສູຈນາທິໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ, ຕຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຖໂຕ ທ຺ວາທສ ປທານິ ຉ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານິ ເຈວ ຉ ອຕ຺ຖປທານິ ຈາຕິ. ອຖ ວາ ຍເທຕໍ ‘‘ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ທ຺ວາທສ ປທານິ, ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖປທສມຸທາຍຠາວໂຕ. ຍຖາຫ – ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ຈາ’’ຕິ. ຕໍ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ອຸຠຍນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ພ຺ຍຎ຺ຊເນ ອຕ຺ເຖ ຈ ວຈນວຈນີຍຠາເວນ ສມ຺ພນ຺ເຘ ສຸຕ຺ຕໂວຫາໂຣ, ຕທຸຠຍໍ ສຣູປໂຕ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ຕຕ຺ຖ ກຕມໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ກຕໂມ ອຕ຺ໂຖຕິ? ເຕເນວາຫ – ‘‘ໂກ ອຕ຺ໂຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ກຕມ’’ນ຺ຕິ.

ເອວໍ ‘‘ສາສນວຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິຠາວໍ ຕສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປທຠາເວນ ເວທິຕພ຺ພຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕສ຺ສ ປວິຈຍຸປາຍໍ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ປທຕ຺ຖວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສຬສຫາຣາ’’ຕິ ຄາຖມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ໂສຬສ ຫາຣາ ເອຕິສ຺ສາຕິ ໂສຬສຫາຣາ. ປຎ຺ຈນຍາ ອຏ຺ຐາຣສມູລປທາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຖ ວາ ໂສຬສ ຫາຣາ ໂສຬສຫາຣາ. ເອວໍ ອິຕຣຕ຺ຖາປິ. ຫາຣນຍມູລປທານິ ເອວ ຫິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ຠາສິຕານິ ເນຕ຺ຕີຕິ. ສາສນສ຺ສ ປຣິເຍຏ຺ຐີຕິ ສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາ, ປຣິຍຕ຺ຕິສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ສກລສ຺ເສວ ວາ ສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖວິຈາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວເຘປິ ຫິ ເນຕ຺ຕິນຍານຸສາເຣນ ອຘິຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ມຫກຈ຺ຈາເນນາຕິ ກຈ຺ໂຈຕິ ປຸຣາຕໂນ ອິສິ, ຕສ຺ສ ວໍສາລງ຺ກາຣຠູໂຕຍໍ ມຫາເຖໂຣ ‘‘ກຈ຺ຈາໂນ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມຫກຈ຺ຈາໂນຕິ ປນ ປູຊາວຈນໍ, ຍຖາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນຕິ, ‘‘ກຈ຺ຈາຍນໂຄຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ຐາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ອຍຎ຺ຈ ຄາຖາ ເນຕ຺ຕິໍ ສງ຺ຄາຍນ຺ເຕຫິ ປກຣຓຕ຺ຖສງ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ຐປິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ຍຖາ ຈາຍໍ, ເອວໍ ຫາຣວິຠງ຺ຄວາເຣ ຕໍຕໍຫາຣນິທ຺ເທສນິຄມເນ ‘‘ເຕນາຫ ອາຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິວຈນໍ, ຫາຣາທິສມຸທາຍຠູຕາຍໍ ເນຕ຺ຕິຍໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖສມຸທາເຍ ຈ ສຸຕ຺ເຕ ກິໍ ເກນ ວິຈິຍຕີຕິ ວິຈາຣຓາຍໍ ອາຫ – ‘‘ຫາຣາ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ໂສຬສປິ ຫາຣາ ມູລປທນິທ຺ຘາຣຓມນ຺ຕເຣນ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຸເຂເນວ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສໍວຓ຺ຓນາ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ນຍາ ວິຍ ມູລປທສງ຺ຂາຕສຠາວຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓມຸເຂນາຕິ ເຕ ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ ສຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ອຕ຺ຖນຍາ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຕ຺ຖມຸເຂເນວ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສມ຺ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ – ‘‘ນຍາ ຕໂຍ ຈ ສຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ວິຈາຣຓາ ປຣໂຕປິ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ເກຈິ ‘‘ນໂຍ ຈາ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ອຸຠຍໍ ປຣິຄ຺ຄຫີຕນ຺ຕິ ຫາຣາ ນຍາ ຈາຕິ ເອຕໍ ອຸຠຍໍ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ປຣິສມນ຺ຕໂຕ ຄຫິຕໍ ສພ຺ພຖາ ສຸຕ຺ເຕ ໂຍຊິຕໍ. ວຸຈ຺ຈຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ວທຕິ ສໍວຓ຺ເຓຕິ. ກຖໍ? ຍຖາສຸຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕານຸຣູປໍ, ຍໍ ສຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ສໍວຓ຺ເຓຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ສໍວຓ຺ເຓຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍໍ ຍໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວາ ຍຖາສຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເນຕ຺ຕິນເຍນ ຫິ ສໍວຓ຺ເຓຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ ນາມ ສຸຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ.

ອິທານິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສາສນວຣໍ ວິທູຫິ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ເນຕ຺ຕິສໍວຓ຺ຓນາຍ ວິສຍຠູຕໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມເມວ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ນິຍເມຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາ ເຈວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ເຖສຸ ກຕປຣິຈ຺ເຉໂທ ພ຺ຍຎ຺ຊນປ຺ປພນ຺ໂຘ ເທສນາ, ໂຍ ປາໂຐຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕທຕ຺ໂຖ ເທສິຕໍ ຕາຍ ເທສນາຍ ປໂພຘິຕຕ຺ຕາ. ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສີເສນ ປຣິຈຍໍ ກໂຣນ຺ຕານໍ ອນຸປາທາປຣິນິພ຺ພານປຣິໂຍສານານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ເຫຕຸຠາວໂຕ ເອກນ຺ເຕນ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ, ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ ຕເທວ ທ຺ວຍໍ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ຍາ ເຈວ…ເປ… ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ວິຊານເນ ສາເຘຕພ຺ເພ, ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ. ອຍມານຸປຸພ຺ພີຕິ ອຍໍ ວກ຺ຂມານາ ອນຸປຸພ຺ພິ ຫາຣນຍານໍ ອນຸກ຺ກໂມ, ອນຸກ຺ກເມນ ວກ຺ຂມານາ ຫາຣນຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍຏ຺ຐີຕິ ສຸຕ຺ຕາທິວເສນ ນວງ຺ຄສ຺ສ ສາສນສ຺ສ ປຣິເຍສນາ, ອຕ຺ຖວິຈາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາມິອຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍຏ຺ຐິຍາ ອນຸປຸພ຺ພີຕິ. ອຖ ວາ ອນຸປຸພ຺ພີຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຊານເນ ສາເຘຕພ຺ເພ ວກ຺ຂມານາຍ ຫາຣນຍານຸປຸພ຺ພິຍາ ອຍໍ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ກຖໍ ປເນຕ຺ຖ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທີນໍ ສຸຕ຺ຕຠາໂວ, ສຸຕ຺ຕຠາເວ ຈ ເຕສໍ ກຖໍ ສາສນສ຺ສ ນວງ຺ຄຠາໂວ. ຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄເຫສຸ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ສຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄເມວ ນ ສິຍາ. ອຖາປິ ວິສຸໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ສິຍາ, ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນໍ (ຂຸ. ປາ. ໕.໑ ອາທໂຍ; ສຸ. ນິ. ໒໖໑ ອາທໂຍ) ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ, ຄາຖາຠາວໂຕ ຘມ຺ມປທາທີນໍ ວິຍ, ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ວາ ສິຍາ, ສຄາຖກຕ຺ຕາ ສຄາຖາວຄ຺ຄສ຺ສ ວິຍ, ຕຖາ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີສຸ ສຄາຖກປ຺ປເທສານນ຺ຕິ. ວຸຈ຺ຈເຕ –

ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສາມຎ຺ຎວິຘິ, ວິເສສວິຘໂຍ ປເຣ;

ສນິມິຕ຺ຕາ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ, ສຫຕາຎ຺ເຎນ ນາຎ຺ຎໂຕ.

ສພ຺ພສ຺ສາປິ ຫິ ພຸທ຺ຘວຈນສ຺ສ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຍໍ ສາມຎ຺ຎວິຘິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ເອຕ຺ຕກໍ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສຸຕ຺ຕາຄຕໍ ສຸຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນໍ (ປາຈິ. ໑໒໔໒), ສາວຕ຺ຖິຍາ ສຸຕ຺ຕວິຠງ຺ເຄ, ສກວາເທ ປຎ຺ຈ ສຸຕ຺ຕສຕານີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ ວິນຍາຠິຘມ຺ມປຣິຍຕ຺ຕິວິເສເສປິ ສຸຕ຺ຕໂວຫາໂຣ ທິສ຺ສຕິ. ຕເທກເທເສສຸ ປນ ເຄຍ຺ຍາທໂຍ ວິເສສວິຘໂຍ ເຕນ ເຕນ ນິມິຕ຺ເຕນ ປຕິຏ຺ຐິຕາ. ຕຖາ ຫິ ເຄຍ຺ຍສ຺ສ ສຄາຖກຕ຺ຕໍ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕໍ. ໂລເກປິ ຫິ ສສິໂລກໍ ສຄາຖກໍ ຈຸຓ຺ຓິຍຄນ຺ຖໍ ເຄຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຄາຖາວິຣເຫ ປນ ສຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາໂວ ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສ. ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຎ຺ຫິ ‘‘ພ຺ຍາກຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ພ຺ຍາກຣຓເມວ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ ສຄາຖກາທີນມ຺ປິ ປຎ຺ຫາວິສ຺ສຊ຺ຊນວເສນ ປວຕ຺ຕານໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ, ເຄຍ຺ຍາທິສຎ຺ຎານໍ ອໂນກາສຠາວໂຕ ‘‘ຄາຖາວິຣເຫ ສຕີ’’ຕິ ວິເສສິຕຕ຺ຕາ ຈ. ຕຖາ ຫິ ຘມ຺ມປທາທີສຸ ເກວລໍ ຄາຖາພນ຺ເຘສຸ ສຄາຖກຕ຺ເຕປິ ໂສມນສ຺ສຎາຓມຍິກຄາຖາຍຸຕ຺ເຕສຸ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນສມ຺ພນ຺ເຘສຸ ອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕວິເສເສສຸ ຍຖາກ຺ກມໍ ຄາຖາອຸທານອິຕິວຸຕ຺ຕກອພ຺ຠຸຕຘມ຺ມສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາ, ຕຖາ ສຕິປິ ຄາຖາພນ຺ຘຠາເວ ຠຄວໂຕ ອຕີຕາສຸ ຊາຕີສຸ ຈຣິຍານຸຠາວປ຺ປກາສເກສຸ ຊາຕກສຎ຺ຎາ. ສຕິປິ ປຎ຺ຫາວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາເວ ສຄາຖກຕ຺ເຕ ຈ ເກສຸຈິ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ເວທສ຺ສ ລຠາປນໂຕ ເວທລ຺ລສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ເອວໍ ເຕນ ເຕນ ສຄາຖກຕ຺ຕາທິນາ ນິມິຕ຺ເຕນ ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ຕວິເສເສສຸ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທິສຎ຺ຎາ ປຕິຏ຺ຐິຕາຕິ ວິເສສວິຘໂຍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໂຕ ປເຣ ເຄຍ຺ຍາທໂຍ.

ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄາທິນິມິຕ຺ຕຣຫິຕໍ ສຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ວິເສສສຎ຺ຎາປຣິຫາເຣນ ສາມຎ຺ຎສຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕຕິ. ນນຸ ຈ ສຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເຄຍ຺ຍໍ, ນິຄ຺ຄາຖກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄໍ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ໂຈທນາ ຕທວຕ຺ຖາ ເອວາຕິ? ນ ຕທວຕ຺ຖາ, ໂສຘິຕຕ຺ຕາ. ໂສຘິຕຎ຺ຫິ ປຸພ຺ເພ ຄາຖາວິຣເຫ ສຕິ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນຠາໂວ ເວຍ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ຕພ຺ຠາວນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຄາຖາຠາວໂຕ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີນໍ ສຸຕ຺ຕງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ນ, ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ. ນິຣຸຬ຺ໂຫ ຫິ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີສຸ ສຸຕ຺ຕຠາໂວ, ນ ຫິ ຕານິ ຘມ຺ມປທພຸທ຺ຘວໍສາທໂຍ ວິຍ ຄາຖາຠາເວນ ປຎ຺ຎາຕານິ, ກິນ຺ຕຸ ສຸຕ຺ຕຠາເວເນວ. ເຕເນວ ຫິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕນາມກ’’ນ຺ຕິ ນາມຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ.

ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຄາຖກຕ຺ຕາ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ວາ ສິຍາ’’ຕິ, ຕທປິ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ສຫຕາຎ຺ເຎນ. ສຫ ຄາຖາຫີຕິ ຫິ ສຄາຖກໍ. ສຫຠາໂວ ຈ ນາມ ອຕ຺ຖໂຕ ອຎ຺ເຎນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ມງ຺ຄລສຸຕ຺ຕາທີສຸ ຄາຖາວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ສຸຕ຺ຕປ຺ປເທໂສ ອຕ຺ຖິ. ໂຍ ສຫ ຄາຖາຫີຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ຈ ສມຸທາໂຍ ນາມ ໂກຈິ ອຕ຺ຖິ. ຍທປິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີສຸ ສຄາຖກປ຺ປເທສານໍ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄສງ຺ຄໂຫ ສິຍາ’’ຕິ, ຕທປິ ນ ອຎ຺ຎໂຕ. ອຎ຺ຎາ ເອວ ຫິ ຕາ ຄາຖາ, ຊາຕກາທິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ. ອໂຕ ນ ຕາຫິ ອຸຠໂຕວິຠງ຺ຄາທີນໍ ເຄຍ຺ຍງ຺ຄຠາໂວຕິ ເອວໍ ສຸຕ຺ຕາທີນໍ ອງ຺ຄານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສງ຺ກຣາຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ມາ ປນ ສພ຺ພມ຺ປິ ພຸທ຺ຘວຈນໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ຖານໍ ສູຈນາທິອຕ຺ເຖນ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິເຍຏ຺ຐີ’’ຕິ.

ສງ຺ຄຫວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ອຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໑. ເອວໍ ສງ຺ຄຫວາເຣນ ສງ຺ເຂປໂຕ ທສ຺ສິເຕ ຫາຣາທໂຍ ອິທານິ ວິຠາເຄນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕເມ ໂສຬສ ຫາຣາ’’ຕິອາທິເທສນາ ອາຣທ຺ຘາ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂສຬສຫາຣາ ເນຕ຺ຕີ’’ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ວຈເນ, ຕິສ຺ສໍ ວາ ຄາຖາຍໍ, ຍານິ ຫາຣນຍມູລປທານິ ອຸທ຺ຘຏານິ, ເຕສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຕເມຕິ ປຸຈ຺ຉາວຈນໍ. ປຸຈ຺ຉາ ຈ ນາເມສາ ປຎ຺ຈວິຘາ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາປຸຈ຺ຉາ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາປຸຈ຺ຉາ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາປຸຈ຺ຉາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາຕິ. ຕາສຸ ອຍໍ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ. ໂສຬສາຕິ ຄຓນວເສນ ປຣິຈ຺ເຉໂທ. ເຕນ ເນສໍ ນ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອໂຘ ຈາຕິ ເອຕປຣມຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສາ ເຈຕປຣມຕາ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຫາຣາຕິ ຄຓນວເສນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນານໍ ສາມຎ຺ຎໂຕ ທສ຺ສນໍ. ເທສນາ ວິຈໂຍຕິອາທິ ສຣູປທສ຺ສນໍ.

ຕຕ຺ຖ ເກນຏ຺ເຐນ ຫາຣາ? ຫຣີຍນ຺ຕິ ເອເຕຫິ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິວິສຍາ ອຎ຺ຎາຓສໍສຍວິປລ຺ລາສາຕິ ຫາຣາ, ຫຣນ຺ຕິ ວາ ສຍໍ ຕານິ, ຫຣຓມຕ຺ຕເມວ ວາຕິ ຫາຣາ ຜລູປຈາເຣນ. ອຖ ວາ ຫຣີຍນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍນ຺ຕິ ຘມ຺ມສໍວຓ຺ຓກຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫເກຫິ ຘມ຺ມສ຺ສ ທານຄ຺ຄຫຓວເສນາຕິ ຫາຣາ. ອຖ ວາ ຫາຣາ ວິຍາຕິ ຫາຣາ. ຍຖາ ຫິ ອເນກຣຕນາວລິສມູໂຫ ຫາຣສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ອວຍວຠູຕຣຕນສມ຺ຜສ຺ເສຫິ ສມຸປ຺ປຊ຺ຊນີຍມານຫິລາທສຸໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ຕທຸປໂຠຄີຊນສຣີຣສນ຺ຕາປໍ ນິທາຆປຣິຬາຫຸປຊນິຕໍ ວູປສເມຕິ, ເອວເມເຕປິ ນານາວິຘປຣມຕ຺ຖຣຕນປ຺ປພນ຺ຘາ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສສາ ອຕ຺ຕໂນ ອວຍວຠູຕປຣມຕ຺ຖຣຕນາຘິຄເມນ ສມຸປ຺ປາທິຍມານນິພ຺ພຸຕິສຸຂາ ຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫກຊນຫທຍປຣິຕາປໍ ກາມຣາຄາທິກິເລສເຫຕຸກໍ ວູປສເມນ຺ຕີຕິ. ອຖ ວາ ຫາຣຍນ຺ຕິ ອຎ຺ຎາຓາທີນໍ ຫາຣໍ ອປຄມໍ ກໂຣນ຺ຕິ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ວາ ຫາຣາ. ອຖ ວາ ໂສຕຸຊນຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຫຣຓໂຕ ຣມຓໂຕ ຈ ຫາຣາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ, ຍຖາ – ‘‘ຠເວສຸ ວນ຺ຕຄມໂນ ຠຄວາ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໔໔; ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑ ເວຣຎ຺ຊກຓ຺ຑວຓ຺ຓນາ). ອຍໍ ຕາວ ຫາຣານໍ ສາຘາຣຓໂຕ ອຕ຺ໂຖ.

ອສາຘາຣຓໂຕ ປນ ເທສີຍຕິ ສໍວຓ຺ຓີຍຕິ ເອຕາຍ ສຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖຕິ ເທສນາ, ເທສນາສຫຈຣຓໂຕ ວາ ເທສນາ. ນນຸ ຈ ອຎ຺ເຎປິ ຫາຣາ ເທສນາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໂຕ ເທສນາສຫຈາຣິໂນວາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອຍໍ ປນ ຫາໂຣ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຍຖາຣຸຕວເສເນວ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ ເທສນາຍ ສຫ ຈຣຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ, ນ ຕຖາ ປເຣ. ນ ຫິ ອສ຺ສາທາທີນວນິສ຺ສຣຓາທິສນ຺ທສ຺ສນຣຫິຕາ ສຸຕ຺ຕເທສນາ ອຕ຺ຖິ. ອສ຺ສາທາທິສນ຺ທສ຺ສນວິຠາວນລກ຺ຂໂຓ ຈາຍໍ ຫາໂຣຕິ.

ວິຈິຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ປທປຎ຺ຫາທໂຍ, ວິຈິຕິ ເອວ ວາ ເຕສນ຺ຕິ ວິຈໂຍ. ປາຬິຍໍ ປນ ວິຈິນຕີຕິ ວິຈໂຍຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ.

ຍຸຕ຺ຕີຕິ ອຸປປຕ຺ຕິສາຘນຍຸຕ຺ຕິ, ອິຘ ປນ ຍຸຕ຺ຕິວິຈາຣຓາ ຍຸຕ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ‘‘ຣູປຠໂວ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ຍຖາ, ຍຸຕ຺ຕິສຫຈຣຓໂຕ ວາ. ອິຘາປິ ເທສນາຫາເຣ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ໂພ.

ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ, ອິຘາປິ ປທຏ຺ຐານວິຈາຣຓາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ລກ຺ຂີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ເອກລກ຺ຂຓາ ຘມ຺ມາ ອວຸຕ຺ຕາປິ ເອກວຈເນນາຕິ ລກ຺ຂຓໍ.

ວິຍູຫີຍນ຺ຕິ ວິຠາເຄນ ປິຓ຺ຑີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາຕິ ພ຺ຍູໂຫ. ນິພ຺ພຈນາທີນໍ ສຸຕ຺ເຕ ທສ຺ສິຍມານານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ພ຺ຍູໂຫຕິ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ, ຈຕຸນ຺ນໍ ວາ ພ຺ຍູໂຫ ເອຕ຺ຖາຕິ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ.

ອາວຏ຺ຏີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຠາຄາ ວິສຠາຄາ ຈ ຘມ຺ມາ, ເຕສໍ ວາ ອາວຏ຺ຏນນ຺ຕິ ອາວຏ຺ໂຏ.

ວິຠຊີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓານໍ ສໍກິເລສໂວທານຘມ຺ມານໍ ຠູມິໂຍຕິ ວິຠຕ຺ຕິ, ວິຠຊນໍ ວາ ເອເຕສໍ ຠູມິຍາຕິ ວິຠຕ຺ຕິ.

ປຏິປກ຺ຂວເສນ ປຣິວຕ຺ຕີຍນ຺ຕິ ອິມິນາ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ, ປຣິວຕ຺ຕນໍ ວາ ເຕສນ຺ຕິ ປຣິວຕ຺ຕໂນ.

ວິວິຘໍ ວຈນໍ ເອກສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ວາຈກເມຕ຺ຖາຕິ ວິວຈນໍ, ວິວຈນເມວ ເວວຈນໍ, ວິວິຘໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ເອເຕນ ອຕ຺ໂຖຕິ ວາ ວິວຈນໍ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ປກາເຣຫິ ປເຠທໂຕ ວາ ຎາປີຍນ຺ຕິ ອິມິນາ, ເອຕ຺ຖ ວາ ອຕ຺ຖາຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ.

ໂອຕາຣີຍນ຺ຕິ ອນຸປ຺ປເວສີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຸຕ຺ຕາຄຕາ ຘມ຺ມາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທີສູຕິ ໂອຕຣໂຓ.

ໂສຘີຍນ຺ຕິ ສມາຘີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສຸຕ຺ເຕ ປທປທຕ຺ຖປຎ຺ຫາຣມ຺ຠາຕິ ໂສຘໂນ.

ອຘິຏ຺ຐີຍນ຺ຕິ ອນຸປວຕ຺ຕີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ສາມຎ຺ຎວິເສສຠູຕາ ຘມ຺ມາ ວິນາ ວິກປ຺ເປນາຕິ ອຘິຏ຺ຐາໂນ.

ປຣິກໂຣຕິ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕິ ຜລນ຺ຕິ ປຣິກ຺ຂາໂຣ, ເຫຕຸ ປຈ຺ຈໂຍ ຈ, ປຣິກ຺ຂາຣໍ ອາຈິກ຺ຂຕີຕິ ປຣິກ຺ຂາໂຣ, ຫາໂຣ, ປຣິກ຺ຂາຣວິສຍຕ຺ຕາ ປຣິກ຺ຂາຣສຫຈຣຓໂຕ ວາ ປຣິກ຺ຂາໂຣ.

ສມາໂຣປີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາ ປທຏ຺ຐານາທິມຸເຂນ ຘມ຺ມາຕິ ສມາໂຣປໂນ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ຈ ຠາວສາຘນວເສນາປິ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ຠວຕີຕິ ຕສ຺ສາປິ ວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຕສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຫາຣຸທ຺ເທສສ຺ສ. ອນຸຄີຕີຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ອນຸປຈ຺ຉາ ຄາຍນຄາຖາ, ຕາສຸ ໂອສານຄາຖາຍ ອຕ຺ຖໂຕ ອສໍກິຓ຺ຓາຕິ ປທຕ຺ເຖນ ສງ຺ກຣຣຫິຕາ, ເຕນ ຍທິປິ ເກຈິ ຫາຣາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອວິສິຏ຺ຐາ ວິຍ ທິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ເຕສໍ ອຕ຺ຖໂຕ ສງ຺ກໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ໂສ ຈ ເນສໍ ອສງ຺ກໂຣ ລກ຺ຂຓນິທ຺ເທເສ ສຸປາກໂຏ ໂຫຕິ. ເອເຕສຎ຺ເຈວາຕິ ເອເຕສໍ ໂສຬສນ຺ນໍ ຫາຣານໍ. ຍຖາ ອສງ຺ກໂຣ, ຕຖາ ເຈວ ຠວຕິ. ກິໍ ຠວຕິ? ວິຕ຺ຖາຣຕຍາ ວິຕ຺ຖາເຣນ. ນຍວິຠຕ຺ຕິ ນເຍນ ອຸປາເຍນ ຎາເຍນ ວິຠາໂຄ. ເອເຕນ ຕໍ ເອວ ອສງ຺ກິຓ຺ຓຕໍ ວິຠາເວຕິ. ເກຈິ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣນຍາ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ, ອຍຎ຺ຈ ຄາຖາ ເກສຸຈິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ນຕ຺ຖິ.

໒. ເອວໍ ຫາເຣ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ນເຍ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນຍນ຺ຕິ ສໍກິເລເສ ໂວທານານິ ຈ ວິຠາຄໂຕ ຎາເປນ຺ຕີຕິ ນຍາ, ນີຍນ຺ຕິ ວາ ຕານິ ເອເຕຫິ, ເອຕ຺ຖ ວາຕິ ນຍາ, ນຍນມຕ຺ຕເມວ ວາຕິ ນຍາ, ນີຍນ຺ຕິ ວາ ສຍໍ ຘມ຺ມກຖິເກຫິ ອຸປນີຍນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖປວິຈຍຕ຺ຖນ຺ຕິ ນຍາ. ອຖ ວາ ນຍາ ວິຍາຕິ ນຍາ. ຍຖາ ຫິ ເອກຕ຺ຕາທໂຍ ນຍາ ສມ຺ມາ ປຏິວິຊ຺ຌິຍມານາ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ສມ຺ພນ຺ຘວິຠາຄພ຺ຍາປາຣວິຣຫານຸຣູປຜລຠາວທສ຺ສເນນ ອສງ຺ກຣໂຕ ສມ຺ມຸຕິສຈ຺ຈປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈານໍ ສຠາວໍ ປເວທຍນ຺ຕາ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວຘາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເອວເມເຕປິ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກສປ຺ປຏິຠາຄຘມ຺ມວິຠາຄທສ຺ສເນນ ອວິປຣີຕສຸຕ຺ຕຕ຺ຖາວໂພຘາຍ ອຠິສມ຺ຠຸຓນ຺ຕາ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຈຕຸສຈ຺ຈປ຺ປຏິເວຘາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ອຖ ວາ ປຣິຍຕ຺ຕິອຕ຺ຖສ຺ສ ນຍນໂຕ ສໍກິເລສໂຕ ຍມນໂຕ ຈ ນຍາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ.

ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏຕິອາທີສຸ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ຏສ຺ສ ວິຍ ອາວຏ຺ໂຏ ເອຕສ຺ສາຕິ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏ, ຍຖາ ຫິ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏ ອນ຺ໂຕຐິເຕນ ປຘານາວຍເວນ ພຫິທ຺ຘາ ອາວຏ຺ຏຕິ, ເອວມຍມ຺ປິ ນໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ນນ຺ທິຍາ ຕຓ຺ຫາຍ ປໂມທສ຺ສ ວາ ອາວຏ຺ໂຏ ເອຕ຺ຖາຕິ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏ. ຕີຫິ ອວຍເວຫິ ໂລຠາທີຫິ ສໍກິເລສປກ຺ເຂ ອໂລຠາທີຫິ ຈ ໂວທານປກ຺ເຂ ປຸກ຺ຂໂລ ໂສຠໂນຕິ ຕິປຸກ຺ຂໂລ. ອສນ຺ຕາສນຊວປຣກ຺ກມາທິວິເສສໂຍເຄນ ສີໂຫ ຠຄວາ, ຕສ຺ສ ວິກ຺ກີຬິຕໍ ເທສນາວຈີກມ຺ມຠູໂຕ ວິຫາໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ວິປລ຺ລາສຕປ຺ປຏິປກ຺ຂປຣິທີປນໂຕ ສີຫສ຺ສ ວິກ຺ກີຬິຕໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ສີຫວິກ຺ກີຬິໂຕ, ນໂຍ. ພລວິເສສໂຍຄທີປນໂຕ ວາ ສີຫວິກ຺ກີຬິຕສທິສຕ຺ຕາ ນໂຍ ສີຫວິກ຺ກີຬິໂຕ. ພລວິເສໂສ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ຘາທິພລໍ, ທສພລານິ ເອວ ວາ. ອຕ຺ຖນຍຕ຺ຕຍທິສາຠາເວນ ກຸສລາທິຘມ຺ມານໍ ອາໂລຈນໍ ທິສາໂລຈນໍ. ຕຖາ ອາໂລຈິຕານໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຖນຍຕ຺ຕຍໂຍຊເນ ສມານຍນໂຕ ອງ຺ກຸໂສ ວິຍ ອງ຺ກຸໂສ. ຄາຖາສຸ ລຎ຺ເຊຕິ ປກາເສຕິ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖນ຺ຕິ ລຎ຺ຊໂກ, ນໂຍ ຈ ໂສ ລຎ຺ຊໂກ ຈາຕິ ນຍລຎ຺ຊໂກ. ຄຕາຕິ ຎາຕາ, ມຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ເອວ ວາ ປາໂຐ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໓. ເອວໍ ນເຍປິ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ມູລປທານິ ອຸທ຺ທິສິຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມານີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ມູລານິ ຈ ຕານິ ນຍານໍ ປຏ຺ຐານຠາຄານຎ຺ຈ ປຕິຏ຺ຐາຠາວໂຕ ປທານິ ຈ ອຘິຄມູປາຍຠາວໂຕ ໂກຏ຺ຐາສຠາວໂຕ ຈາຕິ ມູລປທານິ. ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ, ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ວາ ປາປຘມ຺ມານໍ ສລນໂຕ ວິທ຺ຘໍສນໂຕ, ກຸສານໍ ວາ ຣາຄາທີນໍ ລວນໂຕ, ກຸສາ ວິຍ ວາ ລວນໂຕ, ກຸເສນ ວາ ຎາເຓນ ລາຕພ຺ພໂຕ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໂຕ ກຸສລານິ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອກຸສລານີຕິ ປທຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອວໍ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ຊາຕິເຠທໂຕ ຈ ມູລປທານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍເຍວ ປຐມໍ ອຸທ຺ທິສຕິ ‘‘ຕຓ຺ຫາ’’ຕິອາທິນາ. ຕຕ຺ຖ ຕສຕິ ປຣິຕສຕີຕິ ຕຓ຺ຫາ. ອວິນ຺ທິຍໍ ວິນ຺ທຕິ, ວິນ຺ທິຍໍ ນ ວິນ຺ທຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາ, ວິຊ຺ຊາປຏິປກ຺ຂາຕິ ວາ ອວິຊ຺ຊາ. ລຸພ຺ຠນ຺ຕິ ເຕນ, ສຍໍ ວາ ລຸພ຺ຠຕິ, ລຸພ຺ຠນມຕ຺ຕເມວ ວາ ໂສຕິ ໂລໂຠ. ໂທສໂມເຫສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອສຸເຠ ‘‘ສຸຠ’’ນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາ ສຸຠສຎ຺ຎາ. ສຸຂສຎ຺ຎາທີສຸປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສງ຺ຄຫນ຺ຕິ ຄຓນໍ. ສໂມສຣຓນ຺ຕິ ສໂມໂຣປນໍ.

ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມ ສເມຕີຕິ ສມໂຖ. ອນິຈ຺ຈາທີຫິ ວິວິເຘຫິ ອາກາເຣຫິ ປສ຺ສຕີຕິ ວິປສ຺ສນາ. ອໂລຠາທໂຍ ໂລຠາທິປຏິປກ຺ຂໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ. ອສຸເຠ ‘‘ອສຸຠ’’ນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາ ອສຸຠສຎ຺ຎາ, ກາຍານຸປສ຺ສນາສຕິປຏ຺ຐານໍ. ສຎ຺ຎາສີເສນ ຫິ ເທສນາ. ທຸກ຺ຂສຎ຺ຎາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອິທໍ ອຸທ຺ທານນ຺ຕິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓຠາເວນ ນສ຺ສິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘໍ ທານໍ ຣກ຺ຂຓໍ ອຸທ຺ທານໍ, ສງ຺ຄຫວຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ວິປລ຺ລາສາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ກິເລສຠູມີຕິ ສໍກິເລສຠູມິ ສພ຺ເພສໍ ອກຸສລຘມ຺ມານໍ ສໂມສຣຓຏ຺ຐານຕ຺ຕາ. ກຸສລານໍ ຍານິ ຕີຓິ ມູລານິ. ‘‘ກຸສລານີ’’ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ສຕິປຏ຺ຐານາຕິ ອສຸຠສຎ຺ຎາທໂຍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍຠູມີຕິ ສທ຺ຘາທີນໍ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈນິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ສໂມສຣຓຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ໂຍຊີຍນ຺ຕິ. ໂຂຕິ ປທປູຣເຓ, ອວຘາຣຓຕ຺ເຖ ວາ ນິປາໂຕ. ເຕນ ເອເຕ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຏ຺ຐາຣເສວາຕິ ວາ. ມູລປທາຕິ ມູລປທານິ, ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາໂສ ວາ.

ອຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ນິທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາ

໔. ເອວໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ເຐ ຫາຣາທໂຍ ນິທ຺ທິສິຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປໂຕ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຸທ຺ເທສປາເຐ. ສງ຺ເຂປໂຕ ເນຕ຺ຕິ ກິຕ຺ຕິຕາຕິ ສມາສໂຕ ເນຕ຺ຕິປ຺ປກຣຓໍ ກຖິຕໍ. ຫາຣນຍມູລປທານຎ຺ຫິ ສຣູປທສ຺ສນໍ ອຸທ຺ເທສປາເຐນ ກຕນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຫາຣນຍານໍ –

ສາມຎ຺ຎໂຕ ວິເສເສນ, ປທຕ຺ໂຖ ລກ຺ຂຓໍ ກໂມ;

ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ເຫຕ຺ວາທີ, ເວທິຕພ຺ພາ ຫິ ວິຎ຺ຎຸນາ.

ເຕສຸ ອວິເສສໂຕ ວິເສສໂຕ ຈ ຫາຣນຍານໍ ອຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ. ລກ຺ຂຓາທີສຸ ປນ ອວິເສສໂຕ ສພ຺ເພປິ ຫາຣາ ນຍາ ຈ ຍຖາກ຺ກມໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖມຸເຂນ ນວງ຺ຄສ຺ສ ສາສນສ຺ສ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນລກ຺ຂຓາ. ວິເສສໂຕ ປນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຫາຣສ຺ສ ນຍສ຺ສ ຈ ລກ຺ຂຓໍ ນິທ຺ເທເສ ເອວ ກຖຍິສ຺ສາມ. ກມາທີນິ ຈ ຍສ຺ມາ ເນສໍ ລກ຺ຂເຓສຸ ຎາເຕສຸ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕານິປິ ນິທ຺ເທສໂຕ ປຣໂຕ ປກາສຍິສ຺ສາມ.

ຫາຣສງ຺ເຂໂປ

໑. ຍາ ປນ ອສ຺ສາທາທີນວຕາຕິອາທິກາ ນິທ຺ເທສຄາຖາ, ຕາສຸ ອສ຺ສາທາທີນວຕາຕິ ອສ຺ສາໂທ ອາທີນວຕາຕິ ປທວິຠາໂຄ. ອາທີນວຕາຕິ ຈ ອາທີນໂວ ເອວ. ເກຈິ ‘‘ອສ຺ສາທາທີນວໂຕ’’ຕິ ປຐນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ. ຕຕ຺ຖ ອສ຺ສາທີຍຕີຕິ ອສ຺ສາໂທ, ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສຎ຺ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ອຍໍ ປຎ຺ຈສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ອສ຺ສາໂທ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໖໖; ສໍ. ນິ. ໓.໒໖). ຍຖາ ເຈຕໍ ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສໍ, ເອວໍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓມ຺ປິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ໂສ ຕທສ຺ສາເທຕິ ຕໍ ນິກາເມຕີ’’ຕິ ‘‘ຣູປໍ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ, ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ຣາໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໔), ‘‘ສໍໂຍຊນີເຍສຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໓) ຈ. ອສ຺ສາເທຕິ ເອຕາຍາຕິ ວາ ອສ຺ສາໂທ, ຕຓ຺ຫາ. ຕຓ຺ຫາຍ ຫິ ກາຣຓຠູຕາຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຸຂມ຺ປິ ສຸຂາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ອສ຺ສາເທຕິ. ຍຖາ ຈ ຕຓ຺ຫາ, ເອວໍ ວິປລ຺ລາສາປິ. ວິປລ຺ລາສວເສນ ຫິ ສຕ຺ຕາ ອນິຏ຺ຐມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອິຏ຺ຐາກາເຣນ ອສ຺ສາເທນ຺ຕິ, ເອວໍ ເວທນາຍ ສພ຺ເພສໍ ເຕຠູມກສງ຺ຂາຣານໍ ຕຓ຺ຫາຍ ວິປລ຺ລາສານຎ຺ຈ ອສ຺ສາທວິຈາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກຖໍ ປນ ທຸກ຺ຂາທຸກ຺ຂມສຸຂເວທນານໍ ອສ຺ສາທນີຍຕາຕິ? ວິປລ຺ລາສໂຕ ສຸຂປຣິຍາຍສພ຺ຠາວໂຕ ຈ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສຸຂາ ໂຂ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ເວທນາ ຐິຕິສຸຂາ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂາ. ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ຐິຕິທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມສຸຂາ, ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ເວທນາ ຎາຓສຸຂາ ອຎ຺ຎາຓທຸກ຺ຂາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໕). ຕຕ຺ຖ ເວທນາຍ ອຏ຺ຐສຕປຣິຍາຍວເສນ, ເຕຠູມກສງ຺ຂາຣານໍ ນິກ຺ເຂປກຓ຺ຑຣູປກຓ຺ຑວເສນ, ຕຓ຺ຫາຍ ສໍກິເລສວຕ຺ຖຸວິຠງ຺ເຄ ນິກ຺ເຂປກຓ຺ເຑ ຈ ຕຓ຺ຫານິທ຺ເທສວເສນ, ວິປລ຺ລາສານໍ ສຸຂສຎ຺ຎາທິວເສນ ທ຺ວາສຏ຺ຐິທິຏ຺ຐິຄຕວເສນ ຈ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອາທີນໂວ ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ຕິສ຺ໂສປິ ວາ ທຸກ຺ຂຕາ. ອຖ ວາ ສພ຺ເພປິ ເຕຠູມກາ ສງ຺ຂາຣາ ອາທີນໂວ. ອາທີນໍ ອຕິວິຍ ກປຓໍ ວາຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຫິ ອາທີນໂວ, ກປຓມນຸສ຺ໂສ, ເອວໍສຠາວາ ຈ ເຕຠູມກາ ຘມ຺ມາ ອນິຈ຺ຈຕາທິໂຍເຄນ. ຍໂຕ ຕຕ຺ຖ ອາທີນວານຸປສ຺ສນາ ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສການໍ ຍຖາຠູຕນໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ອນິຈ຺ຈາ ທຸກ຺ຂາ ວິປຣິຓາມຘມ຺ມາ, ອຍໍ ປຎ຺ຈສຸ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘສຸ ອາທີນໂວ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ອາທີນໂວ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນິທ຺ເທສຠູຕານໍ ຊາຕິຍາທີນໍ ອນິຈ຺ຈຕາທີນໍ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສາຍ ອາກາຣານຎ຺ຈ ວເສນ ວິຠຊິຕ຺ວາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ໂພ.

ນິສ຺ສຣຕິ ເອເຕນາຕິ ນິສ຺ສຣຓໍ, ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ນິສ຺ສຣຕີຕິ ວາ ນິສ຺ສຣຓໍ ນິພ຺ພານໍ. ອຸຠຍມ຺ປິ ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທເສນ ເອກເສເສນ ວາ ‘‘ນິສ຺ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປິ-ສທ຺ໂທ ປຸຣິມານໍ ປຈ຺ຉິມານຎ຺ຈ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອຣິຍມຄ຺ຄປກ຺ເຂ ສຕິປຏ຺ຐານາທີນໍ ສຕ຺ຕຕ຺ຕິໍສໂພຘິປກ຺ຂິຍຘມ຺ມານໍ ກາຍານຸປສ຺ສນາທີນຎ຺ຈ ຕທນ຺ໂຕຄຘເຠທານໍ ວເສນ ນິສ຺ສຣຓໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພໍ.

ນິພ຺ພານປກ຺ເຂ ປນ ກິຎ຺ຈາປິ ອສງ຺ຂຕາຍ ຘາຕຸຍາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ວິຠາໂຄ ນຕ຺ຖິ. ປຣິຍາເຍນ ປນ ໂສປາທິເສສນິຣຸປາທິເສສເຠເທນ. ຍໂຕ ວາ ຕໍ ນິສ຺ສຏໍ, ເຕສໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໓) ທສ຺ສິຕປ຺ປເຠທານໍ ຈກ຺ຂາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ທ຺ວາຣານໍ ຣູປາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ອາຣມ຺ມຓານໍ ຕໍຕໍທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ຉນ຺ນໍ ຉນ຺ນໍ ວິຎ຺ຎາຓຜສ຺ສເວທນາສຎ຺ຎາເຈຕນາຕຓ຺ຫາວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ ປຖວີຘາຕຸອາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ທສນ຺ນໍ ກສິຓາຍຕນານໍ ອສຸຠານໍ ເກສາທີນໍ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາຍ ອາກາຣານໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ອາຍຕນານໍ ອຏ຺ຐາຣສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ໂລກິຍານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ກາມຘາຕຸອາທີນໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ກາມຠວາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຠວານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານໍ ອປ຺ປມຎ຺ຎານໍ ອາຣຸປ຺ປານໍ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄານຎ຺ຈາຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ນິສ຺ສຣຓຠາເວນ ຈ ວິຠຊິຕ຺ວາ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພໍ.

ຜລນ຺ຕິ ເທສນາຜລໍ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ຍໍ ເທສນາຍ ນິປ຺ຜາທີຍຕິ. ນນຸ ຈ ນິພ຺ພານາຘິຄໂມ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ນິປ຺ຜາທີຍຕິ. ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ‘‘ນິສ຺ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ວຸຕ຺ຕເມວາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຣມ຺ປຣາຍ. ອິຘ ປນ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ເທສນາຜລໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຕໍ ປນ ສຸຕມຍຎາຓໍ. ອຕ຺ຖຘມ຺ມເວທາທິອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປຕ຺ຕິຠູຕາ ຉພ຺ພິສຸທ຺ຘິໂຍ. ຍຎ຺ຈ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ມຄ຺ຄໍ ອນຠິສມ຺ຠຸຓນ຺ຕສ຺ສ ກາລນ຺ຕເຣ ຕທຘິຄມກາຣຓຠູຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠວເຫຕຸ ຈ ສິຍາ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ – ‘‘ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິໍ ອູຫຈ຺ຈ, ເອວໍ ມຈ຺ຈຸຕໂຣ ສິຍາຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໑໒໕; ກຖາ. ໒໒໖; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉາ ໑໔໔, ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໘; ເນຕ຺ຕິ. ໕; ເປຏໂກ. ໒໒) ອິທໍ ຜລ’’ນ຺ຕິ, ‘‘ຘມ຺ໂມ ຫເວ ຣກ຺ຂຕິ ຘມ຺ມຈາຣິນ຺ຕິ ອິທໍ ຜລ’’ນ຺ຕິ (ຊາ. ໑.໑໐.໑໐໒-໑໐໓; ໑.໑໕.໓໘໕) ຈ. ເອເຕນ ນເຍນ ເທເວສຸ ຈ ມານຸເສສຸ ຈ ອາຍຸວຓ຺ຓພລສຸຂຍສປຣິວາຣອາຘິປເຕຍ຺ຍສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ອຸປຘິສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິສິຣີ ເທວຣຊ຺ຊສິຣີ ຈຕ຺ຕາຣິ ສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ການິ ສີລສມ຺ປທາ ສມາຘິສມ຺ປທາ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາ ຉ ອຠິຎ຺ຎາ ຈຕສ຺ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາ ສາວກໂພຘິ ປຈ຺ເຈກໂພຘິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘີຕິ ສພ຺ພາປິ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາຣເຫຕຸກາ ຠຄວໂຕ ເທສນາຍ ສາເຘຕພ຺ພຕາຍ ຜລນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຸປາໂຍຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄປທຏ຺ຐານຠູຕາ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທາ. ສາ ຫິ ປຸຣິມາ ປຸຣິມາ ປຈ຺ຉິມາຍ ປຈ຺ຉິມາຍ ອຘິຄມູປາຍຠາວໂຕ ປຣມ຺ປຣາຍ ມຄ຺ຄນິພ຺ພານາຘິຄມສ຺ສ ຈ ເຫຕຸຠາວໂຕ ອຸປາໂຍ. ຍາ ຈ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕຜລາຘິຄມສ຺ສ ອຸປາຍປຏິປຕ຺ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ສຫ ວິປສ຺ສນາຍ ມຄ຺ໂຄ ອຸປາໂຍ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕນ ນິສ຺ສຣຓນ຺ຕິ ນິພ຺ພານເມວ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ. ຜລໍ ວິຍ ອຸປາໂຍປິ ປຸພ຺ພຠາໂຄຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ, ຍໍ ປນ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ…ເປ… ວິສຸທ຺ຘິຍາຕິ (ຘ. ປ. ໒໗໙; ເຖຣຄາ. ໖໗໘) ອຍໍ ອຸປາໂຍ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖາປິ ປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທາ ເອວ ອຸທາຫຏາຕິ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ເຕ ປຫາຍ ຕເຣ ໂອຆນ຺ຕິ ອິທໍ ນິສ຺ສຣຓ’’ນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓຠາວໍ ວກ຺ຂຕິ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຫິ ໂອຆຕຣຓນ຺ຕິ.

ອາຓຕ຺ຕີຕິ ອາຓາຣຫສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເວເນຍ຺ຍຊນສ຺ສ ຫິຕສິທ຺ຘິຍາ ‘‘ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊາຫີ’’ຕິ ວິຘານໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ສຸຎ຺ຎໂຕ ໂລກໍ ອເວກ຺ຂສ຺ສຸ, ໂມຆຣາຊາຕິ (ສຸ. ນິ. ໑໑໒໕; ກຖາ. ໒໒໖; ເນຕ຺ຕິ. ໕; ເປຏໂກ. ໒໒; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉາ ໑໔໔, ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໘) ອາຓຕ຺ຕີ’’ຕິ.

ໂຍຄີນນ຺ຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນາຍ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ເວເນຍ຺ຍານໍ, ອຕ຺ຖາຍາຕິ ວຈນເສໂສ. ເທສນາຫາໂຣຕິ ເອເຕສໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ອສ຺ສາທາທີນໍ ວິຠຊນລກ຺ຂໂຓ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ ເທສນາຫາໂຣ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖາຫ – ກິໍ ປເນເຕສໍ ອສ຺ສາທາທີນໍ ອນວເສສານໍ ວຈນໍ ເທສນາຫາໂຣ, ອຸທາຫຸ ເອກຈ຺ຈານນ຺ຕິ? ນິຣວເສສານໍເຍວ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ເຕ ອສ຺ສາທາທີນວນິສ຺ສຣຓານິ ສຣູປໂຕ ອາຄຕານິ, ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ຍຕ຺ຖ ປນ ເອກເທເສນ ອາຄຕານິ, ນ ວາ ສຣູເປນ. ຕຕ຺ຖ ອນາຄຕໍ ອຕ຺ຖວເສນ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຫາໂຣ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ເທສນາຫາຣວິຠງ຺ເຄ ອາຄມິສ຺ສຕີຕິ ອິຘ ນ ປປຎ຺ຈິໂຕ.

໒. ຍໍ ປຸຈ຺ຉິຕນ຺ຕິ ຍາ ປຸຈ຺ຉາ, ວິຈິຍມານາຕິ ວຈນເສໂສ. ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕໍ ອນຸຄີຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາ, ສາ ເອກໍສພ຺ຍາກຣຓາທິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ພ຺ຍາກຣຓໍ. ຈ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຄາຖາຍໍ ອວຸຕ຺ຕໍ ປທາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕາ ປນ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນາ ກສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ. ເອເຕນ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕໍ ປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວິເຈຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຍາ ຈ ອນຸຄີຕິຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຍາ ອນຸ ປຈ຺ຉາ ຄີຕິ ອນຸຄີຕິ, ສງ຺ຄຫຄາຖາ, ປຸຈ຺ຉາຍ ວາ ອນຸຣູປາ ຄີຕິ. ເອເຕນ ປຸພ຺ພາປຣໍ ຄຫິຕໍ. ພ຺ຍາກຣຓສ຺ສ ຫິ ປຸຈ຺ຉານຸຣູປຕາ ອິຘ ປຸພ຺ພາປຣໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຍາ ‘‘ປຸຈ຺ຉານຸສນ຺ຘີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ປຸຣິມໍ ‘‘ສຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ປທໍ ປຸພ຺ພາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ປຸນ ‘‘ສຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູເຕ ອສ຺ສາທາທິເກ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ວິຈຍຫາຣສ຺ສ ວິສໂຍ ນິຣວເສເສນ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຈ ວກ຺ຂຕິ ວິຈຍຫາຣວິຠງ຺ເຄ ‘‘ປທໍ ວິຈິນຕິ…ເປ… ອນຸຄີຕິໍ ວິຈິນຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕ ສພ຺ເພສໍ ປທານໍ ອນຸປຸພ຺ເພນ ອຕ຺ຖໂສ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂສ ຈ ວິຈໂຍ ປທວິຈໂຍ. ‘‘ອຍໍ ປຸຈ຺ຉາ ອທິຏ຺ຐໂຊຕນາ ທິຏ຺ຐສໍສນ຺ທນາ ວິມຕິຈ຺ເຉທນາ ອນຸມຕິປຸຈ຺ຉາ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາ ສຕ຺ຕາຘິຏ຺ຐານາ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐານາ ເອກາຘິຏ຺ຐານາ ອເນກາຘິຏ຺ຐານາ ສມ຺ມຸຕິວິສຍາ ປຣມຕ຺ຖວິສຍາ ອຕີຕວິສຍາ ອນາຄຕວິສຍາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວິສຍາ’’ຕິອາທິນາ ປຸຈ຺ຉາວິຈໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ‘‘ອິທໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ເອກໍສພ຺ຍາກຣຓໍ ວິຠຊ຺ຊພ຺ຍາກຣຓໍ ປຏິປຸຈ຺ຉາພ຺ຍາກຣຓໍ ຐປນໍ ສາວເສສໍ ນິຣວເສສໍ ສອຸຕ຺ຕຣໍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ໂລກິຍໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິສ຺ສຊ຺ຊນວິຈໂຍ.

‘‘ອຍໍ ປຸຈ຺ຉາ ອິມິນາ ສເມຕິ, ເອເຕນ ນ ສເມຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕຕ຺ຖໍ ອາເນຕ຺ວາ ວິຈໂຍ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ຈ ວິຈໂຍ ປຸພ຺ພາປຣວິຈໂຍ. ‘‘ອຍໍ ອນຸຄີຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖສງ຺ຄຫາ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຖສງ຺ຄຫາ ຕທຸຠຍຕ຺ຖສງ຺ຄຫາ ກຸສລຕ຺ຖສງ຺ຄຫາ ອກຸສລຕ຺ຖສງ຺ຄຫາ’’ຕິອາທິນາ ອນຸຄີຕິວິຈໂຍ. ອສ຺ສາທາທີສຸ ສຸຂເວທນາຍ ‘‘ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓານຸຠວນລກ຺ຂຓາ’’ຕິອາທິນາ, ຕຓ຺ຫາຍ ‘‘ອາຣມ຺ມຓຄ຺ຄຫຓລກ຺ຂຓາ’’ຕິອາທິນາ, ວິປລ຺ລາສານໍ ‘‘ວິປຣີຕຄ຺ຄຫຓລກ຺ຂຓາ’’ຕິອາທິນາ, ອວສິຏ຺ຐານໍ ເຕຠູມກຘມ຺ມານໍ ‘‘ຍຖາສກລກ຺ຂຓາ’’ຕິອາທິນາ ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ທ຺ວາວີສຕິຍາ ຕິເກສຸ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສາຘິເກ ຈ ທຸກສເຕ ລພ຺ຠມານປທວເສນ ຕໍຕໍອສ຺ສາທຕ຺ຖວິເສສນິທ຺ຘາຣຓໍ ອສ຺ສາທວິຈໂຍ.

ທຸກ຺ຂເວທນາຍ ‘‘ອນິຏ຺ຐານຸຠວນລກ຺ຂຓາ’’ຕິອາທິນາ, ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈານໍ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິລກ຺ຂຓາ’’ຕິອາທິນາ, ອນິຈ຺ຈຕາທີນໍ ອາທິອນ຺ຕວນ຺ຕຕາຍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິກຕາຍ ຈ ‘‘ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິອາທິນາ ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ໂລກິຍຘມ຺ມານໍ ສໍກິເລສຠາຄິຍຫານຠາຄິຍຕາທິວເສນ ອາທີນວວຸຕ຺ຕິຍາ ໂອກາຣນິທ຺ຘາຣເຓນ ອາທີນວວິຈໂຍ. ນິສ຺ສຣຓປເທ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອາຄມນໂຕ ກາຍານຸປສ຺ສນາທິປຸພ຺ພຠາຄປ຺ປຏິປທາວິຠາຄວິເສສນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣິຍາຍວິຠາຄວິເສສນິທ຺ຘາຣຓວເສນາຕິ ເອວໍ ນິສ຺ສຣຓວິຈໂຍ. ຜລາທີນໍ ຕໍຕໍສຸຕ຺ຕເທສນາຍ ສາເຘຕພ຺ພຜລສ຺ສ ຕທຸປາຍສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕວິຘິວຈນສ຺ສ ຈ ວິຠາຄນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ວິຈໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ປທປຸຈ຺ຉາວິສ຺ສຊ຺ຊນປຸພ຺ພາປຣານຸຄີຕີນໍ ອສ຺ສາທາທີນຎ຺ຈ ວິເສສນິທ຺ຘາຣຓວເສເນວ ວິຈຍລກ຺ຂໂຓ ‘‘ວິຈໂຍ ຫາໂຣ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓. ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ໂສຬສນ຺ນໍ. ຠູມີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຫິ ມູລປທານິ ວິຍ ນຍານໍ ຫາຣານໍ ຠູມິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ, ເຕສໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈາຣຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ – ‘‘ຫາຣາ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈໂຍ’’ຕິ, ເປຏເກປິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຍຕ຺ຖ ຈ ສພ຺ເພ ຫາຣາ, ສມ຺ປຕມານາ ນຍນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຘິປຸຖຸຕ຺ຕາ’’ຕິ. ໂຄຈໂຣຕິ ສຸຕ຺ຕຕ຺ໂຖ. ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ປທຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣຓມຸເຂນ ຫາຣໂຍຊນາ. ເຕສໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖານໍ. ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕປຣິກ຺ຂາຕິ ຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຸປປຣິກ຺ຂາ. ‘‘ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕິປຣິກ຺ຂາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ຍຸຕ຺ຕິອຍຸຕ຺ຕີນໍ ວິຈາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຖໍ ປນ ເຕສໍ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕຊານນາ? ຈຕູຫິ ມຫາປເທເສຫິ ອວິຣຸຊ຺ຌເນນ. ຕຕ຺ຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ຕາວ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຠາໂວ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຖວາຈກຠາໂວ ຈ ຍຸຕ຺ຕຠາໂວ. ອຕ຺ຖສ຺ສ ປນ ສຸຕ຺ຕວິນຍຘມ຺ມຕາຫິ ອວິໂລມນໍ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຫາໂຣ ຍຸຕ຺ຕີຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເອວໍ ສຸຕ຺ເຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖານໍ ຍຸຕ຺ຕາຍຸຕ຺ຕຠາວວິຠາວນລກ຺ຂໂຓ ຍຸຕ຺ຕິຫາໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໔. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສຸຕ຺ຕາຄຕໍ ກຸສລາທິຘມ຺ມມາຫ. ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ກຸສລາທິຘມ຺ມສ຺ສ. ຍໍ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຍໍ ກາຣຓໍ, ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕໍ ວາ ອນາຄຕໍ ວາ ສມ຺ຠວໂຕ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຕີຕິ ເອວໍ, ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາວ ສພ຺ພຘມ຺ມາຕິ ຍຕ຺ຕກາ ຕສ຺ມິໍ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕາ ຘມ຺ມາ, ເຕສໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຍຖານຸຣູປໍ ປທຏ຺ຐານໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ກເຖຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຖ ວາ ຍາວ ສພ຺ພຘມ຺ມາຕິ ສຸຕ຺ຕາຄຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ຍໍ ປທຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ສປິ ຍໍ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມ຺ຠວໂຕ ຍາວ ສພ຺ພຘມ຺ມາ ປທຏ຺ຐານວິຈາຣຓາ ກາຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອໂສ ຫາໂຣ ປທຏ຺ຐາໂນຕິ ເອວໍ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມານໍ ປທຏ຺ຐານຠູຕາ ຘມ຺ມາ ເຕສຎ຺ຈ ປທຏ຺ຐານຠູຕາຕິ ສມ຺ຠວໂຕ ປທຏ຺ຐານຠູຕຘມ຺ມນິທ຺ຘາຣຓລກ຺ຂໂຓ ປທຏ຺ຐາໂນ ນາມ ຫາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕. ວຸຕ຺ຕມ຺ຫິ ເອກຘມ຺ເມຕິ ກຸສລາທີສຸ ຂນ຺ຘາທີສຸ ວາ ຍສ຺ມິໍ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ເອກຘມ຺ເມ, ສຸຕ຺ເຕ ສຣູປໂຕ ນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ວາ ກຖິເຕ. ເຍ ຘມ຺ມາ ເອກລກ຺ຂຓາ ເກຈີຕິ ເຍ ເກຈິ ຘມ຺ມາ ກຸສລາທິຠາເວນ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທິຠາເວນ ວາ ເຕນ ຘມ຺ເມນ ສມານລກ຺ຂຓາ. ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ ສພ຺ເພຕິ ເຕ ສພ຺ເພປິ ກຸສລາທິສຠາວາ, ຂນ຺ຘາທິສຠາວາ ວາ ຘມ຺ມາ ສຸຕ຺ເຕ ອວຸຕ຺ຕາປິ ຕາຍ ສມານລກ຺ຂຓຕາຍ ວຸຕ຺ຕາ ຠວນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສໍວຓ຺ຓນາວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເອກລກ຺ຂຓາຕິ ສມານລກ຺ຂຓາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນ ສຫຈາຣິຕາ ສມານກິຈ຺ຈຕາ ສມານເຫຕຸຕາ ສມານຜລຕາ ສມານາຣມ຺ມຓຕາຕິ ເອວມາທີຫິ ອວຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕານໍ ວິຍ ນິທ຺ຘາຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂສ ຫາໂຣ ລກ຺ຂໂຓ ນາມາຕິ ເອວໍ ສຸຕ຺ເຕ ອນາຄເຕປິ ຘມ຺ເມ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ອາຄເຕ ວິຍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ຍາ ສໍວຓ຺ຓນາ, ໂສ ລກ຺ຂໂຓ ນາມ ຫາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໖. ເນຣຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນິຣຸຕ຺ຕໍ, ປທນິພ຺ພຈນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຘິປ຺ປາໂຍຕິ ພຸທ຺ຘານໍ ສາວການໍ ວາ ຕສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເທສການໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ, ກຣເຓ ຫິ ເອຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ. ກາມຎ຺ຈ ສພ຺ເພ ຫາຣາ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິຈຍາ, ອຍໍ ປນ ວິເສສໂຕ ພ຺ຍຎ຺ຊນທ຺ວາເຣເນວ ອຕ຺ຖປຣິເຍສນາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ – ‘‘ພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເນຣຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຘິປ຺ປາໂຍ ຈ ນິທານຎ຺ຈ ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘິ ຈ ຄເວສິຕພ຺ພາ’’ຕິ. ອຖາຕິ ປທປູຣຓມຕ຺ຕໍ. ເທສນານິທານນ຺ຕິ ນິທທາຕິ ຜລນ຺ຕິ ນິທານໍ, ກາຣຓໍ, ເຍນ ກາຣເຓນ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາ, ຕໍ ເທສນາຍ ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘີຕິ ປຸພ຺ເພນ ຈ ອປເຣນ ຈ ອນຸສນ຺ຘິ. ‘‘ປຸພ຺ພາປເຣນ ສນ຺ຘີ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄນ ອປຣຠາຄໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ກຖນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສງ຺ຄີຕິວເສນ ວາ ປຸພ຺ພາປຣຠູເຕຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕເຣຫິ ສໍວຓ຺ຓິຍມານສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ສໍສນ຺ທນໍ ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘິ. ຍຎ຺ຈ ປຸພ຺ພປເທນ ປຣປທສ຺ສ ສມ຺ພນ຺ຘນໍ, ອຍມ຺ປິ ປຸພ຺ພາປຣານຸສນ຺ຘິ. ເອໂສ ຫາໂຣ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫຕິ ເອວໍ ນິພ຺ພຈນາຘິປ຺ປາຍາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ວິຠາວນລກ຺ຂໂຓ ຈຕຸພ຺ຍູໂຫ ຫາໂຣ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໗. ເອກມ຺ຫິ ປທຏ຺ຐາເນຕິ ເອກສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ຠຘາຕຸອາທິເກ ປຣກ຺ກມຘາຕຸອາທີນໍ ປທຏ຺ຐານຠູເຕ ຘມ຺ເມ ເທສນາຣຸຬ຺ເຫ ສຕິ. ປຣິເຍສຕິ ເສສກໍ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ວິສຠາຄຕາຍ ອຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ເສສກໍ ປມາທາທີນໍ ອາສນ຺ນກາຣຓຕ຺ຕາ ປທຏ຺ຐານຠູຕໍ ໂກສຊ຺ຊາທິກໍ ຘມ຺ມນ຺ຕຣໍ ປຣິເຍສຕິ ປຎ຺ຎາຍ ຄເວສຕິ, ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ຈ ສໍວຓ຺ຓນາຍ ໂຍເຊນ຺ໂຕ ເທສນໍ ອາວຏ຺ຏຕິ ປຏິປກ຺ເຂຕິ ວີຣິຍາຣມ຺ຠາທິມຸເຂນ ອາຣທ຺ຘສຸຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປມາທາທິວເສນ ນິທ຺ທິສນ຺ໂຕ ເທສນໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອາວຏ຺ເຏຕິ ນາມ. ອາວຏ຺ໂຏ ນາມ ໂສ ຫາໂຣຕິ ເທສນາຍ ຄຫິຕຘມ຺ມານໍ ສຠາຄວິສຠາຄຘມ຺ມວເສນ ອາວຏ຺ຏນລກ຺ຂໂຓ ອາວຏ຺ໂຏ ຫາໂຣ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໘. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ສຠາວຘມ຺ມໍ, ຕໍ ກຸສລາທິວເສນ ອເນກວິຘໍ. ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຍສ຺ມິໍ ປຕິຏ຺ຐິເຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ຄຸຓວິເສເສ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ວິເສສາຘິຄມນກາຣຓໍ. ຠູມິນ຺ຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນຠູມິ ທສ຺ສນຠູມີຕິ ເອວມາທິກໍ ຠູມິໍ. ວິຠຊ຺ຊເຕຕິ ວິຠາເຄນ ກເຖຕິ. ສາຘາຣເຓຕິ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພາທິນາມວເສນ ວາ ປຸຖຸຊ຺ຊນໂສຕາປນ຺ນາທິວຕ຺ຖຸວເສນ ວາ ສາຘາຣເຓ ອວິສິຏ຺ເຐ ສມາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອສາຘາຣຓາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເນຍ຺ໂຍ ວິຠຕ຺ຕີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມາທີນໍ ວິຠຊໂນ ອຍໍ ຫາໂຣ ວິຠຕ຺ຕີຕິ ຎາຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາ ສໍກິເລສຘມ຺ເມ ໂວທານຘມ຺ເມ ຈ ສາຘາຣຓາສາຘາຣຓໂຕ ປທຏ຺ຐານໂຕ ຠູມິໂຕ ຈ ວິຠຊນລກ຺ຂໂຓ ‘‘ວິຠຕ຺ຕິຫາໂຣ’’ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໙. ນິທ຺ທິຏ຺ເຐຕິ ກຖິເຕ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄເຕ, ສໍວຓ຺ຓິເຕ ວາ. ຠາວິເຕຕິ ຍຖາ ອຸປ຺ປນ຺ນສທິສາ ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວໍ ຠາວິຕສທິເສ ຠາເວຕພ຺ເພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຫີເນຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຣິວຕ຺ຕຕິ ປຏິປກ຺ເຂຕິ ວຸຕ຺ຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ເຍ ປຏິປກ຺ຂາ, ເຕສໍ ວເສນ ປຣິວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຏິປກ຺ຂໂຕ ປຣິວຕ຺ຕນລກ຺ຂໂຓ ‘‘ປຣິວຕ຺ຕໂນ ຫາໂຣ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໑໐. ວິວິຘານິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ເຖ ວຈນານິ ວິວຈນານິ, ວິວຈນານິ ເອວ ເວວຈນານິ, ປຣິຍາຍສທ຺ທາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕານິ ເວວຈນານິ. ພຫູນີຕິ ອເນການິ. ຕຸ-ສທ຺ໂທ ອວຘາຣເຓ. ເຕນ ພຫູ ເອວ ປຣິຍາຍສທ຺ທາ ເວວຈນຫາຣໂຍຊນາຍໍ ກເຖຕພ຺ພາ, ນ ກຕິປຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕານີຕິ ນວວິຘສຸຕ຺ຕນ຺ຕສງ຺ຂາເຕ ເຕປິຏເກ ພຸທ຺ຘວຈເນ ຠາສິຕານິ. ເອຕ຺ຖາປິ ຕຸ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ, ເຕນ ປາຬິຍໍ ອາຄຕານິເຍວ ເວວຈນານິ ຄເຫຕພ຺ພານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອກຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ເອກສ຺ສ ປທຕ຺ຖສ຺ສ. ໂຍ ຊານາຕິ ສຸຕ຺ຕວິທູຕິ ຍຖາ ‘‘ສປ຺ປິສ຺ສ ຊານາຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສປ຺ປິນາ ວິຈາເຣຫິ, ສປ຺ປິໍ ເທຫິ, ເທຖາ’’ຕິ ວາ ອາຓາເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເອວໍ ໂຍ ສຸຕ຺ຕໂກວິໂທ ຘມ຺ມກຖິໂກ ເອກສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ພຫູປິ ປຣິຍາຍສທ຺ເທ ວິຈາເຣຕິ ວິຠາເວຕິ ໂຍເຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເວວຈໂນ ນາມ ໂສ ຫາໂຣຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປຣິຍາຍສທ຺ທໂຍຊນາລກ຺ຂໂຓ ເວວຈນຫາໂຣ ນາມ. ຕສ຺ມາ ເອກສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ອເນກປຣິຍາຍສທ຺ທໂຍຊນາລກ຺ຂໂຓ ‘‘ເວວຈນຫາໂຣ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໑. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຂນ຺ຘາທິຘມ຺ມໍ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຫີຕິ ປຎ຺ຎາປເນຫິ ປກາເຣຫິ ຎາປເນຫິ, ອສງ຺ກຣໂຕ ວາ ຐປເນຫິ. ວິວິຘາຫີຕິ ນິກ຺ເຂປປ຺ປຠວາທິວເສນ ອເນກວິຘາຫິ. ໂສ ອາກາໂຣຕິ ໂຍ ເອກສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ນິກ຺ເຂປປ຺ປຠວປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທິວເສນ ອເນກາຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຫິ ປຎ຺ຎາປນາກາໂຣ. ເຎຍ຺ໂຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ ຫາໂຣຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຫາໂຣ ນາມາຕິ ຎາຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ເອເກກສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອເນກາຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຫິ ປຎ຺ຎາເປຕພ຺ພາກາຣວິຠາວນລກ຺ຂໂຓ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຫາໂຣ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໒. ປຏິຈ຺ຈຸປ຺ປາໂທຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍຂນ຺ຘາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ຈ ຂນ຺ຘາ ຈ. ຘາຕຸອາຍຕນາຕິ ຘາຕຸໂຍ ຈ ອາຍຕນານິ ຈ. ເອເຕຫີຕິ ໂຍ ທ຺ວາທສປທິໂກ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ຍານິ ຈ ທ຺ວາວີສຕິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ເຍ ຈ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ຍາ ຈ ອຏ຺ຐາຣສ ຘາຕຸໂຍ ຍານິ ຈ ທ຺ວາທສາຍຕນານິ, ເອເຕຫິ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕປທຕ຺ຖມຸເຂນ ນິທ຺ຘາຣິຍມາເນຫິ. ໂອຕຣຕິ ໂຍຕິ ໂຍ ສໍວຓ຺ຓນານໂຍ ໂອຄາຫຕິ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິເກ ອນຸປວິສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອຕຣໂຓ ນາມ ໂສ ຫາໂຣຕິ ໂຍ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ, ໂສ ໂອຕຣຓຫາໂຣ ນາມ. ຈ-ສທ຺ເທນ ເຈຕ຺ຖ ສຸຎ຺ຎຕມຸຂາທີນໍ ຄາຖາຍໍ ອວຸຕ຺ຕານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິມຸເຂຫິ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ໂອຕຣຓລກ຺ຂໂຓ ໂອຕຣໂຓ ຫາໂຣ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໓. ວິສ຺ສຊ຺ຊິຕມ຺ຫີຕິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ພ຺ຍາກເຕ. ປຎ຺ເຫຕິ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິເຕ ອຕ຺ເຖ. ຄາຖາຍນ຺ຕິ ຄາຖາຣຸຬ຺ເຫ. ອິທຎ຺ຈ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍມາຣພ຺ຠາຕິ ສາ ປນ ຄາຖາ ຍໍ ອຕ຺ຖໍ ອາຣພ຺ຠ ອຘິກິຈ຺ຈ ປຸຈ຺ຉິຕາ, ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ. ສຸທ຺ຘາສຸທ຺ຘປຣິກ຺ຂາຕິ ປທໍ ໂສຘິຕໍ, ອາຣມ຺ໂຠ ນ ໂສຘິໂຕ, ປທຎ຺ຈ ໂສຘິຕໍ ອາຣມ຺ໂຠ ຈ ໂສຘິໂຕຕິ ເອວໍ ປທາທີນໍ ໂສຘິຕາໂສຘິຕຠາວວິຈາໂຣ. ຫາໂຣ ໂສ ໂສຘໂນນາມາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຈາໂຣ ໂສຘໂນ ຫາໂຣ ນາມ. ເອວໍ ສຸຕ຺ເຕ ປທປທຕ຺ຖປຎ຺ຫາຣມ຺ຠານໍ ໂສຘນລກ຺ຂໂຓ ‘‘ໂສຘໂນ ຫາໂຣ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໔. ເອກຕ຺ຕຕາຍາຕິ ເອກສ຺ສ ຠາໂວ ເອກຕ຺ຕໍ, ເອກຕ຺ຕເມວ ເອກຕ຺ຕຕາ, ຕາຍ ເອກຕ຺ຕຕາຍ. ເອກ-ສທ຺ໂທ ເຈຕ຺ຖ ສມານສທ຺ທປຣິຍາໂຍ, ຕສ຺ມາ ສາມຎ຺ເຎນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິສິຏ຺ຐາ ມຕ຺ຕາ ວິມຕ຺ຕາ, ວິມຕ຺ຕາວ ເວມຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ເວມຕ຺ຕຕາ, ຕາຍ ເວມຕ຺ຕຕາຍ, ວິເສເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕ ນ ວິກປ຺ປຍິຕພ຺ພາຕິ ເຍ ຘມ຺ມາ ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ສມຸທໂຍ’’ຕິອາທິນາ ສາມຎ຺ເຎນ, ‘‘ຊາຕິ ຊຣາ ກາມຕຓ຺ຫາ ຠວຕຓ຺ຫາ’’ຕິອາທິນາ ວິເສເສນ ຈ ສຸຕ຺ເຕ ເທສິຕາ, ເຕ ‘‘ກິເມຕ຺ຖ ສາມຎ຺ຎໍ, ໂກ ວາ ວິເສໂສ’’ຕິ ເອວໍ ສາມຎ຺ຎວິເສສວິກປ຺ປນວເສນ ນ ວິກປ຺ປຍິຕພ຺ພາ. ກສ຺ມາ? ສາມຎ຺ຎວິເສສກປ຺ປນາຍ ໂວຫາຣຠາເວນ ອນວຏ຺ຐານໂຕ ກາລທິສາວິເສສາທີນໍ ວິຍ ອເປກ຺ຂາສິທ຺ຘິໂຕ ຈ. ຍຖາ ຫິ ‘‘ອຊ຺ຊ ຫິຍ຺ໂຍ ສ຺ເວ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມານາ ກາລວິເສສາ ອນວຏ຺ຐິຕສຠາວາ ‘‘ປຸຣິມາ ທິສາ ປຈ຺ຉິມາ ທິສາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມານາ ທິສາວິເສສາ ຈ, ເອວໍ ສາມຎ຺ຎວິເສສາປິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈມານໍ ຊາຕິອາທິອເປກ຺ຂາຍ ສາມຎ຺ຎມ຺ປິ ສມານໍ ສຈ຺ຈາເປກ຺ຂາຍ ວິເສໂສ ໂຫຕິ. ເອສ ນໂຍ ສມຸທຍາທີສຸປິ. ເອໂສ ຫາໂຣ ອຘິຏ຺ຐາໂນຕິ ເອວໍ ສຸຕ຺ຕາຄຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ອວິກປ຺ປນວເສນ ສາມຎ຺ຎວິເສສນິທ຺ຘາຣຓລກ຺ຂໂຓ ອຘິຏ຺ຐາໂນ ຫາໂຣ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໕. ເຍ ຘມ຺ມາຕິ ເຍ ອວິຊ຺ຊາທິກາ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ. ຍໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຍໍ ສງ຺ຂາຣາທິກໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມໍ. ຊນຍນ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕິ. ປຈ຺ຈຍາຕິ ສຫຊາຕປຈ຺ຈຍຠາເວນ. ປຣມ຺ປຣໂຕຕິ ປຣມ຺ປຣປຈ຺ຈຍຠາເວນ, ອນຸຣູປສນ຺ຕານຆຏນວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປນິສ຺ສຍໂກຏິ ຫິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ. ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອວສິຏ຺ໂຐ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ. ເຫຕຸມວກຑ຺ຒຍິຕ຺ວາຕິ ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍສງ຺ຂາຕໍ ຊນກາທິເຠທຠິນ຺ນໍ ເຫຕຸໍ ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕໂຕ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ໂຍ ສໍວຓ຺ຓນາສງ຺ຂາໂຕ, ເອໂສ ຫາໂຣ ປຣິກ຺ຂາໂຣຕິ ເອວໍ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມານໍ ປຣິກ຺ຂາຣສງ຺ຂາເຕ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ສໍວຓ຺ຓນລກ຺ຂໂຓ ປຣິກ຺ຂາໂຣ ຫາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໖. ເຍ ຘມ຺ມາຕິ ເຍ ສີລາທິຘມ຺ມາ. ຍໍມູລາຕິ ເຍສໍ ສມາຘິອາທີນໍ ມູລຠູຕາ, ເຕ ເຕສໍ ສມາຘິອາທີນໍ ປທຏ຺ຐານຠາເວນ ສມາໂຣປຍິຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຍ ເຈກຕ຺ຖາ ປກາສິຕາ ມຸນິນາຕິ ເຍ ຈ ຣາຄວິຣາຄາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິເສກ຺ຂຜລກາມຘາຕຸສມຕິກ຺ກມນາທິສທ຺ທາ ອນາຄາມິຜລຕ຺ຖຕາຍ ເອກຕ຺ຖາ ພຸທ຺ຘມຸນິນາ ປຣິທີປິຕາ, ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎເວວຈນຠາເວນ ສມາໂຣປຍິຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສມາໂຣປນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕ ຍຖາຣຸຕວເສນ ນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ວາ ຄຍ຺ຫມານສ຺ສ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສີລາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍສ຺ສ ປຣິຍາຍນ຺ຕຣວິຠາວນມຸເຂນ ຠາວນາປາຣິປູຣິກຖນໍ, ຠາວນາປາຣິປູຣີ ຈ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ປຫາເນນາຕິ ປຫານສມາໂຣປນາປິ ອຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ສິຕາ ເອວ ໂຫຕິ. ເອສ ສມາໂຣປໂນ ຫາໂຣຕິ ເອສ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕຘມ຺ມານໍ ປທຏ຺ຐານເວວຈນຠາວນາປຫານສມາໂຣປນວິຈາຣຓລກ຺ຂໂຓ ສມາໂຣປໂນ ນາມ ຫາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນຍສງ຺ເຂໂປ

໑໗. ເອວໍ ຄາຖາພນ຺ຘວເສນ ໂສຬສປິ ຫາເຣ ນິທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ນເຍ ນິທ຺ທິສິຕຸໍ ‘‘ຕຓ຺ຫຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫຎ຺ຈ ອວິຊ຺ຊມ຺ປິ ຈາຕິ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ນິທ຺ຘາຣຓວເສນ ວາ ຄຫິຕໍ ຕຓ຺ຫໍ ອວິຊ຺ຊຎ຺ຈ ໂຍ ເນຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂຍ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ ຕໍ ເນຕິ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍ ປາເປຕິ ສໍກິເລສວເສນ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖໍ ໂຍເຊຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສມເຖນາຕິ ສມາຘິນາ. ວິປສ຺ສນາຍາຕິ ປຎ຺ຎາຍ, ໂຍ ເນຕິ ໂວທານປກ຺ຂໍ ປາເປຕິ, ຕຖາ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖໍ ໂຍເຊຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຈ຺ເຈຫິ ໂຍຊຍິຕ຺ວາຕິ ນຍນ຺ໂຕ ຈ ຕຓ຺ຫາ ຈ ອວິຊ຺ຊາ ຈ ຠວມູລກຕ຺ຕາ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ, ອວເສສາ ເຕຠູມກຘມ຺ມາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ, ສມຖວິປສ຺ສນາ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ, ເຕນ ປຕ຺ຕພ຺ພາ ອສງ຺ຂຕຘາຕຸ ນິໂຣຘສຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອວໍ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ສຈ຺ເຈຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ. ອຍໍ ນໂຍ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏຕິ ໂຍ ຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊາຫິ ສໍກິເລສປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ສມຖວິປສ຺ສນາຫິ ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈໂຍຊນມຸເຂນ ນຍນລກ຺ຂໂຓ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ, ອຍໍ ນນ຺ທິຍາວຏ຺ໂຏ ນໂຍ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນຍສ຺ສ ຠູມິ ຄາຖາຍໍ ‘‘ນໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ອຕ຺ຖນໂຍ ສໍວຓ຺ຓນາ, ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘສ຺ສ ອນຸຣູໂປ ປຸພ຺ພຠາເຄ ອນຸຄາຫຓນໂຍ ອຕ຺ຖນໂຍ. ຕສ຺ສ ປນ ຍາ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸອາທີນໍ ວເສນ ຕຓ຺ຫາທິມຸເຂນ ນຍຠູມິຣຈນາ, ຕຕ຺ຖ ນຍໂວຫາໂຣ.

໑໘. ອກຸສເລຕິ ທ຺ວາທສຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສງ຺ຄຫິເຕ ສພ຺ເພປິ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມ. ສມູເລຫີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ມູເລຫິ, ໂລຠໂທສໂມເຫຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸສເລຕິ ສພ຺ເພປິ ຈຕຸຠູມເກ ກຸສເລ ຘມ຺ເມ. ກຸສລມູເລຫີຕິ ກຸສເລຫິ ອໂລຠາທິມູເລຫິ ໂຍ ເນຕິ. ນຍນ຺ໂຕ ຈ ກຸສລາກຸສລໍ ມາຍາມຣີຈິອາທໂຍ ວິຍ ອຠູຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຠູຕໍ. ປຏຆຏາທໂຍ ວິຍ ນ ສມ຺ມຸຕິສຈ຺ຈມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕຖໍ. ອກຸສລສ຺ສ ອິຏ຺ຐວິປາກຕາຠາວໂຕ ກຸສລສ຺ສ ຈ ອນິຏ຺ຐວິປາກຕາຠາວໂຕ ວິປາເກ ສຕິ ອວິສໍວາທກຕ຺ຕາ ອວິຕຖໍ ເນຕິ. ເອວເມເຕສໍ ຕິຓ຺ຓມ຺ປິ ປທານໍ ກຸສລາກຸສລວິເສສນຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອຖ ວາ ອກຸສລມູເລຫິ ອກຸສລານິ ກຸສລມູເລຫິ ຈ ກຸສລານິ ນຍນ຺ໂຕ ອຍໍ ນໂຍ ຠູຕໍ ຕຖໍ ອວິຕຖໍ ເນຕິ, ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ໂຍເຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸກ຺ຂາທີນິ ຫິ ພາຘກາທິຠາວໂຕ ອຎ຺ຎຖາຠາວາຠາເວນ ຠູຕານິ, ສຈ຺ຈສຠາວຕ຺ຕາ ຕຖານິ, ອວິສໍວາທນໂຕ ອວິຕຖານິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖານິ ອວິຕຖານິ ອນຎ຺ຎຖານີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໙໐). ຕິປຸກ຺ຂລໍ ຕໍ ນຍໍ ອາຫູຕິ ໂຍ ອກຸສລມູເລຫິ ສໍກິເລສປກ຺ຂສ຺ສ ກຸສລມູເລຫິ ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈໂຍຊນມຸເຂນ ນຍນລກ຺ຂໂຓ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ, ຕໍ ຕິປຸກ຺ຂລໍ ນຍນ຺ຕິ ວທນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໙. ວິປລ຺ລາເສຫີຕິ ອສຸເຠ ສຸຠນ຺ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ເຕຫິ ຈຕູຫິ ວິປລ຺ລາເສຫິ. ກິເລເສຕິ ກິລິສ຺ສນ຺ຕິ ວິພາຘິຍນ຺ຕີຕິ ກິເລສາ, ສໍກິລິຏ຺ຐຘມ຺ມາ, ສໍກິເລສປກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເກຈິ ‘‘ສໍກິເລເສ’’ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ກິເລສສຫິເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫີຕິ ສທ຺ຘາທີຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ. ສທ຺ຘມ຺ເມຕິ ປຏິປຕ຺ຕິປຏິເວຘສທ຺ຘມ຺ເມ, ໂວທານປກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕໍ ນຍນ຺ຕິ ໂຍ ສຸຠສຎ຺ຎາທີຫິ ວິປລ຺ລາເສຫິ ສກລສ຺ສ ສໍກິເລສປກ຺ຂສ຺ສ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍາທີຫິ ໂວທານປກ຺ຂສ຺ສ ຈຕຸສຈ຺ຈໂຍຊນວເສນ ນຍນລກ຺ຂໂຓ ສໍວຓ຺ຓນາວິເສໂສ, ເອຕໍ ນຍໍ ນຍວິທູ ສທ຺ຘມ຺ມນຍໂກວິທາ, ອຕ຺ຖນຍກຸສລາ ເອວ ວາ ສີຫວິກ຺ກີຬິຕໍ ນຍນ຺ຕິ ວທນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໐. ເວຍ຺ຍາກຣເຓສູຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນຍສ຺ສ ໂຍຊນຕ຺ຖໍ ກເຕສຸ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວິສ຺ສຊ຺ຊເນສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕຫິໍ ຕຫິ’’ນ຺ຕິ. ກຸສລາກຸສລາຕິ ໂວທານິຍາ ສໍກິເລສິກາ ຈ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ທິສາຠູຕຘມ຺ມາ. ວຸຕ຺ຕາຕິ ສຸຕ຺ຕໂຕ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ກຖິຕາ. ມນສາ ໂວໂລກຍເຕຕິ ເຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ຈິຕ຺ເຕເນວ ‘‘ອຍໍ ປຐມາ ທິສາ ອຍໍ ທຸຕິຍາ ທິສາ’’ຕິອາທິນາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ທິສາຠາເວນ ອຸປປຣິກ຺ຂຕິ, ວິຈາເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ໂອໂລກຍເຕ ເຕ ອພຫີ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ຕຕ຺ຖ ເຕຕິ ເຕ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ. ອພຫີຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໍ, ຈິຕ຺ເຕ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ຂຸ ທິສາໂລຈນໍ ອາຫູຕິ ໂອໂລກຍເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຍເທຕໍ ໂອໂລກນໍ, ຕໍ ທິສາໂລຈນໍ ນາມ ນຍໍ ວທນ຺ຕິ. ຂຸ-ຕິ ຈ ນິປາໂຕ ອວຘາຣເຓ. ເຕນ ໂອໂລກນເມວ ອຍໍ ນໂຍ, ນ ໂກຈິ ອຕ຺ຖວິເສໂສຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໒໑. ໂອໂລເກຕ຺ວາຕິ ປຐມາທິທິສາຠາເວນ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ. ທິສາໂລຈເນນາຕິ ທິສາໂລຈນນເຍນ ກຣຓຠູເຕນ. ເຍນ ຫິ ວິຘິນາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖນຍສ຺ສ ໂຍຊນາຍ ທິສາ ໂອໂລກີຍນ຺ຕິ, ໂສ ວິຘິ ທິສາໂລຈນນ຺ຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸກ຺ຂິປິຍາຕິ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ, ທິສາຠູຕຘມ຺ເມ ສຸຕ຺ຕໂຕ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຸກ຺ຂິປິຍ ໂຍ ສມາເນຕີ’’ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ, ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ‘‘ໂຍ ເຕສໍ ທິສາຠູຕຘມ຺ມານໍ ສມານຍນໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ຍນ຺ຕິ ວາ ກິຣິຍາປຣາມສນໍ. ສມາເນຕີຕິ ສມໍ, ສມ຺ມາ ວາ ອາເນຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ນຍສ຺ສ ໂຍຊນາວເສນ. ເກ ປນ ອາເນຕິ? ສພ຺ເພ ກຸສລາກຸສເລ ຕໍຕໍນຍທິສາຠູເຕ. ອຍໍ ນໂຍຕິ ສມາເນຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍເທຕໍ ຕໍຕໍນຍທິສາຠູຕຘມ຺ມານໍ ສມານຍນໍ, ອຍໍ ອງ຺ກຸໂສ ນາມ ນໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕຎ຺ຈ ທ຺ວຍໍ ‘‘ໂວຫາຣນໂຍ, ກມ຺ມນໂຍ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ.