໒໐. ມຄ຺ຄວຄ຺ໂຄ

໑. ປຎ຺ຈສຕຠິກ຺ຂຸວຕ຺ຖຸ

ມຄ຺ຄານຏ຺ຐງ຺ຄິໂກຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ປຎ຺ຈສເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ເຕ ກິຣ ສຕ຺ຖຣິ ຊນປທຈາຣິກໍ ຈຣິຕ຺ວາ ປຸນ ສາວຕ຺ຖິໍ ອາຄເຕ ອຸປຏ຺ຐານສາລາຍ ນິສີທິຕ຺ວາ ‘‘ອສຸກຄາມໂຕ ອສຸກຄາມສ຺ສ ມຄ຺ໂຄ ສໂມ, ອສຸກຄາມສ຺ສ ມຄ຺ໂຄ ວິສໂມ, ສສກ຺ຂໂຣ, ອສກ຺ຂໂຣ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອຕ຺ຕໂນ ວິຈຣິຕມຄ຺ຄໍ ອາຣພ຺ຠ ມຄ຺ຄກຖໍ ກເຖສຸໍ. ສຕ຺ຖາ ເຕສໍ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສູປນິສ຺ສຍໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ຐານໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕາສເນ ນິສິນ຺ໂນ ‘‘ກາຍ ນຸຕ຺ຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕຣຫິ ກຖາຍ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອິມາຍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ອຍໍ ພາຫິຣກມຄ຺ໂຄ, ຠິກ຺ຂຸນາ ນາມ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ກມ຺ມໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວຎ຺ຫິ ກໂຣນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ສພ຺ພທຸກ຺ຂາ ປມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

໒໗໓. ‘‘ມຄ຺ຄານຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ເສຏ຺ໂຐ, ສຈ຺ຈານໍ ຈຕຸໂຣ ປທາ;

ວິຣາໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ຘມ຺ມານໍ, ທ຺ວິປທານຎ຺ຈ ຈກ຺ຂຸມາ.

໒໗໔. ‘‘ເອເສວ ມຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖຎ຺ໂຎ, ທສ຺ສນສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘິຍາ;

ເອຕຎ຺ຫິ ຕຸມ຺ເຫ ປຏິປຊ຺ຊຖ, ມາຣສ຺ເສຕໍ ປໂມຫນໍ.

໒໗໕. ‘‘ເອຕຎ຺ຫິ ຕຸມ຺ເຫ ປຏິປນ຺ນາ, ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກຣິສ຺ສຖ;

ອກ຺ຂາໂຕ ໂວ ມຍາ ມຄ຺ໂຄ, ອຎ຺ຎາຍ ສລ຺ລກນ຺ຕນໍ.

໒໗໖. ‘‘ຕຸມ຺ເຫຫິ ກິຈ຺ຈມາຕປ຺ປໍ, ອກ຺ຂາຕາໂຣ ຕຖາຄຕາ;

ປຏິປນ຺ນາ ປໂມກ຺ຂນ຺ຕິ, ຌາຍິໂນ ມາຣພນ຺ຘນາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ມຄ຺ຄານຏ຺ຐງ຺ຄິໂກຕິ ຊງ຺ຆມຄ຺ຄາທໂຍ ວາ ໂຫນ຺ຕຸ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ທິຏ຺ຐິຄຕມຄ຺ຄາ ວາ, ເຕສໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ມຄ຺ຄານໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີຫິ ອຏ຺ຐຫິ ອງ຺ເຄຫິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ປຫານໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ນິໂຣຘໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ຈຕູສຸປິ ສຈ຺ເຈສຸ ທຸກ຺ຂປຣິຊານນາທິກິຈ຺ຈໍ ສາຘຍມາໂນ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ອຸຕ຺ຕໂມ. ສຈ຺ຈານໍ ຈຕຸໂຣ ປທາຕິ ‘‘ສຈ຺ຈໍ ຠເຓ ນ ກຸຊ຺ເຌຍ຺ຍາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໒໔) ອາຄຕໍ ວຈີສຈ຺ຈໍ ວາ ໂຫຕຸ, ‘‘ສຈ຺ໂຈ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ສຈ຺ໂຈ ຂຕ຺ຕິໂຍ’’ຕິອາທິເຠທໍ ສມ຺ມຸຕິສຈ຺ຈໍ ວາ ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໑໔໔; ມ. ນິ. ໒.໑໘໗-໑໘໘) ທິຏ຺ຐິສຈ຺ຈໍ ວາ ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິເຠທໍ ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈໍ ວາ ໂຫຕຸ, ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອິເມສໍ ສຈ຺ຈານໍ ປຣິຊານິຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ປຫາຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ຠາເວຕພ຺ພຏ຺ເຐນ ເອກປຏິເວຘຏ຺ເຐນ ຈ ຕຖປຏິເວຘຏ຺ເຐນ ຈ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈນ຺ຕິອາທໂຍ ຈຕຸໂຣ ປທາ ເສຏ຺ຐາ ນາມ. ວິຣາໂຄ ເສຏ຺ໂຐ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ວາ ອສງ຺ຂຕາ ວາ, ວິຣາໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໐; ອ. ນິ. ໔.໓໔) ວຈນໂຕ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ນິພ຺ພານສງ຺ຂາໂຕ ວິຣາໂຄ ເສຏ຺ໂຐ. ທ຺ວິປທານຎ຺ຈ ຈກ຺ຂຸມາຕິ ສພ຺ເພສໍ ເທວມນຸສ຺ສາທິເຠທານໍ ທ຺ວິປທານໍ ປຎ຺ຈຫິ ຈກ຺ຂູຫິ ຈກ຺ຂຸມາ ຕຖາຄໂຕວ ເສຏ຺ໂຐ. ຈ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ອຣູປຘມ຺ເມ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ຕສ຺ມາ ອຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ຕຖາຄໂຕ ເສຏ຺ໂຐ ອຸຕ຺ຕໂມ.

ທສ຺ສນສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘິຍາຕິ ມຄ຺ຄຜລທສ຺ສນສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຖໍ ໂຍ ມຍາ ‘‘ເສຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອໂສວ ມຄ຺ໂຄ, ນຕ຺ຖຎ຺ໂຎ. ເອຕຎ຺ຫິ ຕຸມ຺ເຫຕິ ຕສ຺ມາ ຕຸມ຺ເຫ ເອຕເມວ ປຏິປຊ຺ຊຖ. ມາຣສ຺ເສຕໍ ປໂມຫນນ຺ຕິ ເອຕໍ ມາຣໂມຫນໍ ມາຣມນ຺ຖນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕນ຺ຕິ ສກລສ຺ສປິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນ຺ຕໍ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຣິສ຺ສຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎາຍ ສລ຺ລກນ຺ຕນນ຺ຕິ ຣາຄສລ຺ລາທີນໍ ກນ຺ຕນໍ ນິມ຺ມຖນໍ ອພ຺ພູຫຓໍ ເອຕໍ ມຄ຺ຄໍ, ມຍາ ວິນາ ອນຸສ຺ສວາທີຫິ ອຕ຺ຕປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຎຕ຺ວາວ ອຍໍ ມຄ຺ໂຄ ອກ຺ຂາໂຕ, ອິທານິ ຕຸມ຺ເຫຫິ ກິເລສານໍ ອາຕາປເນນ ‘‘ອາຕປ຺ປ’’ນ຺ຕິ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ ຕສ຺ສ ອຘິຄມຕ຺ຖາຍ ສມ຺ມປ຺ປຘານວີຣິຍໍ ກິຈ຺ຈໍ ກຣຓີຍໍ. ເກວລຎ຺ຫິ ອກ຺ຂາຕາໂຣວ ຕຖາຄຕາ. ຕສ຺ມາ ເຕຫິ ອກ຺ຂາຕວເສນ ເຍ ປຏິປນ຺ນາ ທ຺ວີຫິ ຌາເນຫິ ຌາຍິໂນ, ເຕ ເຕຠູມກວຏ຺ຏສງ຺ຂາຕາ ມາຣພນ຺ຘນາ ປໂມກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ, ສມ຺ປຕ຺ຕານມ຺ປິ ສາຕ຺ຖິກາ ຘມ຺ມເທສນາ ອໂຫສີຕິ.

ປຎ຺ຈສຕຠິກ຺ຂຸວຕ຺ຖຸ ປຐມໍ.

໒. ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓວຕ຺ຖຸ

ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ປຎ຺ຈສເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ເຕ ກິຣ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອຣຎ຺ເຎ ວາຍມນ຺ຕາປິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຕ຺ວາ ‘‘ວິເສເສຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມາ’’ຕິ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄມິໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ອິເມສໍ ສປ຺ປາຍ’’ນ຺ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ‘‘ອິເມ ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂເຓ ອນຸຍຸຎ຺ຊິໍສຸ, ຕສ຺ມາ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂເຓເນວ ເຕສໍ ເອກໍ ຄາຖໍ ເທເສຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ກາມຠວາທີສຸ ສພ຺ເພປິ ສງ຺ຂາຣາ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ອນິຈ຺ຈາ ເອວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໗໗. ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາຕິ, ຍທາ ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ;

ອຖ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ທຸກ຺ເຂ, ເອສ ມຄ຺ໂຄ ວິສຸທ຺ຘິຍາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາຕິ ກາມຠວາທີສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຂນ຺ຘາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ນິຣຸຊ຺ຌນໂຕ ອນິຈ຺ຈາຕິ ຍທາ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ, ອຖ ອິມສ຺ມິໍ ຂນ຺ຘປຣິຫຣຓທຸກ຺ເຂ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ, ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ໂຕ ທຸກ຺ຂປຣິຊານນາທິວເສນ ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ. ເອສ ມຄ຺ໂຄ ວິສຸທ຺ຘິຍາຕິ ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຖາຍ ໂວທານຕ຺ຖາຍ ເອສ ມຄ຺ໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ, ສມ຺ປຕ຺ຕປຣິສານມ຺ປິ ສາຕ຺ຖິກາ ຘມ຺ມເທສນາ ອໂຫສີຕິ.

ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓວຕ຺ຖຸ ທຸຕິຍໍ.

໓. ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓວຕ຺ຖຸ

ທຸຕິຍຄາຖາຍປິ ເອວຣູປເມວ ວຕ຺ຖຸ. ຕທາ ຫິ ຠຄວາ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂເຓ ກຕາຠິໂຍຄຠາວໍ ຎຕ຺ວາ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ເພປິ ຂນ຺ຘາ ປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ທຸກ຺ຂາ ເອວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໗໘. ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ທຸກ຺ຂາຕິ, ຍທາ ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ;

ອຖ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ທຸກ຺ເຂ, ເອສ ມຄ຺ໂຄ ວິສຸທ຺ຘິຍາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂາຕິ ປຏິປີຬນຏ຺ເຐນ ທຸກ຺ຂາ. ເສສໍ ປຸຣິມສທິສເມວ.

ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓວຕ຺ຖຸ ຕຕິຍໍ.

໔. ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓວຕ຺ຖຸ

ຕຕິຍຄາຖາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເກວລຎ຺ຫິ ເອຕ຺ຖ ຠຄວາ ເຕສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ປຸພ຺ເພ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂເຓ ອນຸຍຸຕ຺ຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ເພປິ ຂນ຺ຘາ ອວສວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ອນຕ຺ຕາ ເອວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໗໙. ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາຕິ, ຍທາ ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ;

ອຖ ນິພ຺ພິນ຺ທຕິ ທຸກ຺ເຂ, ເອສ ມຄ຺ໂຄ ວິສຸທ຺ຘິຍາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາຕິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ເອວ ອຘິປ຺ເປຕາ. ອນຕ຺ຕາຕິ ‘‘ມາ ຊີຍນ຺ຕຸ ມາ ມີຍນ຺ຕູ’’ຕິ ວເສ ວຕ຺ເຕຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອວສວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ອນຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕສຸຎ຺ຎາ ອສ຺ສາມິກາ ອນິສ຺ສຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ປຸຣິມສທິສເມວາຕິ.

ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓວຕ຺ຖຸ ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໕. ປຘານກມ຺ມິກຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

ອຸຏ຺ຐານກາລມ຺ຫີຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ປຘານກມ຺ມິກຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ສາວຕ຺ຖິວາສິໂນ ກິຣ ປຎ຺ຈສຕາ ກຸລປຸຕ຺ຕາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຣຎ຺ຎໍ ອຄມໍສຸ. ເຕສຸ ເອໂກ ຕຕ຺ເຖວ ໂອຫີຍິ. ອວເສສາ ອຣຎ຺ເຎ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ‘‘ປຏິລທ຺ຘຄຸຓໍ ສຕ຺ຖຸ ອາໂຣເຈສ຺ສາມາ’’ຕິ ປຸນ ສາວຕ຺ຖິໍ ອຄມໍສຸ. ເຕ ສາວຕ຺ຖິໂຕ ໂຍຊນມຕ຺ເຕ ເອກສ຺ມິໍ ຄາມເກ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ເຕ ທິສ຺ວາ ເອໂກ ອຸປາສໂກ ຍາຄຸຠຕ຺ຕາທີຫິ ປຕິມາເນຕ຺ວາ ອນຸໂມທນໍ ສຸຕ຺ວາ ປຸນທິວສຕ຺ຖາຍປິ ນິມນ຺ເຕສິ. ເຕ ຕທເຫວ ສາວຕ຺ຖິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຏິສາເມຕ຺ວາ ສາຍນ຺ຫສມເຍ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ອຕິວິຍ ຕຸຏ຺ຐິໍ ປເວທຍມາໂນ ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ອກາສິ.

ອຖ ເນສໍ ຕຕ຺ຖ ໂອຫີໂນ ສຫາຍກຠິກ຺ຂຸ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ສຕ຺ຖຸ ອິເມຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ມຸຂໍ ນປ຺ປໂຫຕິ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ມຄ຺ຄຜລາຠາເວນ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ນ ກເຖຕິ, ອຊ຺ເຊວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ກຖາເປສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເຕປິ ຠິກ຺ຂູ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ມຍໍ ອາຄມນມຄ຺ເຄ ເອເກນ ອຸປາສເກນ ສ຺ວາຕນາຍ ນິມນ຺ຕິຕາ, ຕຕ຺ຖ ປາໂຕວ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ອປໂລເກສຸໍ. ອຖ ເນສໍ ສຫາຍໂກ ຠິກ຺ຂຸ ສພ຺ພຣຕ຺ຕິໍ ຈງ຺ກມນ຺ໂຕ ນິທ຺ທາວເສນ ຈງ຺ກມໂກຏິຍໍ ເອກສ຺ມິໍ ປາສາຓຜລເກ ປຕິ, ອູຣຸຏ຺ຐິ ຠິຊ຺ຊິ. ໂສ ມຫາສທ຺ເທນ ວິຣວິ. ຕສ຺ສ ເຕ ສຫາຍກາ ຠິກ຺ຂູ ສທ຺ທໍ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ອຸປຘາວິໍສຸ. ເຕສໍ ທີປໍ ຊາເລຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕານໍເຍວ ອຣຸໂຓ ອຸຏ຺ຐຫິ, ເຕ ຕໍ ຄາມໍ ຄນ຺ຕຸໍ ໂອກາສໍ ນ ລຠິໍສຸ. ອຖ ເນ ສຕ຺ຖາ ອາຫ – ‘‘ກິໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂາຈາຣຄາມໍ ນ ຄມິຕ຺ຖາ’’ຕິ. ເຕ ‘‘ອາມ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອສ ອິທາເນວ ຕຸມ຺ຫາກໍ ລາຠນ຺ຕຣາຍໍ ກໂຣຕິ, ປຸພ຺ເພປິ ອກາສິເຍວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕຫິ ຍາຈິໂຕ ອຕີຕໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ –

‘‘ໂຍ ປຸພ຺ເພ ກຣຓີຍານິ, ປຈ຺ຉາ ໂສ ກາຕຸມິຈ຺ຉຕິ;

ວຣຸຓກຏ຺ຐຠຎ຺ໂຊວ, ສ ປຈ຺ຉາ ມນຸຕປ຺ປຕີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑.໗໑) –

ຊາຕກໍ ວິຕ຺ຖາເຣສິ. ຕທາ ກິຣ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ປຎ຺ຈສຕາ ມາຓວກາ ອເຫສຸໍ, ກຸສີຕມາຓວໂກ ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ອໂຫສິ, ອາຈຣິໂຍ ປນ ຕຖາຄໂຕວ ອໂຫສີຕິ.

ສຕ຺ຖາ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ໂຍ ຫິ ອຸຏ຺ຐານກາເລ ອຸຏ຺ຐານໍ ນ ກໂຣຕິ, ສໍສນ຺ນສງ຺ກປ຺ໂປ ໂຫຕິ, ກຸສີໂຕ ໂສ ຌານາທິເຠທໍ ວິເສສໍ ນາຘິຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໘໐. ‘‘ອຸຏ຺ຐານກາລມ຺ຫິ ອນຸຏ຺ຐຫາໂນ,

ຍຸວາ ພລີ ອາລສິຍໍ ອຸເປໂຕ;

ສໍສນ຺ນສງ຺ກປ຺ປມໂນ ກຸສີໂຕ,

ປຎ຺ຎາຍ ມຄ຺ຄໍ ອລໂສ ນ ວິນ຺ທຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອນຸຏ຺ຐຫາໂນຕິ ອນຸຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ອວາຍມນ຺ໂຕ. ຍຸວາ ພລີຕິ ປຐມໂຍພ຺ພເນ ຐິໂຕ ພລສມ຺ປນ຺ໂນປິ ຫຸຕ຺ວາ ອລສຠາເວນ ອຸເປໂຕ ໂຫຕິ, ຠຸຕ຺ວາ ສຍຕິ. ສໍສນ຺ນສງ຺ກປ຺ປມໂນຕິ ຕີຫິ ມິຈ຺ຉາວິຕກ຺ເກຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ອວສນ຺ນສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປຈິຕ຺ໂຕ. ກຸສີໂຕຕິ ນິພ຺ພີຣິໂຍ. ອລໂສຕິ ມຫາອລໂສ ປຎ຺ຎາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ນ ວິນ຺ທຕິ, ນ ປຏິລຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປາປຸຓິໍສູຕິ.

ປຘານກມ຺ມິກຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ ປຎ຺ຈມໍ.

໖. ສູກຣເປຕວຕ຺ຖຸ

ວາຈານຸຣກ຺ຂີຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເວຬຸວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ສູກຣເປຕໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ເອກສ຺ມິຎ຺ຫິ ທິວເສ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖໂຣ ລກ຺ຂຓຕ຺ເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍ ຄິຊ຺ຌກູຏາ ໂອໂຣຫນ຺ໂຕ ເອກສ຺ມິໍ ປເທເສ ສິຕໍ ປາຕ຺ວາກາສິ. ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ເຫຕຸ ສິຕສ຺ສ ປາຕຸກມ຺ມາຍາ’’ຕິ ລກ຺ຂຓຕ຺ເຖເຣນ ປຸຏ຺ໂຐ ‘‘ອກາໂລ, ອາວຸໂສ, ອິມສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ, ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ມໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ລກ຺ຂຓຕ຺ເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍເຍວ ຣາຊຄເຫ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ ເວຬຸວນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ນິສີທິ. ອຖ ນໍ ລກ຺ຂຓຕ຺ເຖໂຣ ຕມຕ຺ຖໍ ປຸຈ຺ຉິ. ໂສ ອາຫ – ‘‘ອາວຸໂສ, ອຫໍ ເອກໍ ເປຕໍ ອທ຺ທສໍ, ຕສ຺ສ ຕິຄາວຸຕປ຺ປມາຓໍ ສຣີຣໍ, ຕໍ ມນຸສ຺ສສຣີຣສທິສໍ. ສີສໍ ປນ ສູກຣສ຺ສ ວິຍ, ຕສ຺ສ ມຸເຂ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐໍ ຊາຕໍ, ຕໂຕ ປຸຬວາ ປຄ຺ຆຣນ຺ຕິ. ສ຺ວາຫໍ ‘ນ ເມ ເອວຣູໂປ ສຕ຺ໂຕ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ’ຕິ ຕໍ ທິສ຺ວາ ສິຕໍ ປາຕ຺ວາກາສິ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸຠູຕາ ວຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ມມ ສາວກາ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຫມ຺ເປຕໍ ສຕ຺ຕໍ ໂພຘິມຓ຺ເຑເຍວ ອທ຺ທສໍ. ‘ເຍ ປນ ເມ ນ ສທ຺ທເຫຍ຺ຍຸໍ, ເຕສໍ ອຫິຕາຍ ອສ຺ສາ’ຕິ ປເຣສໍ ອນຸກມ຺ປາຍ ນ ກເຖສິໍ. ອິທານິ ໂມຄ຺ຄລ຺ລານໍ ສກ຺ຂິໍ ກຕ຺ວາ ກເຖມິ. ສຈ຺ຈໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ ອາຫາ’’ຕິ ກເຖສິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ສຕ຺ຖາຣໍ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ – ‘‘ກິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸຓາຖາ’’ຕິ ອຕີຕໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພກມ຺ມໍ ກເຖສິ.

ກສ຺ສປພຸທ຺ຘກາເລ ກິຣ ເອກສ຺ມິໍ ຄາມກາວາເສ ທ຺ເວ ເຖຣາ ສມຄ຺ຄວາສໍ ວສິໍສຸ. ເຕສຸ ເອໂກ ສຏ຺ຐິວສ຺ໂສ, ເອໂກ ເອກູນສຏ຺ຐິວສ຺ໂສ. ເອກູນສຏ຺ຐິວສ຺ໂສ ອິຕຣສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ອາທາຍ ວິຈຣິ, ສາມເຓໂຣ ວິຍ ສພ຺ພໍ ວຕ຺ຕປຏິວຕ຺ຕໍ ອກາສິ. ເຕສໍ ເອກມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍໍ ວຸຕ຺ຖຠາຕູນໍ ວິຍ ສມຄ຺ຄວາສໍ ວສນ຺ຕານໍ ວສນຏ຺ຐານໍ ເອໂກ ຘມ຺ມກຖິໂກ ອາຄມິ. ຕທາ ຈ ຘມ຺ມສ຺ສວນທິວໂສ ໂຫຕິ. ເຖຣາ ນໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ‘‘ຘມ຺ມກຖໍ ໂນ ກເຖຫິ ສປ຺ປຸຣິສາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ໂສ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖສິ. ເຖຣາ ‘‘ຘມ຺ມກຖິໂກ ໂນ ລທ຺ໂຘ’’ຕິ ຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ຕາ ປຸນທິວເສ ຕໍ ອາທາຍ ຘຸຣຄາມໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ກຕຠຕ຺ຕກິຈ຺ຈາ, ‘‘ອາວຸໂສ, ຫິຍ຺ໂຍ ກຖິຕຏ຺ຐານໂຕວ ໂຖກໍ ຘມ຺ມໍ ກເຖຫີ’’ຕິ ມນຸສ຺ສານໍ ຘມ຺ມໍ ກຖາເປສຸໍ. ມນຸສ຺ສາ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ປຸນທິວສຕ຺ຖາຍປິ ນິມນ຺ຕຍິໍສຸ. ເອວໍ ສມນ຺ຕາ ຠິກ຺ຂາຈາຣຄາເມສຸ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ທິວເສ ຕໍ ອາທາຍ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິໍສຸ.

ຘມ຺ມກຖິໂກ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິເມ ທ຺ເວປິ ອຕິມຸທຸກາ, ມຍາ ອຸໂຠເປເຕ ປລາເປຕ຺ວາ ອິມສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ໂສ ສາຍໍ ເຖຣູປຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ອຸຏ຺ຐາຍ ຄຕກາເລ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມຫາເຖຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກເຖຫິ, ອາວຸໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ໂຖກໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ກຖາ ນາເມສາ ມຫາສາວຊ຺ຊາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອກເຖຕ຺ວາວ ປກ຺ກາມິ. ອນຸເຖຣສ຺ສາປິ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕເຖວ ອກາສິ. ໂສ ທຸຕິຍທິວເສ ຕເຖວ ກຕ຺ວາ ຕຕິຍທິວເສ ເຕສໍ ອຕິວິຍ ໂກຕຸຫເລ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ມຫາເຖຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ປນ ສນ຺ຕິເກ ວຕ຺ຕຸໍ ນ ວິສຫາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຖເຣນ ‘‘ໂຫຕຸ, ອາວຸໂສ, ກເຖຫີ’’ຕິ ນິປ຺ປີຬິໂຕ ອາຫ – ‘‘ກິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອນຸເຖໂຣ ຕຸມ຺ເຫຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍໂຠໂຄ’’ຕິ. ສປ຺ປຸຣິສ, ກິໍ ນາເມຕໍ ກເຖສິ, ມຍໍ ເອກມາຕຸກຸຈ຺ຉິຍໍ ວຸຕ຺ຖປຸຕ຺ຕາ ວິຍ, ອມ຺ເຫສຸ ເອເກນ ຍໍ ລທ຺ຘໍ, ອິຕເຣນາປິ ລທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ. ມຍາ ເອຕສ຺ສ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ອຄຸໂຓ ນາມ ນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພຕິ? ເອວໍ, ຠນ຺ເຕຕິ. ອາມາວຸໂສຕິ. ຠນ຺ເຕ ມໍ ອນຸເຖໂຣ ເອວມາຫ – ‘‘ສປ຺ປຸຣິສ, ຕ຺ວໍ ກຸລປຸຕ຺ໂຕ, ອຍໍ ມຫາເຖໂຣ ລຊ຺ຊີ ເປສໂລຕິ ເອເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສໍໂຠຄໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຸປປຣິກ຺ຂິຕ຺ວາ ກເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ ເອວເມສ ມໍ ອາຄຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ວທຕີຕິ.

ມຫາເຖໂຣ ຕໍ ສຸຕ຺ວາວ ກຸທ຺ຘມານໂສ ທຓ຺ຑາຠິຫຕໍ ກຸລາລຠາຊນໍ ວິຍ ຠິຊ຺ຊິ. ອິຕໂຣປິ ອຸຏ຺ຐາຍ ອນຸເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕເຖວ ອໂວຈ, ໂສປິ ຕເຖວ ຠິຊ຺ຊິ. ເຕສຸ ກິຎ຺ຈາປິ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ເອໂກປິ ວິສຸໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ປຸນທິວເສ ປນ ວິສຸໍ ປິຓ຺ຑາຍ ປວິສິຕ຺ວາ ອນຸເຖໂຣ ປຸເຣຕຣໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐານສາລາຍ ອຏ຺ຐາສິ, ມຫາເຖໂຣ ປຈ຺ຉາ ອຄມາສິ. ຕໍ ທິສ຺ວາ ອນຸເຖໂຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ອິມສ຺ສ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ, ອຸທາຫຸ ໂນ’’ຕິ. ໂສ ‘‘ນ ອິທານິ ປຏິຄ຺ຄເຫສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາປິ ‘‘ໂຫຕຸ, ນ ມຍາ ເອວໍ ກຕປຸພ຺ພໍ, ມຍາ ອຕ຺ຕໂນ ວຕ຺ຕໍ ຫາເປຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ມຸທຸກໍ ກຕ຺ວາ ເຖຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ເທຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອິຕໂຣ ‘‘ຄຈ຺ຉ, ທຸພ຺ພິນີຕ, ນ ຕ຺ວໍ ມມ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຣູໂປ’’ຕິ ອຈ຺ຉຣໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ເຕນປິ ‘‘ອາມ, ຠນ຺ເຕ, ອຫມ຺ປິ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ນ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາມີຕິ ຈິນ຺ເຕສິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ‘‘ອາວຸໂສ ນວກ, ກິໍ ຕ຺ວໍ ຈິນ຺ເຕສິ, ມມ ອິມສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ໂກຈິ ສງ຺ໂຄ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາຫ. ອິຕໂຣປິ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ກິໍ ເອວໍ ມຎ຺ຎຖ ‘ມມ ອິມສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ໂກຈິ ສງ຺ໂຄ ອຕ຺ຖີ’ຕິ, ເອໂສ ເຕ ວິຫາໂຣ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ອາທາຍ ນິກ຺ຂມິ. ອິຕໂຣປິ ນິກ຺ຂມິ. ເຕ ອຸໂຠປິ ເອກມຄ຺ເຄນາປິ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ເອໂກ ປຈ຺ຉິມທ຺ວາເຣນ ມຄ຺ຄໍ ຄຓ຺ຫິ, ເອໂກ ປຸຣຕ຺ຖິມທ຺ວາເຣນ. ຘມ຺ມກຖິໂກ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ມາ ເອວໍ ກໂຣຖ, ມາ ເອວໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ຕິຏ຺ຐາວຸໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ນິວຕ຺ຕິ. ໂສ ປຸນທິວເສ ຘຸຣຄາມໍ ປວິຏ຺ໂຐ ມນຸສ຺ເສຫິ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຠທ຺ທນ຺ຕາ ກຸຫິ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ‘‘ອາວຸໂສ, ມາ ປຸຈ຺ຉຖ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ກຸລຸປກາ ຫິຍ຺ໂຍ ກລຫໍ ກຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິໍສຸ, ອຫໍ ຍາຈນ຺ໂຕປິ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເຕສຸ ພາລາ ຕຸຓ຺ຫີ ອເຫສຸໍ. ປຓ຺ຑິຕາ ປນ ‘‘ອມ຺ເຫຫິ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ຠທ຺ທນ຺ຕານໍ ກິຎ຺ຈິ ຂລິຕໍ ນາມ ນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພໍ, ເຕສໍ ຠຍໍ ອິມໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ໂທມນສ຺ສປ຺ປຕ຺ຕາ ອເຫສຸໍ.

ເຕປິ ເຖຣາ ຄຕຏ຺ຐາເນ ຈິຕ຺ຕສຸຂໍ ນາມ ນ ລຠິໍສຸ. ມຫາເຖໂຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອໂຫ ນວກສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ຠາຣິຍໍ ກມ຺ມໍ ກຕໍ, ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐໍ ນາມ ອາຄນ຺ຕຸກຠິກ຺ຂຸໍ ອາຫ – ‘ມຫາເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍ ສໍໂຠຄໍ ມາ ອກາສີ’’’ຕິ. ອິຕໂຣປິ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອໂຫ ມຫາເຖຣສ຺ສ ຠາຣິຍໍ ກມ຺ມໍ ກຕໍ, ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ທິຏ຺ຐໍ ນາມ ອາຄນ຺ຕຸກຠິກ຺ຂຸໍ ອາຫ – ‘ອິມິນາ ສທ຺ຘິໍ ສໍໂຠຄໍ ມາ ອກາສີ’’’ຕິ. ເຕສໍ ເນວ ສຊ຺ຌາໂຍ ນ ມນສິກາໂຣ ອໂຫສິ. ເຕ ວສ຺ສສຕຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຉິມທິສາຍ ເອກໍ ວິຫາຣໍ ອຄມໍສຸ. ເຕສໍ ເອກເມວ ເສນາສນໍ ປາປຸຓິ. ມຫາເຖເຣ ປວິສິຕ຺ວາ ມຎ຺ຈເກ ນິສິນ຺ເນ ອິຕໂຣປິ ປາວິສິ. ມຫາເຖໂຣ ຕໍ ທິສ຺ວາວ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ ອສ຺ສູນິ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ອິຕໂຣປິ ມຫາເຖຣໍ ສຎ຺ຊານິຕ຺ວາ ອສ຺ສຸປຸຓ຺ເຓຫິ ເນຕ຺ເຕຫິ ‘‘ກເຖມິ ນຸ ໂຂ ມາ ກເຖມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ນ ຕໍ ສທ຺ເຘຍ຺ຍຣູປ’’ນ຺ຕິ ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ‘‘ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣິໍ, ອປິ ນຸ ໂຂ ເມ ກາຍທ຺ວາຣາທີສຸ ຕຸມ຺ເຫຫິ ກິຎ຺ຈິ ອສາຣຸປ຺ປໍ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ນ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ພໍ, ອາວຸໂສ’’ຕິ. ອຖ ກສ຺ມາ ຘມ຺ມກຖິກໍ ອວຈຸຕ຺ຖ ‘‘ມາ ເອເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສໍໂຠຄມກາສີ’’ຕິ? ‘‘ນາຫໍ, ອາວຸໂສ, ເອວໍ ກເຖມິ, ຕຍາ ກິຣ ມມ ອນ຺ຕເຣ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອຫມ຺ປິ, ຠນ຺ເຕ, ນ ວທາມີ’’ຕິ. ເຕ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ‘‘ເຕນ ອມ຺ເຫ ຠິນ຺ທິຕຸກາເມນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຈ຺ຈຍໍ ເທສຍິໍສຸ. ເຕ ວສ຺ສສຕໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສາທໍ ອລຠນ຺ຕາ ຕໍ ທິວສໍ ສມຄ຺ຄາ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ອາຍາມ, ນໍ ຕໂຕ ວິຫາຣາ ນິກ຺ກຑ຺ຒິສ຺ສາມາ’’ຕິ ປກ຺ກມິຕ຺ວາ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຕໍ ວິຫາຣໍ ອຄມໍສຸ.

ຘມ຺ມກຖິໂກປິ ເຖເຣ ທິສ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຏິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ອຸປຄຈ຺ຉິ. ເຖຣາ ‘‘ນ ຕ຺ວໍ ອິມສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຣູໂປ’’ຕິ ອຈ຺ຉຣໍ ປຫຣິໍສຸ. ໂສ ສຓ຺ຐາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຕາວເທວ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ປລາຍິ. ອຖ ນໍ ວີສຕິ ວສ຺ສສຫສ຺ສານິ ກໂຕ ສມຓຘມ຺ໂມ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ, ຕໂຕ ຈວິຕ຺ວາ ອວີຈິມ຺ຫິ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ເອກໍ ພຸທ຺ຘນ຺ຕຣໍ ປຈ຺ຈິຕ຺ວາ ອິທານິ ຄິຊ຺ຌກູເຏ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ທຸກ຺ຂໍ ອນຸໂຠຕີຕິ.

ສຕ຺ຖາ ອິທໍ ຕສ຺ສ ປຸພ຺ພກມ຺ມໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸນາ ນາມ ກາຍາທີຫິ ອຸປສນ຺ຕຣູເປນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໘໑. ‘‘ວາຈານຸຣກ຺ຂີ ມນສາ ສຸສໍວຸໂຕ,

ກາເຍນ ຈ ນາກຸສລໍ ກຍິຣາ;

ເອເຕ ຕໂຍ ກມ຺ມປເຖ ວິໂສຘເຍ,

ອາຣາຘເຍ ມຄ຺ຄມິສິປ຺ປເວທິຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຈຕຸນ຺ນໍ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕານໍ ວຊ຺ຊເນນ ວາຈານຸຣກ຺ຂີ ອຠິຊ຺ຌາທີນໍ ອນຸປ຺ປາທເນນ ມນສາ ຈ ສຸຏ຺ຐຸ ສໍວຸໂຕ ປາຓາຕິປາຕາທໂຍ ປຊຫນ຺ໂຕ ກາເຍນ ຈ ອກຸສລໍ ນ ກຍິຣາ. ເອວໍ ເອເຕ ຕໂຍ ກມ຺ມປເຖ ວິໂສຘເຍ. ເອວໍ ວິໂສເຘນ຺ໂຕ ຫິ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ເອສເກຫິ ພຸທ຺ຘາທີຫິ ອິສີຫິ ປເວທິຕໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກມຄ຺ຄໍ ອາຣາເຘຍ຺ຍາຕິ.

ເທສນາວສາເນ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປາປຸຓິໍສູຕິ.

ສູກຣເປຕວຕ຺ຖຸ ຉຏ຺ຐໍ.

໗. ໂປຏ຺ຐິລຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

ໂຍຄາ ເວຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ໂປຏ຺ຐິລໍ ນາມ ເຖຣໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ໂສ ກິຣ ສຕ຺ຕນ຺ນມ຺ປິ ພຸທ຺ຘານໍ ສາສເນ ເຕປິຏໂກ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ ຘມ຺ມໍ ວາເຈສິ. ສຕ຺ຖາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ‘ອຕ຺ຕໂນ ທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓໍ ກຣິສ຺ສາມີ’ຕິ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ ສໍເວເຊສ຺ສາມິ ນ’’ນ຺ຕິ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕໍ ເຖຣໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອາຄຕກາເລ ‘‘ເອຫິ, ຕຸຈ຺ຉໂປຏ຺ຐິລ, ວນ຺ທ, ຕຸຈ຺ຉໂປຏ຺ຐິລ, ນິສີທ, ຕຸຈ຺ຉໂປຏ຺ຐິລ, ຍາຫິ, ຕຸຈ຺ຉໂປຏ຺ຐິລາ’’ຕິ ວທຕິ. ອຸຏ຺ຐາຍ ຄຕກາເລປິ ‘‘ຕຸຈ຺ຉໂປຏ຺ຐິໂລ ຄໂຕ’’ຕິ ວທຕິ. ໂສ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຫໍ ສາຏ຺ຐກຖານິ ຕີຓິ ປິຏການິ ຘາເຣມິ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຠິກ຺ຂຸສຕານໍ ອຏ຺ຐາຣສ ມຫາຄເຓ ຘມ຺ມໍ ວາເຈມິ, ອຖ ປນ ມໍ ສຕ຺ຖາ ອຠິກ຺ຂຓໍ, ‘ຕຸຈ຺ຉໂປຏ຺ຐິລາ’ຕິ ວເທຕິ, ອທ຺ຘາ ມໍ ສຕ຺ຖາ ຌານາທີນໍ ອຠາເວນ ເອວໍ ວເທຕີ’’ຕິ. ໂສ ອຸປ຺ປນ຺ນສໍເວໂຄ ‘‘ທານິ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສຍເມວ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ສໍວິທຫິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈູສກາເລ ສພ຺ພປຈ຺ຉາ ຘມ຺ມໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມນ຺ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ສທ຺ຘິໍ ນິກ຺ຂມິ. ປຣິເວເຓ ນິສີທິຕ຺ວາ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕາ ນໍ ‘‘ອາຈຣິໂຍ’’ຕິ ນ ສລ຺ລກ຺ເຂສຸໍ. ໂສ ວີສໂຍຊນສຕມຄ຺ຄໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເອກສ຺ມິໍ ອຣຎ຺ຎາວາເສ ຕິໍສ ຠິກ຺ຂູ ວສນ຺ຕິ, ເຕ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ສງ຺ຆຕ຺ເຖຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອວສ຺ສໂຍ ເມ ໂຫຖາ’’ຕິ ອາຫ. ອາວຸໂສ, ຕ຺ວໍ ຘມ຺ມກຖິໂກ, ອມ຺ເຫຫິ ນາມ ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ກິຎ຺ຈິ ຊານິຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍ, ກສ຺ມາ ເອວໍ ວເທສີຕິ? ມາ, ຠນ຺ເຕ, ເອວໍ ກໂຣຖ, ອວສ຺ສໂຍ ເມ ໂຫຖາຕິ. ເຕ ປນ ສພ຺ເພ ຂີຓາສວາວ. ອຖ ນໍ ມຫາເຖໂຣ ‘‘ອິມສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫໍ ນິສ຺ສາຍ ມາໂນ ອຕ຺ຖິເຍວາ’’ຕິ ອນຸເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ປຫິຓິ. ໂສປິ ນໍ ຕເຖວາຫ. ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ສພ຺ເພປິ ຕໍ ເປເສນ຺ຕາ ທິວາຏ຺ຐາເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ສູຈິກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ສພ຺ພນວກສ຺ສ ສຕ຺ຕວສ຺ສິກສາມເຓຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ປຫິຓິໍສຸ. ເອວມສ຺ສ ມານໍ ນີຫຣິໍສຸ.

ໂສ ນິຫຕມາໂນ ສາມເຓຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອວສ຺ສໂຍ ເມ ໂຫຫິ ສປ຺ປຸຣິສາ’’ຕິ ອາຫ. ອໂຫ, ອາຈຣິຍ, ກິໍ ນາເມຕໍ ກເຖຖ, ຕຸມ຺ເຫ ມຫລ຺ລກາ ພຫຸສ຺ສຸຕາ, ຕຸມ຺ຫາກໍ ສນ຺ຕິເກ ມຍາ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓໍ ຊານິຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ. ມາ ເອວໍ ກຣິ, ສປ຺ປຸຣິສ, ໂຫຫິເຍວ ເມ ອວສ຺ສໂຍຕິ. ຠນ຺ເຕ, ສເຈປິ ໂອວາທກ຺ຂມາ ຠວິສ຺ສຖ, ຠວິສ຺ສາມິ ໂວ ອວສ຺ສໂຍຕິ. ໂຫມິ, ສປ຺ປຸຣິສ, ອຫໍ ‘‘ອຄ຺ຄິໍ ປວິສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຄ຺ຄິໍ ປວິສາມິເຍວາຕິ. ອຖ ນໍ ໂສ ອວິທູເຣ ເອກໍ ສຣໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຍຖານິວຕ຺ຖປາຣຸໂຕວ ອິມໍ ສຣໍ ປວິສຖາ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ຫິສ຺ສ ມຫຄ຺ຆານໍ ທຸປຏ຺ຏຈີວຣານໍ ນິວຕ຺ຖປາຣຸຕຠາວໍ ຎຕ຺ວາປິ ‘‘ໂອວາທກ຺ຂໂມ ນຸ ໂຂ’’ຕິ ວີມໍສນ຺ໂຕ ເອວມາຫ. ເຖໂຣປິ ເອກວຈເນເນວ ອຸທກໍ ໂອຕຣິ. ອຖ ນໍ ຈີວຣກຓ຺ຓານໍ ເຕມິຕກາເລ ‘‘ເອຖ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເອກວຈເນເນວ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຐິຕໍ ອາຫ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ເອກສ຺ມິໍ ວມ຺ມິເກ ຉ ຉິທ຺ທານິ, ຕຕ຺ຖ ເອເກນ ຉິທ຺ເທນ ໂຄຘາ ອນ຺ໂຕ ປວິຏ຺ຐາ, ຕໍ ຄຓ຺ຫິຕຸກາໂມ ອິຕຣານິ ປຎ຺ຈ ຉິທ຺ທານິ ຖເກຕ຺ວາ ຉຏ຺ຐໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ປວິຏ຺ຐຉິທ຺ເທເນວ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເອວໍ ຕຸມ຺ເຫປິ ຉທ຺ວາຣິເກສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ເສສານິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣານິ ປິຘາຍ ມໂນທ຺ວາເຣ ກມ຺ມໍ ປຏ຺ຐເປຖາ’’ຕິ. ພຫຸສ຺ສຸຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ເອຕ຺ຕເກເນວ ປທີປຸຊ຺ຊລນໍ ວິຍ ອໂຫສິ. ໂສ ‘‘ເອຕ຺ຕກເມວ ໂຫຕຸ ສປ຺ປຸຣິສາ’’ຕິ ກຣຊກາເຍ ຎາຓໍ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ສມຓຘມ຺ມໍ ອາຣຠິ.

ສຕ຺ຖາ ວີສໂຍຊນສຕມຕ຺ຖເກ ນິສິນ຺ໂນວ ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ຍເຖວາຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ຠູຣິປຎ຺ໂຎ, ເອວເມວໍ ອເນນ ອຕ຺ຕານໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ກເຖນ຺ໂຕ ວິຍ ໂອຠາສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໘໒. ‘‘ໂຍຄາ ເວ ຊາຍຕີ ຠູຣິ, ອໂຍຄາ ຠູຣິສງ຺ຂໂຍ;

ເອຕໍ ທ຺ເວຘາປຖໍ ຎຕ຺ວາ, ຠວາຍ ວິຠວາຍ ຈ;

ຕຖາຕ຺ຕານໍ ນິເວເສຍ຺ຍ, ຍຖາ ຠູຣິ ປວຑ຺ຒຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ໂຍຄາຕິ ອຏ຺ຐຕິໍສາຍ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣາ. ຠູຣີຕິ ປຖວີສມາຍ ວິຕ຺ຖຕາຍ ປຎ຺ຎາເຍຕໍ ນາມໍ. ສງ຺ຂໂຍຕິ ວິນາໂສ. ເອຕໍ ທ຺ເວຘາປຖນ຺ຕິ ເອຕໍ ໂຍຄຎ຺ຈ ອໂຍຄຎ຺ຈ. ຠວາຍ ວິຠວາຍ ຈາຕິ ວຸທ຺ຘິຍາ ຈ ອວຸທ຺ຘິຍາ ຈ. ຕຖາຕິ ຍຖາ ອຍໍ ຠູຣິສງ຺ຂາຕາ ປຎ຺ຎາ ປວຑ຺ຒຕິ, ເອວໍ ອຕ຺ຕານໍ ນິເວເສຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ໂປຏ຺ຐິລຕ຺ເຖໂຣ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐຫີຕິ.

ໂປຏ຺ຐິລຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ ສຕ຺ຕມໍ.

໘. ປຎ຺ຈມຫລ຺ລກຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

ວນໍ ຉິນ຺ທຖາຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ສມ຺ພຫຸເລ ມຫລ຺ລເກ ຠິກ຺ຂູ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ເຕ ກິຣ ຄິຫິກາເລ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ກຸຏຸມ຺ພິກາ ມຫທ຺ຘນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສຫາຍກາ ເອກໂຕ ປຸຎ຺ຎານິ ກໂຣນ຺ຕາ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ມຍໍ ມຫລ຺ລກາ, ກິໍ ໂນ ຆຣາວາເສນາ’’ຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ຍາຈິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໍສຸ, ມຫລ຺ລກຠາເວນ ປນ ຘມ຺ມໍ ປຣິຍາປຸຓິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ວິຫາຣປຣິຍນ຺ເຕ ປຓ຺ຓສາລໍ ກາເຣຕ຺ວາ ເອກໂຕວ ວສິໍສຸ. ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ຕາປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ເສວ ເຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊິໍສຸ. ເຕສຸ ເອກສ຺ສ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາ ມຘຸຣປາຈິກາ ນາມ, ສາ ເຕສໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ອຸປກາຣິກາ ອໂຫສິ. ກສ຺ມາ ສພ຺ເພປິ ອຕ຺ຕນາ ລທ຺ຘາຫາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ເອວ ເຄເຫ ນິສີທິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ? ສາປິ ເນສໍ ຍຖາສນ຺ນິຫິຕໍ ສູປພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ເທຕິ. ສາ ອຎ຺ຎຕຣາພາເຘນ ຜຸຏ຺ຐາ ກາລມກາສິ. ອຖ ເຕ ມຫລ຺ລກຕ຺ເຖຣາ ສຫາຍກສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ປຓ຺ຓສາລາຍ ສນ຺ນິປຕິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ຄີວາສຸ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ມຘຸຣປາຈິກາ ອຸປາສິກາ ກາລກຕາ’’ຕິ ວິລປນ຺ຕາ ໂຣທິໍສຸ. ຠິກ຺ຂູຫິ ຈ ສມນ຺ຕໂຕ ອຸປຘາວິຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ອິທໍ, ອາວຸໂສ’’ຕິ ປຸຏ຺ຐາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ສຫາຍກສ຺ສ ໂນ ປຸຣາຓທຸຕິຍິກາ ກາລກຕາ, ສາ ອມ຺ຫາກໍ ອຕິວິຍ ອຸປກາຣິກາ. ອິທານິ ກຸໂຕ ຕຖາຣູປິໍ ລຠິສ຺ສາມາຕິ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ໂຣທາມາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ.

ຠິກ຺ຂູ ຘມ຺ມສຠາຍໍ ກຖໍ ສມຸຏ຺ຐາເປສຸໍ. ສຕ຺ຖາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກາຍ ນຸຕ຺ຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ເອຕຣຫິ ກຖາຍ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ອິມາຍ ນາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິທາເນວ, ປຸພ຺ເພປິ ເຕ ກາກໂຍນິຍໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາ ສມຸທ຺ທຕີເຣ ຈຣມານາ ສມຸທ຺ທອູມິຍາ ສມຸທ຺ທໍ ປເວເສຕ຺ວາ ມາຣິຕາຍ ກາກິຍາ ໂຣທິຕ຺ວາ ປຣິເທວິຕ຺ວາ ຕໍ ນີຫຣິສ຺ສາມາຕິ ມຸຂຕຸຓ຺ຑເກຫິ ມຫາສມຸທ຺ທໍ ອຸສ຺ສິຎ຺ຈນ຺ຕາ ກິລມິໍສູ’’ຕິ ອຕີຕໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ –

‘‘ອປິ ນຸ ຫນຸກາ ສນ຺ຕາ, ມຸຂຎ຺ຈ ປຣິສຸສ຺ສຕິ;

ໂອຣມາມ ນ ປາເຣມ, ປູຣເຕວ ມໂຫທຘີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑.໑໔໖);

ອິມໍ ກາກຊາຕກໍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ເຕ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ຣາຄໂທສໂມຫວນໍ ນິສ຺ສາຍ ຕຸມ຺ເຫຫິ ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ ປຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວນໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ເອວໍ ນິທ຺ທຸກ຺ຂາ ຠວິສ຺ສຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

໒໘໓. ‘‘ວນໍ ຉິນ຺ທຖ ມາ ຣຸກ຺ຂໍ, ວນໂຕ ຊາຍເຕ ຠຍໍ;

ເຉຕ຺ວາ ວນຎ຺ຈ ວນຖຎ຺ຈ, ນິພ຺ພນາ ໂຫຖ ຠິກ຺ຂໂວ.

໒໘໔. ‘‘ຍາວ ຫິ ວນໂຖ ນ ຉິຊ຺ຊຕິ,

ອຓຸມຕ຺ໂຕປິ ນຣສ຺ສ ນາຣິສຸ;

ປຏິພທ຺ຘມໂນວ ຕາວ ໂສ,

ວຈ຺ໂຉ ຂີຣປໂກວ ມາຕຣີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ມາ ຣຸກ຺ຂນ຺ຕິ ສຕ຺ຖາຣາ ຫິ ‘‘ວນໍ ຉິນ຺ທຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເຕສໍ ອຈິຣປພ຺ພຊິຕານໍ ‘‘ສຕ຺ຖາ ອມ຺ເຫ ວາສິອາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ວນໍ ຉິນ຺ທາເປຕີ’’ຕິ ຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທິຕຸກາມຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ອຖ ເນ ‘‘ມຍາ ຣາຄາທິກິເລສວນໍ ສນ຺ຘາເຍຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຣຸກ຺ເຂ’’ຕິ ປຏິເສເຘນ຺ໂຕ ‘‘ມາ ຣຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ວນໂຕຕິ ຍຖາ ປາກຕິກວນໂຕ ສີຫາທິຠຍໍ ຊາຍຕິ, ເອວໍ ຊາຕິອາທິຠຍມ຺ປິ ກິເລສວນໂຕ ຊາຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວນຎ຺ຈ ວນຖຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ມຫນ຺ຕາ ຣຸກ຺ຂາ ວນໍ ນາມ, ຂຸທ຺ທກາ ຕສ຺ມິໍ ວເນ ຐິຕຕ຺ຕາ ວນຖາ ນາມ. ປຸພ຺ພຸປ຺ປຕ຺ຕິກຣຸກ຺ຂາ ວາ ວນໍ ນາມ, ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິກາ ວນຖາ ນາມ. ເອວເມວ ມຫນ຺ຕມຫນ຺ຕາ ຠວາກຑ຺ຒນກາ ກິເລສາ ວນໍ ນາມ, ປວຕ຺ຕິຍໍ ວິປາກທາຍກາ ວນຖາ ນາມ. ປຸພ຺ພປ຺ປຕ຺ຕິກາ ວນໍ ນາມ, ອປຣາປຣຸປ຺ປຕ຺ຕິກາ ວນຖາ ນາມ. ຕໍ ອຸຠຍໍ ຈຕຸຕ຺ຖມຄ຺ຄຎາເຓນ ຉິນ຺ທິຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ – ‘‘ເຉຕ຺ວາ ວນຎ຺ຈ ວນຖຎ຺ຈ, ນິພ຺ພນາ ໂຫຖ ຠິກ຺ຂໂວ’’ຕິ. ນິພ຺ພນາ ໂຫຖາຕິ ນິກ຺ກິເລສາ ໂຫຖ. ຍາວ ຫິ ວນໂຖຕິ ຍາວ ເອສ ອຓຸມຕ຺ໂຕປິ ກິເລສວນໂຖ ນຣສ຺ສ ນາຣີສຸ ນ ຉິຊ຺ຊຕິ, ຕາວ ໂສ ຂີຣປໂກ ວຈ຺ໂຉ ມາຕຣິ ວິຍ ປຏິພທ຺ຘມໂນ ລຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕວ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ປຎ຺ຈປິ ເຕ ມຫລ຺ລກຕ຺ເຖຣາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ, ສມ຺ປຕ຺ຕານມ຺ປິ ສາຕ຺ຖິກາ ຘມ຺ມເທສນາ ອໂຫສີຕິ.

ປຎ຺ຈມຫລ຺ລກຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ ອຏ຺ຐມໍ.

໙. ສຸວຓ຺ຓກາຣຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

ອຸຈ຺ຉິນ຺ທາຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສທ຺ຘິວິຫາຣິກໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ເອໂກ ກິຣ ສຸວຓ຺ຓກາຣປຸຕ຺ໂຕ ອຠິຣູໂປ ສາຣິປຸຕ຺ຕຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ປພ຺ພຊິ. ເຖໂຣ ‘‘ຕຣຸຓານໍ ຣາໂຄ ອຸສ຺ສນ຺ໂນ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຣາຄປຏິຆາຕາຍ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອທາສິ. ຕສ຺ສ ປນ ຕໍ ອສປ຺ປາຍໍ. ຕສ຺ມາ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິສິຕ຺ວາ ເຕມາສໍ ວາຍມນ຺ໂຕ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄມຕ຺ຕມ຺ປິ ອລຠິຕ຺ວາ ປຸນ ເຖຣສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ເຖເຣນ ‘‘ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ເຕ, ອາວຸໂສ, ກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເຈສິ. ອຖສ຺ສ ເຖໂຣ ‘‘ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ໂວສານໍ ອາປຊ຺ຊິຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຕເທວ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສາຘຸກໍ ກເຖຕ຺ວາ ອທາສິ. ໂສ ທຸຕິຍວາເຣປິ ກິຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ອາໂຣເຈສິ. ອຖສ຺ສ ເຖໂຣປິ ສກາຣຓໍ ສອຸປມໍ ກຕ຺ວາ ຕເທວ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອາຈິກ຺ຂິ. ໂສ ປຸນປິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ອສມ຺ປຊ຺ຊນຠາວໍ ກເຖສິ. ເຖໂຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ກາຣໂກ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕນິ ວິຊ຺ຊມາເນ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍ ວິຊ຺ຊມານາຕິ ອວິຊ຺ຊມາເນ ອວິຊ຺ຊມານາຕິ ປຊານາຕິ. ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ກາຣໂກ, ໂນ ອກາຣໂກ, ປຏິປນ຺ໂນ, ໂນ ອປ຺ປຏິປນ຺ໂນ, ອຫໍ ປເນຕສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍໍ ນ ຊານາມິ, ພຸທ຺ຘເວເນຍ຺ໂຍ ເອໂສ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຕໍ ອາທາຍ ສາຍນ຺ຫສມເຍ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ, ຠນ຺ເຕ, ມມ ສທ຺ຘິວິຫາຣິໂກ, ອິມສ຺ສ ມຍາ ອິມິນາ ກາຣເຓນ ອິທໍ ນາມ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ສພ຺ພໍ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ອາໂຣເຈສິ.

ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ‘‘ອາສຍານຸສຍຎາຓໍ ນາເມຕໍ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸໍ ອຸນ຺ນາເທຕ຺ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕໍ ປຕ຺ຕານໍ ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ວິສໂຍ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກຕຣກຸລາ ນຸ ໂຂ ເອສ ປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ‘‘ສຸວຓ຺ຓກາຣກຸລາ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ອຕີເຕ ອຕ຺ຕຠາເວ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ສຸວຓ຺ຓກາຣກຸເລເຍວ ປຏິປາຏິຍາ ນິພ຺ພຕ຺ຕານິ ປຎ຺ຈ ອຕ຺ຕຠາວສຕານິ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິມິນາ ທຫເຣນ ທີຆຣຕ຺ຕໍ ສຸວຓ຺ຓກາຣກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ກຓິກາຣປຸປ຺ຜປທຸມປຸປ຺ຜາທີນິ ກຣິສ຺ສາມີຕິ ຣຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓເມວ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕິຕໍ, ຕສ຺ມາ ອິມສ຺ສ ອສຸຠປຏິກູລກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ມນາປເມວສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ສປ຺ປາຍ’’ນ຺ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ, ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ຕຍາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ທຕ຺ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ ກິລມິຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອຊ຺ຊ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ເຕເຍວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ຕໍ ປສ຺ສິສ຺ສສິ, ຄຈ຺ຉ ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິ ເຖຣໍ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິຍາ ຈກ຺ກມຕ຺ຕໍ ສຸວຓ຺ຓປທຸມໍ ມາເປຕ຺ວາ ປຕ຺ເຕຫິ ເຈວ ນາເລຫິ ຈ ອຸທກພິນ຺ທູນິ ມຸຎ຺ຈນ຺ຕໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ‘‘ຠິກ຺ຂຸ ອິມໍ ປທຸມໍ ອາທາຍ ວິຫາຣປຈ຺ຈນ຺ເຕ ວາລຸກຣາສິມ຺ຫິ ຐເປຕ຺ວາ ສມ຺ມຸຂຏ຺ຐາເນ ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສີທິຕ຺ວາ ‘ໂລຫິຕກໍ ໂລຫິຕກ’ນ຺ຕິ ປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ອທາສິ. ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຸຫຕ຺ຖໂຕ ປທຸມໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕສ຺ເສວ ຈິຕ຺ຕໍ ປສີທິ. ໂສ ວິຫາຣປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວາລຸກໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປທຸມນາລໍ ປເວເສຕ຺ວາ ສມ຺ມຸເຂ ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສິນ຺ໂນ ‘‘ໂລຫິຕກໍ ໂລຫິຕກ’’ນ຺ຕິ ປຣິກມ຺ມໍ ອາຣຠິ. ອຖສ຺ສ ຕງ຺ຂຓຎ຺ເຎວ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິໍສຸ, ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ປຐມຊ຺ຌານໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫິ ວສີຠາວໍ ປາເປຕ຺ວາ ຍຖານິສິນ຺ໂນວ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທີນິປິ ປຕ຺ວາ ວສີຠູໂຕ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນນ ຌານກີຬໍ ກີຬນ຺ໂຕ ນິສີທິ.

ສຕ຺ຖາ ຕສ຺ສ ຌານານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ ນຸ ໂຂ ເອສ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ອຸຕ຺ຕຣິ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸ’’ນ຺ຕິ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ‘‘ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ‘‘ຕໍ ປທຸມໍ ມິລາຍຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິ. ຕໍ ຫຕ຺ເຖຫິ ມທ຺ທິຕປທຸມໍ ມິລາຍນ຺ຕໍ ວິຍ ກາຬວຓ຺ຓໍ ອໂຫສິ. ໂສ ຌານາ ວຸຏ຺ຐາຍ ຕໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ອິມໍ ປທຸມໍ ຊຣາຍ ປຫຏໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ອນຸປາທິຓ຺ຓເກປິ ເອວໍ ຊຣາຍ ອຠິຠຸຍ຺ຍມາເນ ອຸປາທິຓ຺ຓເກ ກຖາວ ນຕ຺ຖິ. ອິທມ຺ປິ ຫິ ຊຣາ ອຠິຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓໍ ປສ຺ສິ. ຕສ຺ມິໍ ປນ ທິຏ຺ເຐ ທຸກ຺ຂລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓຎ຺ຈ ທິຏ຺ຐເມວ ໂຫຕິ. ຕສ຺ສ ຕໂຍ ຠວາ ອາທິຕ຺ຕາ ວິຍ ກຓ຺ເຑ ພທ຺ຘກຸຓປາ ວິຍ ຈ ຂາຍິໍສຸ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຕສ຺ສ ອວິທູເຣ ກຸມາຣກາ ເອກໍ ສຣໍ ໂອຕຣິຕ຺ວາ ກຸມຸທານິ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຖເລ ຣາສິໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ໂສ ຊເລ ຈ ຖເລ ຈ ກຸມຸທານິ ໂອໂລເກສິ. ອຖສ຺ສ ຊເລ ກຸມຸທານິ ອຠິຣູປານິ ອຸທກປຄ຺ຆຣນ຺ຕານິ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐຫິໍສຸ, ອິຕຣານິ ອຄ຺ຄຄ຺ເຄສຸ ປຣິມິລາຕານິ. ໂສ ‘‘ອນຸປາທິຓ຺ຓກໍ ຊຣາ ເອວໍ ປຫຣຕິ, ອຸປາທິຓ຺ຓກໍ ກິໍ ປນ ນ ປຫຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓາທີນິ ອທ຺ທສ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ປາກຏີຠູຕໍ ອິທານິ ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກມ຺ມຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ຎຕ຺ວາ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ນິສິນ຺ນໂກວ ໂອຠາສໍ ມຸຎ຺ຈິ, ໂສ ຕສ຺ສ ມຸຂໍ ປຫຣິ. ອຖສ຺ສ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ເອຕ’’ນ຺ຕິ ໂອໂລເກນ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສມ຺ມຸເຂ ຐິໂຕ ວິຍ ອໂຫສິ. ໂສ ອຸຏ຺ຐາຍ ອຎ຺ຊລິໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫິ. ອຖສ຺ສ ສຕ຺ຖາ ສປ຺ປາຍໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໘໕. ‘‘ອຸຈ຺ຉິນ຺ທ ສິເນຫມຕ຺ຕໂນ, ກຸມຸທໍ ສາຣທິກໍວ ປາຓິນາ;

ສນ຺ຕິມຄ຺ຄເມວ ພ຺ຣູຫຍ, ນິພ຺ພານໍ ສຸຄເຕນ ເທສິຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທາຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທ. ສາຣທິກນ຺ຕິ ສຣທກາເລ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ. ສນ຺ຕິມຄ຺ຄນ຺ຕິ ນິພ຺ພານຄາມິໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ. ພ຺ຣູຫຍາຕິ ວຑ຺ຒຍ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ສຸຄເຕນ ເທສິຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐຫິ.

ສຸວຓ຺ຓກາຣຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ ນວມໍ.

໑໐. ມຫາຘນວາຓິຊວຕ຺ຖຸ

ອິຘ ວສ຺ສນ຺ຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ມຫາຘນວາຓິຊໍ ນາມ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ໂສ ກິຣ ພາຣາຓສິໂຕ ກຸສຸມ຺ຠຣຕ຺ຕານໍ ວຕ຺ຖານໍ ປຎ຺ຈ ສກຏສຕານິ ປູເຣຕ຺ວາ ວຓິຊ຺ຊາຍ ສາວຕ຺ຖິໍ ອາຄໂຕ ນທີຕີຣໍ ປຕ຺ວາ ‘‘ສ຺ເວ ນທິໍ ອຸຕ຺ຕຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕຕ຺ເຖວ ສກຏານິ ໂມເຈຕ຺ວາ ວສິ. ຣຕ຺ຕິໍ ມຫາເມໂຆ ອຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ວສ຺ສິ. ນທີ ສຕ຺ຕາຫໍ ອຸທກສ຺ສ ປູຣາ ອຏ຺ຐາສິ. ນາຄຣາປິ ສຕ຺ຕາຫໍ ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ກີຬິໍສຸ. ກຸສຸມ຺ຠຣຕ຺ເຕຫິ ວຕ຺ເຖຫິ ກິຈ຺ຈໍ ນ ນິຏ຺ຐິຕໍ. ວາຓິໂຊ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຫໍ ທູຣໍ ອາຄໂຕ. ສເຈ ປຸນ ຄມິສ຺ສາມິ, ປປຎ຺ໂຈ ຠວິສ຺ສຕິ. ອິເຘວ ວສ຺ສຎ຺ຈ ເຫມນ຺ຕຎ຺ຈ ຄິມ຺ຫຎ຺ຈ ມມ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວສິຕ຺ວາ ອິມານິ ວິກ຺ກິຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ນຄເຣ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ຎຕ຺ວາ ສິຕໍ ປາຕຸກຣິຕ຺ວາ ອານນ຺ທຕ຺ເຖເຣນ ສິຕກາຣຓໍ ປຸຏ຺ໂຐ ອາຫ – ‘‘ທິຏ຺ໂຐ ເຕ, ອານນ຺ທ, ມຫາຘນວາຓິໂຊ’’ຕິ? ‘‘ອາມ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍໍ ອຊານິຕ຺ວາ ອິມໍ ສໍວຈ຺ຉຣໍ ອິເຘວ ວສິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑໍ ວິກ຺ກິຓິຕຸໍ ຈິຕ຺ຕມກາສີຕິ. ‘‘ກິໍ ປນ ຕສ຺ສ, ຠນ຺ເຕ, ອນ຺ຕຣາໂຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ? ສຕ຺ຖາ ‘‘ອາມານນ຺ທ, ສຕ຺ຕາຫເມວ ຊີວິຕ຺ວາ ໂສ ມຈ຺ຈຸມຸເຂ ປຕິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

‘‘ອຊ຺ເຊວ ກິຈ຺ຈມາຕປ຺ປໍ, ໂກ ຊຎ຺ຎາ ມຣຓໍ ສຸເວ;

ນ ຫິ ໂນ ສງ຺ຄຣໍ ເຕນ, ມຫາເສເນນ ມຈ຺ຈຸນາ.

‘‘ເອວໍ ວິຫາຣິໍ ອາຕາປິໍ, ອໂຫຣຕ຺ຕມຕນ຺ທິຕໍ;

ຕໍ ເວ ຠທ຺ເທກຣຕ຺ໂຕຕິ, ສນ຺ໂຕ ອາຈິກ຺ຂເຕ ມຸນີ’’ຕິ. (ມ. ນິ. ໓.໒໗໒);

ຄຈ຺ຉາມິສ຺ສ, ຠນ຺ເຕ, ອາໂຣເຈສ຺ສາມີຕິ. ວິສ຺ສຕ຺ໂຖ ຄຈ຺ຉານນ຺ທາຕິ. ເຖໂຣ ສກຏຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂາຍ ຈຣິ. ວາຓິໂຊ ເຖຣໍ ອາຫາເຣນ ປຕິມາເນສິ. ອຖ ນໍ ເຖໂຣ ອາຫ – ‘‘ກິຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ອິຘ ວສິສ຺ສສີ’’ຕິ? ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອຫໍ ທູຣໂຕ ອາຄໂຕ’’. ສເຈ ປຸນ ຄມິສ຺ສາມິ, ປປຎ຺ໂຈ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິມໍ ສໍວຈ຺ຉຣໍ ອິຘ ວສິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑໍ ວິກ຺ກິຓິຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມີຕິ. ອຸປາສກ, ທຸຊ຺ຊາໂນ ຊີວິຕນ຺ຕຣາໂຍ, ອປ຺ປມາທໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີຕິ. ‘‘ກິໍ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອນ຺ຕຣາໂຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ‘‘ອາມ, ອຸປາສກ, ສຕ຺ຕາຫເມວ ເຕ ຊີວິຕໍ ປວຕ຺ຕິສ຺ສຕີຕິ’’. ໂສ ສໍວິຄ຺ຄມານໂສ ຫຸຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ນິມນ຺ເຕຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາຫໍ ມຫາທານໍ ທຕ຺ວາ ອນຸໂມທນຕ຺ຖາຍ ປຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິ. ອຖສ຺ສ ສຕ຺ຖາ ອນຸໂມທນໍ ກໂຣນ຺ໂຕ, ‘‘ອຸປາສກ, ປຓ຺ຑິເຕນ ນາມ ‘ອິເຘວ ວສ຺ສາທີນິ ວສິສ຺ສາມິ, ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ກມ຺ມໍ ປໂຍເຊສ຺ສາມີ’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ປນ ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍເມວ ຈິນ຺ເຕຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໘໖. ‘‘ອິຘ ວສ຺ສໍ ວສິສ຺ສາມິ, ອິຘ ເຫມນ຺ຕຄິມ຺ຫິສຸ;

ອິຕິ ພາໂລ ວິຈິນ຺ເຕຕິ, ອນ຺ຕຣາຍໍ ນ ພຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອິຘ ວສ຺ສນ຺ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈຕຸມາສໍ ວສ຺ສໍ ວສິສ຺ສາມິ. ເຫມນ຺ຕຄິມ຺ຫິສູຕິ ເຫມນ຺ຕຄິມ຺ເຫສຸປິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ມາເສ ອິທຎ຺ຈິທຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ໂຕ ອິເຘວ ວສິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກໍ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ໂຕ ພາໂລ ວິຈິນ຺ເຕຕິ. ອນ຺ຕຣາຍນ຺ຕິ ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ນາມ ກາເລ ວາ ເທເສ ວາ ວເຍ ວາ ມຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຊີວິຕນ຺ຕຣາຍໍ ນ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ.

ເທສນາວສາເນ ໂສ ວາຓິໂຊ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິ, ສມ຺ປຕ຺ຕານມ຺ປິ ສາຕ຺ຖິກາ ຘມ຺ມເທສນາ ອໂຫສິ. ວາຓິໂຊປິ ສຕ຺ຖາຣໍ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ‘‘ສີສໂຣໂຄ ວິຍ ເມ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ສຍເນ ນິປຊ຺ຊິ, ຕຖານິປນ຺ໂນວ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ຕຸສິຕວິມາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ.

ມຫາຘນວາຓິຊວຕ຺ຖຸ ທສມໍ.

໑໑. ກິສາໂຄຕມີວຕ຺ຖຸ

ຕໍ ປຸຕ຺ຕປສຸສມ຺ມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ກິສາໂຄຕມິໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ. ວຕ຺ຖຸ ສຫສ຺ສວຄ຺ເຄ –

‘‘ໂຍ ຈ ວສ຺ສສຕໍ ຊີເວ, ອປສ຺ສໍ ອມຕໍ ປທໍ;

ເອກາຫໍ ຊີວິຕໍ ເສຍ຺ໂຍ, ປສ຺ສໂຕ ອມຕໍ ປທ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໑໔) –

ຄາຖາວຓ຺ຓນາຍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ກຖິຕໍ. ຕທາ ຫິ ສຕ຺ຖາ ‘‘ກິສາໂຄຕມິ ລທ຺ຘາ ເຕ ເອກຈ຺ຉຣມຕ຺ຕາ ສິທ຺ຘຕ຺ຖກາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ນ ລທ຺ຘາ, ຠນ຺ເຕ, ສກລຄາເມ ຊີວນ຺ເຕຫິ ກິຣ ມຕກາ ເອວ ພຫຸຕຣາ’’ຕິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ‘‘ຕ຺ວໍ ‘ມເມວ ປຸຕ຺ໂຕ ມໂຕ’ຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂສິ, ຘຸວຘມ຺ໂມ ເອສ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ. ມຈ຺ຈຸຣາຊາ ຫິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕ ອປຣິປຸຓ຺ຓຊ຺ຌາສເຍ ເອວ ມໂຫໂຆ ວິຍ ປຣິກຑ຺ຒມາໂນ ອປາຍສມຸທ຺ເທ ປກ຺ຂິປຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໘໗. ‘‘ຕໍ ປຸຕ຺ຕປສຸສມ຺ມຕ຺ຕໍ, ພ຺ຍາສຕ຺ຕມນສໍ ນຣໍ;

ສຸຕ຺ຕໍ ຄາມໍ ມໂຫໂຆວ, ມຈ຺ຈຸ ອາທາຍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຕໍ ປຸຕ຺ຕປສຸສມ຺ມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕໍ ຣູປພລາທິສມ຺ປນ຺ເນ ປຸຕ຺ເຕ ຈ ປສູ ຈ ລຠິຕ຺ວາ ‘‘ມມ ປຸຕ຺ຕາ ອຠິຣູປາ ພລສມ຺ປນ຺ນາ ປຓ຺ຑິຕາ ສພ຺ພກິຈ຺ຈສມຕ຺ຖາ, ມມ ໂຄຓາ ອຠິຣູປາ ອໂຣຄາ ມຫາຠາຣວຫາ, ມມ ຄາວີ ພຫຸຂີຣາ’’ຕິ ເອວໍ ປຸຕ຺ເຕຫິ ຈ ປສູຫິ ຈ ສມ຺ມຕ຺ຕໍ ນຣໍ. ພ຺ຍາສຕ຺ຕມນສນ຺ຕິ ຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທີສຸ ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣາທີສຸ ວາ ກິຎ຺ຈິເທວ ລຠິຕ຺ວາ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣໍ ປຕ຺ຖນຕາຍ ອາສຕ຺ຕມານສໍ ວາ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣສຸ ວາ ປຣິກ຺ຂາເຣສຸ ຍໍ ຍໍ ລທ຺ຘໍ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ລຄ຺ຄນຕາຍ ພ຺ຍາສຕ຺ຕມານສໍ ວາ. ສຸຕ຺ຕໍ ຄາມນ຺ຕິ ນິທ຺ທໍ ອຸປຄຕໍ ສຕ຺ຕນິກາຍໍ. ມໂຫໂຆວາຕິ ຍຖາ ເອວຣູປໍ ຄາມໍ ຄມ຺ຠີຣວິຕ຺ຖໂຕ ມຫນ຺ໂຕ ມຫານທີນໍ ໂອໂຆ ອນ຺ຕມໂສ ສຸນຂມ຺ປິ ອເສເສຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ອາທາຍ ຄຈ຺ຉຕິ, ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ນຣໍ ມຈ຺ຈຸ ອາທາຍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ກິສາໂຄຕມີ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິ, ສມ຺ປຕ຺ຕານມ຺ປິ ສາຕ຺ຖິກາ ຘມ຺ມເທສນາ ອໂຫສີຕິ.

ກິສາໂຄຕມີວຕ຺ຖຸ ເອກາທສມໍ.

໑໒. ປຏາຈາຣາວຕ຺ຖຸ

ນ ສນ຺ຕິ ປຸຕ຺ຕາຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ປຏາຈາຣໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ. ວຕ຺ຖຸ ສຫສ຺ສວຄ຺ເຄ –

‘‘ໂຍ ຈ ວສ຺ສສຕໍ ຊີເວ, ອປສ຺ສໍ ອຸທຍພ຺ພຍໍ;

ເອກາຫໍ ຊີວິຕໍ ເສຍ຺ໂຍ, ປສ຺ສໂຕ ອຸທຍພ຺ພຍ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໑໓) –

ຄາຖາວຓ຺ຓນາຍ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ກຖິຕໍ. ຕທາ ປນ ສຕ຺ຖາ ປຏາຈາຣໍ ຕນຸຠູຕໂສກໍ ຎຕ຺ວາ ‘‘ປຏາຈາເຣ ປຸຕ຺ຕາທໂຍ ນາມ ປຣໂລກໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຕາຓໍ ວາ ເລຓໍ ວາ ສຣຓໍ ວາ ຠວິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ວິຊ຺ຊມານາປິ ເຕ ນ ສນ຺ຕິເຍວ. ປຓ຺ຑິເຕນ ປນ ສີລໍ ວິໂສເຘຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ຄເມວ ໂສເຘຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

໒໘໘. ‘‘ນ ສນ຺ຕິ ປຸຕ຺ຕາ ຕາຓາຍ, ນ ປິຕາ ນາປິ ພນ຺ຘວາ;

ອນ຺ຕເກນາຘິປນ຺ນສ຺ສ, ນຕ຺ຖິ ຎາຕີສຸ ຕາຓຕາ.

໒໘໙. ‘‘ເອຕມຕ຺ຖວສໍ ຎຕ຺ວາ, ປຓ຺ຑິໂຕ ສີລສໍວຸໂຕ;

ນິພ຺ພານຄມນໍ ມຄ຺ຄໍ, ຂິປ຺ປເມວ ວິໂສຘເຍ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຕາຓາຍາຕິ ຕາຓຠາວາຍ ປຕິຏ຺ຐານຕ຺ຖາຍ. ພນ຺ຘວາຕິ ປຸຕ຺ເຕ ຈ ມາຕາປິຕໂຣ ຈ ຐເປຕ຺ວາ ອວເສສາ ຎາຕິສຸຫຊ຺ຊາ. ອນ຺ຕເກນາຘິປນ຺ນສ຺ສາຕິ ມຣເຓນ ອຠິຠູຕສ຺ສ. ປວຕ຺ຕິຍຎ຺ຫິ ປຸຕ຺ຕາທໂຍ ອນ຺ນປານາທິທາເນນ ເຈວ ອຸປ຺ປນ຺ນກິຈ຺ຈນິຕ຺ຖຣເຓນ ຈ ຕາຓາ ຫຸຕ຺ວາປິ ມຣຓກາເລ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ມຣຓໍ ປຏິພາຫິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕາຍ ຕາຓຕ຺ຖາຍ ເລຓຕ຺ຖາຍ ນ ສນ຺ຕິ ນາມ. ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ນຕ຺ຖິ ຎາຕີສຸ ຕາຓຕາ’’ຕິ. ເອຕມຕ຺ຖວສນ຺ຕິ ເອວໍ ເຕສໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ຕາຓໍ ຠວິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຠາວສງ຺ຂາຕໍ ກາຣຓໍ ຊານິຕ຺ວາ ປຓ຺ຑິໂຕ ຈຕຸປາຣິສຸທ຺ຘິສີເລນ ສໍວຸໂຕ ຣກ຺ຂິຕໂຄປິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພານຄມນໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ ສີຆໍ ສີຆໍ ວິໂສເຘຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ປຏາຈາຣາ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິ, ອຎ຺ເຎ ຈ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປາປຸຓິໍສູຕິ.

ປຏາຈາຣາວຕ຺ຖຸ ທ຺ວາທສມໍ.

ມຄ຺ຄວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ວີສຕິໂມ ວຄ຺ໂຄ.