໑. ປຐມວຄ຺ໂຄ

໑. ທຸກ຺ຂວິຫາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໘. ທຸກນິປາຕສ຺ສ ປຐເມ ທ຺ວີຫີຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ຘມ຺ເມຫີຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຘມ຺ມນິທສ຺ສນໍ. ທ຺ວີຫິ ຘມ຺ເມຫີຕິ ທ຺ວີຫິ ອກຸສລຘມ຺ເມຫິ. ສມນ຺ນາຄໂຕຕິ ຍຸຕ຺ໂຕ. ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມຕິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ. ທຸກ຺ຂໍ ວິຫຣຕີຕິ ຈຕູສຸປິ ອິຣິຍາປເຖສຸ ກິເລສທຸກ຺ເຂນ ເຈວ ກາຍິກເຈຕສິກທຸກ຺ເຂນ ຈ ທຸກ຺ຂໍ ວິຫຣຕິ. ສວິຆາຕນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕູປຆາເຕນ ເຈວ ກາຍູປຆາເຕນ ຈ ສວິຆາຕໍ. ສອຸປາຍາສນ຺ຕິ ກິເລສູປາຍາເສນ ເຈວ ສຣີຣເຂເທນ ຈ ພລວອາຍາສວເສນ ສອຸປາຍາສໍ. ສປຣິຬາຫນ຺ຕິ ກິເລສປຣິຬາເຫນ ເຈວ ກາຍປຣິຬາເຫນ ຈ ສປຣິຬາຫໍ. ກາຍສ຺ສ ເຠທາຕິ ອຸປາທິນ຺ນກ຺ຂນ຺ຘປຣິຈ຺ຈາຄາ. ປຣໍ ມຣຓາຕິ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຠິນິພ຺ພຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘຄ຺ຄຫເຓ. ອຖ ວາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາຕິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຉທາ. ປຣໍ ມຣຓາຕິ ຈຸຕິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ. ທຸຄ຺ຄຕິ ປາຏິກງ຺ຂາຕິ ທຸຄ຺ຄຕິສງ຺ຂາຕານໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອປາຍານໍ ອຎ຺ຎຕຣາ ຄຕິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ອວສ຺ສໍຠາວິນີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣຕິ ອປິຫິຕທ຺ວາໂຣ. ກຕ຺ຖ ປນ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສູ’’ຕິ. ເຕນ ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ອສໍວຣມາຫ. ປຏິຄ຺ຄຫຓປຣິໂຠຄວເສນ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕໍ ນ ຊານາຕີຕິ ໂຠຊເນ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎູ. ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາຍ ໂຠຊເນ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຍາ’’ຕິປິ ປຐນ຺ຕິ.

ກຖໍ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາ, ກຖໍ ວາ ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາຕິ? ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວໂຣ ວາ ອສໍວໂຣ ວາ ນຕ຺ຖິ. ນ ຫິ ຈກ຺ຂຸປສາທໍ ນິສ຺ສາຍ ສຕິ ວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈໍ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອປິຈ ຍທາ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອາປາຖໍ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕທາ ຠວງ຺ເຄ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ເຘ ກິຣິຍາມໂນຘາຕຸ ອາວຊ຺ຊນກິຈ຺ຈໍ ສາຘຍມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕໂຕ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ທສ຺ສນກິຈ຺ຈໍ, ຕໂຕ ວິປາກມໂນຘາຕຸ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນກິຈ຺ຈໍ, ຕໂຕ ວິປາກາເຫຕຸກມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ສນ຺ຕີຣຓກິຈ຺ຈໍ, ຕໂຕ ກິຣິຍາເຫຕຸກມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນກິຈ຺ຈໍ ສາຘຍມານາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕທນນ຺ຕຣໍ ຊວນໍ ຊວຕິ. ຕຖາປິ ເນວ ຠວງ຺ຄສມເຍ, ນ ອາວຊ຺ຊນາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣສມເຍ ສໍວໂຣ ວາ ອສໍວໂຣ ວາ ອຕ຺ຖິ, ຊວນກ຺ຂເຓ ປນ ສເຈ ທຸສ຺ສີລ຺ຍໍ ວາ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈໍ ວາ ອຎ຺ຎາຓໍ ວາ ອກ຺ຂນ຺ຕິ ວາ ໂກສຊ຺ຊໍ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອສໍວໂຣ ໂຫຕິ. ເອວໍ ໂຫນ຺ໂຕປິ ໂສ ‘‘ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ອສໍວໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ທ຺ວາຣມ຺ປິ ອຄຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຠວງ຺ຄມ຺ປິ ອາວຊ຺ຊນາທີນິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິປິ. ຍຖາ ກິໍ? ຍຖາ ນຄເຣ ຈຕູສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອສໍວຸເຕສຸ ກິຎ຺ຈາປິ ອນ຺ໂຕຆຣທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐກຄພ຺ຠາທໂຍ ສຸສໍວຸຕາ ຕຖາປິ ອນ຺ໂຕນຄເຣ ສພ຺ພໍ ຠຓ຺ຑໍ ອຣກ຺ຂິຕໍ ອໂຄປິຕເມວ ໂຫຕິ. ນຄຣທ຺ວາເຣຫິ ປວິສິຕ຺ວາ ໂຈຣາ ຍທິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕໍ ຫເຣຍ຺ຍຸໍ. ເອວເມວ ຊວເນ ທຸສ຺ສີລ຺ຍາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຕສ຺ມິໍ ອສໍວເຣ ສຕິທ຺ວາຣມ຺ປິ ອຄຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຠວງ຺ຄມ຺ປິ ອາວຊ຺ຊນາທີນິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິປິ. ຕສ຺ມິໍ ປນ ອສຕິ ຊວເນ ສີລາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ທ຺ວາຣມ຺ປິ ຄຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ຠວງ຺ຄມ຺ປິ ອາວຊ຺ຊນາທີນິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິປິ. ຍຖາ ກິໍ? ຍຖາ ນຄຣທ຺ວາເຣສຸ ສໍວຸເຕສຸ ກິຎ຺ຈາປິ ອນ຺ໂຕຆຣທ຺ວາຣາທໂຍ ອສໍວຸຕາ, ຕຖາປິ ອນ຺ໂຕນຄເຣ ສພ຺ພໍ ຠຓ຺ຑໍ ສຸຣກ຺ຂິຕໍ ສຸໂຄປິຕເມວ ໂຫຕິ. ນຄຣທ຺ວາເຣສຸ ຫິ ປິຫິເຕສຸ ໂຈຣານໍ ປເວໂສ ນຕ຺ຖິ. ເອວເມວ ຊວເນ ສີລາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ທ຺ວາຣມ຺ປິ ຄຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ຠວງ຺ຄມ຺ປິ, ອາວຊ຺ຊນາທີນິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິປິ. ຕສ຺ມາ ຊວນກ຺ຂເຓ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນປິ ‘‘ຈກ຺ຂຸທ຺ວາເຣ ສໍວໂຣ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເສສທ຺ວາເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວໍ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ອຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາ, ຄຸຕ຺ຕທ຺ວາຣຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ.

ກຖໍ ປນ ໂຠຊເນ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎູ, ກຖໍ ວາ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູຕິ? ໂຍ ຫິ ປຸຄ຺ຄໂລ ມຫິຈ຺ໂຉ ຫຸຕ຺ວາ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ມຕ຺ຕໍ ນ ຊານາຕິ. ມຫິຈ຺ຉປຸຄ຺ຄໂລ ຫິ ຍຖາ ນາມ ກຈ຺ຉປຸຏວາຓິໂຊ ປິຬນ຺ຘນຠຓ຺ຑກໍ ຫຕ຺ເຖນ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຉງ຺ເຄປິ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມຫາຊນສ຺ສ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວ ‘‘ອສຸກໍ ຄຓ຺ຫຖ, ອສຸກໍ ຄຓ຺ຫຖາ’’ຕິ ມຸເຂນ ອຸຄ຺ໂຆເສຕິ, ເອວເມວ ອປ຺ປມຕ຺ຕກມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ສີລໍ ວາ ຄນ຺ຖໍ ວາ ຘຸຕງ຺ຄຄຸຓໍ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ອຣຎ຺ຎວາສມຕ຺ຕກມ຺ປິ ມຫາຊນສ຺ສ ຊານນ຺ຕສ຺ເສວ ສມ຺ຠາເວຕິ, ສມ຺ຠາເວຕ຺ວາ ຈ ປນ ສກເຏຫິປິ ອຸປນີເຕ ປຈ຺ຈເຍ ‘‘ອລ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕໂຍ ຫິ ປູເຣຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ ອຄ຺ຄິ ອຸປາທາເນນ, ສມຸທ຺ໂທ ອຸທເກນ, ມຫິຈ຺ໂຉ ປຈ຺ຈເຍຫີຕິ –

‘‘ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ ສມຸທ຺ໂທ ຈ, ມຫິຈ຺ໂຉ ຈາປິ ປຸຄ຺ຄໂລ;

ພຫຸເກ ປຈ຺ຈເຍ ທິນ຺ເນ, ຕໂຍເປເຕ ນ ປູຣເຍຕິ’’.

ມຫິຈ຺ຉປຸຄ຺ຄໂລ ຫິ ວິຊາຕມາຕຸຍາປິ ມນໍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ເອວຣູໂປ ຫິ ອນຸປ຺ປນ຺ນໍ ລາຠໍ ນ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນລາຠໂຕ ຈ ປຣິຫາຍຕິ. ເອວໍ ຕາວ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ໂຫຕິ. ໂຍ ປນ ຘມ຺ເມນ ສເມນ ລທ຺ຘມ຺ປິ ອາຫາຣໍ ຄຘິໂຕ ມຸຈ຺ຉິໂຕ ອຊ຺ໂຌປນ຺ໂນ ອນາທີນວທສ຺ສາວີ ອນິສ຺ສຣຓປຎ຺ໂຎ ອາຫຣຫຕ຺ຖກອລໍສາຏກຕຕ຺ຖວຏ຺ຏກກາກມາສກຠຸຕ຺ຕວມິຕກພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ ວິຍ ອໂຍນິໂສ ອນຸປາເຍນ ຍາວທຕ຺ຖໍ ອຸທຣາວເທຫກໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍສຸຂໍ ປສ຺ສສຸຂໍ ມິທ຺ຘສຸຂໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕິ. ອຍໍ ປຣິໂຠເຄ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ນາມ.

ໂຍ ປນ ‘‘ຍທິປິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ ພຫຸ ໂຫຕິ, ທາຍໂກ ອປ຺ປໍ ທາຕຸກາໂມ, ທາຍກສ຺ສ ວເສນ ອປ຺ປໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ ອປ຺ໂປ, ທາຍໂກ ພຫຸໍ ທາຕຸກາໂມ, ເທຍ຺ຍຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ອປ຺ປໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ເທຍ຺ຍຘມ຺ໂມ ພຫຸ, ທາຍໂກປິ ພຫຸໍ ທາຕຸກາໂມ, ອຕ຺ຕໂນ ຖາມໍ ຎຕ຺ວາ ປມາຓຍຸຕ຺ຕເມວ ຄຓ຺ຫາຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິຄ຺ຄຫເຓ ປມາຓຊານນສ຺ສ ເຈວ, ‘‘ປຏິສງ຺ຂາ ໂຍນິໂສ ອາຫາຣໍ ອາຫາເຣຕິ, ເນວ ທວາຍ, ນ ມທາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໓໕໕) ‘‘ລທ຺ຘຎ຺ຈ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ອຄຘິໂຕ ອມຸຈ຺ຉິໂຕ ອນຊ຺ໂຌປນ຺ໂນ ອາທີນວທສ຺ສາວີ ນິສ຺ສຣຓປຎ຺ໂຎ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ ຈ ອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ປຏິສງ຺ຂານປຎ຺ຎາຍ ຊານິຕ຺ວາ ອາຫາຣປຣິຠຸຎ຺ຊນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປຣິໂຠເຄ ປມາຓຊານນສ຺ສ ຈ ວເສນ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ໂຫຕິ, ອຍໍ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ນາມ. ເອວໍ ໂຠຊເນ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາ ຈ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຄາຖາສຸ ປນ ຈກ຺ຂຸນ຺ຕິອາທີສຸ ຈກ຺ຂຕີຕິ ຈກ຺ຂຸ, ຣູປໍ ອສ຺ສາເທຕິ, ສມວິສມໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຓາຕີຕິ ໂສຕໍ. ຆາຍຕີຕິ ຆານໍ. ຊີວິຕນິມິຕ຺ຕໍ ອາຫາຣຣໂສ ຊີວິຕໍ, ຕໍ ອວ຺ຫາຍຕີຕິ ຊິວ຺ຫາ. ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ອາໂຍຕິ ກາໂຍ. ມນເຕ ວິຊານາຕີຕິ ມໂນ. ໂປຣາຓາ ປນາຫຸ ມຸນາຕີຕິ ມໂນ, ນາຬິຍາ ມິນມາໂນ ວິຍ ມຫາຕຸລາຍ ຘາຣຍມາໂນ ວິຍ ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ ວິຊານາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ຕາເວຕ຺ຖ ປທຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຠາວຕ຺ຖໂຕ ປນ ທຸວິຘໍ ຈກ຺ຂຸ – ມໍສຈກ຺ຂຸ ຈ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ ຈ. ເຕສຸ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ, ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸ, ຎາຓຈກ຺ຂຸ, ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ, ຘມ຺ມຈກ຺ຂູຕິ ປຎ຺ຈວິຘໍ ປຎ຺ຎາຈກ຺ຂຸ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອທ຺ທສໍ ໂຂ ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໓) ອິທໍ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸ ນາມ. ‘‘ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸ ວຸຈ຺ຈຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໂຘຕກມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໓໒) ອິທໍ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸ ນາມ. ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ອຸທປາທີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ມຫາວ. ໑໕) ອິທໍ ຎາຓຈກ຺ຂຸ ນາມ. ‘‘ອທ຺ທສໍ ໂຂ ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ທິພ຺ເພນ ຈກ຺ຂຸນາ ວິສຸທ຺ເຘນາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໘໔) ອິທໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸ ນາມ. ‘‘ວິຣຊໍ ວີຕມລໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸໍ ອຸທປາທີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໕; ມຫາວ. ໑໖) ອິທໍ ເຫຏ຺ຐິມມຄ຺ຄຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕໍ ຘມ຺ມຈກ຺ຂຸ ນາມ.

ມໍສຈກ຺ຂຸປິ ທຸວິຘໍ – ສສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂຸ, ປສາທຈກ຺ຂູຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍ຺ວາຍໍ ອກ຺ຂິກູປເກ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ເຫຏ຺ຐາ ອກ຺ຂິກູປກຏ຺ຐິເກນ, ອຸປຣິ ຠມຸກຏ຺ຐິເກນ, ອຸຠໂຕ ອກ຺ຂິກູເຏຫິ, ອນ຺ໂຕ ມຕ຺ຖລຸງ຺ເຄນ, ພຫິທ຺ຘາ ອກ຺ຂິໂລເມຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ມໍສປິຓ຺ໂຑ, ສງ຺ເຂປໂຕ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ – ວຓ຺ໂຓ, ຄນ຺ໂຘ, ຣໂສ, ໂອຊາສມ຺ຠໂວ ສຓ຺ຐານໍ ຊີວິຕໍ ຠາໂວ ກາຍປສາໂທ ຈກ຺ຂຸປສາໂທຕິ ຈຸທ຺ທສ ສມ຺ຠາຣາ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ຕໍນິສ຺ສິຕາ ວຓ຺ຓຄນ຺ຘຣສໂອຊາສຓ຺ຐານສມ຺ຠວາຕິ ອິມານິ ທສ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກຕ຺ຕາ ຈຕ຺ຕາລີສໍ ໂຫນ຺ຕິ, ຊີວິຕໍ ຠາໂວ ກາຍປສາໂທ ຈກ຺ຂຸປສາໂທຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ເອກນ຺ຕກມ຺ມສມຸຏ຺ຐາເນວາຕິ ອິເມສໍ ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສາຍ ຣູປານໍ ວເສນ ຈຕຸຈຕ຺ຕາລີສ ສມ຺ຠາຣາ. ຍໍ ໂລເກ ‘‘ເສຕໍ ວຏ຺ຏໍ ປຸຖຸລໍ ວິສຏໍ ວິປຸລໍ ຈກ຺ຂູ’’ຕິ ສຎ຺ຊານນ຺ໂຕ ນ ຈກ຺ຂຸໍ ສຎ຺ຊານາຕິ, ວຕ຺ຖຸໍ ຈກ຺ຂຸໂຕ ສຎ຺ຊານາຕິ, ໂຍ ມໍສປິຓ຺ໂຑ ອກ຺ຂິກູປເກ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ນ຺ຫາຣຸສຸຕ຺ຕເກນ ມຕ຺ຖລຸງ຺ເຄນ ອາພທ຺ໂຘ, ຍຕ຺ຖ ເສຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ ກຓ຺ຫມ຺ປິ ໂລຫິຕກມ຺ປິ ປຖວີປິ ອາໂປປິ ເຕໂຊປິ ວາໂຍປິ. ຍໍ ເສມ຺ຫຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ເສຕໍ, ປິຕ຺ຕຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ກຓ຺ຫໍ, ຣຸຫິຣຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ໂລຫິຕກໍ, ປຖວຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ປຕ຺ຖທ຺ຘໍ, ອາປຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ປຄ຺ຆຣຕິ, ເຕຊຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ປຣິຑຍ຺ຫຕິ, ວາຍຸສ຺ສທຕ຺ຕາ ສມ຺ຠມຕິ, ອິທໍ ສສມ຺ຠາຣຈກ຺ຂຸ ນາມ. ໂຍ ປນ ເອຕ຺ຖ ສິໂຕ ເອຕ຺ຖ ປຏິພທ຺ໂຘ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ອຸປາທາຍ ປສາໂທ, ອິທໍ ປສາທຈກ຺ຂຸ ນາມ. ອິທຎ຺ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕິ.

ໂສຕາທີສຸປິ ໂສຕໍ ທິພ຺ພໂສຕໍ, ມໍສໂສຕນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ. ເອຕ຺ຖ ‘‘ທິພ຺ພາຍ ໂສຕຘາຕຸຍາ ວິສຸທ຺ຘາຍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕມານຸສິກາຍ ອຸໂຠ ສທ຺ເທ ສຸຓາຕີ’’ຕິ ອິທໍ ທິພ຺ພໂສຕໍ ນາມ. ມໍສໂສຕໍ ປນ ສສມ຺ຠາຣໂສຕໍ ປສາທໂສຕນ຺ຕິ ທຸວິຘນ຺ຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ, ຕຖາ ຆານຊິວ຺ຫາ. ກາໂຍ ປນ ໂຈປນກາໂຍ, ກຣຊກາໂຍ, ສມູຫກາໂຍ, ປສາທກາໂຍຕິອາທິນາ ພຫຸວິໂຘ. ຕຕ຺ຖ –

‘‘ກາເຍນ ສໍວຸຕາ ຘີຣາ, ອໂຖ ວາຈາຍ ສໍວຸຕາ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໓໔) –

ອຍໍ ໂຈປນກາໂຍ ນາມ. ‘‘ອິມມ຺ຫາ ກາຍາ ອຎ຺ຎໍ ກາຍໍ ອຠິນິມ຺ມິນາຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໖; ປຏິ. ມ. ໓.໑໔) ອຍໍ ກຣຊກາໂຍ ນາມ. ສມູຫກາໂຍ ປນ ວິຎ຺ຎາຓາທິສມູຫວເສນ ອເນກວິໂຘ ອາຄໂຕ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຉ ອິເມ, ອາວຸໂສ, ວິຎ຺ຎາຓກາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໑) ວິຎ຺ຎາຓສມູໂຫ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຉ ຜສ຺ສກາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໓; ມ. ນິ. ໑.໙໘) ຜສ຺ສາທິສມູໂຫ. ຕຖາ ‘‘ກາຍປສ຺ສທ຺ຘິ ກາຍລຫຸຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ໑໑໔) ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ. ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປຖວິກາຍໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສຕິ, ອາໂປກາຍໍ ເຕໂຊກາຍໍ ວາໂຍກາຍໍ ເກສກາຍໍ ໂລມກາຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໓.໓໕) ປຖວາທິສມູໂຫ. ‘‘ກາເຍນ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ຜຸສິຕ຺ວາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໖) ອຍໍ ປສາທກາໂຍ. ອິຘາປິ ປສາທກາໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ກາຍວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕິ. ມໂນຕິ ປນ ກິຎ຺ຈາປິ ສພ຺ພໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາປິ ທ຺ວາຣຠາວສ຺ສ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ທ຺ວາຣຠູຕໍ ສາວຊ຺ຊນໍ ຠວງ຺ຄໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕານິ ຍສ຺ສ ທ຺ວາຣານິ ອຄຸຕ຺ຕານິ ຈ ຠິກ຺ຂຸໂນຕິ ຍສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເອຕານິ ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານິ ທ຺ວາຣານິ ສຕິໂວສ຺ສຄ຺ເຄນ ປມາທໍ ອາປນ຺ນຕ຺ຕາ ສຕິກວາເຏນ ອປິຫິຕານິ. ໂຠຊນມ຺ຫິ…ເປ… ອຘິຄຈ຺ຉຕີຕິ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຠຊເນ ອມຕ຺ຕຎ຺ຎູ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ ຈ ສໍວຣຣຫິໂຕ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກຎ຺ຈ ໂຣຄາທິວເສນ, ສມ຺ປຣາຍິກຎ຺ຈ ທຸຄ຺ຄຕິປຣິຍາປນ຺ນໍ ກາຍທຸກ຺ຂໍ ຣາຄາທິກິເລສສນ຺ຕາປວເສນ, ອິຈ຺ຉາວິຆາຕວເສນ ຈ ເຈໂຕທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ສພ຺ພຖາປິ ທຸກ຺ຂເມວ ອຘິຄຈ຺ຉຕິ ປາປຸຓາຕິ. ຍສ຺ມາ ເຈຕເທວໍ, ຕສ຺ມາ ທຸວິເຘນປິ ທຸກ຺ຂຄ຺ຄິນາ ອິຘໂລເກ ຈ ປຣໂລເກ ຈ ຑຍ຺ຫມາເນນ ກາເຍນ ຑຍ຺ຫມາເນນ ເຈຕສາ ທິວາ ວາ ຍທິ ວາ ຣຕ຺ຕິໍ ນິຈ຺ຈກາລເມວ ຕາທິໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ທຸກ຺ຂເມວ ວິຫຣຕິ, ນ ຕສ຺ສ ສຸຂວິຫາຣສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ, ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂານຕິກ຺ກເມ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖີຕິ.

ປຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໒. ສຸຂວິຫາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໙. ທຸຕິເຍ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ທຸຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓. ຕປນີຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໐. ຕຕິເຍ ຕປນີຍາຕິ ອິຘ ເຈວ ສມ຺ປຣາເຍ ຈ ຕປນ຺ຕິ ວິພາເຘນ຺ຕິ ວິເຫເຐນ຺ຕີຕິ ຕປນີຍາ. ຕປນໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ທິຏ຺ເຐ ເຈວ ຘມ຺ເມ ອຠິສມ຺ປຣາເຍ ຈ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທເນນ ເຈວ ອນຸພລປ຺ປທາເນນ ຈ ຫິຕາຕິ ຕປນີຍາ. ອຖ ວາ ຕປນ຺ຕິ ເຕນາຕິ ຕປນໍ, ປຈ຺ຉານຸຕາໂປ, ວິປ຺ປຏິສາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ ຫິຕາຕິ ຕປນີຍາ. ອກຕກລ຺ຍາໂຓຕິ ອກຕໍ ກລ຺ຍາຓໍ ຠທ຺ທກໍ ປຸຎ຺ຎໍ ເອເຕນາຕິ ອກຕກລ຺ຍາໂຓ. ເສສປທທ຺ວຍໍ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ປຸຎ຺ຎຎ຺ຫິ ປວຕ຺ຕິຫິຕຕາຍ ອາຍຕິໍສຸຂຕາຍ ຈ ຠທ຺ທກຏ຺ເຐນ ກລ຺ຍາຓນ຺ຕິ ຈ ກຸຈ຺ຉິຕສລນາທິອຕ຺ເຖນ ກຸສລນ຺ຕິ ຈ ທຸກ຺ຂຠີຣູນໍ ສໍສາຣຠີຣູນຎ຺ຈ ຣກ຺ຂນຏ຺ເຐນ ຠີຣຸຕ຺ຕາຓນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກຕປາໂປຕິ ກຕໍ ອຸປຈິຕໍ ປາປໍ ເອເຕນາຕິ ກຕປາໂປ. ເສສປທທ຺ວຍໍ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອກຸສລກມ຺ມຎ຺ຫິ ລາມກຏ຺ເຐນ ປາປນ຺ຕິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ວິປາກກ຺ຂເຓ ຈ ໂຆຣສຠາວຕາຍ ລຸທ຺ທນ຺ຕິ ຈ ກິເລເສຫິ ທູສິຕຠາເວນ ກິພ຺ພິສນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຕິ ຠຄວາ ‘‘ທ຺ເວ ຘມ຺ມາ ຕປນີຍາ’’ຕິ ຘມ຺ມາຘິຏ຺ຐາເນນ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອກຕໍ ກຸສລໍ ຘມ຺ມໍ ກຕຎ຺ຈ ອກຸສລໍ ຘມ຺ມໍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ນິທ຺ທິສິ. ອິທານິ ເຕສໍ ຕປນີຍຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂສ ອກຕໍ ເມ ກລ຺ຍາຓນ຺ຕິປິ ຕປ຺ປຕິ, ກຕໍ ເມ ປາປນ຺ຕິປິ ຕປ຺ປຕີ’’ຕິ ອາຫ. ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເສນ ຕປ຺ປຕິ ອນຸຕປ຺ປຕິ ອນຸໂສຈຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຄາຖາສຸ ທຸຏ຺ຐຸ ຈຣິຕໍ, ກິເລສປູຕິກຕ຺ຕາ ວາ ທຸຏ຺ຐໍ ຈຣິຕນ຺ຕິ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ. ກາເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ, ກາຍໂຕ ວາ ປວຕ຺ຕໍ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໍ. ເອວໍ ວຈີມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕານິປິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ. ອິມານິ ຈ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນິ ກມ຺ມປຖປ຺ປຕ຺ຕານິ ອຘິປ຺ເປຕານີຕິ ຍໍ ນ ກມ຺ມປຖປ຺ປຕ຺ຕໍ ອກຸສລຊາຕໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຍຎ຺ຈຎ຺ຎໍ ໂທສສຎ຺ຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍມ຺ປິ ຈ ອຎ຺ຎໍ ກມ຺ມປຖຠາວໍ ອປ຺ປຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ກາຍກມ຺ມາທິສງ຺ຂໍ ນ ລຠຕິ, ຣາຄາທິກິເລສສໍສຏ຺ຐຕ຺ຕາ ໂທສສຫິຕໍ ອກຸສລໍ ຕມ຺ປິ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຣຍນ຺ຕິ ນິຣຕິອຕ຺ເຖນ ນິຣສ຺ສາທຏ຺ເຐນ ວາ ນິຣຍນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ທຸຄ຺ຄຕິໍ, ອຍສງ຺ຂາຕສຸຂປ຺ປຏິກ຺ເຂເປນ ວາ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສຸຄຕິທຸຄ຺ຄຕີສຸ ນິຣຍທຸກ຺ຂໍ. ໂສ ຕາທິໂສ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ຕປນີຍຠາເວ ນນ຺ໂທ ຍກ຺ໂຂ ນນ຺ໂທ ມາຓວໂກ ນນ຺ໂທ ໂຄຆາຕໂກ ທ຺ເວ ຠາຕິກາຕິ ເອເຕສໍ ວຕ຺ຖູນິ ກເຖຕພ຺ພານິ. ເຕ ກິຣ ຄາວິໍ ວຘິຕ຺ວາ ມໍສໍ ທ຺ເວ ໂກຏ຺ຐາເສ ອກໍສຸ. ຕໂຕ ກນິຏ຺ໂຐ ເຊຏ຺ຐໍ ອາຫ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ທາຣກາ ພຫູ, ອິມານິ ເມ ອນ຺ຕານິ ເທຫີ’’ຕິ. ອຖ ນໍ ເຊຏ຺ໂຐ – ‘‘ສພ຺ພໍ ມໍສໍ ທ຺ເວຘາ ວິຠຕ຺ຕໍ, ປຸນ ກິມຄ຺ຄເຫສີ’’ຕິ ປຫຣິຕ຺ວາ ຊີວິຕກ຺ຂຍໍ ປາເປສິ. ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຈ ນໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ມຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ຠາຣິຍໍ ວຕ ມຍາ ກຕໍ, ສ຺ວາຫໍ ອກາຣເຓເນວ ນໍ ມາເຣສິ’’ນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ອຖສ຺ສ ພລວວິປ຺ປຏິສາໂຣ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ໂສ ຐິຕຏ຺ຐາເນປິ ນິສິນ຺ນຏ຺ຐາເນປິ ຕເທວ ກມ຺ມໍ ອາວຊ຺ເຊຕິ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສາທໍ ນ ລຠຕິ, ອສິຕປີຕຂາຍິຕມ຺ປິສ຺ສ ສຣີເຣ ໂອຊໍ ນ ຜຣຕິ, ອຏ຺ຐິຈມ຺ມມຕ຺ຕເມວ ອໂຫສິ. ອຖ ນໍ ເອໂກ ເຖໂຣ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ອຸປາສກ, ຕ຺ວໍ ອຕິວິຍ ກິໂສ ອຏ຺ຐິຈມ຺ມມຕ຺ໂຕ ຊາໂຕ, ກີທິໂສ ເຕ ໂຣໂຄ, ອຸທາຫຸ ອຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈິ ຕປນີຍໍ ກມ຺ມໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ? ໂສ ‘‘ອາມ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ສພ຺ພໍ ອາໂຣເຈສິ. ອຖສ຺ສ ໂສ ‘‘ຠາຣິຍໍ ເຕ, ອຸປາສກ, ກມ຺ມໍ ກຕໍ, ອນປຣາຘຏ຺ຐາເນ ອປຣທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ໂສ ເຕເນວ ກມ຺ມຸນາ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ປນ ສຸປ຺ປພຸທ຺ຘສກ຺ກໂກກາລິກຈິຎ຺ຈມາຓວິກາທີນໍ ວຕ຺ຖູນິ ກເຖຕພ຺ພານິ, ມໂນທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ອຸກ຺ກລຊຍຠຎ຺ຎາທີນໍ.

ຕຕິຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໔. ອຕປນີຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໑. ຈຕຸຕ຺ເຖ ຕຕິເຍ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຈຕຸຕ຺ຖສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕. ປຐມສີລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໒. ປຎ຺ຈເມ ປາປເກນ ຈ ສີເລນາຕິ ປາປກໍ ນາມ ສີລໍ ສີລເຠທກໂຣ ອສໍວໂຣຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍທິ ອສໍວໂຣ ອສີລເມວ ຕໍທຸສ຺ສີລ຺ຍຠາວໂຕ, ກຖໍ ສີລນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ? ຕຕ຺ຖາຍໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ ສິຍາ – ຍຖາ ນາມ ໂລເກ ອທິຏ຺ຐໍ ‘‘ທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອສີລວາ ‘‘ສີລວາ’’ຕິ, ເອວມິຘາປິ ອສີລມ຺ປິ ອສໍວໂຣປິ ‘‘ສີລ’’ນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ. ອຖ ວາ ‘‘ກຕເມ ຈ, ຖປຕິ, ອກຸສລາ ສີລາ? ອກຸສລໍ ກາຍກມ຺ມໍ, ອກຸສລໍ ວຈີກມ຺ມໍ, ປາປໂກ ອາຊີໂວ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໖໔) ວຈນໂຕ ອກຸສລຘມ຺ເມສຸປິ ອຕ຺ເຖວ ສີລສມຎ຺ຎາ, ຕສ຺ມາ ປຣິຈຍວເສນ ສຠາວສິທ຺ຘິ ວິຍ ປກຕິຠູໂຕ ສພ຺ໂພ ສມາຈາໂຣ ‘‘ສີລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ ອກຸສລໍ ລາມກໍ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປາປເກນ ຈ ສີເລນາ’’ຕິ. ປາປິກາຍ ຈ ທິຏ຺ຐິຍາຕິ ສພ຺ພາປິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂຍ ປາປິກາວ. ວິເສສໂຕ ປນ ອເຫຕຸກທິຏ຺ຐິ, ອກິຣິຍທິຏ຺ຐິ, ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐີຕິ ອິມາ ຕິວິຘາ ທິຏ຺ຐິໂຍ ປາປິກຕຣາ. ຕຕ຺ຖ ປາປເກນ ສີເລນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ປໂຍຄວິປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ປາປິກາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອາສຍວິປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ປໂຍຄາສຍວິປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ນິຣຍູປໂຄ ໂຫຕິເຍວ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິເມຫິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ວີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍຖາຠຕໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ນິຣເຍ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ທ຺ວີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ລກ຺ຂຓວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ຕນ຺ຕິນິທ຺ເທໂສ. ຍຖາ ຕໍ ໂລເກ ‘‘ຍທິເມ ພ຺ຍາຘິຕາ ສິຍຸໍ, ອິເມສໍ ອິທໍ ເຠສຊ຺ຊໍ ທາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ອຎ຺ເຎສຸປິ ອີທິເສສຸ ຐາເນສຸ ເອເສວ ນໂຍ. ທຸປ຺ປຎ຺ໂຎຕິ ນິປ຺ປຎ຺ໂຎ.

ປຎ຺ຈມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໖. ທຸຕິຍສີລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໓. ຉຏ຺ເຐ ຠທ຺ທເກນ ຈ ສີເລນາຕິ ກາຍສຸຈຣິຕາທິຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີເລນ. ຕຎ຺ຫິ ອຂຓ຺ຑາທິສີລຠາເວນ ສຍຎ຺ຈ ກລ຺ຍາຓໍ, ສມຖວິປສ຺ສນາທິກລ຺ຍາຓຄຸຓາວຫໍ ຈາຕິ ‘‘ຠທ຺ທກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠທ຺ທິກາຍ ຈ ທິຏ຺ຐິຍາຕິ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາເຓນ ເຈວ ກມ຺ມປຖສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ຠທ຺ທເກນ ສີເລນ ປໂຍຄສມ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ຠທ຺ທິກາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ອາສຍສມ຺ປນ຺ໂນ. ອິຕິ ປໂຍຄາສຍສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຄ຺ຄູປໂຄ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອິເມຫິ, ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ວີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍຖາຠຕໍ ນິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ສຄ຺ເຄ’’ຕິ. ສປ຺ປຎ຺ໂຎຕິ ປຎ຺ຎວາ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ຉຏ຺ຐສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໗. ອາຕາປີສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໔. ສຕ຺ຕເມ ອນາຕາປີຕິ ກິເລສານໍ ອາຕາປນຏ຺ເຐນ ອາຕາໂປ, ວີຣິຍໍ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອາຕາປີ, ນ ອາຕາປີ ອນາຕາປີ, ສມ຺ມປ຺ປຘານວິຣຫິໂຕ ກຸສີໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ໂອຕ຺ຕາໂປ ວຸຈ຺ຈຕິ ປາປຸຕ຺ຣາໂສ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ໂອຕ຺ຕາປີ, ນ ໂອຕ຺ຕາປີ ອໂນຕ຺ຕາປີ, ໂອຕ຺ຕາປຣຫິໂຕ. ອຖ ວາ ອາຕາປປ຺ປຏິປກ຺ໂຂ ອນາຕາໂປ, ໂກສຊ຺ຊໍ ໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອນາຕາປີ. ຍໍ ‘‘ນ ໂອຕ຺ຕປຕິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປິຕພ຺ເພນ, ນ ໂອຕ຺ຕປຕິ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ອໂນຕ຺ຕປ຺ປໍ ອໂນຕ຺ຕາໂປ. ໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອໂນຕ຺ຕາປີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຠພ຺ໂພຕິ ອນຣໂຫ. ສມ຺ໂພຘາຍາຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄຕ຺ຖາຍ. ນິພ຺ພານາຍາຕິ ກິເລສານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕວູປສມາຍ ອມຕມຫານິພ຺ພານາຍ. ອນຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ໂຍຄກ຺ເຂມສ຺ສາຕິ ອຣຫຕ຺ຕຜລສ຺ສ. ຕຎ຺ຫິ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອນຸຕ຺ຕຣໍ, ຈຕູຫິ ໂຍເຄຫິ ອນຸປທ຺ທຸຕຕ຺ຕາ ເຂມໍ ນິພ຺ຠຍນ຺ຕິ ໂຍຄກ຺ເຂມນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຘິຄມາຍາຕິ ປຕ຺ຕິຍາ. ອາຕາປີຕິ ວີຣິຍວາ. ໂສ ຫິ ‘‘ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ ວິຫຣຕິ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຫານາຍ, ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປສມ຺ປທາຍ, ຖາມວາ ທຬ຺ຫປຣກ຺ກໂມ ອນິກ຺ຂິຕ຺ຕຘຸໂຣ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສູ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໕) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ວີຣິຍາຣມ຺ເຠນ ສມນ຺ນາຄໂຕ ກິເລສານໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ອາຕາປນສີໂລຕິ ອາຕາປີ. ໂອຕ຺ຕາປີຕິ ‘‘ຍໍ ໂອຕ຺ຕປຕິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປິຕພ຺ເພນ, ໂອຕ຺ຕປຕິ ປາປການໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ສມາປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໓໑) ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນ ໂອຕ຺ຕປ຺ເປນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ໂອຕ຺ຕປນສີໂລຕິ ໂອຕ຺ຕປ຺ປີ. ອຍຎ຺ຫິ ໂອຕ຺ຕາປີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕທວິນາຠາວໂຕ ຫິຣິຍາ ຈ ສມນ຺ນາຄໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປສມ຺ປນ຺ໂນ ອຓຸມຕ຺ເຕປິ ວຊ຺ເຊ ຠຍທສ຺ສາວີ ສີເລສຸ ປຣິປູຣກາຣີ ໂຫຕິ. ອິຈ຺ຈສ຺ສ ສີລສມ຺ປທາ ທສ຺ສິຕາ. ອາຕາປີຕິ ອິມິນາ ນເຍນສ຺ສ ກິເລສປຣິຕາປິຕາທີປເນນ ສມຖວິປສ຺ສນາຠາວນານຸຍຸຕ຺ຕຕາ ທສ຺ສິຕາ. ຍຖາວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ວີຣິຍໍ ສທ຺ຘາສຕິສມາຘິປຎ຺ຎາຫິ ວິນາ ນ ໂຫຕີຕິ ວິມຸຕ຺ຕິປຣິປາຈການິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຈມານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ອຕ຺ຖໂຕ ວຸຕ຺ຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕສຸ ຈ ສິທ຺ເຘສຸ ອນິຈ຺ເຈ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາ, ອນິຈ຺ເຈ ທຸກ຺ຂສຎ຺ຎາ, ທຸກ຺ເຂ ອນຕ຺ຕສຎ຺ຎາ, ປຫານສຎ຺ຎາ, ວິຣາຄສຎ຺ຎາ, ນິໂຣຘສຎ຺ຎາຕິ ຉ ນິພ຺ເພຘຠາຄິຍາ ສຎ຺ຎາ ສິທ຺ຘາ ເອວາຕິ. ເອວໍ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ໂລກິຍານໍ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎານໍ ສິຊ຺ຌນໂຕ ມຄ຺ຄຜລນິພ຺ພານາຘິຄມສ຺ສ ຠພ຺ພຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອາຕາປີ ຈ ໂຂ…ເປ… ອຘິຄມາຍາ’’ຕິ ອາຫ.

ຄາຖາສຸ ກຸສີໂຕຕິ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ກພຫຸລຕາຍ ກາມພ຺ຍາປາທວິຫິໍສາວິຕກ຺ກສງ຺ຂາເຕຫິ ກຸຈ຺ຉິເຕຫິ ປາປຘມ຺ເມຫິ ສິໂຕ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ກຸສີໂຕ. ກຸຈ຺ຉິຕໍ ວາ ສີທຕິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິໂຕ ອວສີທຕີຕິ ກຸສີໂຕ, ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ຫີນວີຣິໂຍຕິ ນິພ຺ພີຣິໂຍ, ຈຕູສຸປິ ອິຣິຍາປເຖສຸ ວີຣິຍກຣຓຣຫິໂຕ. ອນຸສ຺ສາຫສໍຫນນສຠາວສ຺ສ ຈິຕ຺ຕາລສິຍສ຺ສ ຖິນສ຺ສ, ອສຕ຺ຕິວິຆາຕສຠາວສ຺ສ ກາຍາລສິຍສ຺ສ ມິທ຺ຘສ຺ສ ຈ ອຠິຓ຺ຫປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຖິນມິທ຺ຘພຫຸໂລ. ປາປຊິຄຸຈ຺ຉນລກ຺ຂຓາຍ ຫິຣິຍາ ອຠາເວນ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂນ ອຫິຣິເກນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ຈ ອຫິຣິໂກ. ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປວີຣິຍານໍ ອຠາເວເນວ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍໍ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ອາທໂຣຕິ ອນາທໂຣ. ອຸຠຍຖາປິ ຕຖາ ຘມ຺ມປຸຄ຺ຄເລນ ທຸວິຘກິຣິຍາກຣເຓນ ອນາທໂຣ. ຜຸຏ຺ຐຸນ຺ຕິ ຜຸສິຕຸໍ. ສມ຺ໂພຘິມຸຕ຺ຕມນ຺ຕິ ສມ຺ໂພຘິສງ຺ຂາຕໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ອຠພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສຕິມາຕິ ຈິຣກຕຈິຣຠາສິຕານໍ ອນຸສ຺ສຣເຓ ສມຕ຺ຖສ຺ສ ສຕິເນປກ຺ກສ຺ສ ຠາເວນ ຈຕຸສຕິປຏ຺ຐານໂຍເຄນ ສຕິມາ. ນິປໂກຕິ ສຕ຺ຕຏ຺ຐານິຍສມ຺ປຊຎ຺ຎສງ຺ຂາເຕນ ເຈວ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຫຣຓປຎ຺ຎາສງ຺ຂາເຕນ ຈ ເນປກ຺ເກນ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ ນິປໂກ. ຌາຍີຕິ ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌາເນນ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌາເນນ ຈາຕິ ທ຺ວີຫິປິ ຌາເນຫິ ຌາຍີ. ອປ຺ປມຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ທິວສໍ ຈງ຺ກເມນ ນິສຊ຺ຊາຍ ອາວຣຓິເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິໂສເຘຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນາຍ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ. ສໍໂຍຊນໍ ຊາຕິຊຣາຍ ເຉຕ຺ວາຕິ ຊາຕິຍາ ເຈວ ຊຣາຍ ຈ ສຕ຺ເຕ ສໍໂຍເຊຕີຕິ ສໍໂຍຊນນ຺ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ກາມຣາຄາທິກໍ ທສວິຘມ຺ປິ ກິເລສຊາຕໍ ອນຸສຍສມຸຄ຺ຆາຕວເສນ ມູລໂຕ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ອຖ ວາ ສໍໂຍຊນໍ ຊາຕິຊຣາຍ ເຉຕ຺ວາຕິ ຊາຕິຊຣາຍ ສໍໂຍຊນໍ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຍສ຺ສ ຫິ ສໍໂຍຊນານິ ອຈ຺ຉິນ຺ນານິ, ຕສ຺ສ ຊາຕິຊຣາຍ ອຈ຺ເຉໂທ ອສມຸຄ຺ຆາໂຕວ. ຍສ຺ສ ປນ ຕານິ ຉິນ຺ນານິ, ຕສ຺ສ ຊາຕິຊຣາປິ ຉິນ຺ນາວ ກາຣຓສ຺ສ ສມຸຄ຺ຆາຕິຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ສໍໂຍຊນໍ ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ເອວ ຊາຕິຊຣາປິ ຉິນ຺ທຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສໍໂຍຊນໍ ຊາຕິຊຣາຍ ເຉຕ຺ວາ’’ຕິ. ອິເຘວ ສມ຺ໂພຘິມນຸຕ຺ຕຣໍ ຜຸເສຕິ ອິມສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄໍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ວາ ຜຸເສ ປາປຸເຓຍ຺ຍ.

ສຕ຺ຕມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໘. ປຐມນກຸຫນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໕. ອຏ຺ຐເມ ນຍິທນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ນອິຕິ ປຏິເສເຘ ນິປາໂຕ, ຕສ຺ສ ‘‘ວຸສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຍກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ອິທໍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ເອກມິທາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມຍໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐາຍໍ ວິຫຣາມິ ສຸຠຄວເນ ສາລຣາຊມູເລ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໕໐໑) ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອປ຺ປມຕ຺ຕກໍ ໂອຣມຕ຺ຕກໍ ສີລມຕ຺ຕກ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໗) ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ເຂ ອາຄໂຕ.

‘‘ອິທຎ຺ຫິ ຕໍ ເຊຕວນໍ, ອິສິສງ຺ຆນິເສວິຕໍ;

ອາວຸຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມຣາເຊນ, ປີຕິສຎ຺ຊນນໍ ມມາ’’ຕິ. –

ອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໔໘) ວກ຺ຂມາເນ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ເຂ. ອິຘາປິ ວກ຺ຂມາເນເຍວ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ເຂ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍ-ສທ຺ໂທ –

‘‘ກິໍ ເຕ ວຕໍ ກິໍ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ,

ກິສ຺ສ ສຸຈິຓ຺ຓສ຺ສ ອຍໍ ວິປາໂກ;

ອິທ຺ຘີ ຊຸຕີ ພລວີຣິຍູປປຕ຺ຕິ,

ອິທຎ຺ຈ ເຕ ນາຄ ມຫາວິມານໍ.

‘‘ອຫຎ຺ຈ ຠຣິຍາ ຈ ມນຸສ຺ສໂລເກ,

ສທ຺ຘາ ອຸໂຠ ທານປຕີ ອຫຸມ຺ຫາ;

ໂອປານຠູຕໍ ເມ ຆຣໍ ຕທາສິ,

ສນ຺ຕປ຺ປິຕາ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ຈ.

‘‘ຕໍ ເມ ວຕໍ ຕໍ ປນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ,

ຕສ຺ສ ສຸຈິຓ຺ຓສ຺ສ ອຍໍ ວິປາໂກ;

ອິທ຺ຘີ ຊຸຕີ ພລວີຣິຍູປປຕ຺ຕິ,

ອິທຎ຺ຈ ເມ ຘີຣ ມຫາວິມານ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໒.໒໒.໑໕໙໒-໑໕໙໓, ໑໕໙໕) –

ອິມສ຺ມິໍ ປຸຓ຺ຓກຊາຕເກ ທາເນ ອາຄໂຕ.

‘‘ເກນ ປາຓິ ກາມທໂທ, ເກນ ປາຓິ ມຘຸສ຺ສໂວ;

ເກນ ເຕ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ, ປຸຎ຺ຎໍ ປາຓິມ຺ຫິ ອິຊ຺ຌຕິ.

‘‘ເຕນ ປາຓິ ກາມທໂທ, ເຕນ ປາຓິ ມຘຸສ຺ສໂວ;

ເຕນ ເມ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ, ປຸຎ຺ຎໍ ປາຓິມ຺ຫິ ອິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. (ເປ. ວ. ໒໗໕, ໒໗໗) –

ອິມສ຺ມິໍ ອງ຺ກຸຣເປຕວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ເວຍ຺ຍາວຈ຺ເຈ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕິຕ຺ຕິຣິຍໍ ນາມ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ອໂຫສີ’’ຕິ (ຈູຬວ. ໓໑໑) ອິມສ຺ມິໍ ຕິຕ຺ຕິຣຊາຕເກ ປຎ຺ຈສິກ຺ຂາປທສີເລ. ‘‘ຕໍ ໂຂ ປນ, ປຎ຺ຈສິຂ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ເນວ ນິພ຺ພິທາຍ ນ ວິຣາຄາຍ…ເປ… ຍາວເທວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກູປປຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໒໙) ອິມສ຺ມິໍ ມຫາໂຄວິນ຺ທສຸຕ຺ເຕ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ. ‘‘ປເຣ ອພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ ຠວິສ຺ສນ຺ຕິ, ມຍເມຕ຺ຖ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣິໂນ ຠວິສ຺ສາມາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໘໓) ສລ຺ເລຂສຸຕ຺ເຕ ເມຖຸນວິຣຕິຍໍ.

‘‘ມຍຎ຺ຈ ຠຣິຍາ ນາຕິກ຺ກມາມ,

ອມ຺ເຫ ຈ ຠຣິຍາ ນາຕິກ຺ກມນ຺ຕິ;

ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຕາຫິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣາມ,

ຕສ຺ມາ ຫິ ອມ຺ຫໍ ທຫຣາ ນ ມີຍເຣ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໐.໙໗) –

ມຫາຘມ຺ມປາລຊາຕເກ ສທາຣສນ຺ໂຕເສ. ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣິຕາ – ຕປສ຺ສີ ສຸທໍ ໂຫມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໕) ໂລມຫໍສສຸຕ຺ເຕ ວີຣິເຍ.

‘‘ຫີເນນ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍນ, ຂຕ຺ຕິເຍ ອຸປປຊ຺ຊຕິ;

ມຊ຺ຌິເມນ ຈ ເທວຕ຺ຕໍ, ອຸຕ຺ຕເມນ ວິສຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໘.໗໕) –

ນິມິຊາຕເກ ອຕ຺ຕທມນວເສນ ກເຕ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກອຸໂປສເຖ. ‘‘ອິທໍ ໂຂ ປນ, ປຎ຺ຈສິຂ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ເອກນ຺ຕນິພ຺ພິທາຍ ວິຣາຄາຍ…ເປ… ອຍເມວ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໒໙) ມຫາໂຄວິນ຺ທສຸຕ຺ເຕເຍວ ອຣິຍມຄ຺ເຄ. ‘‘ຕຍິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ອິທ຺ຘຎ຺ເຈວ ຜີຕຎ຺ຈ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ພາຫຸຊຎ຺ຎໍ ປຸຖຸຠູຕໍ ຍາວ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ສຸປ຺ປກາສິຕ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໗໔) ປາສາທິກສຸຕ຺ເຕ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄເຫ ສກລສ຺ມິໍ ສາສເນ. ອິຘາປິ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ສາສເນ ຈ ວຕ຺ຕຕິ.

ວຸສ຺ສຕີຕິ ວສີຍຕິ, ຈຣີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊນກຸຫນຕ຺ຖນ຺ຕິ ‘‘ອໂຫ ອຍ຺ໂຍ ສີລວາ ວຕ຺ຕສມ຺ປນ຺ໂນ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐ ມຫິທ຺ຘິໂກ ມຫານຸຠາໂວ’’ຕິອາທິນາ ຊນສ຺ສ ສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ວິມ຺ຫາປນຕ຺ຖໍ. ຊນລປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ‘‘ເອວຣູປສ຺ສ ນາມ ອຍ຺ຍສ຺ສ ທິນ຺ນໍ ມຫປ຺ຜລໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ປສນ຺ນຈິຕ຺ເຕຫິ ‘‘ເກນຕ຺ໂຖ, ກິໍ ອາຫຣີຍຕູ’’ຕິ ມນຸສ຺ເສຫິ ວທາປນຕ຺ຖໍ. ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລການິສໍສຕ຺ຖນ຺ຕິ ຍ຺ວາຍໍ ‘‘ອາກງ຺ເຂຍ຺ຍ ເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ‘ລາຠີ ອສ຺ສໍ ຈີວຣປິຓ຺ຑປາຕເສນາສນຄິລານປ຺ປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາຣານ’ນ຺ຕິ, ສີເລ-ສ຺ເວວສ຺ສ ປຣິປູຣກາຣີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໖໕) ສີລານິສໍສຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕ ຈຕຸປຈ຺ຈຍລາໂຠ, ໂຍ ຈ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ສກ຺ກຈ຺ຈທານສງ຺ຂາໂຕ ອາທຣພຫຸມານຄຣຸກຣຓສງ຺ຂາໂຕ ຈ ສກ຺ກາໂຣ, ໂຍ ຈ ‘‘ສີລສມ຺ປນ຺ໂນ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ສຸຕຘໂຣ ອາຣທ຺ຘວີຣິໂຍ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຸຄ຺ຄຕຖຸຕິໂຆສສງ຺ຂາໂຕ ສິໂລໂກ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຈຣນ຺ຕານໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ ອານິສໍໂສ, ຕທຕ຺ຖໍ. ອິຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູຕິ ‘‘ເອວໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາເສ ສຕິ ‘ອຍໍ ສີລວາ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ’ຕິອາທິນາ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕຸ ສມ຺ຠາເວຕູ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕຄຸຓວເສນ ສມ຺ຠາວນຕ຺ຖມ຺ປິ ນ ອິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ເກຈິ ປນ ‘‘ຊນກຸຫນຕ຺ຖນ຺ຕິ ປາປິຈ຺ຉສ຺ສ ອິຈ຺ຉາປກຕສ຺ສ ສໂຕ ສາມນ຺ຕຊປ຺ປນອິຣິຍາປຖນິສ຺ສິຕປຈ຺ຈຍປຏິເສວນສງ຺ຂາເຕນ ຕິວິເຘນ ກຸຫນວຕ຺ຖຸນາ ກຸຫນຠາເວນ ຊນສ຺ສ ວິມ຺ຫາປນຕ຺ຖໍ. ຊນລປນຕ຺ຖນ຺ຕິ ປາປິຈ຺ຉສ຺ເສວ ສໂຕ ປຈ຺ຈຍຕ຺ຖໍ ປຣິກໂຖຠາສາທິວເສນ ລປນຠາເວນ ອຸປລາປນຠາເວນ ວາ ຊນສ຺ສ ລປນຕ຺ຖໍ. ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລການິສໍສຕ຺ຖນ຺ຕິ ປາປິຈ຺ຉສ຺ເສວ ສໂຕ ລາຠາທິຄຣຸຕາຍ ລາຠສກ຺ກາຣສິໂລກສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອານິສໍສອຸທຍສ຺ສ ນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖໍ. ອິຕິ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູຕິ ປາປິຈ຺ຉສ຺ເສວ ສໂຕ ອສນ຺ຕຄຸຓສມ຺ຠາວນາຘິປ຺ປາເຍນ ‘ອິຕິ ເອວໍ ມໍ ຊໂນ ຊານາຕູ’ຕິ ນ ອິທໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ. ປຸຣິໂມເຍວ ປນ ອຕ຺ໂຖ ສາຣຕໂຣ.

ອຖ ໂຂຕິ ເອຕ຺ຖ ອຖາຕິ ອຎ຺ຎທຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ, ໂຂຕິ ອວຘາຣເຓ. ເຕນ ກຸຫນາທິໂຕ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖາເຍວ ປນ ອິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທານິ ຕໍ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສໍວຣຕ຺ຖຎ຺ເຈວ ປຫານຕ຺ຖຎ຺ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຈວິໂຘ ສໍວໂຣ – ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ, ສຕິສໍວໂຣ, ຎາຓສໍວໂຣ, ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ, ວີຣິຍສໍວໂຣຕິ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິມິນາ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວເຣນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ ສມຸເປໂຕ’’ຕິ (ວິຠ. ໕໑໑) ຫິ ອາທິນາ ນເຍນ ອາຄໂຕ ອຍໍ ປາຕິໂມກ຺ຂສໍວໂຣ ນາມ, ໂຍ ສີລສໍວໂຣຕິ ຈ ປວຸຈ຺ຈຕິ. ‘‘ຣກ຺ຂຕິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິເຍ ສໍວຣໍ ອາປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໑໓; ມ. ນິ. ໑.໒໙໕; ສໍ. ນິ. ໔.໒໓໙; ອ. ນິ. ໓.໑໖) ອາຄໂຕ ອຍໍ ສຕິສໍວໂຣ.

‘‘ຍານິ ໂສຕານິ ໂລກສ຺ມິໍ (ອຊິຕາຕິ ຠຄວາ),

ສຕິ ເຕສໍ ນິວາຣຓໍ;

ໂສຕານໍ ສໍວຣໍ ພ຺ຣູມິ,

ປຎ຺ຎາເຍເຕ ປິຘີຍເຣ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໐໔໑) –

ອາຄໂຕ ອຍໍ ຎາຓສໍວໂຣ. ‘‘ຂໂມ ໂຫຕິ ສີຕສ຺ສ ອຸຓ຺ຫສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໔; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔; ໖.໕໘) ນເຍນ ອາຄໂຕ ອຍໍ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ. ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາມວິຕກ຺ກໍ ນາຘິວາເສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໖; ອ. ນິ. ໔.໑໑໔; ໖.໕໘) ນເຍນ ອາຄໂຕ ອຍໍ ວີຣິຍສໍວໂຣ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ປາຓາຕິປາຕາທີນໍ ປຊຫນວເສນ, ວຕ຺ຕປຏິວຕ຺ຕານໍ ກຣຓວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ ວິຣຕິໂຍ ຈ. ສງ຺ເຂປໂຕ ສພ຺ໂພ ກາຍວຈີສໍຍໂມ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອາປຕ຺ຕິກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອວີຕິກ຺ກໂມ ສີລສໍວໂຣ. ສຕິ ເອວ ສຕິສໍວໂຣ, ສຕິປ຺ປຘານາ ວາ ກຸສລາ ຂນ຺ຘາ. ຎາຓເມວ ຎາຓສໍວໂຣ. ອຘິວາສນວເສນ ອໂທໂສ, ອໂທສປ຺ປຘານາ ວາ ຕຖາ ປວຕ຺ຕາ ກຸສລາ ຂນ຺ຘາ ຂນ຺ຕິສໍວໂຣ, ປຎ຺ຎາຕິ ເອເກ. ກາມວິຕກ຺ກາທີນໍ ອນຘິວາສນວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ວີຣິຍເມວ ວີຣິຍສໍວໂຣ. ເຕສຸ ປຐໂມ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທິທຸສ຺ສີລ຺ຍສ຺ສ ສໍວຣຓໂຕ ສໍວໂຣ, ທຸຕິໂຍ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຈ຺ຈສ຺ສ, ຕຕິໂຍ ອຎ຺ຎາຓສ຺ສ, ຈຕຸຕ຺ໂຖ ອກ຺ຂນ຺ຕິຍາ, ປຎ຺ຈໂມ ໂກສຊ຺ຊສ຺ສ ສໍວຣຓໂຕ ປິທຫນໂຕ ສໍວໂຣຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວເມຕສ຺ສ ສໍວຣສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ສໍວຣຕ຺ຖໍ, ສໍວຣນິປ຺ຜາທນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຫານມ຺ປິ ປຎ຺ຈວິຘໍ – ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານໍ, ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານໍ, ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານໍ, ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານໍ, ນິສ຺ສຣຓປ຺ປຫານນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ເອກກນິປາເຕ ປຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາຍໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕສ຺ສ ປນ ປຎ຺ຈວິຘສ຺ສປິ ຕຖາ ຕຖາ ຣາຄາທິກິເລສານໍ ປຏິນິສ຺ສຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ສມຕິກ຺ກມນຏ຺ເຐນ ວາ ປຫານສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ປຫານຕ຺ຖໍ, ປຫານສາຘນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ສໍວເຣນ ກິເລສານໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາເນ ປເວສນນິວາຣຓໍ ປຫາເນນ ປເວສນນິວາຣຓຎ຺ເຈວ ສມຸຄ຺ຆາໂຕ ຈາຕິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຠເຍນາປິ ປນ ຍຖາຣຫໍ ອຸຠຍໍ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສີລາທິຘມ຺ມາ ເອວ ຫິ ສໍວຣຓໂຕ ສໍວໂຣ, ປຊຫນໂຕ ປຫານນ຺ຕິ.

ຄາຖາສຸ ອນີຕິຫນ຺ຕິ ອີຕິໂຍ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຸປທ຺ທວາ – ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາ ຈ ສມ຺ປຣາຍິກາ ຈ. ອີຕິໂຍ ຫນຕິ ວິນາເສຕິ ປຊຫຕີຕິ ອີຕິຫໍ, ອນຸ ອີຕິຫນ຺ຕິ ອນີຕິຫໍ, ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຎ຺ຈ. ອຖ ວາ ອີຕີຫິ ອນຕ຺ເຖຫິ ສທ຺ຘິໍ ຫນນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອີຕິຫາ, ຕຓ຺ຫາທິອຸປກ຺ກິເລສາ. ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ອີຕິຫາຕິ ອນີຕິຫໍ. ອີຕິຫາ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຏ຺ເຐນ ຕິຕ຺ຖິຍສມຍາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອິທໍ ອນີຕິຫໍ. ‘‘ອນິຕິຫ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ‘‘ອິຕິຫາຍ’’ນ຺ຕິ ຘມ຺ເມສຸ ອເນກໍສຄ຺ຄາຫຠາວໂຕ ວິຈິກິຈ຺ຉາ ອິຕິຫໍ ນາມ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘປ຺ປເວທິຕຕ຺ຕາ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕານໍ ນິກ຺ກງ຺ຂຠາວສາຘນໂຕ ນຕ຺ຖິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິຫນ຺ຕິ ອນິຕິຫໍ, ອປຣປ຺ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ໂພ ວິຎ຺ຎູຫີ’’ຕິ ‘‘ອຕກ຺ກາວຈໂຣ’’ຕິ ຈ. ຄາຖາສຸຂຕ຺ຖໍ ປນ ‘‘ອນີຕິຫ’’ນ຺ຕິ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ປຐນ຺ຕິ.

ນິພ຺ພານສງ຺ຂາຕໍ ໂອຄຘໍ ປຕິຏ຺ຐໍ ປາຣໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ນິພ຺ພາໂນຄຘຄາມີ, ວິມຸຕ຺ຕິຣສຕ຺ຕາ ເອກນ຺ເຕເນວ ນິພ຺ພານສມ຺ປາປໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ນິພ຺ພາໂນຄຘຄາມິນໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ. ໂສຕິ ໂຍ ໂສ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພກິເລເສ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ໂສ ຠຄວາ ອເທສຍິ ເທເສສິ. ນິພ຺ພາໂນຄໂຘຕິ ວາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ວິນາ ນິພ຺ພາໂນຄາຫນສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ ຕສ຺ສ ຈ ນິພ຺ພານໍ ອນາລມ຺ພິຕ຺ວາ ອປ຺ປວຕ຺ຕນໂຕ, ຕຎ຺ຈ ຕໍ ເອກນ຺ຕໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ນິພ຺ພາໂນຄຘຄາມີ. ອຖ ວາ ນິພ຺ພາໂນຄຘຄາມິນນ຺ຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອນ຺ໂຕຄາມິນໍ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ເອວ ວຕ຺ຕຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ມຫຕ຺ເຕຫີຕິ ມຫາອາຕຸເມຫິ ອຸຬາຣຊ຺ຌາສເຍຫິ. ມຫນ຺ຕໍ ນິພ຺ພານໍ, ມຫນ຺ເຕ ວາ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທິເກ ເອສນ຺ຕິ ຄເວສນ຺ຕີຕິ ມເຫສິໂນ ພຸທ຺ຘາທໂຍ ອຣິຍາ. ເຕຫິ ອນຸຍາໂຕ ປຏິປນ຺ໂນ. ຍຖາ ພຸທ຺ເຘນ ເທສິຕນ຺ຕິ ຍຖາ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິຘມ຺ເມ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິຠາເວເນວ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ມຍາ ເທສິຕໍ, ເອວໍ ເຍ ເອຕໍ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ຕທຕ຺ຖໍ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຎ຺ຈ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກຕ຺ເຖຫິ ຍຖາຣຫໍ ອນຸສາສນ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຸ ມຍ຺ຫໍ ສາສນກາຣິໂນ ໂອວາທປ຺ປຏິກຣາ ສກລສ຺ສ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ປຣິຍນ຺ຕໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວາ ອນ຺ຕໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກຣິສ຺ສນ຺ຕີຕິ.

ອຏ຺ຐມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໙. ທຸຕິຍນກຸຫນສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໖. ນວເມ ອຠິຎ຺ຎຕ຺ຖນ຺ຕິ ກຸສລາທິວິຠາເຄນ ຂນ຺ຘາທິວິຠາເຄນ ຈ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ອວິປຣີຕໂຕ ຊານນຕ຺ຖໍ. ປຣິຎ຺ຎຕ຺ຖນ຺ຕິ ເຕຠູມກຘມ຺ເມ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຣິຊານນຕ຺ຖໍ ສມຕິກ຺ກມນຕ຺ຖຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍອຠິຊານນາ ຈຕຸສຈ຺ຈວິສຍາ. ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍປຣິຊານນາ ປນ ຍທິປິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈວິສຍາ, ປຫານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠາວນາຠິສມເຍຫິ ປນ ວິນາ ນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປຫານາທໂຍປິ ອິຘ ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສສໍ ອນນ຺ຕຣສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວ.

ນວມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໑໐. ໂສມນສ຺ສສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໓໗. ທສເມ ສຸຂໂສມນສ຺ສພຫຸໂລຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຂນ຺ຕິ ກາຍິກໍ ສຸຂໍ, ໂສມນສ຺ສນ຺ຕິ ເຈຕສິກໍ. ຕສ຺ມາ ຍສ຺ສ ກາຍິກໍ ເຈຕສິກຎ຺ຈ ສຸຂໍ ອຠິຓ຺ຫໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ໂສ ສຸຂໂສມນສ຺ສພຫຸໂລຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂຍນີຕິ ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ໂຂ ອິມາ, ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ໂຍນິໂຍ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໑໕໒) ຂນ຺ຘໂກຏ຺ຐາໂສ ໂຍນີຕິ ອາຄໂຕ. ‘‘ໂຍນິ ເຫສາ, ຠູມິຊ, ຜລສ຺ສ ອຘິຄມາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໒໖) ກາຣຓໍ.

‘‘ນ ຈາຫໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ພ຺ຣູມິ, ໂຍນິຊໍ ມຕ຺ຕິສມ຺ຠວ’’ນ຺ຕິ ຈ. (ມ. ນິ. ໒.໔໕໗; ຘ. ປ. ໓໙໖; ສຸ. ນິ. ໖໒໕);

‘‘ຕເມນໍ ກມ຺ມຊາ ວາຕາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘໍປາທໍ ອໂຘສິຣໍ ສມ຺ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ມາຕຸ ໂຍນິມຸເຂ ສມ຺ປຏິປາເທນ຺ຕີ’’ຕິ ຈ ອາທີສຸ ປສ຺ສາວມຄ຺ໂຄ. ອິຘ ປນ ກາຣຓໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ອສ຺ສາຕິ ອເນນ. ອາຣທ຺ຘາຕິ ປຏ຺ຐປິຕາ ປຄ຺ຄຫິຕາ ປຣິປຸຓ຺ຓາ ສມ຺ປາທິຕາ ວາ.

ອາສວານໍ ຂຍາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອາສວນ຺ຕີຕິ ອາສວາ, ຈກ຺ຂຸໂຕປິ…ເປ… ມນໂຕປິ ສວນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຘມ຺ມໂຕ ຍາວ ໂຄຕ຺ຣຠູ, ໂອກາສໂຕ ຍາວ ຠວຄ຺ຄາ ສວນ຺ຕີຕິ ວາ ອາສວາ. ເອເຕ ຘມ຺ເມ ເອຕຎ຺ຈ ໂອກາສໍ ອນ຺ໂຕ ກຣິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນ຺ໂຕກຣຓຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ອາກາໂຣ. ຈິຣປາຣິວາສິຍຏ຺ເຐນ ມທິຣາທໂຍ ອາສວາ ວິຍາຕິປິ ອາສວາ. ໂລເກ ຫິ ຈິຣປາຣິວາສິກາ ມທິຣາທໂຍ ອາສວາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍທິ ຈ ຈິຣປາຣິວາສິຍຏ຺ເຐນ ອາສວາ, ເອເຕ ເອວ ຠວິຕຸໍ ອຣຫນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ – ‘‘ປຸຣິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂກຏິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ, ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ອວິຊ຺ຊາ ນາໂຫສີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໑໐.໖໑). ອາຍຕໍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ສວນ຺ຕິ ປສວນ຺ຕີຕິປິ ອາສວາ. ປຸຣິມານິ ເຈຕ຺ຖ ນິພ຺ພຈນານິ ຍຕ຺ຖ ກິເລສາ ອາສວາຕິ ອາຄຕາ, ຕຕ຺ຖ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ; ປຈ຺ຉິມໍ ກມ຺ເມປິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ກມ຺ມກິເລສາ ເອວ ອາສວາ, ອປິຈ ໂຂ ນານປ຺ປກາຣາ ອຸປທ຺ທວາປິ. ອຠິຘມ຺ເມ ຫິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາສວາ – ກາມາສໂວ, ຠວາສໂວ, ທິຏ຺ຐາສໂວ, ອວິຊ຺ຊາສໂວ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໑໐໒) ກາມຣາຄາທໂຍ ກິເລສາ ອາສວາຕິ ອາຄຕາ. ສຸຕ຺ເຕປິ ‘‘ນາຫໍ, ຈຸນ຺ທ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍເຍວ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສມີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໑໘໒) ເອຕ຺ຖ ວິວາທມູລຠູຕາ ກິເລສາ ອາສວາຕິ ອາຄຕາ.

‘‘ເຍນ ເທວູປປຕ຺ຍສ຺ສ, ຄນ຺ຘພ຺ໂພ ວາ ວິຫງ຺ຄໂມ;

ຍກ຺ຂຕ຺ຕໍ ເຍນ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຎ຺ຈ ອພ຺ພເຊ;

ເຕ ມຍ຺ຫໍ, ອາສວາ ຂີຓາ, ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ວິນຬີກຕາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໓໖) –

ເອຕ຺ຖ ເຕຠູມກໍ ກມ຺ມໍ ອວເສສາ ຈ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ. ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໓໙) ເອຕ຺ຖ ປຣູປຆາຕວິປ຺ປຏິສາຣວຘພນ຺ຘາທໂຍ ເຈວ ອປາຍທຸກ຺ຂຠູຕາ ນານປ຺ປກາຣາ ອຸປທ຺ທວາ ຈ.

ເຕ ປເນເຕ ອາສວາ ວິນເຍ ‘‘ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິການໍ ອາສວານໍ ສໍວຣາຍ, ສມ຺ປຣາຍິການໍ ອາສວານໍ ປຏິຆາຕາຍາ’’ຕິ ທ຺ເວຘາ ອາຄຕາ. ສຬາຍຕເນ ‘‘ຕໂຍເມ, ອາວຸໂສ, ອາສວາ – ກາມາສໂວ, ຠວາສໂວ, ອວິຊ຺ຊາສໂວ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໒໑) ຕິຘາ ອາຄຕາ. ຕຖາ ອຎ຺ເຎສຸ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ. ອຠິຘມ຺ເມ ເຕເຍວ ທິຏ຺ຐາສເວນ ສທ຺ຘິໍ ຈຕຸຘາ ອາຄຕາ. ນິພ຺ເພຘິກປຣິຍາເຍ ປນ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາສວາ ນິຣຍຄມນີຍາ, ອຕ຺ຖິ ອາສວາ ຕິຣຈ຺ຉານໂຍນິຄມນີຍາ, ອຕ຺ຖິ ອາສວາ ເປຕ຺ຕິວິສຍຄມນີຍາ, ອຕ຺ຖິ ອາສວາ ມນຸສ຺ສໂລກຄມນີຍາ, ອຕ຺ຖິ ອາສວາ ເທວໂລກຄມນີຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໖໓) ປຎ຺ຈຘາ ອາຄຕາ. ກມ຺ມເມວ ເຈຕ຺ຖ ອາສວາຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຉກ຺ກນິປາເຕ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາສວາ ສໍວຣາ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ (ອ. ນິ. ໖.໕໘) ນເຍນ ຉຘາ ອາຄຕາ. ສພ຺ພາສວປຣິຍາເຍ ເຕເຍວ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ເພຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສທ຺ຘິໍ ສຕ຺ຕຘາ ອາຄຕາ. ອິຘ ປນ ອຠິຘມ຺ມປຣິຍາເຍນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາສວາ ອຘິປ຺ເປຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຂຍາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ‘‘ໂຍ ອາສວານໍ ຂໂຍ ວໂຍ ເຠໂທ ປຣິເຠໂທ ອນິຈ຺ຈຕາ ອນ຺ຕຣຘານ’’ນ຺ຕິ ອາສວານໍ ສຣສເຠໂທ ອາສວານໍ ຂໂຍຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຊານໂຕ ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ປສ຺ສໂຕ ອາສວານໍ ຂຍໍ ວທາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໕) ເອຕ຺ຖ ອາສວານໍ ຂີຓາກາໂຣ ນຕ຺ຖິຠາໂວ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ອສມຸປ຺ປາໂທ ອາສວກ຺ຂໂຍຕິ ວຸຕ຺ໂຕ.

‘‘ເສຂສ຺ສ ສິກ຺ຂມານສ຺ສ, ອຸຊຸມຄ຺ຄານຸສາຣິໂນ;

ຂຍສ຺ມິໍ ປຐມໍ ຎາຓໍ, ຕໂຕ ອຎ຺ຎາ ອນນ຺ຕຣາ’’ຕິ. (ອິຕິວຸ. ໖໒) –

ເອຕ຺ຖ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ອາສວກ຺ຂໂຍຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ອາສວານໍ ຂຍາ ສມໂຓ ໂຫຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໓໘) ເອຕ຺ຖ ຜລໍ.

‘‘ປຣວຊ຺ຊານຸປສ຺ສິສ຺ສ, ນິຈ຺ຈໍ ອຸຊ຺ຌານສຎ຺ຎິໂນ;

ອາສວາ ຕສ຺ສ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ອາຣາ ໂສ ອາສວກ຺ຂຍາ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໒໕໓) –

ເອຕ຺ຖ ນິພ຺ພານໍ. ອິຘ ປນ ຜລໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອາສວານໍ ຂຍາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຣຫຕ຺ຕຜລຕ຺ຖາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສໍເວຊນີເຍສຸ ຐາເນສູຕິ ສໍເວຄຊນເກສຸ ຊາຕິອາທີສຸ ສໍເວຄວຕ຺ຖູສຸ. ຊາຕິ, ຊຣາ, ພ຺ຍາຘິ, ມຣຓໍ, ອປາຍທຸກ຺ຂໍ, ອຕີເຕ ວຏ຺ຏມູລກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ອນາຄເຕ ວຏ຺ຏມູລກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ອາຫາຣປຣິເຍຏ຺ຐິມູລກໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອິມານິ ຫິ ສໍເວຄວຕ຺ຖູນິ ສໍເວຊນີຍຏ຺ຐານານິ ນາມ. ອປິຈ ‘‘ອາທິຕ຺ໂຕ ໂລກສນ຺ນິວາໂສ ອຸຍ຺ຍຸຕ຺ໂຕ ປຍາໂຕ ກຸມ຺ມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ໂນ, ອຸປນີຍຕິ ໂລໂກ ອທ຺ຘຸໂວ, ອຕາໂຓ ໂລໂກ ອນຠິສ຺ສໂຣ, ອສ຺ສໂກ ໂລໂກ, ສພ຺ພໍ ປຫາຍ ຄມນີຍໍ, ອູໂນ ໂລໂກ ອຕິຕ຺ໂຕ ຕຓ຺ຫາທາໂສ’’ຕິເອວມາທີນິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໗) ເຈຕ຺ຖ ສໍເວຊນີຍຏ຺ຐານານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ສໍເວຊເນນາຕິ ຊາຕິອາທິສໍເວຄວຕ຺ຖູນິ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປນ຺ນຠຍສງ຺ຂາເຕນ ສໍເວຊເນນ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ສໂຫຕ຺ຕປ຺ປຎາຓໍ ສໍເວໂຄ ນາມ.

ສໍວິຄ຺ຄສ຺ສາຕິ ຄພ຺ໂຠກ຺ກນ຺ຕິກາທິວເສນ ອເນກວິເຘຫິ ຊາຕິອາທິທຸກ຺ເຂຫິ ສໍເວຄຊາຕສ຺ສ. ‘‘ສໍເວຊິຕ຺ວາ’’ຕິ ຈ ປຐນ຺ຕິ. ໂຍນິໂສ ປຘາເນນາຕິ ອຸປາຍປຘາເນນ, ສມ຺ມາວາຍາເມນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ຫິ ຍຖາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຫີຍນ຺ຕິ, ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເອວໍ ປທຫນໂຕ ອຸຕ຺ຕມຠາວສາຘນໂຕ ຈ ‘‘ປຘານ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ສໍເວເຄນ ຠວາທີສຸ ກິຎ຺ຈິ ຕາຓໍ ເລຓໍ ປຏິສຣຓໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ອໂນລີຍນ຺ໂຕ ອລຄ຺ຄມານໂສ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂນ ຈ ວິນິວຕ຺ຕິຕວິສຎ຺ຎິໂຕ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ນິພ຺ພານນິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ນິພ຺ພານໂປໂຓ ນິພ຺ພານປພ຺ຠາໂຣ. ໂສ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສເຍນ ໂຍນິໂສມນສິກາຣພຫຸໂລ ວິສຸທ຺ຘາສຍປ຺ປໂຍໂຄ ສມຖວິປສ຺ສນາສຸ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ພສ຺ມິມ຺ປິ ສງ຺ຂາຣຄເຕ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ວິຣຊ຺ຊຕິ, ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍທິທໍ ໂຍນິໂສມນສິກາຣພຫຸໂລ ວິສຸທ຺ຘາສຍປ຺ປໂຍໂຄ ສມຖວິປສ຺ສນາສຸ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ, ເຕນສ຺ສ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ສຸຂໂສມນສ຺ສພຫຸລຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍໍ ປນາຍໍ ສມເຖ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ ວິປສ຺ສນາຍ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ພສ຺ມິມ຺ປິ ສງ຺ຂາຣຄເຕ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ວິຣຊ຺ຊຕິ, ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕິ, ເຕນສ຺ສ ໂຍນິ ອາຣທ຺ຘາ ອາສວານໍ ຂຍາຍາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຄາຖາສຸ ສໍວິຊ຺ເຊເຖວາຕິ ສໍວິຊ຺ເຊຍ຺ຍ ເອວ ສໍເວຄໍ ກເຣຍ຺ຍ ເອວ. ‘‘ສໍວິຊ຺ຊິຕ຺ວານາ’’ຕິ ຈ ປຐນ຺ຕິ. ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສໍວິຄ຺ໂຄ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ສປ຺ປຎ຺ໂຎ, ຕິເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ປຎ຺ຎາຍ ສມເວກ຺ຂິຍາຕິ ສໍເວຄວຕ຺ຖູນິ ສໍວິຊ຺ຊນວເສນ ປຎ຺ຎາຍ ສມ຺ມາ ອເວກ຺ຂິຍ. ອຖ ວາ ປຎ຺ຎາຍ ສມ຺ມາ ອເວກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ. ເສສໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ.

ທສມສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອິຕິ ປຣມຕ຺ຖທີປນິຍາ ອິຕິວຸຕ຺ຕກ-ອຏ຺ຐກຖາຍ

ທຸກນິປາເຕ ປຐມວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.