໑. ມາຣຘີຕຣວຕ຺ຖຸ

ຍສ຺ສ ຊິຕນ຺ຕິ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຕ຺ຖາ ໂພຘິມຓ຺ເຑ ວິຫຣນ຺ໂຕ ມາຣຘີຕໂຣ ອາຣພ຺ຠ ກເຖສິ. ເທສນໍ ປນ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ປຸນ ກຸຣຸຣຏ຺ເຐ ມາຄຓ຺ຑິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ກເຖສິ.

ກຸຣຸຣຏ຺ເຐ ກິຣ ມາຄຓ຺ຑິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຘີຕາ ມາຄຓ຺ຑິຍາເຍວ ນາມ ອໂຫສິ ອຸຕ຺ຕມຣູປຘຣາ. ຕໍ ປຕ຺ຖຍມານາ ອເນກພ຺ຣາຫ຺ມຓມຫາສາລາ ເຈວ ຂຕ຺ຕິຍມຫາສາລາ ຈ ‘‘ຘີຕຣໍ ໂນ ເທຕູ’’ຕິ ມາຄຓ຺ຑິຍສ຺ສ ປຫິຓິໍສຸ. ໂສປິ ‘‘ນ ຕຸມ຺ເຫ ມຍ຺ຫໍ ຘີຕຸ ອນຸຈ຺ຉວິກາ’’ຕິ ສພ຺ເພ ປຏິກ຺ຂິປເຕວ. ອເຖກທິວສໍ ສຕ຺ຖາ ປຈ຺ຈູສສມເຍ ໂລກໍ ໂວໂລເກນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓຊາລສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ປວິຏ຺ຐໍ ມາຄຓ຺ຑິຍພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ກິໍ ນຸ ໂຂ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຸປຘາເຣນ຺ໂຕ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ຈ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ຈ ຕິຓ຺ຓໍ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສຍໍ ອທ຺ທສ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິ ພຫິຄາເມ ນິພທ຺ຘໍ ອຄ຺ຄິໍ ປຣິຈຣຕິ. ສຕ຺ຖາ ປາໂຕວ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ຕໍ ຐານໍ ອຄມາສິ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ສຕ຺ຖຸ ຣູປສິຣິໍ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ອິມິນາ ສທິໂສ ປຸຣິໂສ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ອຍໍ ມຍ຺ຫໍ ຘີຕຸ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ, ອິມສ຺ສ ເມ ຘີຕຣໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ອາຫ – ‘‘ສມຓ, ມມ ເອກາ ຘີຕາ ອຕ຺ຖິ, ອຫໍ ຕສ຺ສາ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ ປຸຣິສໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ຕໍ ນ ກສ຺ສຈິ ອທາສິໍ, ຕ຺ວໍ ປນສ຺ສາ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ, ອຫໍ ເຕ ຘີຕຣໍ ປາທປຣິຈາຣິກໍ ກຕ຺ວາ ທາຕຸກາໂມ, ຍາວ ນໍ ອາເນມິ, ຕາວ ອິເຘວ ຕິຏ຺ຐາຫີ’’ຕິ. ສຕ຺ຖາ ຕສ຺ສ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ເນວ ອຠິນນ຺ທິ, ນ ປຏິກ຺ໂກສິ.

ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓປິ ເຄຫໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ ອາຫ – ‘‘ໂຠຕິ, ອຊ຺ຊ ເມ ຘີຕຸ ອນຸຈ຺ຉວິໂກ ປຸຣິໂສ ທິຏ຺ໂຐ, ຕສ຺ສ ນໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິ ຘີຕຣໍ ອລງ຺ກາຣາເປຕ຺ວາ ອາທາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ສທ຺ຘິໍ ຕໍ ຐານໍ ອຄມາສິ. ມຫາຊໂນປິ ກຸຕູຫລຊາໂຕ ນິກ຺ຂມິ. ສຕ຺ຖາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປທເຈຕິຍໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຐາເນ ອຏ຺ຐາສິ. ພຸທ຺ຘານໍ ກິຣ ປທເຈຕິຍໍ ‘‘ອິທໍ ອສຸໂກ ນາມ ປສ຺ສຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ອກ຺ກນ຺ຕຏ຺ຐາເນເຍວ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເສສຏ຺ຐາເນ ຕໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອຕ຺ຕນາ ສທ຺ຘິໍ ຄຈ຺ຉມານາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓິຍາ ‘‘ກຫໍ ໂສ’’ຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ຕິຏ຺ຐາຫີຕິ ຕໍ ອວຈ’’ນ຺ຕິ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ປທວລຎ຺ຊໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິທມສ຺ສ ປທ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສສິ. ສາ ລກ຺ຂຓມນ຺ຕກຸສລຕາຍ ‘‘ນ ອິທໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ກາມໂຠຄິໂນ ປທ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ, ‘‘ໂຠຕິ, ຕ຺ວໍ ອຸທກປາຕິມ຺ຫິ ສຸສຸມາຣໍ ປສ຺ສສິ, ມຍາ ໂສ ສມໂຓ ທິຏ຺ໂຐ ‘ຘີຕຣໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ, ເຕນາປິ ອຘິວາສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ກິຎ຺ຈາປິ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ວເທສິ, ອິທໍ ປນ ນິກ຺ກິເລສສ຺ເສວ ປທ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ຣຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ອຸກ຺ກຸຏິກໍ ປທໍ ຠເວ,

ທຸຏ຺ຐສ຺ສ ໂຫຕິ ສຫສານຸປີຬິຕໍ;

ມູຬ຺ຫສ຺ສ ໂຫຕິ ອວກຑ຺ຒິຕໍ ປທໍ,

ວິວຏ຺ຏຈ຺ຉທສ຺ສ ອິທມີທິສໍ ປທ’’ນ຺ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໔໕; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໒໖໐-໒໖໑; ຘ. ປ. ອຏ຺ຐ. ໑.ສາມາວຕີວຕ຺ຖຸ);

ອຖ ນໍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ, ‘‘ໂຠຕິ, ມາ ວິຣວິ, ຕຸຓ຺ຫີຠູຕາວ ເອຫີ’’ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ໂສ ປຸຣິໂສ’’ຕິ ຕສ຺ສາ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ, ‘‘ສມຓ, ຘີຕຣໍ ເຕ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ ອາຫ. ສຕ຺ຖາ ‘‘ນ ເມ ຕວ ຘີຕາຍ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ, ‘‘ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ເອກໍ ເຕ ກາຣຓໍ ກເຖສ຺ສາມິ, ສຸຓິສ຺ສສີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ກເຖຫິ, ໂຠ ສມຓ, ສຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຠິນິກ຺ຂມນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຕີຕໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ທສ຺ເສສິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ສງ຺ເຂປກຖາ – ມຫາສຕ຺ໂຕ ຣຊ຺ຊສິຣິໍ ປຫາຍ ກຓ຺ຏກໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຉນ຺ນສຫາໂຍ ອຠິນິກ຺ຂມນ຺ໂຕ ນຄຣທ຺ວາເຣ ຐິເຕນ ມາເຣນ ‘‘ສິທ຺ຘຕ຺ຖ, ນິວຕ຺ຕ, ອິໂຕ ເຕ ສຕ຺ຕເມ ທິວເສ ຈກ຺ກຣຕນໍ ປາຕຸຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ, ‘‘ອຫເມຕໍ, ມາຣ, ຊານາມິ, ນ ເມ ເຕນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ອຖ ກິມຕ຺ຖາຍ ນິກ຺ຂມສີຕິ? ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓຕ຺ຖາຍາຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ ສເຈ ອຊ຺ຊໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ກາມວິຕກ຺ກາທີນໍ ເອກມ຺ປິ ວິຕກ຺ກໍ ວິຕກ຺ເກສ຺ສສິ, ຊານິສ຺ສາມິ ເຕ ກຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ໂສ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂອຕາຣາເປກ຺ໂຂ ສຕ຺ຕ ວສ຺ສານິ ມຫາສຕ຺ຕໍ ອນຸພນ຺ຘິ.

ສຕ຺ຖາປິ ຉພ຺ພສ຺ສານິ ທຸກ຺ກຣກາຣິກໍ ຈຣິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕປຸຣິສກາຣໍ ນິສ຺ສາຍ ໂພຘິມູເລ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ວິມຸຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວທຍມາໂນ ປຎ຺ຈມສຕ຺ຕາເຫ ອຊປາລນິຄ຺ໂຣຘມູເລ ນິສີທິ. ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ມາໂຣ ‘‘ອຫໍ ເອຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ອນຸພນ຺ຘິຕ຺ວາ ໂອຕາຣາເປກ຺ໂຂປິ ອິມສ຺ສ ກິຎ຺ຈິ ຂລິຕໍ ນາທ຺ທສໍ, ອຕິກ຺ກນ຺ໂຕ ອິທານິ ເອສ ມມ ວິສຍ’’ນ຺ຕິ ໂທມນສ຺ສປ຺ປຕ຺ໂຕ ມຫາມຄ຺ເຄ ນິສີທິ. ອຖສ຺ສ ຕຓ຺ຫາ ອຣຕີ ຣຄາຕິ ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ຘີຕໂຣ ‘‘ປິຕາ ໂນ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ກຫໍ ນຸ ໂຂ ເອຕຣຫີ’’ຕິ ໂອໂລກຍມານາ ຕໍ ຕຖາ ນິສິນ຺ນໍ ທິສ຺ວາ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ກສ຺ມາ, ຕາຕ, ທຸກ຺ຂີ ທຸມ຺ມໂນສີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິໍສຸ. ໂສ ຕາສໍ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ອຖ ນໍ ຕາ ອາຫໍສຸ – ‘‘ຕາຕ, ມາ ຈິນ຺ຕຍິ, ມຍໍ ຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ກຕ຺ວາ ອາເນສ຺ສາມາ’’ຕິ. ‘‘ນ ສກ຺ກາ ອມ຺ມາ, ເອສ ເກນຈິ ວເສ ກາຕຸນ຺ຕິ. ‘‘ຕາຕ, ມຍໍ ອິຕ຺ຖິໂຍ ນາມ ອິທາເນວ ນໍ ຣາຄປາສາທີຫິ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອາເນສ຺ສາມ, ຕຸມ຺ເຫ ມາ ຈິນ຺ຕຍິຕ຺ຖາ’’ຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ປາເທ ເຕ, ສມຓ, ປຣິຈາເຣມາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ສຕ຺ຖາ ເນວ ຕາສໍ ວຈນໍ ມນສາກາສິ, ນ ອກ຺ຂີນິ ອຸມ຺ມີເລຕ຺ວາ ໂອໂລເກສິ.

ປຸນ ມາຣຘີຕໂຣ ‘‘ອຸຈ຺ຈາວຈາ ໂຂ ປຸຣິສານໍ ອຘິປ຺ປາຍາ, ເກສຎ຺ຈິ ກຸມາຣິກາສຸ ເປມໍ ໂຫຕິ, ເກສຎ຺ຈິ ປຐມວເຍ ຐິຕາສຸ, ເກສຎ຺ຈິ ມຊ຺ຌິມວເຍ ຐິຕາສຸ, ເກສຎ຺ຈິ ປຈ຺ຉິມວເຍ ຐິຕາສຸ, ນານປ຺ປກາເຣຫິ ຕໍ ປໂລເຠສ຺ສາມາ’’ຕິ ເອເກກາ ກຸມາຣິກວຓ຺ຓາທິວເສນ ສຕໍ ສຕໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຠິນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ກຸມາຣິໂຍ, ອວິຊາຕາ, ສກິໍ ວິຊາຕາ, ທຸວິຊາຕາ, ມຊ຺ຌິມິຕ຺ຖິໂຍ, ມຫລ຺ລກິຕ຺ຖິໂຍ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ຉກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ‘‘ປາເທ ເຕ, ສມຓ, ປຣິຈາເຣມາ’’ຕິ ອາຫໍສຸ. ຕມ຺ປິ ຠຄວາ ນ ມນສາກາສິ ຍຖາ ຕໍ ອນຸຕ຺ຕເຣ ອຸປຘິສງ຺ຂເຍ ວິມຸຕ຺ໂຕຕິ. ອຖ ສຕ຺ຖາ ເອຕ຺ຕເກນປິ ຕາ ອນຸຄຈ຺ຉນ຺ຕິໂຍ ‘‘ອເປຖ, ກິໍ ທິສ຺ວາ ເອວໍ ວາຍມຖ, ເອວຣູປໍ ນາມ ວີຕຣາຄານໍ ປຸຣໂຕ ກາຕຸໍ ນ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຖາຄຕສ຺ສ ປນ ຣາຄາທໂຍ ປຫີນາ. ເກນ ຕໍ ກາຣເຓນ ອຕ຺ຕໂນ ວສໍ ເນສ຺ສຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມາ ຄາຖາ ອຠາສິ –

໑໗໙. ‘‘ຍສ຺ສ ຊິຕໍ ນາວຊີຍຕິ,

ຊິຕໍ ຍສ຺ສ ໂນຍາຕິ ໂກຈິ ໂລເກ;

ຕໍ ພຸທ຺ຘມນນ຺ຕໂຄຈຣໍ,

ອປທໍ ເກນ ປເທນ ເນສ຺ສຖ.

໑໘໐. ‘‘ຍສ຺ສ ຊາລິນີ ວິສຕ຺ຕິກາ,

ຕຓ຺ຫາ ນຕ຺ຖິ ກຸຫິຎ຺ຈິ ເນຕເວ;

ຕໍ ພຸທ຺ຘມນນ຺ຕໂຄຈຣໍ,

ອປທໍ ເກນ ປເທນ ເນສ຺ສຖາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ຊິຕໍ ນາວຊີຍຕີຕິ ຍສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ເຕນ ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ຊິຕໍ ຣາຄາທິກິເລສຊາຕໍ ປຸນ ອສມຸທາຈຣຓໂຕ ນາວຊີຍຕິ, ທຸຊ຺ຊິຕໍ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ໂນຍາຕີຕິ ນ ອຸຍ຺ຍາຕິ, ຍສ຺ສ ຊິຕໍ ກິເລສຊາຕໍ ຣາຄາທີສຸ ໂກຈິ ເອໂກ ກິເລໂສປິ ໂລເກ ປຈ຺ຉໂຕ ວຕ຺ຕີ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ນານຸພນ຺ຘຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນນ຺ຕໂຄຈຣນ຺ຕິ ອນນ຺ຕາຣມ຺ມຓສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວເສນ ອປຣິຍນ຺ຕ ໂຄຈຣໍ. ເກນ ປເທນາຕິ ຍສ຺ສ ຫິ ຣາຄປທາທີສຸ ເອກປທມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ຕຸມ຺ເຫ ເຕນ ປເທນ ເນສ຺ສຖ. ພຸທ຺ຘສ຺ສ ປນ ເອກປທມ຺ປິ ນຕ຺ຖິ, ຕໍ ອປທໍ ພຸທ຺ຘໍ ຕຸມ຺ເຫ ເກນ ປເທນ ເນສ຺ສຖ.

ທຸຕິຍຄາຖາຍ ຕຓ຺ຫາ ນາເມສາ ສໍສິພ຺ພິຕປຣິໂຍນນ຺ຘນຏ຺ເຐນ ຊາລມສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິປິ ຊາລກາຣິກາຕິປິ ຊາລູປມາຕິປິ ຊາລິນີ. ຣູປາທີສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ວິສຕ຺ຕຕາຍ ວິສຕ຺ຕມນຕາຍ ວິສາຫຣຕາຍ ວິສປຸປ຺ຜຕາຍ ວິສຜລຕາຍ ວິສປຣິໂຠຄຕາຍ ວິສຕ຺ຕິກາ. ສາ ເອວຣູປາ ຕຓ຺ຫາ ຍສ຺ສ ກຸຫິຎ຺ຈິ ຠເວ ເນຕຸໍ ນຕ຺ຖິ, ຕໍ ຕຸມ຺ເຫ ອປທໍ ພຸທ຺ຘໍ ເກນ ປເທນ ເນສ຺ສຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເທສນາວສາເນ ພຫູນໍ ເທວຕານໍ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິ. ມາຣຘີຕໂຣປິ ຕຕ຺ເຖວ ອນ຺ຕຣຘາຍິໍສຸ.

ສຕ຺ຖາ ອິມໍ ຘມ຺ມເທສນໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ, ‘‘ມາຄຓ຺ຑິຍ, ອຫໍ ປຸພ຺ເພ ອິມາ ຕິສ຺ໂສ ມາຣຘີຕໂຣ ອທ຺ທສໍ ເສມ຺ຫາທີຫິ ອປລິພຸທ຺ເຘນ ສຸວຓ຺ຓກ຺ຂນ຺ຘສທິເສນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ສມນ຺ນາຄຕາ, ຕທາປິ ເມຖຸນສ຺ມິໍ ຉນ຺ໂທ ນາໂຫສິເຍວ. ຕວ ຘີຕຸ ສຣີຣໍ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣກຸຓປປຣິປູຣໍ ພຫິວິຈິຕ຺ໂຕ ວິຍ ອສຸຈິຆໂຏ. ສເຈ ຫິ ມມ ປາໂທ ອສຸຈິມກ຺ຂິໂຕ ຠເວຍ຺ຍ, ອຍຎ຺ຈ ອຸມ຺ມາຣຏ຺ຐາເນ ຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ, ຕຖາປິສ຺ສາ ສຣີເຣ ອຫໍ ປາເທ ນ ຜຸເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ອິມໍ ຄາຖມາຫ –

‘‘ທິສ຺ວານ ຕຓ຺ຫໍ ອຣຕິໍ ຣຄຎ຺ຈ,

ນາໂຫສິ ຉນ຺ໂທ ອປິ ເມຖຸນສ຺ມິໍ;

ກິເມວິທໍ ມຸຕ຺ຕກຣີສປຸຓ຺ຓໍ,

ປາທາປິ ນໍ ສມ຺ຜຸສິຕຸໍ ນ ອິຈ຺ເຉ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໘໔໑; ມຫານິ. ໗໐);

ເທສນາວສາເນ ອຸໂຠປິ ຊຍມ຺ປຕິກາ ອນາຄາມິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິໍສູຕິ.

ມາຣຘີຕຣວຕ຺ຖຸ ປຐມໍ.