໓. ທີປງ຺ກຣພຸທ຺ຘວໍສວຓ຺ຓນາ

ຣມ຺ມນຄຣວາສິໂນປິ ເຕ ອຸປາສກາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ມຫາທານໍ ທຕ຺ວາ ປຸນ ຠຄວນ຺ຕໍ ຠຸຕ຺ຕາວິໍ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິໍ ມາລາຄນ຺ຘາທີຫິ ປູເຊຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ທານານຸໂມທນໍ ໂສຕຸກາມາ ອຸປນິສີທິໍສຸ. ອຖ ສຕ຺ຖາ ເຕສໍ ປຣມມຘຸຣໍ ຫທຍງ຺ຄມໍ ທານານຸໂມທນມກາສິ –

‘‘ທານໍ ນາມ ສຸຂາທີນໍ, ນິທານໍ ປຣມໍ ມຕໍ;

ນິພ຺ພານໍ ປນ ໂສປານໍ, ປຕິຏ຺ຐາຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ.

‘‘ທານໍ ຕາຓໍ ມນຸສ຺ສານໍ, ທານໍ ພນ຺ຘຸ ປຣາຍນໍ;

ທານໍ ທຸກ຺ຂາຘິປນ຺ນານໍ, ສຕ຺ຕານໍ ປຣມາ ຄຕິ.

‘‘ທຸກ຺ຂນິຕ຺ຖຣຓຏ຺ເຐນ, ທານໍ ນາວາຕິ ທີປິຕໍ;

ຠຍຣກ຺ຂຓໂຕ ທານໍ, ນຄຣນ຺ຕິ ຈ ວຓ຺ຓິຕໍ.

‘‘ທານໍ ທຸຣາສທຏ຺ເຐນ, ວຸຕ຺ຕມາສິວິໂສຕິ ຈ;

ທານໍ ໂລຠມລາທີຫິ, ປທຸມໍ ອນຸປລິຕ຺ຕໂຕ.

‘‘ນຕ຺ຖິ ທານສໂມ ໂລເກ, ປຸຣິສສ຺ສ ອວສ຺ສໂຍ;

ປຏິປຊ຺ຊຖ ຕສ຺ມາ ຕໍ, ກິຣິຍາຊ຺ຌາສເຍນ ຈ.

‘‘ສຄ຺ຄໂລກນິທານານິ, ທານານິ ມຕິມາ ອິຘ;

ໂກ ຫິ ນາມ ນໂຣ ໂລເກ, ນ ທເທຍ຺ຍ ຫິເຕ ຣໂຕ.

‘‘ສຸຕ຺ວາ ເທເວສຸ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ, ໂກ ນໂຣ ທານສມ຺ຠວໍ;

ນ ທຊ຺ຊາ ສຸຂປ຺ປທໍ ທານໍ, ທານໍ ຈິຕ຺ຕປ຺ປໂມທນໍ.

‘‘ທາເນນ ປຏິປນ຺ເນນ, ອຈ຺ຉຣາປຣິວາຣິໂຕ;

ຣມເຕ ສຸຈິຣໍ ກາລໍ, ນນ຺ທເນ ສຸຣນນ຺ທເນ.

‘‘ປີຕິມຸຬາຣໍ ວິນ຺ທຕິ ທາຕາ, ຄາຣວມສ຺ມິໍ ຄຈ຺ຉຕິ ໂລເກ;

ກິຕ຺ຕິມນນ຺ຕໍ ຍາຕິ ຈ ທາຕາ, ວິສ຺ສສນີໂຍ ໂຫຕິ ຈ ທາຕາ.

‘‘ທຕ຺ວາ ທານໍ ຍາຕິ ນໂຣ ໂສ, ໂຠຄສມິທ຺ຘິໍ ທີຆຎ຺ຈາຍຸ;

ສຸສ຺ສຣຕມ຺ປິ ຈ ວິນ຺ທຕິ ຣູປໍ, ສຄ຺ເຄ ສທ຺ຘິໍ ກີຬຕິ ເທເວຫິ;

ວິມາເນສຸ ຐຕ຺ວາ ນານາ, ມຕ຺ຕມຍູຣາຠິຣຸເຕສຸ.

‘‘ໂຈຣາຣິຣາໂຊທກປາວການໍ, ຘນໍ ອສາຘາຣຓເມວ ທານໍ;

ທທາຕິ ຕໍ ສາວກຎາຓຠູມິໍ, ປຈ຺ເຈກຠູມິໍ ປນ ພຸທ຺ຘຠູມິ’’ນ຺ຕິ. –

ເອວມາທິນາ ນເຍນ ທານານຸໂມທນໍ ກຕ຺ວາ ທານານິສໍສໍ ປກາເສຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ສີລກຖໍ ກເຖສິ. ສີລໍ ນາເມຕໍ ອິຘໂລກປຣໂລກສມ຺ປຕ຺ຕີນໍ ມູລໍ.

‘‘ສີລໍ ສຸຂານໍ ປຣມໍ ນິທານໍ, ສີເລນ ສີລີ ຕິທິວໍ ປຍາຕິ;

ສີລຎ຺ຫິ ສໍສາຣມຸປາຄຕສ຺ສ, ຕາຓຎ຺ຈ ເລຓຎ຺ຈ ປຣາຍນຎ຺ຈ.

‘‘ອວສ຺ສໂຍ ສີລສໂມ ຊນານໍ, ກຸໂຕ ປນຎ຺ໂຎ ອິຘ ວາ ປຣຕ຺ຖ;

ສີລໍ ຄຸຓານໍ ປຣມາ ປຕິຏ຺ຐາ, ຍຖາ ຘຣາ ຖາວຣຊງ຺ຄມານໍ.

‘‘ສີລໍ ກິເຣວ ກລ຺ຍາຓໍ, ສີລໍ ໂລເກ ອນຸຕ຺ຕຣໍ;

ອຣິຍວຸຕ຺ຕິສມາຈາໂຣ, ເຍນ ວຸຈ຺ຈຕິ ສີລວາ’’. (ຊາ. ໑.໓.໑໑໘);

ສີລາລງ຺ກາຣສໂມ ອລງ຺ກາໂຣ ນຕ຺ຖິ, ສີລຄນ຺ຘສໂມ ຄນ຺ໂຘ ນຕ຺ຖິ, ສີລສມໍ ກິເລສມລວິໂສຘນໍ ນຕ຺ຖິ, ສີລສມໍ ປຣິຬາຫູປສມໍ ນຕ຺ຖິ, ສີລສມໍ ກິຕ຺ຕິຊນນໍ ນຕ຺ຖິ, ສີລສມໍ ສຄ຺ຄາໂຣຫຓໂສປານໍ ນຕ຺ຖິ, ນິພ຺ພານນຄຣປ຺ປເວສເນ ຈ ສີລສມໍ ທ຺ວາຣໍ ນຕ຺ຖິ. ຍຖາຫ –

‘‘ໂສຠນ຺ເຕວໍ ນ ຣາຊາໂນ, ມຸຕ຺ຕາມຓິວິຠູສິຕາ;

ຍຖາ ໂສຠນ຺ຕິ ຍຕິໂນ, ສີລຠູສນຠູສິຕາ.

‘‘ສີລຄນ຺ຘສໂມ ຄນ຺ໂຘ, ກຸໂຕ ນາມ ຠວິສ຺ສຕິ;

ໂຍ ສມໍ ອນຸວາເຕ ຈ, ປຏິວາເຕ ຈ ວາຍຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໙);

‘‘ນ ປຸປ຺ຜຄນ຺ໂຘ ປຏິວາຕເມຕິ, ນ ຈນ຺ທນໍ ຕຄ຺ຄຣມລ຺ລິກາ ວາ;

ສຕຎ຺ຈ ຄນ຺ໂຘ ປຏິວາຕເມຕິ, ສພ຺ພາ ທິສາ ສປ຺ປຸຣິໂສ ປວາຍຕິ.

‘‘ຈນ຺ທນໍ ຕຄຣໍ ວາປິ, ອຸປ຺ປລໍ ອຖ ວສ຺ສິກີ;

ເອເຕສໍ ຄນ຺ຘຊາຕານໍ, ສີລຄນ຺ໂຘ ອນຸຕ຺ຕໂຣ. (ຘ. ປ. ໕໔-໕໕; ມິ. ປ. ໕.໔.໑);

‘‘ນ ຄງ຺ຄາ ຍມຸນາ ຈາປິ, ສຣຠູ ວາ ສຣສ຺ວຕີ;

ນິນ຺ນຄາ ວາຈິຣວຕີ, ມຫີ ວາປິ ມຫານທີ.

‘‘ສກ຺ກຸຓນ຺ຕິ ວິໂສເຘຕຸໍ, ຕໍ ມລໍ ອິຘ ປາຓິນໍ;

ວິໂສຘຍຕິ ສຕ຺ຕານໍ, ຍໍ ເວ ສີລຊລໍ ມລໍ.

‘‘ນ ຕໍ ສຊລທາ ວາຕາ, ນ ຈາປິ ຫຣິຈນ຺ທນໍ;

ເນວ ຫາຣາ ນ ມຓໂຍ, ນ ຈນ຺ທກິຣຓງ຺ກຸຣາ.

‘‘ສມຍນ຺ຕີຘ ສຕ຺ຕານໍ, ປຣິຬາຫໍ ສຸຣກ຺ຂິຕໍ;

ຍໍ ສເມຕິ ອິທໍ ອຣິຍໍ, ສີລໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕສີຕລໍ.

‘‘ອຕ຺ຕານຸວາທາທິຠຍໍ, ວິທ຺ຘໍສຍຕິ ສພ຺ພທາ;

ຊເນຕິ ກິຕ຺ຕິຫາສຎ຺ຈ, ສີລໍ ສີລວໂຕ ສທາ.

‘‘ສຄ຺ຄາໂຣຫຓໂສປານໍ, ອຎ຺ຎໍ ສີລສມໍ ກຸໂຕ;

ທ຺ວາຣໍ ວາ ປນ ນິພ຺ພານ, ນຄຣສ຺ສ ປເວສເນ.

‘‘ຄຸຓານໍ ມູລຠູຕສ຺ສ, ໂທສານໍ ພລຆາຕິໂນ;

ອິຕິ ສີລສ຺ສ ຊານາຖ, ອານິສໍສມນຸຕ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ. (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໙);

ເອວໍ ຠຄວາ ສີລານິສໍສໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ – ‘‘ອິທໍ ປນ ສີລໍ ນິສ຺ສາຍ ອຍໍ ສຄ຺ໂຄ ລຠຕີ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ສຄ຺ຄກຖໍ ກເຖສິ. ອຍໍ ສຄ຺ໂຄ ນາມ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ມນາໂປ ເອກນ຺ຕສຸໂຂ ນິຈ຺ຈເມຕ຺ຖ ກີຬາ ນິຈ຺ຈໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ລຠນ຺ຕິ. ຈາຕຸມຫາຣາຊິກາ ເທວາ ນວຸຕິວສ຺ສສຕສຫສ຺ສານິ ທິພ຺ພສຸຂໍ ທິພ຺ພສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ປຏິລຠນ຺ຕິ. ຕາວຕິໍສາ ຕິສ຺ໂສ ວສ຺ສໂກຏິໂຍ ສຏ຺ຐິ ຈ ວສ຺ສສຕສຫສ຺ສານີຕິ ເອວມາທິສຄ຺ຄຄຸຓປຏິສໍຍຸຕ຺ຕກຖໍ ກເຖສິ. ເອວໍ ສຄ຺ຄກຖາຍ ປໂລເຠຕ຺ວາ ປຸນ – ‘‘ອຍມ຺ປິ ສຄ຺ໂຄ ອນິຈ຺ໂຈ ອຘຸໂວ ນ ຕຕ຺ຖ ຉນ຺ທຣາໂຄ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ກາມານໍ ອາທີນວໍ ໂອກາຣໍ ສໍກິເລສໍ ເນກ຺ຂມ຺ເມ ອານິສໍສຎ຺ຈ ປກາເສຕ຺ວາ ອມຕປຣິໂຍສານໍ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖສິ. ເອວໍ ຕສ຺ສ ມຫາຊນສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ ເອກຈ຺ເຈ ສຣເຓສຸ ຈ ເອກຈ຺ເຈ ປຎ຺ຈສີເລສຸ ຈ ເອກຈ຺ເຈ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ຈ ເອກຈ຺ເຈ ສກທາຄາມິຜເລ ເອກຈ຺ເຈ ອນາຄາມິຜເລ ເອກຈ຺ເຈ ຈຕູສຸປິ ຜເລສຸ ເອກຈ຺ເຈ ຕີສຸ ວິຊ຺ຊາສຸ ເອກຈ຺ເຈ ຉສຸ ອຠິຎ຺ຎາສຸ ເອກຈ຺ເຈ ອຏ຺ຐສຸ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຣມ຺ມນຄຣໂຕ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ສຸທສ຺ສນມຫາວິຫາຣເມວ ປາວິສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑. ‘‘ຕທາ ເຕ ໂຠຊຍິຕ຺ວານ, ສສງ຺ຆໍ ໂລກນາຍກໍ;

ອຸປຄຈ຺ຉຸໍ ສຣຓໍ ຕສ຺ສ, ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ.

໒. ‘‘ສຣຓາຄມເນ ກຎ຺ຈິ, ນິເວເສຕິ ຕຖາຄໂຕ;

ກຎ຺ຈິ ປຎ຺ຈສຸ ສີເລສຸ, ສີເລ ທສວິເຘ ປຣໍ.

໓. ‘‘ກສ຺ສຈິ ເທຕິ ສາມຎ຺ຎໍ, ຈຕຸໂຣ ຜລມຸຕ຺ຕເມ;

ກສ຺ສຈິ ອສເມ ຘມ຺ເມ, ເທຕິ ໂສ ປຏິສມ຺ຠິທາ.

໔. ‘‘ກສ຺ສຈິ ວຣສມາປຕ຺ຕິໂຍ, ອຏ຺ຐ ເທຕິ ນຣາສໂຠ;

ຕິສ຺ໂສ ກສ຺ສຈິ ວິຊ຺ຊາໂຍ, ຉຬຠິຎ຺ຎາ ປເວຈ຺ຉຕິ.

໕. ‘‘ເຕນ ໂຍເຄນ ຊນກາຍໍ, ໂອວທຕິ ມຫາມຸນິ;

ເຕນ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ອາສິ, ໂລກນາຖສ຺ສ ສາສນໍ.

໖. ‘‘ມຫາຫນຸສຠກ຺ຂນ຺ໂຘ, ທີປງ຺ກຣສນາມໂກ;

ພຫູ ຊເນ ຕາຣຍຕິ, ປຣິໂມເຈຕິ ທຸຄ຺ຄຕິໍ.

໗. ‘‘ໂພຘເນຍ຺ຍໍ ຊນໍ ທິສ຺ວາ, ສຕສຫສ຺ເສປິ ໂຍຊເນ;

ຂເຓນ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວານ, ໂພເຘຕິ ຕໍ ມຫາມຸນີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເຕຕິ ຣມ຺ມນຄຣວາສິໂນ ອຸປາສກາ. ສຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຣຓໍ ສຣຓຄມນໍ ສຣຓສ຺ສ ຄນ຺ຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ສຣຕິ ຫິໍສຕິ ວິນາເສຕີຕິ ສຣຓໍ, ກິໍ ຕໍ? ຣຕນຕ຺ຕຍໍ. ຕໍ ປນ ສຣຓຄຕານໍ ເຕເນວ ສຣຓຄມເນນ ຠຍໍ ສນ຺ຕາສໍ ທຸກ຺ຂໍ ທຸຄ຺ຄຕິໍ ປຣິກ຺ກິເລສໍ ຫນຕິ ຫິໍສຕິ ວິນາເສຕີຕິ ສຣຓນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເຍ ເກຈິ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ, ນ ເຕ ຄມິສ຺ສນ຺ຕິ ອປາຍຠູມິໍ;

ປຫາຍ ມານຸສໍ ເທຫໍ, ເທວກາຍໍ ປຣິປູເຣສ຺ສນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

‘‘ເຍ ເກຈິ ຘມ຺ມໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ, ນ ເຕ ຄມິສ຺ສນ຺ຕິ ອປາຍຠູມິໍ;

ປຫາຍ ມານຸສໍ ເທຫໍ, ເທວກາຍໍ ປຣິປູເຣສ຺ສນ຺ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

‘‘ເຍ ເກຈິ ສງ຺ຆໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ, ນ ເຕ ຄມິສ຺ສນ຺ຕິ ອປາຍຠູມິໍ;

ປຫາຍ ມານຸສໍ ເທຫໍ, ເທວກາຍໍ ປຣິປູເຣສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໓໒; ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

ສຣຓຄມນໍ ນາມ ຣຕນຕ຺ຕຍປຣາຍນາກາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ສຣຓສ຺ສ ຄນ຺ຕາ ນາມ ຕໍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄໂລ. ເອວໍ ຕາວ ສຣຓໍ ສຣຓຄມນໍ ສຣຓສ຺ສ ຄນ຺ຕາ ຈາຕິ ອິທໍ ຕຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕສ຺ສາຕິ ຕໍ ທີປງ຺ກຣໍ, ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ອຸປຄຈ຺ຉຸໍ ສຣຓໍ ຕຕ຺ຖາ’’ຕິປິ ປາໂຐ. ສຕ຺ຖຸໂນຕິ ສຕ຺ຖາຣໍ. ສຣຓາຄມເນ ກຎ຺ຈີຕິ ກຎ຺ຈິ ປຸຄ຺ຄລໍ ສຣຓຄມເນ ນິເວເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຎ຺ຈາປິ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຕີຕກາລວເສນ ປນ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ‘‘ກສ຺ສຈິ ສຣຓາຄມເນ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ຕສ຺ສປິ ໂສເຍວຕ຺ໂຖ. ກຎ຺ຈິ ປຎ຺ຈສຸ ສີເລສູຕິ ກຎ຺ຈິ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຎ຺ຈສຸ ວິຣຕິສີເລສຸ ນິເວເສສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ກສ຺ສຈິ ປຎ຺ຈສຸ ສີເລສູ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ໂສເຍວຕ຺ໂຖ. ສີເລ ທສວິເຘ ປຣນ຺ຕິ ອປຣໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ທສວິເຘ ສີເລ ນິເວເສສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ກສ຺ສຈິ ກຸສເລ ທສາ’’ຕິປິ ປາໂຐ, ຕສ຺ສ ກຎ຺ຈິ ປຸຄ຺ຄລໍ ທສ ກຸສລຘມ຺ເມ ສມາທເປສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ສຈິ ເທຕິ ສາມຎ຺ຎນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ສາມຎ຺ຎນ຺ຕິ ມຄ຺ໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາມຎ຺ຎໍ? ອຍເມວ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ, ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ…ເປ… ສມ຺ມາສມາຘິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໖).

ຈຕຸໂຣ ຜລມຸຕ຺ຕເມຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຸຕ຺ຕມານິ ຜລານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ລິງ຺ຄວິປຣິຍາເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໂຖປນິສ຺ສຍໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຄ຺ເຄ ຈຕ຺ຕາຣິ ຈ ສາມຎ຺ຎຜລານິ ກສ຺ສຈິ ອທາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ສຈິ ອສເມ ຘມ຺ເມຕິ ກສ຺ສຈິ ອສທິເສ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຏິສມ຺ຠິທາຘມ຺ເມ ອທາສິ.

ກສ຺ສຈິ ວຣສມາປຕ຺ຕິໂຍຕິ ກສ຺ສຈິ ປນ ນີວຣຓວິຄເມນ ປຘານຠູຕາ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ ອທາສິ. ຕິສ຺ໂສ ກສ຺ສຈິ ວິຊ຺ຊາໂຍຕິ ກສ຺ສຈິ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸຎາຓປຸພ຺ເພນິວາສານຸສ຺ສຕິຎາຓອາສວກ຺ຂຍຎາຓານໍ ວເສນ ຕິສ຺ໂສ ວິຊ຺ຊາໂຍ. ຉຬຠິຎ຺ຎາ ປເວຈ຺ຉຕີຕິ ຉ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ກສ຺ສຈິ ອທາສິ.

ເຕນ ໂຍເຄນາຕິ ເຕນ ນເຍນ ເຕນານຸກ຺ກເມນ ຈ. ຊນກາຍນ຺ຕິ ຊນສມູຫໍ. ໂອວທຕີຕິ ໂອວທິ. ກາລວິປຣິຍາເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອິໂຕ ອຸປຣິປິ ອີທິເສສຸ ວຈເນສຸ ອຕີຕກາລວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ເຕນ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ອາສີຕິ ເຕນ ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ໂອວາເທນ ອນຸສາສນິຍາ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ວິຕ຺ຖຕໍ ວິສາລີຠູຕໍ ສາສນໍ ອໂຫສິ.

ມຫາຫນູຕິ ມຫາປຸຣິສານໍ ກິຣ ທ຺ເວປິ ຫນູນິ ປຣິປຸຓ຺ຓານິ ທ຺ວາທສິຍາ ປກ຺ຂສ຺ສ ຈນ຺ທສທິສາກາຣານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ມຫນ຺ຕານິ ຫນູນິ ຍສ຺ສ ໂສ ມຫາຫນຸ, ສີຫຫນູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸສຠກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ອຸສຠສ຺ເສວ ຂນ຺ໂຘ ຍສ຺ສ ຠວຕິ, ໂສ ອຸສຠກ຺ຂນ຺ໂຘ. ສຸວຏ຺ຏິຕສຸວຓ຺ຓາລິງ຺ຄສທິສຣຸຈິຣກ຺ຂນ຺ໂຘ ສມວຏ຺ຏຈາຣຸກ຺ຂນ຺ໂຘຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທີປງ຺ກຣສນາມໂກຕິ ທີປງ຺ກຣສນາໂມ. ພຫູ ຊເນ ຕາຣຍຕີຕິ ພຫູ ພຸທ຺ຘເວເນຍ຺ເຍ ຊເນ ຕາເຣສິ. ປຣິໂມເຈຕີຕິ ປຣິໂມເຈສິ. ທຸຄ຺ຄຕິນ຺ຕິ ທຸຄ຺ຄຕິໂຕ. ນິສ຺ສກ຺ກຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ.

ອິທານິ ຕາຣຓປຣິໂມຈນກຣຓາກາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ໂພຘເນຍ຺ຍໍ ຊນ’’ນ຺ຕິ ຄາຖາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຕ຺ຖ ໂພຘເນຍ຺ຍໍ ຊນນ຺ຕິ ໂພຘເນຍ຺ຍໍ ປຊໍ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ທິສ຺ວາຕິ ພຸທ຺ຘຈກ຺ຂຸນາ ວາ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸນາ ວາ ທິສ຺ວາ. ສຕສຫສ຺ເສປິ ໂຍຊເນຕິ ອເນກສຕສຫສ຺ເສປິ ໂຍຊເນ ຐິຕໍ. ອິທໍ ປນ ທສສຫສ຺ສິຍໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ທີປງ຺ກໂຣ ກິຣ ສຕ຺ຖາ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕໍ ປຕ຺ວາ ໂພຘິມູເລ ສຕ຺ຕສຕ຺ຕາຫໍ ວີຕິນາເມຕ຺ວາ ອຏ຺ຐເມ ສຕ຺ຕາເຫ ມຫາພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ຘມ຺ມຊ຺ເຌສນໍ ປຏິຎ຺ຎາຍ ສຸນນ຺ທາຣາເມ ຘມ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ໂກຏິສຕໍ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ຘມ຺ມາມຕໍ ປາເຍສິ. ອຍໍ ປຐໂມ ອຠິສມໂຍ ອໂຫສິ.

ອຖ ສຕ຺ຖາ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມວຏ຺ຏກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ອຸສຠກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນາມ ຎາຓປຣິປາກໍ ຎຕ຺ວາ ຕໍ ອຕ຺ຣຊໍ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ຣາຫຸໂລວາທສທິສໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕ຺ວາ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ນວຸຕິໂກຏິໂຍ ຘມ຺ມາມຕໍ ປາເຍສິ. ອຍໍ ທຸຕິໂຍ ອຠິສມໂຍ ອໂຫສິ.

ປຸນ ຠຄວາ ອມຣວຕີນຄຣທ຺ວາເຣ ມຫາສິຣີສຣຸກ຺ຂມູເລ ຍມກປາຏິຫາຣິຍໍ ກຕ຺ວາ ມຫາຊນສ຺ສ ພນ຺ຘນາໂມກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ເທວຄຓປຣິວຸໂຕ ທິວສກຣາຕິເຣກຊຸຕິວິສຣຠວເນ ຕາວຕິໍສຠວເນ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ຕກມູເລ ປຣມສີຕເລ ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລສິລາຕເລ ນິສີທິຕ຺ວາ ສພ຺ພເທວຄຓປີຕິສຎ຺ຊນນິໍ ອຕ຺ຕໂນ ຊນນິໍ ສຸເມຘາເທວິໍ ປມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ສພ຺ພໂລກວິທິຕວິສຸທ຺ຘິເທໂວ ເທວເທໂວ ທີປງ຺ກໂຣ ຠຄວາ ສພ຺ພສຕ຺ຕຫິຕກຣໍ ປຣມາຕິເຣກຄມ຺ຠີຣສຸຂຸມໍ ພຸທ຺ຘິວິສທກຣໍ ສຕ຺ຕປ຺ປກຣຓໍ ອຠິຘມ຺ມປິຏກໍ ເທເສຕ຺ວາ ນວຸຕິເທວໂກຏິສຫສ຺ສານໍ ຘມ຺ມາມຕໍ ປາເຍສິ. ອຍໍ ຕຕິໂຍ ອຠິສມໂຍ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໘. ‘‘ປຐມາຠິສມເຍ ພຸທ຺ໂຘ, ໂກຏິສຕມໂພຘຍິ;

ທຸຕິຍາຠິສມເຍ ນາໂຖ, ນວຸຕິໂກຏິມໂພຘຍິ.

໙. ‘‘ຍທາ ຈ ເທວຠວນມ຺ຫິ, ພຸທ຺ໂຘ ຘມ຺ມມເທສຍິ;

ນວຸຕິໂກຏິສຫສ຺ສານໍ, ຕຕິຍາຠິສມໂຍ ອຫູ’’ຕິ.

ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ປນ ຠຄວໂຕ ຕໂຍ ສາວກສນ຺ນິປາຕາ ອເຫສຸໍ. ຕຕ຺ຖ ສຸນນ຺ທາຣາເມ ໂກຏິສຕສຫສ຺ສານໍ ປຐໂມ ສນ຺ນິປາໂຕ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑໐. ‘‘ສນ຺ນິປາຕາ ຕໂຍ ອາສຸໍ, ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ;

ໂກຏິສຕສຫສ຺ສານໍ, ປຐໂມ ອາສິ ສມາຄໂມ’’ຕິ.

ອຖາປເຣນ ສມເຍນ ທສພໂລ ຈຕູຫິ ຠິກ຺ຂຸສຕສຫສ຺ເສຫິ ປຣິວຸໂຕ ຄາມນິຄມນຄຣປຏິປາຏິຍາ ມຫາຊນານຸຄ຺ຄຫໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ອນຸກ຺ກເມນ ເອກສ຺ມິໍ ປເທເສ ມຫາຊນກຕສກ຺ກາຣໍ ສພ຺ພໂລກວິສ຺ສຸຕໍ ອມນຸສ຺ສປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ອຕິຠຍານກໍ ໂອລມ຺ພາມ຺ພຸຘຣປຣິຈຸມ຺ພິຕກູຏໍ ວິວິຘສຸຣຠິຕຣຸກຸສຸມວາສິຕກູຏໍ ນານາມິຄຄຓວິຈຣິຕກູຏໍ ນາຣທກູຏໍ ນາມ ປຣມຣມຓີຍໍ ປພ຺ພຕໍ ສມ຺ປາປຸຓິ. ໂສ ກິຣ ປພ຺ພໂຕ ນາຣເທນ ນາມ ຍກ຺ເຂນ ປຣິຄ຺ຄຫິໂຕ ອໂຫສິ. ຕຕ຺ຖ ປນ ຕສ຺ສ ຍກ຺ຂສ຺ສ ອນຸສໍວຈ຺ຉຣໍ ມຫາຊໂນ ມນຸສ຺ສພລິໍ ອຸປສໍຫຣຕິ.

ອຖ ທີປງ຺ກໂຣ ກິຣ ຠຄວາ ຕສ຺ສ ມຫາຊນສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ທິສ຺ວາ ຕໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ຈາຕຸທ຺ທິສໍ ເປເສຕ຺ວາ ອທຸຕິໂຍ ອສຫາໂຍ ມຫາກຣຸຓາພລວສງ຺ຄຕຫທໂຍ ຕຎ຺ຈ ຍກ຺ຂໍ ວິເນຕຸໍ ຕໍ ນາຣທປພ຺ພຕໍ ອຠິຣຸຫິ. ອຖ ໂສ ມນຸສ຺ສຠກ຺ໂຂ ສກຫິຕນິຣເປກ຺ໂຂ ປຣວຘທກ຺ໂຂ ຍກ຺ໂຂ ມກ຺ຂໍ ອສຫມາໂນ ໂກຘປເຣຕມານໂສ ທສພລໍ ຠິໍສາເປຕ຺ວາ ປລາເປຕຸກາໂມ ຕໍ ປພ຺ພຕໍ ຈາເລສິ. ໂສ ກິຣ ປພ຺ພໂຕ ເຕນ ຈາລິຍມາໂນ ຠຄວໂຕ ອານຸຠາເວນ ຕສ຺ເສວ ມຕ຺ຖເກ ປຕມາໂນ ວິຍ ອໂຫສິ.

ຕໂຕ ໂສ ຠີໂຕ – ‘‘ຫນ຺ທ ນໍ ອຄ຺ຄິນາ ຌາເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ມຫນ຺ຕໍ ອຕິຠີມທສ຺ສນໍ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ຘໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕສິ. ໂສ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘ ປຏິວາເຕ ຂິຕ຺ໂຕ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນວ ທຸກ຺ຂໍ ຊເນສິ, ນ ປນ ຠຄວໂຕ ຈີວເຣ ອໍສຸມຕ຺ຕມ຺ປິ ທຑ຺ຒຸໍ ສມຕ຺ໂຖ ອໂຫສິ. ຍກ຺ໂຂ ປນ ‘‘ສມໂຓ ທຑ຺ໂຒ, ນ ທຑ຺ໂຒ’’ຕິ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ທສພລໍ ສຣທສມຍວິມລກຣນິກຣໍ ສພ຺ພຊນຣຕິກຣໍ ຣຊນິກຣມິວ ສີຕລຊລຕລຄຕກມລກຓ຺ຓິກາຍ ນິສິນ຺ນໍ ວິຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ທິສ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອໂຫ ອຍໍ ສມໂຓ ມຫານຸຠາໂວ, ຍໍ ຍໍ ອິມສ຺ສາຫໍ ອນຕ຺ຖໍ ກໂຣມິ, ໂສ ໂສ ມມູປຣິເຍວ ປຕຕິ, ອິມໍ ປນ ສມຓໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎໍ ເມ ປຏິສຣຓໍ ປຣາຍນໍ ນຕ຺ຖິ, ປຖວິຍໍ ອຸປກ຺ຂລິຕາ ປຖວິໍເຍວ ນິສ຺ສາຍ ອຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ຫນ຺ທາຫໍ ອິມໍເຍວ ສມຓໍ ສຣຓໍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ອເຖວໍ ປນ ໂສ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ຈກ຺ກາລງ຺ກຕຕເລສຸ ປາເທສຸ ສິຣສາ ນິປຕິຕ຺ວາ – ‘‘ອຈ຺ຈໂຍ ມໍ, ຠນ຺ເຕ, ອຈ຺ຈຄມາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ສຣຓມຄມາສິ. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ອນຸປຸພ຺ພິກຖໍ ກເຖສິ. ໂສ ເທສນາປຣິໂຍສາເນ ທສຫິ ຍກ຺ຂສຫສ຺ເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐຫິ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ທິວເສ ສກລຊມ຺ພຸທີປຕລວາສິໂນ ມນຸສ຺ສາ ຕສ຺ສ ພລິກມ຺ມຕ຺ຖໍ ເອເກກຄາມໂຕ ເອເກກໍ ປຸຣິສໍ ອາຫຣິໍສຸ. ອຎ຺ຎຎ຺ຈ ພຫຸຕິລຕຓ຺ຑຸລກຸລຕ຺ຖມຸຄ຺ຄມາສາທິໍ ສປ຺ປິນວນີຕເຕລມຘຸຜາຓິຕາທິຎ຺ຈ ອາຫຣິໍສຸ. ອຖ ໂສ ຍກ຺ໂຂ ຕໍ ທິວສໍ ອາຠຕຕຓ຺ຑຸລາທິກໍ ສພ຺ພໍ ເຕສໍເຍວ ທຕ຺ວາ ເຕ ພລິກມ຺ມຕ຺ຖາຍ ອານີຕມນຸສ຺ເສ ທສພລສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເຕສິ.

ອຖ ສຕ຺ຖາ ເຕ ມນຸສ຺ເສ ເອຫິຠິກ຺ຂຸປພ຺ພຊ຺ຊາຍ ປພ຺ພາເຊຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕສຕ຺ຕາເຫເຍວ ສພ຺ເພ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ ມາຆປຸຓ຺ຓມາຍ ໂກຏິສຕຠິກ຺ຂຸມຊ຺ຌຄໂຕ ຈຕຸຣງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕ ສນ຺ນິປາເຕ ປາຕິໂມກ຺ຂມຸທ຺ທິສິ. ຈຕຸຣງ຺ຄານິ ນາມ ສພ຺ເພວ ເອຫິຠິກ຺ຂູ ໂຫນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ຉຬຠິຎ຺ຎາ ໂຫນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ອນາມນ຺ຕິຕາວ ອາຄຕາ, ປນ຺ນຣສູໂປສຖທິວໂສ ຈາຕິ ອິມານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອງ຺ຄານິ ນາມ. ອຍໍ ທຸຕິໂຍ ສນ຺ນິປາໂຕ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑໑. ‘‘ປຸນ ນາຣທກູຏມ຺ຫິ, ປວິເວກຄເຕ ຊິເນ;

ຂີຓາສວາ ວີຕມລາ, ສມິໍສຸ ສຕໂກຏິໂຍ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ປວິເວກຄເຕຕິ ຄຓໍ ປຫາຍ ຄເຕ. ສມິໍສູຕິ ສນ຺ນິປຕິໍສຸ.

ຍທາ ປນ ທີປງ຺ກໂຣ ໂລກນາຍໂກ ສຸທສ຺ສນນາມເກ ປພ຺ພເຕ ວສ຺ສາວາສມຸປຄຎ຺ຉິ, ຕທາ ກິຣ ຊມ຺ພຸທີປວາສິໂນ ມນຸສ຺ສາ ອນຸສໍວຈ຺ຉຣໍ ຄິຣຄ຺ຄສມຊ຺ຊໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ສມຊ຺ເຊ ສນ຺ນິປຕິຕາ ມນຸສ຺ສາ ທສພລໍ ທິສ຺ວາ ຘມ຺ມກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ຕຕ຺ຣ ປສີທິຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິໍສຸ. ມຫາປວາຣຓທິວເສ ສຕ຺ຖາ ເຕສໍ ອຊ຺ຌາສຍານຸກູລໍ ວິປສ຺ສນາກຖໍ ກເຖສິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ເຕ ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນານຸປຸພ຺ເພນ ມຄ຺ຄານຸປຸພ຺ເພນ ຈ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິໍສຸ. ອຖ ສຕ຺ຖາ ນວຸຕິໂກຏິສຫສ຺ເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ປວາເຣສິ. ອຍໍ ຕຕິໂຍ ສນ຺ນິປາໂຕ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑໒. ‘‘ຍມ຺ຫິ ກາເລ ມຫາວີໂຣ, ສຸທສ຺ສນສິລຸຈ຺ຈເຍ;

ນວຸຕິໂກຏິສຫສ຺ເສຫິ, ປວາເຣສິ ມຫາມຸນິ.

‘‘ອຫໍ ເຕນ ສມເຍນ, ຊຏິໂລ ອຸຄ຺ຄຕາປໂນ;

ອນ຺ຕລິກ຺ຂມ຺ຫິ ຈຣໂຓ, ປຎ຺ຈາຠິຎ຺ຎາສຸ ປາຣຄູ’’ຕິ. (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ);

ອຍໍ ຄາຖາ ອຏ຺ຐສາລິນິຍາ ຘມ຺ມສງ຺ຄຫຏ຺ຐກຖາຍ ນິທານວຓ຺ຓນາຍ ທີປງ຺ກຣພຸທ຺ຘວໍເສ ລິຂິຕາ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ພຸທ຺ຘວໍເສ ນຕ຺ຖິ. ນຕ຺ຖິຠາໂວເຍວ ປນສ຺ສາ ຍຸຕ຺ຕຕໂຣ. ກສ຺ມາຕິ ເຈ? ເຫຏ຺ຐາ ສຸເມຘກຖາສຸ ກຖິຕຕ຺ຕາຕິ.

ທີປງ຺ກເຣ ກິຣ ຠຄວຕິ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ເຕ ທສສຫສ຺ສານຎ຺ຈ ວີສຕິສຫສ຺ສານຎ຺ຈ ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອໂຫສິເຍວ. ເອກສ຺ສ ປນ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຈຕຸນ຺ນນ຺ຕິ ຈ ອາທິວເສນ ອຠິສມຍານໍ ອນ຺ໂຕ ນຕ຺ຖິ. ຕສ຺ມາ ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນໍ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ພາຫຸຊຎ຺ຎໍ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑໓. ‘‘ທສວີສສຫສ຺ສານໍ, ຘມ຺ມາຠິສມໂຍ ອຫຸ;

ເອກທ຺ວິນ຺ນໍ ອຠິສມຍາ, ຄຓນາໂຕ ອສງ຺ຂິຍາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ທສວີສສຫສ຺ສານນ຺ຕິ ທສສຫສ຺ສານໍ ວີສຕິສຫສ຺ສານຎ຺ຈ. ຘມ຺ມາຠິສມໂຍຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມປ຺ປຏິເວໂຘ. ເອກທ຺ວິນ຺ນນ຺ຕິ ເອກສ຺ສ ເຈວ ທ຺ວິນ຺ນຎ຺ຈ, ຕິຓ຺ຓໍ ຈຕຸນ຺ນໍ…ເປ… ທສນ຺ນນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍາຠິສມຍຕ຺ຕາ ຈ ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ມຫນ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕໍ ພຫູຫິ ປຓ຺ຑິເຕຫິ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ນິຍ຺ຍານິກນ຺ຕິ ຊຎ຺ຎໍ ຊານິຕພ຺ພໍ ອຘິສີລສິກ຺ຂາທີຫິ ອິທ຺ຘຎ຺ຈ ສມາຘິອາທີຫິ ຜີຕຎ຺ຈ ອໂຫສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑໔. ‘‘ວິຕ຺ຖາຣິກໍ ພາຫຸຊຎ຺ຎໍ, ອິທ຺ຘໍ ຜີຕໍ ອຫູ ຕທາ;

ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ, ສາສນໍ ສຸວິໂສຘິຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສຸວິໂສຘິຕນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ຠຄວຕາ ໂສຘິຕໍ ວິສຸທ຺ຘໍ ກຕໍ. ທີປງ຺ກຣໍ ກິຣ ສຕ຺ຖາຣໍ ສພ຺ພກາລໍ ຉຬຠິຎ຺ຎານໍ ມຫິທ຺ຘິການໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕສຫສ຺ສານິ ປຣິວາເຣນ຺ຕິ. ເຕນ ຈ ສມເຍນ ເຍ ເສກ຺ຂາ ກາລກິຣິຍໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕ ຄຣຫິຕາ ຠວນ຺ຕິ, ສພ຺ເພ ຂີຓາສວາ ຫຸຕ຺ວາວ ປຣິນິພ຺ພາຍນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕສ຺ມາ ຫິ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນໍ ສຸປຸປ຺ຜິຕໍ ສຸສມິທ຺ຘໍ ຂີຓາສເວຫິ ຠິກ຺ຂູຫິ ອຕິວິຍ ໂສຠິຕ຺ຖ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑໕. ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕສຫສ຺ສານິ, ຉຬຠິຎ຺ຎາ ມຫິທ຺ຘິກາ;

ທີປງ຺ກຣໍ ໂລກວິທຸໍ, ປຣິວາເຣນ຺ຕິ ສພ຺ພທາ.

໑໖. ‘‘ເຍ ເກຈິ ເຕນ ສມເຍນ, ຊຫນ຺ຕິ ມານຸສໍ ຠວໍ;

ອປ຺ປຕ຺ຕມານສາ ເສຂາ, ຄຣຫິຕາ ຠວນ຺ຕິ ເຕ.

໑໗. ‘‘ສຸປຸປ຺ຜິຕໍ ປາວຈນໍ, ອຣຫນ຺ເຕຫິ ຕາທິຫິ;

ຂີຓາສເວຫິ ວິມເລຫິ, ອຸປໂສຠຕິ ສພ຺ພທາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕສຫສ຺ສານີຕິ ຄຓນາຍ ທສ຺ສິຕາ ເອວໍ ທສ຺ສິຕຄຓນາ ອິເມ ຠິກ຺ຂູຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຉຬຠິຎ຺ຎາ ມຫິທ຺ຘິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອວມຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ຉຬຠິຎ຺ຎາ ມຫິທ຺ຘິກາຕິ ຉຬຠິຎ຺ຎານໍ ມຫິທ຺ຘິການນ຺ຕິ ສາມິອຕ຺ເຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຕວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຣິວາເຣນ຺ຕິ ສພ຺ພທາຕິ ນິຈ຺ຈກາລໍ ທສພລໍ ປຣິວາເຣນ຺ຕິ, ຠຄວນ຺ຕໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ກຕ຺ຖຈິ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນ ສມເຍນາຕິ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ. ອຍໍ ປນ ສມຍ-ສທ຺ໂທ ສມວາຍາທີສຸ ນວສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ທິສ຺ສຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ສມວາເຍ ຂເຓ ກາເລ, ສມູເຫ ເຫຕຸທິຏ຺ຐິສຸ;

ປຏິລາເຠ ປຫາເນ ຈ, ປຏິເວເຘ ຈ ທິສ຺ສຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.ມູລປຣິຍາຍສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑.໑; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑ ກາມາວຈຣກຸສລປທຠາຊນີຍ; ຂຸ. ປາ. ອຏ຺ຐ. ມໍຄລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ, ເອວມິຈ຺ຈາທິປາຐວຓ຺ຓນາ; ປຏິ. ມ. ອຏ຺ຐ. ໒.໑.໑໘໔);

ອິຘ ໂສ ກາເລ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ; ຕສ຺ມິໍ ກາເລຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມານຸສໍ ຠວນ຺ຕິ ມນຸສ຺ສຠາວໍ. ອປ຺ປຕ຺ຕມານສາຕິ ອປ຺ປຕ຺ຕໍ ອນຘິຄຕໍ ມານສໍ ເຍຫິ ເຕ ອປ຺ປຕ຺ຕມານສາ. ມານສນ຺ຕິ ຣາຄສ຺ສ ຈ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ອຘິວຈນໍ. ‘‘ອນ຺ຕລິກ຺ຂຈໂຣ ປາໂສ, ຍ຺ວາຍໍ ຈຣຕິ ມານໂສ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໑; ມຫາວ. ໓໓) ຫິ ເອຕ຺ຖ ປນ ຣາໂຄ ‘‘ມານໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ມໂນ ມານສໍ ຫທຍໍ ປຓ຺ຑຣ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໖; ວິຠ. ໑໘໔; ມຫານິ. ໑; ຈູຬນິ. ປາຣາຍນານຸຄີຕິຄາຖານິທ຺ເທສ ໑໑໔) ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕໍ. ‘‘ອປ຺ປຕ຺ຕມານໂສ ເສໂຂ, ກາລໍ ກຍິຣາ ຊເນສຸຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໑໕໙) ເອຕ຺ຖ ອຣຫຕ຺ຕໍ. ອິຘາປິ ອຣຫຕ຺ຕເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໕ ກາມາວຈຣກຸສລນິທ຺ເທສວາຣກຖາ; ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໑). ຕສ຺ມາ ອປ຺ປຕ຺ຕອຣຫຕ຺ຕຜລາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສຂາຕິ ເກນຏ຺ເຐນ ເສຂາ? ເສຂຘມ຺ມປຏິລາຠຏ຺ເຐນ ເສຂາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ກິຕ຺ຕາວຕາ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ເສໂຂ ໂຫຕີຕິ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ເສຂາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ…ເປ… ເສເຂນ ສມ຺ມາສມາຘິນາ ສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ເສໂຂ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໓). ອປິ ຈ ສິກ຺ຂນ຺ຕີຕິ ເສຂາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ສິກ຺ຂຕິ, ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ມາ ເສໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກິຎ຺ຈ ສິກ຺ຂຕິ? ອຘິສີລມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕິ ອຘິຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ອຘິປຎ຺ຎມ຺ປິ ສິກ຺ຂຕີຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂຸ, ຕສ຺ມາ ເສໂຂຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໘໖).

ສຸປຸປ຺ຜິຕນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິກສິຕໍ. ປາວຈນນ຺ຕິ ປສຕ຺ຖໍ ວຈນໍ, ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕໍ ວາ ວຈນໍ ປວຈນໍ, ປວຈນເມວ ປາວຈນໍ, ສາສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປໂສຠຕີຕິ ອຠິຣາຊຕິ ອຕິວິໂຣຈຕິ. ສພ຺ພທາຕິ ສພ຺ພກາລໍ. ‘‘ອຸປໂສຠຕິ ສເທວເກ’’ຕິປິ ປາໂຐ.

ຕສ຺ສ ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຣມ຺ມວຕີ ນາມ ນຄຣໍ ອໂຫສິ, ສຸເທໂວ ນາມ ຂຕ຺ຕິໂຍ ປິຕາ, ສຸເມຘາ ນາມ ເທວີ ມາຕາ, ສຸມງ຺ຄໂລ ຈ ຕິສ຺ໂສ ຈາຕິ ທ຺ເວ ອຄ຺ຄສາວກາ, ສາຄໂຕ ນາມ ອຸປຏ຺ຐາໂກ, ນນ຺ທາ ຈ ສຸນນ຺ທາ ຈາຕິ ທ຺ເວ ອຄ຺ຄສາວິກາ, ໂພຘິ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ປິປ຺ຜລິຣຸກ຺ໂຂ ອໂຫສິ, ອສີຕິຫຕ຺ຖຸພ຺ເພໂຘ, ສຕສຫສ຺ສວສ຺ສານິ ອາຍູຕິ. ກິໍ ປນິເມສໍ ຊາຕນຄຣາທີນໍ ທສ຺ສເນ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ເຈ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ຍສ຺ສ ຍທິ ເນວ ຊາຕນຄຣໍ ນ ປິຕາ ນ ມາຕາ ປຎ຺ຎາເຍຍ຺ຍ, ອິມສ຺ສ ປນ ເນວ ຊາຕນຄຣໍ ນ ປິຕາ ນ ມາຕາ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເທໂວ ວາ ສກ຺ໂກ ວາ ຍກ຺ໂຂ ວາ ມາໂຣ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມາ ວາ ເອສ ມຎ຺ເຎ, ເທວານມ຺ປິ ອີທິສໍ ປາຏິຫາຣິຍໍ ອນຈ຺ຉຣິຍນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມານາ ນ ໂສຕພ຺ພໍ ນ ສທ຺ທຫິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍຸໍ, ຕໂຕ ອຠິສມໂຍ ນ ຠເວຍ຺ຍ, ອສຕິ ອຠິສມເຍ ນິຣຕ຺ຖໂກ ພຸທ຺ຘຸປ຺ປາໂທ ຠເວຍ຺ຍ, ອນິຍ຺ຍານິກໍ ສາສນໍ. ຕສ຺ມາ ສພ຺ພພຸທ຺ຘານໍ ຊາຕນຄຣາທິໂກ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ທສ຺ເສຕພ຺ໂພ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

໑໘. ‘‘ນຄຣໍ ຣມ຺ມວຕີ ນາມ, ສຸເທໂວ ນາມ ຂຕ຺ຕິໂຍ;

ສຸເມຘາ ນາມ ຊນິກາ, ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ.

໒໔. ‘‘ສຸມງ຺ຄໂລ ຈ ຕິສ຺ໂສ ຈ, ອເຫສຸໍ ອຄ຺ຄສາວກາ;

ສາຄໂຕ ນາມຸປຏ຺ຐາໂກ, ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ.

໒໕. ‘‘ນນ຺ທາ ເຈວ ສຸນນ຺ທາ ຈ, ອເຫສຸໍ ອຄ຺ຄສາວິກາ;

ໂພຘິ ຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ, ປິປ຺ຜລີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ.

໒໗. ‘‘ອສີຕິຫຕ຺ຖມຸພ຺ເພໂຘ, ທີປງ຺ກໂຣ ມຫາມຸນິ;

ໂສຠຕິ ທີປຣຸກ຺ໂຂວ, ສາລຣາຊາວ ຜຸລ຺ລິໂຕ.

໒໘. ‘‘ສຕສຫສ຺ສວສ຺ສານິ, ອາຍຸ ຕສ຺ສ ມເຫສິໂນ;

ຕາວຕາ ຕິຏ຺ຐມາໂນ ໂສ, ຕາເຣສິ ຊນຕໍ ພຫຸໍ.

໒໙. ‘‘ໂຊຕຍິຕ຺ວານ ສທ຺ຘມ຺ມໍ, ສນ຺ຕາເຣຕ຺ວາ ມຫາຊນໍ;

ຊລິຕ຺ວາ ອຄ຺ຄິກ຺ຂນ຺ໂຘວ, ນິພ຺ພຸໂຕ ໂສ ສສາວໂກ.

໓໐. ‘‘ສາ ຈ ອິທ຺ຘິ ໂສ ຈ ຍໂສ, ຕານິ ຈ ປາເທສຸ ຈກ຺ກຣຕນານິ;

ສພ຺ພໍ ຕມນ຺ຕຣຫິຕໍ, ນນຸ ຣິຕ຺ຕາ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສຸເທໂວ ນາມ ຂຕ຺ຕິໂຍຕິ ສຸເທໂວ ນາມສ຺ສ ຂຕ຺ຕິໂຍ ປິຕາ ອໂຫສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊນິກາຕິ ຊເນຕ຺ຕິ. ປິປ຺ຜລີຕິ ປິລກ຺ຂກປີຕນຣຸກ຺ໂຂ ໂພຘິ. ອສີຕິຫຕ຺ຖມຸພ຺ເພໂຘຕິ ອສີຕິຫຕ຺ຖໍ ອຸຈ຺ຈຄ຺ຄໂຕ. ທີປຣຸກ຺ໂຂ ວາຕິ ສມ຺ປຊ຺ຊລິຕທີປມາລາກຸໂລ ທີປຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ອາໂຣຫປຣິຓາຫສຓ຺ຐານປາຣິປູຣິສມ຺ປນ຺ໂນ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສວຣລກ຺ຂຓານຸພ຺ຍຎ຺ຊນສມລງ຺ກຕສຣີໂຣ ວິປ຺ຜຸຣິຕຣໍສິຊາລາວິສຣຕາຣາຄຓສມຸຊ຺ຊລມິວ ຄຄນຕລໍ ຠຄວາ ຘຣມານກາເລ ໂສຠຕີຕິ ໂສຠິຕ຺ຖ. ສາລຣາຊາວ ຜຸລ຺ລິໂຕຕິ ປຸປ຺ຜິໂຕ ສພ຺ພຜາລິຜຸລ຺ໂລ ສາລຣາຊຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ ຈ ສພ຺ພຜາລິຜຸລ຺ໂລ ໂຍຊນສຕຸພ຺ເພໂຘ ປາຣິຈ຺ຉຕ຺ໂຕ ວິຍ ຈ ອສີຕິຫຕ຺ຖຸພ຺ເພໂຘ ຠຄວາ ອຕິວິຍ ໂສຠຕິ.

ສຕສຫສ຺ສວສ຺ສານີຕິ ວສ຺ສສຕສຫສ຺ສານິ ຕສ຺ສ ອາຍູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາວຕາ ຕິຏ຺ຐມາໂນຕິ ຕາວຕກໍ ກາລໍ ຕິຏ຺ຐມາໂນ. ຊນຕນ຺ຕິ ຊນສມູຫໍ. ສນ຺ຕາເຣຕ຺ວາ ມຫາຊນນ຺ຕິ ຕາຣຍິຕ຺ວາ ມຫາຊນໍ. ‘‘ສນ຺ຕາເຣຕ຺ວາ ສເທວກ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ຕສ຺ສ ສເທວກໍ ໂລກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ຈ ອິທ຺ຘີຕິ ສາ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ອານຸຠາໂວ. ໂສ ຈ ຍໂສຕິ ໂສ ຈ ປຣິວາໂຣ. ສພ຺ພໍ ຕມນ຺ຕຣຫິຕນ຺ຕິ ຕໍ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຊາຕໍ ອນ຺ຕຣຫິຕໍ ອປຄຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ຣິຕ຺ຕາ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣາຕິ ສພ຺ເພ ປນ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມາ ນນຸ ຣິຕ຺ຕາ ຕຸຈ຺ຉາ, ນິຈ຺ຈສາຣາທິຣຫິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອຕ຺ຖ ປນ ນຄຣາທິປຣິຈ຺ເຉໂທ ປາຬິຍມາຄໂຕວ. ສມ຺ພຫຸລວາໂຣ ປນ ນາຄໂຕ, ໂສ ອາເນຕ຺ວາ ທີເປຕພ຺ໂພ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປຸຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຠຣິຍາປຣິຈ຺ເຉໂທ, ປາສາທປຣິຈ຺ເຉໂທ, ອຄາຣວາສປຣິຈ຺ເຉໂທ, ນາຏກິຕ຺ຖິປຣິຈ຺ເຉໂທ, ອຠິນິກ຺ຂມນປຣິຈ຺ເຉໂທ, ປຘານປຣິຈ຺ເຉໂທ, ວິຫາຣປຣິຈ຺ເຉໂທ, ອຸປຏ຺ຐາກປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ. ເອເຕສມ຺ປິ ທີປເນ ກາຣຓໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕສ຺ສ ປນ ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ຠຣິຍານໍ ຕິສຕສຫສ຺ສໍ ອໂຫສິ. ຕສ຺ສ ອຄ຺ຄມເຫສີ ປທຸມາ ນາມ, ຕສ຺ສ ປນ ປຸຕ຺ໂຕ ອຸສຠກ຺ຂນ຺ໂຘ ນາມ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຠຣິຍາ ປທຸມາ ນາມ, ວິພຸທ຺ຘປທຸມານນາ;

ອຕ຺ຣໂຊ ອຸສຠກ຺ຂນ຺ໂຘ, ທີປງ຺ກຣສ຺ສ ສຕ຺ຖຸໂນ.

‘‘ຫໍສາ ໂກຎ຺ຈາ ມຍູຣາຂ຺ຍາ, ປາສາທາປິ ຕໂຍ ມຕາ;

ທສວສ຺ສສຫສ຺ສານິ, ອຄາຣໍ ອວສີ ກິຣ.

‘‘ຫຕ຺ຖິຍາເນນ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ, ນນ຺ທາຣາເມ ຊິໂນ ວສີ;