໑໕. ສຸຂວຄ຺ໂຄ

໑. ຎາອາຕິກລຫວູປສມນວຕ຺ຖຸ

ສຸສຸຂໍ ວຕາຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ສກ຺ເກສຸ ວິຫຣນ຺ໂຕ ກລຫວູປສມນຕ຺ຖໍ ຎາຕເກ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ສາກິຍໂກລິຍາ ກິຣ ກປິລວຕ຺ຖຸນຄຣສ຺ສ ຈ ໂກລິຍນຄຣສ຺ສ ຈ ອນ຺ຕເຣ ໂຣຫິຓິໍ ນາມ ນທິໍ ເອເກເນວ ອາວຣເຓນ ພນ຺ຘາເປຕ຺ວາ ສສ຺ສານິ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຖ ເຊຏ຺ຐມູລມາເສ ສສ຺ເສສຸ ມິລາຍນ຺ເຕສຸ ອຸຠຍນຄຣວາສິການມ຺ປິ ກມ຺ມກາຣາ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ. ຕຕ຺ຖ ໂກລິຍນຄຣວາສິໂນ ອາຫໍສຸ – ‘‘ອິທໍ ອຸທກໍ ອຸຠຍໂຕ ຫຣິຍມານໍ ເນວ ຕຸມ຺ຫາກໍ, ນ ອມ຺ຫາກໍ ປໂຫສ຺ສຕິ, ອມ຺ຫາກໍ ປນ ສສ຺ສໍ ເອກອຸທເກເນວ ນິປ຺ຜຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອຸທກໍ ອມ຺ຫາກໍ ເທຖາ’’ຕິ. ອິຕເຣປິ ອາຫໍສຸ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫສຸ ໂກຏ຺ຐເກ ປູເຣຕ຺ວາ ຐິເຕສຸ ມຍໍ ຣຕ຺ຕສຸວຓ຺ຓນີລມຓິກາຬກຫາປເຓ ຈ ຄເຫຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິປສິພ຺ພກາທິຫຕ຺ຖາ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມ ຕຸມ຺ຫາກໍ ຆຣທ຺ວາເຣ ວິຈຣິຕຸໍ, ອມ຺ຫາກມ຺ປິ ສສ຺ສໍ ເອກອຸທເກເນວ ນິປ຺ຜຊ຺ຊິສ຺ສຕິ, ອິທໍ ອຸທກໍ ອມ຺ຫາກໍ ເທຖາ’’ຕິ. ນ ມຍໍ ທສ຺ສາມາຕິ. ມຍມ຺ປິ ນ ທສ຺ສາມາຕິ ເອວໍ ກຖໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ເອໂກ ອຸຏ຺ຐາຍ ເອກສ຺ສ ປຫາຣໍ ອທາສິ, ໂສປິ ອຎ຺ຎສ຺ສາຕິ ເອວໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ຣາຊກຸລານໍ ຊາຕິໍ ຆຏ຺ເຏຕ຺ວາ ກລຫໍ ວຑ຺ຒຍິໍສຸ.

ໂກລິຍກມ຺ມກາຣາ ວທນ຺ຕິ – ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ກປິລວຕ຺ຖຸວາສິເກ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຊ຺ຊຖ, ເຍ ໂສຓສິງ຺ຄາລາທໂຍ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ຠຄິນີຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍວສິໍສຸ, ເອເຕສໍ ຫຕ຺ຖິໂນ ເຈວ ອສ຺ສາ ຈ ຜລກາວຸຘານິ ຈ ອມ຺ຫາກໍ ກິໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ສາກິຍກມ຺ມກາຣາປິ ວທນ຺ຕິ ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ອິທານິ ກຸຏ຺ຐິໂນ ທາຣເກ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຊ຺ຊຖ, ເຍ ອນາຖາ ນິຄ຺ຄຕິກາ ຕິຣຈ຺ຉານາ ວິຍ ໂກລຣຸກ຺ເຂ ວສິໍສຸ, ເອເຕສໍ ຫຕ຺ຖິໂນ ຈ ອສ຺ສາ ຈ ຜລກາວຸຘານິ ຈ ອມ຺ຫາກໍ ກິໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ກມ຺ເມ ນິຍຸຕ຺ຕານໍ ອມຈ຺ຈານໍ ກຖຍິໍສຸ, ອມຈ຺ຈາ ຣາຊກຸລານໍ ກເຖສຸໍ. ຕໂຕ ສາກິຍາ ‘‘ຠຄິນີຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍວສິຕການໍ ຖາມຎ຺ຈ ພລຎ຺ຈ ທສ຺ເສສ຺ສາມາ’’ຕິ ຍຸທ຺ຘສຊ຺ຊາ ນິກ຺ຂມິໍສຸ. ໂກລິຍາປິ ‘‘ໂກລຣຸກ຺ຂວາສີນໍ ຖາມຎ຺ຈ ພລຎ຺ຈ ທສ຺ເສສ຺ສາມາ’’ຕິ ຍຸທ຺ຘສຊ຺ຊາ ນິກ຺ຂມິໍສຸ.

ສຕ຺ຖາປິ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ໂຕ ຎາຕເກ ທິສ຺ວາ ‘‘ມຍິ ອຄຈ຺ຉນ຺ເຕ ອິເມ ນສ຺ສິສ຺ສນ຺ຕິ, ມຍາ ຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເອກໂກວ ອາກາເສນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ໂຣຫິຓິນທິຍາ ມຊ຺ເຌ ອາກາເສ ປລ຺ລງ຺ເກນ ນິສີທິ. ຎາຕກາ ສຕ຺ຖາຣໍ ທິສ຺ວາ ອາວຸຘານິ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ວນ຺ທິໍສຸ. ອຖ ເນ ສຕ຺ຖາ ອາຫ – ‘‘ກິໍ ກລໂຫ ນາເມສ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ? ‘‘ນ ຊານາມ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ໂກ ທານິ ຊານິສ຺ສຕີ’’ຕິ? ເຕ ‘‘ອຸປຣາຊາ ຊານິສ຺ສຕິ, ເສນາປຕິ ຊານິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ອຸປາເຍນ ຍາວ ທາສກມ຺ມກເຣ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອຸທກກລໂຫ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ‘‘ອຸທກໍ ກິໍ ອຄ຺ຆຕິ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ? ‘‘ອປ຺ປຄ຺ຆໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ຂຕ຺ຕິຍາ ກິໍ ອຄ຺ຆນ຺ຕິ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ? ‘‘ຂຕ຺ຕິຍາ ນາມ ອນຄ຺ຆາ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ອຍຸຕ຺ຕໍ ຕຸມ຺ຫາກໍ ອປ຺ປມຕ຺ຕຕໍ ອຸທກໍ ນິສ຺ສາຍ ອນຄ຺ເຆ ຂຕ຺ຕິເຍ ນາເສຕຸ’’ນ຺ຕິ. ເຕ ຕຸຓ຺ຫີ ອເຫສຸໍ. ອຖ ເຕ ສຕ຺ຖາ ອາມນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ກສ຺ມາ ມຫາຣາຊາ ເອວຣູປໍ ກໂຣຖ, ມຍິ ອສນ຺ເຕ ອຊ຺ຊ ໂລຫິຕນທີ ປວຕ຺ຕິສ຺ສຕິ, ອຍຸຕ຺ຕໍ ໂວ ກຕໍ, ຕຸມ຺ເຫ ປຎ຺ຈຫິ ເວເຣຫິ ສເວຣາ ວິຫຣຖ, ອຫໍ ອເວໂຣ ວິຫຣາມິ. ຕຸມ຺ເຫ ກິເລສາຕຸຣາ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣຖ, ອຫໍ ອນາຕຸໂຣ. ຕຸມ຺ເຫ ກາມຄຸຓປຣິເຍສນຸສ຺ສຸກ຺ກາ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣຖ, ອຫໍ ອນຸສ຺ສຸກ຺ໂກ ວິຫຣາມີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

໑໙໗. ‘‘ສຸສຸຂໍ ວຕ ຊີວາມ, ເວຣິເນສຸ ອເວຣິໂນ,

ເວຣິເນສຸ ມນຸສ຺ເສສຸ, ວິຫຣາມ ອເວຣິໂນ.

໑໙໘. ‘‘ສຸສຸຂໍ ວຕ ຊີວາມ, ອາຕຸເຣສຸ ອນາຕຸຣາ;

ອາຕຸເຣສຸ ມນຸສ຺ເສສຸ, ວິຫຣາມ ອນາຕຸຣາ.

໑໙໙. ‘‘ສຸສຸຂໍ ວຕ ຊີວາມ, ອຸສ຺ສຸເກສຸ ອນຸສ຺ສຸກາ;

ອຸສ຺ສຸເກສຸ ມນຸສ຺ເສສຸ, ວິຫຣາມ ອນຸສ຺ສຸກາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສຸສຸຂນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ສຸຂໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ເຍ ຄິຫິໂນ ສນ຺ຘິຈ຺ເຉທາທິວເສນ, ປພ຺ພຊິຕາ ວາ ປນ ເວຊ຺ຊກມ຺ມາທິວເສນ ຊີວິຕວຸຕ຺ຕິໍ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ‘‘ສຸເຂນ ຊີວາມາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕຫິ ມຍເມວ ສຸສຸຂໍ ວຕ ຊີວາມ, ເຍ ມຍໍ ປຎ຺ຈຫິ ເວຣີຫິ ເວຣິເນສຸ ມນຸສ຺ເສສຸ ອເວຣິໂນ, ກິເລສາຕຸເຣສຸ ມນຸສ຺ເສສຸ ນິກ຺ກິເລສຕາຍ ອນາຕຸຣາ, ປຎ຺ຈກາມຄຸຓປຣິເຍສເນ ອຸສ຺ສຸເກສຸ ຕາຍ ປຣິເຍສນາຍ ອຠາເວນ ອນຸສ຺ສຸກາຕິ. ເສສໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ.

ເທສນາວສາເນ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປາປຸຓິໍສູຕິ.

ຎາຕິກລຫວູປສມນວຕ຺ຖຸ ປຐມໍ.

໒. ມາຣວຕ຺ຖຸ

ສຸສຸຂໍ ວຕ ຊີວາມາຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ປຎ຺ຈສາລາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄາເມ ວິຫຣນ຺ໂຕ ມາຣໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ເອກທິວສຎ຺ຫິ ສຕ຺ຖາ ປຎ຺ຈສຕານໍ ກຸມາຣິການໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ຄສ຺ສູປນິສ຺ສຍໍ ທິສ຺ວາ ຕໍ ຄາມໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫາສິ. ຕາປິ ກຸມາຣິກາໂຍ ເອກສ຺ມິໍ ນກ຺ຂຕ຺ຕທິວເສ ນທິໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນ຺ຫຕ຺ວາ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ຕາ ຄາມາຠິມຸຂິໂຍ ປາຍິໍສຸ. ສຕ຺ຖາປິ ຕໍ ຄາມໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣຕິ. ອຖ ມາໂຣ ສກລຄາມວາສີນໍ ສຣີເຣ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຍຖາ ສຕ຺ຖາ ກຏຈ຺ຉຸຠຕ຺ຕມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ລຠຕິ, ເອວໍ ກຕ຺ວາ ຍຖາໂຘເຕນ ປຕ຺ເຕນ ນິກ຺ຂມນ຺ຕໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ຄາມທ຺ວາເຣ ຐຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ອປິ, ສມຓ, ປິຓ຺ຑປາຕໍ ລຠິຕ຺ຖາ’’ຕິ. ‘‘ກິໍ ປນ ຕ຺ວໍ, ປາປິມ, ຕຖາ ອກາສິ, ຍຖາຫໍ ປິຓ຺ຑໍ ນ ລເຠຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ເຕນ ຫິ, ຠນ຺ເຕ, ປຸນ ປວິສຖາ’’ຕິ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ – ‘‘ສເຈ ປຸນ ປວິສຕິ, ສພ຺ເພສໍ ສຣີເຣ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ອິມສ຺ສ ປຸຣໂຕ ປາຓິໍ ປຫຣິຕ຺ວາ ຫສ຺ສເກຬິໍ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ຕາ ກຸມາຣິກາໂຍ ຄາມທ຺ວາຣໍ ປຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ທິສ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐໍສຸ. ມາໂຣປິ ສຕ຺ຖາຣໍ ອາຫ – ‘‘ອປິ, ຠນ຺ເຕ, ປິຓ຺ຑໍ ອລຠມານາ ຊິຆຈ຺ຉາທຸກ຺ເຂນ ປີຬິຕຕ຺ຖາ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ອຊ຺ຊ ມຍໍ, ປາປິມ, ກິຎ຺ຈິ ອລຠິຕ຺ວາປິ ອາຠສ຺ສຣໂລເກ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວິຍ ປີຕິສຸເຂເນວ ວີຕິນາເມສ຺ສາມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໐໐. ‘‘ສຸສຸຂໍ ວຕ ຊີວາມ, ເຍສໍ ໂນ ນຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈນໍ;

ປີຕິຠກ຺ຂາ ຠວິສ຺ສາມ, ເທວາ ອາຠສ຺ສຣາ ຍຖາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ໂນຕິ ເຍສໍ ອມ຺ຫາກໍ ປລິພຸຊ຺ຌນຕ຺ເຖນ ຣາຄາທີສຸ ກິຎ຺ຈເນສຸ ເອກມ຺ປິ ກິຎ຺ຈນໍ ນຕ຺ຖິ. ປີຕິຠກ຺ຂາຕິ ຍຖາ ອາຠສ຺ສຣາ ເທວາ ປີຕິຠກ຺ຂາ ຫຸຕ຺ວາ ປີຕິສຸເຂເນວ ວີຕິນາເມນ຺ຕິ, ເອວໍ ມຍມ຺ປິ, ປາປິມ, ກິຎ຺ຈິ ອລຠິຕ຺ວາ ປີຕິຠກ຺ຂາ ຠວິສ຺ສາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ປຎ຺ຈສຕາປິ ກຸມາຣິກາໂຍ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສູຕິ.

ມາຣວຕ຺ຖຸ ທຸຕິຍໍ.

໓. ໂກສລຣຎ຺ໂຎ ປຣາຊຍວຕ຺ຖຸ

ຊຍໍ ເວຣນ຺ຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ໂກສລຣຎ຺ໂຎ ປຣາຊຍໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ໂສ ກິຣ ກາສິກຄາມໍ ນິສ຺ສາຍ ຠາຄິເນຍ຺ເຍນ ອຊາຕສຕ຺ຕຸນາ ສທ຺ຘິໍ ຍຸຊ຺ຌນ຺ໂຕ ເຕນ ຕໂຍ ວາເຣ ປຣາຊິໂຕ ຕຕິຍວາເຣ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຫໍ ຂີຣມຸຂມ຺ປິ ທາຣກໍ ປຣາເຊຕຸໍ ນາສກ຺ຂິໍ, ກິໍ ເມ ຊີວິເຕນາ’’ຕິ. ໂສ ອາຫາຣູປຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ມຎ຺ຈເກ ນິປຊ຺ຊິ. ອຖສ຺ສ ສາ ປວຕ຺ຕິ ສກລນຄຣໍ ປຕ຺ຖຣິ. ຠິກ຺ຂູ ຕຖາຄຕສ຺ສ ອາໂຣເຈສຸໍ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຣາຊາ ກິຣ ກາສິກຄາມກໍ ນິສ຺ສາຍ ຕໂຍ ວາເຣ ປຣາຊິໂຕ, ໂສ ອິທານິ ປຣາຊິຕ຺ວາ ອາຄໂຕ ‘ຂີຣມຸຂມ຺ປິ ທາຣກໍ ປຣາເຊຕຸໍ ນາສກ຺ຂິໍ, ກິໍ ເມ ຊີວິເຕນາ’ຕິ ອາຫາຣູປຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ມຎ຺ຈເກ ນິປນ຺ໂນ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ເຕສໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ຊິນນ຺ໂຕປິ ເວຣໍ ປສວຕິ, ປຣາຊິໂຕ ປນ ທຸກ຺ຂໍ ເສຕິເຍວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໐໑. ‘‘ຊຍໍ ເວຣໍ ປສວຕິ, ທຸກ຺ຂໍ ເສຕິ ປຣາຊິໂຕ;

ອຸປສນ຺ໂຕ ສຸຂໍ ເສຕິ, ຫິຕ຺ວາ ຊຍປຣາຊຍ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຊຍນ຺ຕິ ປຣໍ ຊິນນ຺ໂຕ ເວຣໍ ປຏິລຠຕິ. ປຣາຊິໂຕຕິ ປເຣນ ປຣາຊິໂຕ ‘‘ກທາ ນຸ ໂຂ ປຈ຺ຈາມິຕ຺ຕສ຺ສ ປິຏ຺ຐິໍ ທຏ຺ຐຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສາມີ’’ຕິ ທຸກ຺ຂໍ ເສຕິ ສພ຺ພິຣິຍາປເຖສຸ ທຸກ຺ຂເມວ ວິຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປສນ຺ໂຕຕິ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ອຸປສນ຺ຕຣາຄາທິກິເລໂສ ຂີຓາສໂວ ຊຍຎ຺ຈ ປຣາຊຍຎ຺ຈ ຫິຕ຺ວາ ສຸຂໍ ເສຕິ, ສພ຺ພິຣິຍາປເຖສຸ ສຸຂເມວ ວິຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປາປຸຓິໍສູຕິ.

ໂກສລຣຎ຺ໂຎ ປຣາຊຍວຕ຺ຖຸ ຕຕິຍໍ.

໔. ອຎ຺ຎຕຣກຸລທາຣິກາວຕ຺ຖຸ

ນຕ຺ຖິ ຣາຄສໂມຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎຕຣໍ ກຸລທາຣິກໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ຕສ຺ສາ ກິຣ ມາຕາປິຕໂຣ ອາວາຫໍ ກຕ຺ວາ ມງ຺ຄລທິວເສ ສຕ຺ຖາຣໍ ນິມນ຺ຕຍິໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນິສີທິ. ສາປິ ໂຂ ວຘຸກາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອຸທກປຣິສ຺ສາວນາທີນິ ກໂຣນ຺ຕີ ອປຣາປຣໍ ສຎ຺ຈຣຕິ. ສາມິໂກປິສ຺ສາ ຕໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອຏ຺ຐາສິ. ຕສ຺ສ ຣາຄວເສນ ໂອໂລເກນ຺ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ກິເລໂສ ສມຸທາຈຣິ. ໂສ ອຎ຺ຎາຓາຠິຠູໂຕ ເນວ ພຸທ຺ຘໍ ອຸປຏ຺ຐຫິ, ນ ອສີຕິ ມຫາເຖເຣ. ຫຕ຺ຖໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ‘‘ຕໍ ວຘຸກໍ ຄຓ຺ຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປນ ຈິຕ຺ຕໍ ອກາສິ. ສຕ຺ຖາ ຕສ຺ສຊ຺ຌາສຍໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ຍຖາ ຕໍ ອິຕ຺ຖິໍ ນ ປສ຺ສຕິ, ເອວມກາສິ. ໂສ ອທິສ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອຏ຺ຐາສິ. ສຕ຺ຖາ ຕສ຺ສ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ຐິຕກາເລ ‘‘ກຸມາຣກ, ນ ຫິ ຣາຄຄ຺ຄິນາ ສທິໂສ ອຄ຺ຄິ ນາມ, ໂທສກລິນາ ສທິໂສ ກລິ ນາມ, ຂນ຺ຘປຣິຫຣຓທຸກ຺ເຂນ ສທິສໍ ທຸກ຺ຂໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ນິພ຺ພານສຸຂສທິສໍ ສຸຂມ຺ປິ ນຕ຺ຖິເຍວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໐໒. ‘‘ນຕ຺ຖິ ຣາຄສໂມ ອຄ຺ຄິ, ນຕ຺ຖິ ໂທສສໂມ ກລິ;

ນຕ຺ຖິ ຂນ຺ຘສມາ ທຸກ຺ຂາ, ນຕ຺ຖິ ສນ຺ຕິປຣໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ ຣາຄສໂມຕິ ຘູມໍ ວາ ຊາລໍ ວາ ອງ຺ຄາຣໍ ວາ ອທສ຺ເສຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕເຍວ ຌາເປຕ຺ວາ ຠສ຺ມມຸຏ຺ຐິໍ ກາຕຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ຣາເຄນ ສໂມ ອຎ຺ໂຎ ອຄ຺ຄິ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ກລີຕິ ໂທເສນ ສໂມ ອປຣາໂຘປິ ນຕ຺ຖິ. ຂນ຺ຘສມາຕິ ຂນ຺ເຘຫິ ສມາ. ຍຖາ ປຣິຫຣິຍມານາ ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂາ, ເອວໍ ອຎ຺ຎໍ ທຸກ຺ຂໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ສນ຺ຕິປຣນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິໍ ອຎ຺ຎໍ ສຸຂມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ. ອຎ຺ຎຎ຺ຫິ ສຸຂໍ ສຸຂເມວ, ນິພ຺ພານໍ ປຣມສຸຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ກຸມາຣິກາ ຈ ກຸມາຣໂກ ຈ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສຸ. ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວາ ເຕສໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ທສ຺ສນາກາຣໍ ອກາສີຕິ.

ອຎ຺ຎຕຣກຸລທາຣິກາວຕ຺ຖຸ ຈຕຸຕ຺ຖໍ.

໕. ເອກອຸປາສກວຕ຺ຖຸ

ຊິຆຈ຺ຉາຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ອາຬວິຍໍ ວິຫຣນ຺ໂຕ ເອກໍ ອຸປາສກໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ເອກສ຺ມິຎ຺ຫິ ທິວເສ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ຄນ຺ຘກຸຏິຍໍ ນິສິນ຺ໂນວ ປຈ຺ຈູສກາເລ ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ໂຕ ອາຬວິຍໍ ເອກໍ ທຸຄ຺ຄຕມນຸສ຺ສໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສູປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ ປຎ຺ຈສຕຠິກ຺ຂຸປຣິວາໂຣ ອາຬວິໍ ອຄມາສິ. ອາຬວິວາສິໂນ ສຕ຺ຖາຣໍ ນິມນ຺ຕຍິໍສຸ. ໂສປິ ທຸຄ຺ຄຕມນຸສ຺ໂສ ‘‘ສຕ຺ຖາ ກິຣ ອາຄໂຕ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ຘມ຺ມໍ ໂສສ຺ສາມີ’’ຕິ ມນໍ ອກາສິ. ຕໍທິວສເມວ ຈສ຺ສ ເອໂກ ໂຄໂຓ ປລາຍິ. ໂສ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ໂຄຓໍ ປຣິເຍສິສ຺ສາມິ, ອຸທາຫຸ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ໂຄຓໍ ປຣິເຍສິຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຘມ຺ມໍ ໂສສ຺ສາມີ’’ຕິ ປາໂຕວ ເຄຫາ ນິກ຺ຂມິ. ອາຬວິວາສິໂນປິ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ປຣິວິສິຕ຺ວາ ອນຸໂມທນຕ຺ຖາຍ ປຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ຍໍ ນິສ຺ສາຍ ອຫໍ ຕິໍສໂຍຊນມຄ຺ຄໍ ອາຄໂຕ, ໂສ ໂຄຓໍ ປຣິເຍສິຕຸໍ ອຣຎ຺ຎໍ ປວິຏ຺ໂຐ, ຕສ຺ມິໍ ອາຄເຕເຍວ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ.

ໂສປິ ມນຸສ຺ໂສ ທິວາ ໂຄຓໍ ທິສ຺ວາ ໂຄຄເຓ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ສເຈປິ ອຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ, ສຕ຺ຖຸ ວນ຺ທນມຕ຺ຕມ຺ປິ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຊິຆຈ຺ຉາປີຬິໂຕປິ ເຄຫໍ ຄມນາຍ ມນໍ ອກຕ຺ວາ ເວເຄນ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ສຕ຺ຖາ ຕສ຺ສ ຐິຕກາເລ ທານເວຍ຺ຍາວຏິກໍ ອາຫ – ‘‘ອຕ຺ຖິ ກິຎ຺ຈິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອຕິຣິຕ຺ຕຠຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ຠນ຺ເຕ, ສພ຺ພໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ. ເຕນ ຫິ ‘‘ອິມໍ ປຣິວິສາຫີ’’ຕິ. ໂສ ສຕ຺ຖາຣາ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນເຍວ ຕໍ ນິສີທາເປຕ຺ວາ ຍາຄຸຂາທນີຍໂຠຊນີເຍຫິ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ປຣິວິສິ. ໂສ ຠຸຕ຺ຕຠຕ຺ໂຕ ມຸຂໍ ວິກ຺ຂາເລສິ. ຐເປຕ຺ວາ ກິຣ ອິມໍ ຐານໍ ຕີສຸ ປິຏເກສຸ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຄຕາຄຕສ຺ສ ຠຕ຺ຕວິຈາຣຓໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຕສ຺ສ ປສ຺ສທ຺ຘທຣຖສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ອໂຫສິ. ອຖສ຺ສ ສຕ຺ຖາ ອນຸປຸພ຺ພິໍ ກຖໍ ກເຖຕ຺ວາ ສຈ຺ຈານິ ປກາເສສິ. ໂສ ເທສນາວສາເນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິ. ສຕ຺ຖາປິ ອນຸໂມທນໍ ກຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກາມິ. ມຫາຊໂນ ສຕ຺ຖາຣໍ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕິ.

ຠິກ຺ຂູ ສຕ຺ຖາຣາ ສທ຺ຘິໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາເຍວ ອຸຊ຺ຌາຍິໍສຸ – ‘‘ປສ຺ສຖາວຸໂສ, ສຕ຺ຖຸ ກມ຺ມໍ, ອຎ຺ເຎສຸ ທິວເສສຸ ເອວຣູປໍ ນຕ຺ຖິ, ອຊ຺ຊ ປເນກໍ ມນຸສ຺ສໍ ທິສ຺ວາວ ຍາຄຸອາທີນິ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ທາເປສີ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ນິວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຐິຕໂກວ ‘‘ກິໍ ກເຖຖ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອາມ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຫໍ ຕິໍສໂຍຊນໍ ກນ຺ຕາຣໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ອຸປາສກສ຺ສູປນິສ຺ສຍໍ ທິສ຺ວາ ອາຄໂຕ, ໂສ ອຕິວິຍ ຊິຆຈ຺ຉິໂຕ, ປາໂຕວ ປຏ຺ຐາຍ ໂຄຓໍ ປຣິເຍສນ຺ໂຕ ອຣຎ຺ເຎ ວິຈຣິ. ‘ຊິຆຈ຺ຉທຸກ຺ເຂນ ຘມ຺ເມ ເທສິຍມາເນປິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສຕີ’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເອວໍ ອກາສິໍ, ຊິຆຈ຺ຉາໂຣຄສທິໂສ ໂຣໂຄ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໐໓. ‘‘ຊິຆຈ຺ຉາປຣມາ ໂຣຄາ, ສງ຺ຂາຣປຣມາ ທຸຂາ;

ເອຕໍ ຎຕ຺ວາ ຍຖາຠູຕໍ, ນິພ຺ພານໍ ປຣມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຊິຆຈ຺ຉາປຣມາ ໂຣຄາຕິ ຍສ຺ມາ ອຎ຺ໂຎ ໂຣໂຄ ສກິໍ ຕິກິຈ຺ຉິໂຕ ວິນສ຺ສຕິ ວາ ຕທງ຺ຄວເສນ ວາ ປຫີຍຕິ, ຊິຆຈ຺ຉາ ປນ ນິຈ຺ຈກາລໍ ຕິກິຈ຺ຉິຕພ຺ພາເຍວາຕິ ເສສໂຣຄານໍ ອຍໍ ປຣມາ ນາມ. ສງ຺ຂາຣາຕິ ປຎ຺ຈ ຂນ຺ຘາ. ເອຕໍ ຎຕ຺ວາຕິ ຊິຆຈ຺ຉາສໂມ ໂຣໂຄ ນຕ຺ຖິ, ຂນ຺ຘປຣິຫຣຓສມໍ ທຸກ຺ຂໍ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ເອຕມຕ຺ຖໍ ຍຖາຠູຕໍ ຎຕ຺ວາ ປຓ຺ຑິໂຕ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິ ກໂຣຕິ. ນິພ຺ພານໍ ປຣມໍ ສຸຂນ຺ຕິ ຕຎ຺ຫິ ສພ຺ພສຸຂານໍ ປຣມໍ ອຸຕ຺ຕມໍ ສຸຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປາປຸຓິໍສູຕິ.

ເອກອຸປາສກວຕ຺ຖຸ ປຎ຺ຈມໍ.

໖. ປເສນທິໂກສລວຕ຺ຖຸ

ອາໂຣຄ຺ຍປຣມາ ລາຠາຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເຊຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ຣາຊານໍ ປເສນທິໂກສລໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ເອກສ຺ມິຎ຺ຫິ ສມເຍ ຣາຊາ ຕຓ຺ຑຸລໂທຓສ຺ສ ໂອທນໍ ຕທຸປິເຍນ ສູປພ຺ຍຎ຺ຊເນນ ຠຸຎ຺ຊຕິ. ເອກທິວສໍ ຠຸຕ຺ຕປາຕຣາໂສ ຠຕ຺ຕສມ຺ມທໍ ອວິໂນເທຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກິລນ຺ຕຣູໂປ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕຕິ, ນິທ຺ທາຍ ອຠິຠູຍມາໂນປິ ອຸຊຸກໍ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ອາຫ – ‘‘ກິໍ, ມຫາຣາຊ, ອວິສ຺ສມິຕ຺ວາວ ອາຄໂຕສີ’’ຕິ? ‘‘ອາມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຸຕ຺ຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເມ ມຫາທຸກ຺ຂໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ, ‘‘ມຫາຣາຊ, ອຕິພຫຸໂຠຊນໍ ເອວໍ ທຸກ຺ຂໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ມິທ຺ຘີ ຍທາ ໂຫຕິ ມຫຄ຺ຆໂສ ຈ,

ນິທ຺ທາຍິຕາ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕສາຍີ;

ມຫາວຣາໂຫວ ນິວາປປຸຏ຺ໂຐ,

ປຸນປ຺ປຸນໍ ຄພ຺ຠມຸເປຕິ ມນ຺ໂທ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໒໕); –

ອິມາຍ ຄາຖາຍ ໂອວທິຕ຺ວາ, ‘‘ມຫາຣາຊ, ໂຠຊນໍ ນາມ ມຕ຺ຕາຍ ຠຸຎ຺ຊິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ມຕ຺ຕໂຠຊິໂນ ຫິ ສຸຂໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອຸຕ຺ຕຣິ ໂອວທນ຺ໂຕ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ມນຸຊສ຺ສ ສທາ ສຕີມໂຕ,

ມຕ຺ຕໍ ຊານໂຕ ລທ຺ຘໂຠຊເນ;

ຕນຸກສ຺ສ ຠວນ຺ຕິ ເວທນາ,

ສຓິກໍ ຊີຣຕິ ອາຍຸປາລຍ’’ນ຺ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໑໒໔);

ຣາຊາ ຄາຖໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ, ສມີເປ ຐິຕໍ ປນ ຠາຄິເນຍ຺ຍໍ, ສຸທສ຺ສນໍ ນາມ ມາຓວໍ ‘‘ອິມໍ ຄາຖໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫ, ຕາຕາ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ຕໍ ຄາຖໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ກໂຣມິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ປຸຈ຺ຉິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ອາຫ – ‘‘ຣຎ຺ໂຎ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ໂອສານປິຓ຺ຑກາເລ ອິມໍ ຄາຖໍ ວເທຍ຺ຍາສິ, ຣາຊາ ອຕ຺ຖໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຍໍ ປິຓ຺ຑໍ ຉຑ຺ເຑສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມິໍ ປິຓ຺ເຑ ສິຕ຺ຖຄຓນາຍ ຣຎ຺ໂຎ ຠຕ຺ຕປຈນກາເລ ຕຕ຺ຕເກ ຕຓ຺ຑຸເລ ຫເຣຍ຺ຍາສີ’’ຕິ. ໂສ ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ສາຍມ຺ປິ ປາໂຕປິ ຣຎ຺ໂຎ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ໂອສານປິຓ຺ຑກາເລ ຕໍ ຄາຖໍ ອຸທາຫຣິຕ຺ວາ ເຕນ ຉຑ຺ຑິຕປິຓ຺ເຑ ສິຕ຺ຖຄຓນາຍ ຕຓ຺ຑຸເລ ຫາເປສິ. ຣາຊາປິ ຕສ຺ສ ຄາຖໍ ສຸຕ຺ວາ ສຫສ຺ສໍ ສຫສ຺ສໍ ທາເປສິ. ໂສ ອປເຣນ ສມເຍນ ນາຬິໂກທນປຣມຕາຍ ສຓ຺ຐຫິຕ຺ວາ ສຸຂປ຺ປຕ຺ໂຕ ຕນຸສຣີໂຣ ອໂຫສິ.

ອເຖກທິວສໍ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອາຫ – ‘‘ຠນ຺ເຕ, ອິທານິ ເມ ສຸຂໍ ຊາຕໍ, ມິຄມ຺ປິ ອສ຺ສມ຺ປິ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຄຓ຺ຫນສມຕ຺ໂຖ ຊາໂຕມ຺ຫິ. ປຸພ຺ເພ ເມ ຠາຄິເນຍ຺ເຍນ ສທ຺ຘິໍ ຍຸທ຺ຘເມວ ໂຫຕິ, ອິທານິ ວຊີຣກຸມາຣິໍ ນາມ ຘີຕຣໍ ຠາຄິເນຍ຺ຍສ຺ສ ທຕ຺ວາ ໂສ ຄາໂມ ຕສ຺ສາເຍວ ນ຺ຫານຈຸຓ຺ຓມູລໍ ກຕ຺ວາ ທິນ຺ໂນ, ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ວິຄ຺ຄໂຫ ວູປສນ຺ໂຕ, ອິມິນາປິ ເມ ກາຣເຓນ ສຸຂເມວ ຊາຕໍ. ກຸລສນ຺ຕກໍ ຣາຊມຓິຣຕນໍ ໂນ ເຄເຫ ປຸຣິມທິວເສ ນຏ຺ຐໍ, ຕມ຺ປິ ອິທານິ ຫຕ຺ຖປຕ຺ຕໍ ອາຄຕໍ, ອິມິນາປິ ເມ ກາຣເຓນ ສຸຂເມວ ຊາຕໍ. ຕຸມ຺ຫາກໍ ສາວເກຫິ ສທ຺ຘິໍ ວິສ຺ສາສໍ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນ ຎາຕິຘີຕາປິ ໂນ ເຄເຫ ກຕາ, ອິມິນາປິ ເມ ກາຣເຓນ ສຸຂເມວ ຊາຕ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ອາໂຣຄ຺ຍໍ ນາມ, ມຫາຣາຊ, ປຣໂມ ລາໂຠ, ຍຖາລທ຺ເຘນ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐຠາວສທິສມ຺ປິ ຘນໍ, ວິສ຺ສາສສທິໂສ ຈ ປຣມາ ຎາຕິ, ນິພ຺ພານສທິສຎ຺ຈ ສຸຂໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໐໔. ‘‘ອາໂຣຄ຺ຍປຣມາ ລາຠາ, ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິປຣມໍ ຘນໍ;

ວິສ຺ສາສປຣມາ ຎາຕິ, ນິພ຺ພານປຣມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອາໂຣຄ຺ຍປຣມາ ລາຠາຕິ ອໂຣຄຠາວປຣມາ ລາຠາ. ໂຣຄິໂນ ຫິ ວິຊ຺ຊມານາປິ ລາຠາ ອລາຠາເຍວ, ຕສ຺ມາ ອໂຣຄສ຺ສ ສພ຺ພລາຠາ ອາຄຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕເນຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອາໂຣຄ຺ຍປຣມາ ລາຠາ’’ຕິ. ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິປຣມໍ ຘນນ຺ຕິ ຄິຫິໂນ ວາ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ວາ ຍໍ ອຕ຺ຕນາ ລທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕກໍ, ເຕເນວ ຕຸສ຺ສນຠາໂວ ສນ຺ຕຸຏ຺ຐີ ນາມ ເສສຘເນຫິ ປຣມໍ ຘນໍ. ວິສ຺ສາສປຣມາ ຎາຕີຕິ ມາຕາ ວາ ໂຫຕຸ ປິຕາ ວາ, ເຍນ ສທ຺ຘິໍ ວິສ຺ສາໂສ ນຕ຺ຖິ, ໂສ ອຎ຺ຎາຕໂກວ. ເຍນ ອຎ຺ຎາຕເກນ ປນ ສທ຺ຘິໍ ວິສ຺ສາໂສ ອຕ຺ຖິ, ໂສ ອສມ຺ພນ຺ໂຘປິ ປຣໂມ ອຸຕ຺ຕໂມ ຎາຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວິສ຺ສາສປຣມາ ຎາຕີ’’ຕິ. ນິພ຺ພານສທິສໍ ປນ ສຸຂໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ເຕເນວາຫ – ນິພ຺ພານປຣມໍ ສຸຂນ຺ຕິ.

ເທສນາວສາເນ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປາປຸຓິໍສູຕິ.

ປເສນທິໂກສລວຕ຺ຖຸ ຉຏ຺ຐໍ.

໗. ຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ

ປວິເວກຣສນ຺ຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ສຕ຺ຖາຣາ ຫິ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ອຫໍ ອິໂຕ ຈຕູຫິ ມາເສຫິ ປຣິນິພ຺ພາຍິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ສຕ຺ຕ ຠິກ຺ຂຸສຕານິ ສນ຺ຕາສໍ ອາປຊ຺ຊິໍສຸ, ຂີຓາສວານໍ ຘມ຺ມສໍເວໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ, ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ອສ຺ສູນິ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ ນາສກ຺ຂິໍສຸ. ຠິກ຺ຂູ ວຄ຺ຄາ ວຄ຺ຄາ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ກຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ ມນ຺ເຕນ຺ຕາ ວິຈຣນ຺ຕິ. ອເຖໂກ ຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ນາມ ຠິກ຺ຂູ ‘‘ສຕ຺ຖາ ກິຣ ຈຕຸມາສຈ຺ຈເຍນ ປຣິນິພ຺ພາຍິສ຺ສຕິ, ອຫຎ຺ຈມ຺ຫິ ອວີຕຣາໂຄ, ສຕ຺ຖຣິ ຘຣມາເນເຍວ ມຍາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈຕູສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ເອກໂກວ ວິຫາສິ. ຠິກ຺ຂູນໍ ສນ຺ຕິເກ ຄມນໍ ວາ ເກນຈິ ສທ຺ຘິໍ ກຖາສລ຺ລາໂປ ວາ ນຕ຺ຖິ. ອຖ ນໍ ຠິກ຺ຂູ ອາຫໍສຸ – ‘‘ອາວຸໂສ, ຕິສ຺ສ ຕສ຺ມາ ເອວໍ ກໂຣສີ’’ຕິ. ໂສ ເຕສໍ ກຖໍ ນ ສຸຓາຕິ. ເຕ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິໍ ສຕ຺ຖຸ ອາໂຣເຈຕ຺ວາ, ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຕຸມ຺ເຫສຸ ຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສິເນໂຫ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ຕໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ‘‘ກສ຺ມາ ຕິສ຺ສ ເອວໍ ອກາສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ອຘິປ຺ປາເຍ ອາໂຣຈິເຕ ‘‘ສາຘຸ, ຕິສ຺ສາ’’ຕິ ສາຘຸກາຣໍ ທຕ຺ວາ, ‘‘ຠິກ຺ຂເວ, ມຍິ ສິເນໂຫ ຕິສ຺ສສທິໂສວ ໂຫຕຸ. ຄນ຺ຘມາລາທີຫິ ປູຊໍ ກໂຣນ຺ຕາປິ ເນວ ມໍ ປູເຊນ຺ຕິ, ຘມ຺ມານຸຘມ຺ມໍ ປຏິປຊ຺ຊມານາເຍວ ປນ ມໍ ປູເຊນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

໒໐໕. ‘‘ປວິເວກຣສໍ ປິຕ຺ວາ, ຣສໍ ອຸປສມສ຺ສ ຈ;

ນິທ຺ທໂຣ ໂຫຕິ ນິປ຺ປາໂປ, ຘມ຺ມປີຕິຣສໍ ປິວ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ປວິເວກຣສນ຺ຕິ ປວິເວກໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ຣສໍ, ເອກີຠາວສຸຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປິຕ຺ວາຕິ ທຸກ຺ຂປຣິຎ຺ຎາທີນິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາວເສນ ປິວິຕ຺ວາ. ອຸປສມສ຺ສ ຈາຕິ ກິເລສູປສມນິພ຺ພານສ຺ສ ຈ ຣສໍ ປິຕ຺ວາ. ນິທ຺ທໂຣ ໂຫຕີຕິ ເຕນ ອຸຠຍຣສປາເນນ ຂີຓາສໂວ ຠິກ຺ຂຸ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ຣາຄທຣຖາທີນໍ ອຠາເວນ ນິທ຺ທໂຣ ເຈວ ນິປ຺ປາໂປ ຈ ໂຫຕິ. ຣສໍ ປິວນ຺ຕິ ນວວິຘໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ປີຕິຣສໍ ປິວນ຺ໂຕປິ ນິທ຺ທໂຣ ນິປ຺ປາໂປ ຈ ໂຫຕິ.

ເທສນາວສາເນ ຕິສ຺ສຕ຺ເຖໂຣ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ, ມຫາຊນສ຺ສາປິ ສາຕ຺ຖິກາ ຘມ຺ມເທສນາ ອໂຫສີຕິ.

ຕິສ຺ສຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ ສຕ຺ຕມໍ.

໘. ສກ຺ກວຕ຺ຖຸ

ສາຫຸ ທສ຺ສນນ຺ຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ເວຬຸວຄາມເກ ວິຫຣນ຺ໂຕ ສກ຺ກໍ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ.

ຕຖາຄຕສ຺ສ ຫິ ອາຍຸສງ຺ຂາເຣ ວິສ຺ສຏ຺ເຐ ໂລຫິຕປກ຺ຂນ຺ທິກາພາຘສ຺ສ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາວໍ ຎຕ຺ວາ ສກ຺ໂກ ເທວຣາຊາ ‘‘ມຍາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຄິລານຸປຏ຺ຐານໍ ກາຕຸໍ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕິຄາວຸຕປ຺ປມາຓໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖຫິ ປາເທ ປຣິມຊ຺ຊິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ອາຫ ‘‘ໂກ ເອໂສ’’ຕິ? ‘‘ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ສກ຺ໂກ’’ຕິ. ‘‘ກສ຺ມາ ອາຄໂຕສີ’’ຕິ? ‘‘ຕຸມ຺ເຫ ຄິລາເນ ອຸປຏ຺ຐຫິຕຸໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ. ‘‘ສກ຺ກ, ເທວານໍ ມນຸສ຺ສຄນ຺ໂຘ ໂຍຊນສຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຄເລ ພທ຺ຘກຸຓປໍ ວິຍ ໂຫຕິ, ຄຈ຺ຉ ຕ຺ວໍ, ອຕ຺ຖິ ເມ ຄິລານຸປຏ຺ຐກາ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິ. ‘‘ຠນ຺ເຕ, ຈຕຸຣາສີຕິໂຍຊນສຫສ຺ສມຕ຺ຖເກ ຐິໂຕ ຕຸມ຺ຫາກໍ ສີລຄນ຺ຘໍ ຆາຍິຕ຺ວາ ອາຄໂຕ, ອຫເມວ ອຸປຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ໂສ ສຕ຺ຖຸ ສຣີຣວຬຎ຺ຊນຠາຊນໍ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຫຕ຺ເຖນາປິ ຜຸສິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ສີເສເຍວ ຐເປຕ຺ວາ ນີຫຣນ຺ໂຕ ມຸຂສງ຺ໂກຈນມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ອກາສິ, ຄນ຺ຘຠາຊນໍ ປຣິຫຣນ຺ໂຕ ວິຍ ອໂຫສິ. ເອວໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ປຏິຊຄ຺ຄິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ຜາສຸກກາເລເຍວ ອຄມາສິ.

ຠິກ຺ຂູ ກຖໍ ສມຸຏ຺ຐາເປສຸໍ ‘‘ອໂຫ ສຕ຺ຖຣິ ສກ຺ກສ຺ສ ສິເນໂຫ, ເອວຣູປໍ ນາມ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຫາຍ ມຸຂສງ຺ໂກຈນມຕ຺ຕມ຺ປິ ອກຕ຺ວາ ຄນ຺ຘຠາຊນໍ ນີຫຣນ຺ໂຕ ວິຍ ສຕ຺ຖຸ ສຣີຣວຬຎ຺ຊນຠາຊນໍ ສີເສນ ນີຫຣນ຺ໂຕ ອຸປຏ຺ຐານມກາສີ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ເຕສໍ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ກິໍ ວເທຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຈ຺ຉຣິຍໍ ເອຕໍ, ຍໍ ສກ຺ໂກ ເທວຣາຊາ ມຍິ ສິເນຫໍ ກໂຣຕິ. ອຍໍ ສກ຺ໂກ ຫິ ເທວຣາຊາ ມໍ ນິສ຺ສາຍ ຊຣສກ຺ກຠາວໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ໂສຕາປນ຺ໂນ ຫຸຕ຺ວາ ຕຣຸຓສກ຺ກສ຺ສ ຠາວໍ ປຕ຺ໂຕ, ອຫໍ ຫິສ຺ສ ມຣຓຠຍຕຊ຺ຊິຕສ຺ສ ປຎ຺ຈສິຂຄນ຺ຘພ຺ພເທວປຸຕ຺ຕໍ ປຸຣໂຕ ກຕ຺ວາ ອາຄຕກາເລ ອິນ຺ທສາລຄຸຫາຍໍ ເທວປຣິສາຍ ມຊ຺ເຌ ນິສິນ຺ນສ຺ສ –

‘‘ປຸຈ຺ຉ ວາສວ ມໍ ປຎ຺ຫໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມນສິຈ຺ຉສິ;

ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ປຎ຺ຫສ຺ສ, ອຫໍ ອນ຺ຕໍ ກໂຣມິ ເຕ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໕໖) –

ວຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກງ຺ຂໍ ວິໂນເທນ຺ໂຕ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິໍ. ເທສນາວສາເນ ຈຸທ຺ທສນ຺ນໍ ປາຓໂກຏີນໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ, ສກ຺ໂກປິ ຍຖານິສິນ຺ໂນວ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ ປຕ຺ວາ ຕຣຸຓສກ຺ໂກ ຊາໂຕ. ເອວມສ຺ສາຫໍ ພຫູປກາໂຣ. ຕສ຺ສ ມຍິ ສິເນໂຫ ນາມ ອນຈ຺ຉຣິໂຍ. ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍານຎ຺ຫິ ທສ຺ສນມ຺ປິ ສຸຂໍ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກຏ຺ຐາເນ ສນ຺ນິວາໂສປິ ສຸໂຂ. ພາເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ປນ ສພ຺ພເມຕໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

໒໐໖. ‘‘ສາຫຸ ທສ຺ສນມຣິຍານໍ, ສນ຺ນິວາໂສ ສທາ ສຸໂຂ;

ອທສ຺ສເນນ ພາລານໍ, ນິຈ຺ຈເມວ ສຸຂີ ສິຍາ.

໒໐໗. ‘‘ພາລສງ຺ຄຕຈາຣີ ຫິ, ທີຆມທ຺ຘານ ໂສຈຕິ;

ທຸກ຺ໂຂ ພາເລຫິ ສໍວາໂສ, ອມິຕ຺ເຕເນວ ສພ຺ພທາ;

ຘີໂຣ ຈ ສຸຂສໍວາໂສ, ຎາຕີນໍວ ສມາຄໂມ’’.

ຕສ຺ມາ ຫິ –

໒໐໘. ‘‘ຘີຣຎ຺ຈ ປຎ຺ຎຎ຺ຈ ພຫຸສ຺ສຸຕຎ຺ຈ,ໂຘຣຍ຺ຫສີລໍ ວຕວນ຺ຕມຣິຍໍ;

ຕໍ ຕາທິສໍ ສປ຺ປຸຣິສໍ ສຸເມຘໍ,ຠເຊຖ ນກ຺ຂຕ຺ຕປຖໍ ວ ຈນ຺ທິມາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສາຫູຕິ ສຸນ຺ທຣໍ ຠທ຺ທກໍ. ສນ຺ນິວາໂສຕິ ນ ເກວລຎ຺ຈ ເຕສໍ ທສ຺ສນເມວ, ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ເອກຏ຺ຐາເນ ນິສີທນາທິຠາໂວປິ ເຕສໍ ວຕ຺ຕປຏິວຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ລຠນຠາໂວປິ ສາຘຸເຍວ. ພາລສງ຺ຄຕຈາຣີ ຫີຕິ ໂຍ ພາເລນ ສຫຈາຣີ. ທີຆມທ຺ຘານນ຺ຕິ ໂສ ພາລສຫາເຍນ ‘‘ເອຫິ ສນ຺ຘິຈ຺ເຉທາທີນິ ກໂຣມາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ເອກຈ຺ຉນ຺ໂທ ຫຸຕ຺ວາ ຕານິ ກໂຣນ຺ໂຕ ຫຕ຺ຖຈ຺ເຉທາທີນິ ປຕ຺ວາ ທີຆມທ຺ຘານໍ ໂສຈຕິ. ສພ຺ພທາຕິ ຍຖາ ອສິຫຕ຺ເຖນ ວາ ອມິຕ຺ເຕນ ອາສີວິສາທີຫິ ວາ ສທ຺ຘິໍ ເອກໂຕ ວາໂສ ນາມ ນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ໂຂ, ຕເຖວ ພາເລຫິ ສທ຺ຘິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘີໂຣ ຈ ສຸຂສໍວາໂສຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸໂຂ ສໍວາໂສ ເອເຕນາຕິ ສຸຂສໍວາໂສ, ປຓ຺ຑິເຕນ ສທ຺ຘິໍ ເອກຏ຺ຐາເນ ສໍວາໂສ ສຸໂຂຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຖໍ? ຎາຕີນໍວ ສມາຄໂມຕິ ຍຖາປິ ຎາຕີນໍ ສມາຄໂມ ສຸໂຂ, ເອວໍ ສຸໂຂ.

ຕສ຺ມາ ຫີຕິ ຍສ຺ມາ ພາເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ສໍວາໂສ ທຸກ຺ໂຂ, ປຓ຺ຑິເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສຸໂຂ, ຕສ຺ມາ ຫິ ຘິຕິສມ຺ປນ຺ນໍ ຘີຣຎ຺ຈ, ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣປຎ຺ຎາສມ຺ປນ຺ນໍ ປຎ຺ຎຎ຺ຈ, ອາຄມາຘິຄມສມ຺ປນ຺ນໍ ພຫຸສ຺ສຸຕຎ຺ຈ, ອຣຫຕ຺ຕປາປນກສງ຺ຂາຕາຍ ຘຸຣວຫນສີລຕາຍ ໂຘຣຍ຺ຫສີລໍ, ສີລວເຕນ ເຈວ ຘຸຕງ຺ຄວເຕນ ຈ ວຕວນ຺ຕໍ, ກິເລເສຫິ ອາຣກຕາຍ ອຣິຍໍ, ຕຖາຣູປໍ ສປ຺ປຸຣິສໍ ໂສຠນປຎ຺ຫໍ ຍຖາ ນິມ຺ມລໍ ນກ຺ຂຕ຺ຕປຖສງ຺ຂາຕໍ ອາກາສໍ ຈນ຺ທິມາ ຠຊຕິ, ເອວໍ ຠເຊຖ ປຍິຣຸປາເສຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ພຫູ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລາທີນິ ປາປຸຓິໍສູຕິ.

ສກ຺ກວຕ຺ຖຸ ອຏ຺ຐມໍ.

ສຸຂວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ປນ຺ນຣສໂມ ວຄ຺ໂຄ.