໒. ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

ຣາຊາມຈ຺ຈກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໕໐. ເອວໍ ເມ ສຸຕໍ…ເປ… ຣາຊຄເຫຕິ ສາມຎ຺ຎຜລສຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ອປຸພ຺ພປທວຓ຺ຓນາ – ຣາຊຄເຫຕິ ເອວໍນາມເກ ນຄເຣ. ຕຎ຺ຫິ ມນ຺ຘາຕຸມຫາໂຄວິນ຺ທາທີຫິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຣາຊຄຫນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຎ຺ເຎປິ ເອຕ຺ຖ ປກາເຣ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ, ກິໍ ເຕຫິ? ນາມມຕ຺ຕເມຕໍ ຕສ຺ສ ນຄຣສ຺ສ. ຕໍ ປເນຕໍ ພຸທ຺ຘກາເລ ຈ ຈກ຺ກວຕ຺ຕິກາເລ ຈ ນຄຣໍ ໂຫຕິ, ເສສກາເລ ສຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕິ ຍກ຺ຂປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ, ເຕສໍ ວສນວນໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ. ວິຫຣຕີຕິ ອວິເສເສນ ອິຣິຍາປຖທິພ຺ພພ຺ຣຫ຺ມອຣິຍວິຫາເຣສຸ ອຎ຺ຎຕຣວິຫາຣສມງ຺ຄິປຣິທີປນເມຕໍ. ອິຘ ປນ ຐານຄມນນິສຊ຺ຊສຍນປ຺ປເຠເທສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ອຎ຺ຎຕຣອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ. ເຕນ ຐິໂຕປິ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ນິສິນ຺ໂນປິ ສຍາໂນປິ ຠຄວາ ວິຫຣຕິ ເຈວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ໂສ ຫິ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນໍ ອຎ຺ເຎນ ອິຣິຍາປເຖນ ວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ຫຣຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຕສ຺ມາ ວິຫຣຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ອມ຺ພວເນຕິ ອິທມສ຺ສ ຍໍ ໂຄຈຣຄາມໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວິຫຣຕິ, ຕສ຺ສ ສມີປນິວາສນຏ຺ຐານປຣິທີປນໍ. ຕສ຺ມາ – ຣາຊຄເຫ ວິຫຣຕິ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ອມ຺ພວເນຕິ ຣາຊຄຫສມີເປ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ອມ຺ພວເນ ວິຫຣຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມີປຕ຺ເຖ ເຫຕໍ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ຕຕ຺ຖ ຊີວຕີຕິ ຊີວໂກ, ກຸມາເຣນ ຠໂຕຕິ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ. ຍຖາຫ – ‘‘ກິໍ ຠເຓ, ເອຕໍ ກາເກຫິ ສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓນ຺ຕິ? ທາຣໂກ ເທວາຕິ. ຊີວຕິ ຠເຓຕິ? ຊີວຕິ, ເທວາຕິ. ເຕນ ຫິ, ຠເຓ ຕໍ ທາຣກໍ ອມ຺ຫາກໍ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ເນຕ຺ວາ ຘາຕີນໍ ເທຖ ໂປເສຕຸນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ຊີວຕີຕິ ຊີວໂກຕິ ນາມໍ ອກໍສຸ. ກຸມາເຣນ ໂປສາປິໂຕຕິ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈຕິ ນາມໍ ອກໍສູ’’ຕິ (ມຫາວ. ໓໒໘) ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ວິຕ຺ຖາເຣນ ປນ ຊີວກວຕ຺ຖຸຂນ຺ຘເກ ອາຄຕເມວ. ວິນິຈ຺ຉຍກຖາປິສ຺ສ ສມນ຺ຕປາສາທິກາຍ ວິນຍຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕາ.

ອຍໍ ປນ ຊີວໂກ ເອກສ຺ມິໍ ສມເຍ ຠຄວໂຕ ໂທສາຠິສນ຺ນໍ ກາຍໍ ວິເຣເຈຕ຺ວາ ສິເວຍ຺ຍກໍ ທຸສ຺ສຍຸຄໍ ທຕ຺ວາ ວຕ຺ຖານຸໂມທນາປຣິໂຍສາເນ ໂສຕາປຕ຺ຕິຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ມຍາ ທິວສສ຺ສ ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ພຸທ຺ຘຸປຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕພ຺ພໍ, ອິທຎ຺ຈ ເວຬຸວນໍ ອຕິທູເຣ, ມຍ຺ຫໍ ປນ ອມ຺ພວນໍ ອຸຍ຺ຍານໍ ອາສນ຺ນຕຣໍ, ຍໍນູນາຫໍ ເອຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ວິຫາຣໍ ກາເຣຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ຕສ຺ມິໍ ອມ຺ພວເນ ຣຕ຺ຕິຏ຺ຐານທິວາຐານເລຓກຸຏິມຓ຺ຑປາທີນິ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ອນຸຈ຺ຉວິກໍ ຄນ຺ຘກຸຏິໍ ກາຣາເປຕ຺ວາ ອມ຺ພວນໍ ອຏ຺ຐາຣສຫຕ຺ຖຸພ຺ເພເຘນ ຕມ຺ພປຏ຺ຏວຓ຺ເຓນ ປາກາເຣນ ປຣິກ຺ຂິປາເປຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘປ຺ປມຸຂໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ສຈີວຣຠຕ຺ເຕນ ສນ຺ຕປ຺ເປຕ຺ວາ ທກ຺ຂິໂຓທກໍ ປາເຕຕ຺ວາ ວິຫາຣໍ ນິຍ຺ຍາເຕສິ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ອມ຺ພວເນ’’ຕິ.

ອຑ຺ຒເຕຬເສຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫີຕິ ອຑ຺ຒສເຕນ ອູເນຫິ ເຕຣສຫິ ຠິກ຺ຂຸສເຕຫິ. ຣາຊາຕິອາທີສຸ ຣາຊຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອິສ຺ສຣິຍສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈຕູຫິ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູຫິ ມຫາຊນໍ ຣຎ຺ເຊຕິ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ຣາຊາ. ມຄຘານໍ ອິສ຺ສໂຣຕິ ມາຄໂຘ. ອຊາໂຕເຍວ ຣຎ຺ໂຎ ສຕ຺ຕຸ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເນມິຕ຺ຕເກຫິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ.

ຕສ຺ມິໍ ກິຣ ກຸຈ຺ຉິຄເຕ ເທວິຍາ ເອວຣູໂປ ໂທຫໂຬ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ – ‘‘ອໂຫ ວຕາຫໍ ຣຎ຺ໂຎ ທກ຺ຂິຓພາຫຸໂລຫິຕໍ ປິເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ, ສາ ‘‘ຠາຣິເຍ ຐາເນ ໂທຫໂຬ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ນ ສກ຺ກາ ກສ຺ສຈິ ອາໂຣເຈຕຸ’’ນ຺ຕິ ຕໍ ກເຖຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕີ ກິສາ ທຸພ຺ພຓ຺ຓາ ອໂຫສິ. ຕໍ ຣາຊາ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ຠທ຺ເທ, ຕຸຍ຺ຫໍ ອຕ຺ຕຠາໂວ ນ ປກຕິວຓ຺ໂຓ, ກິໍ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ? ‘‘ມາ ປຸຈ຺ຉ, ມຫາຣາຊາຕິ’’. ‘‘ຠທ຺ເທ, ຕ຺ວໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຊ຺ຌາສຍໍ ມຍ຺ຫໍ ອກເຖນ຺ຕີ ກສ຺ສ ກເຖສ຺ສສີ’’ຕິ ຕຖາ ຕຖາ ນິພນ຺ຘິຕ຺ວາ ກຖາເປສິ. ສຸຕ຺ວາ ຈ – ‘‘ພາເລ, ກິໍ ເອຕ຺ຖ ຕຸຍ຺ຫໍ ຠາຣິຍສຎ຺ຎາ ອໂຫສີ’’ຕິ ເວຊ຺ຊໍ ປກ຺ໂກສາເປຕ຺ວາ ສຸວຓ຺ຓສຕ຺ຖເກນ ພາຫຸໍ ຜາລາເປຕ຺ວາ ສຸວຓ຺ຓສຣເກນ ໂລຫິຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸທເກນ ສມ຺ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ປາເຍສິ. ເນມິຕ຺ຕກາ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ – ‘‘ເອສ ຄພ຺ໂຠ ຣຎ຺ໂຎ ສຕ຺ຕຸ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິມິນາ ຣາຊາ ຫຎ຺ຎິສ຺ສຕີ’’ຕິ ພ຺ຍາກຣິໍສຸ. ເທວີ ສຸຕ຺ວາ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ກິຣ ກຸຈ຺ຉິໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ຣາຊານໍ ມາເຣສ຺ສຕີ’’ຕິ ຄພ຺ຠໍ ປາເຕຕຸກາມາ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ກຸຈ຺ຉິໍ ມທ຺ທາເປສິ, ຄພ຺ໂຠ ນ ປຕຕິ. ສາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຕເຖວ ກາເຣສິ. ຣາຊາ ກິມຕ຺ຖໍ ອຍໍ ອຠິຓ຺ຫໍ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ປຣິວີມໍສນ຺ໂຕ ຕໍ ກາຣຓໍ ສຸຕ຺ວາ – ‘‘ຠທ຺ເທ, ຕວ ກຸຈ຺ຉິຍໍ ປຸຕ຺ໂຕຕິ ວາ ຘີຕາຕິ ວາ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ນິພ຺ພຕ຺ຕທາຣກໍ ເອວມກາສີຕິ ມຫາ ອຄຸຓຣາສິປິ ໂນ ຊມ຺ພຸທີປຕເລ ອາວິຠວິສ຺ສຕິ, ມາ ຕ຺ວໍ ເອວໍ ກໂຣຫີ’’ຕິ ນິວາເຣຕ຺ວາ ອາຣກ຺ຂໍ ອທາສິ. ສາ ຄພ຺ຠວຸຏ຺ຐານກາເລ ‘‘ມາເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ຕທາປິ ອາຣກ຺ຂມນຸສ຺ສາ ທາຣກໍ ອປນຍິໍສຸ. ອຖາປເຣນ ສມເຍນ ວຸຑ຺ຒິປ຺ປຕ຺ຕໍ ກຸມາຣໍ ເທວິຍາ ທສ຺ເສສຸໍ. ສາ ຕໍ ທິສ຺ວາວ ປຸຕ຺ຕສິເນຫໍ ອຸປ຺ປາເທສິ, ເຕນ ນໍ ມາເຣຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ຣາຊາປິ ອນຸກ຺ກເມນ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ໂອປຣຊ຺ຊມທາສິ.

ອເຖກສ຺ມິໍ ສມເຍ ເທວທຕ຺ໂຕ ຣໂຫຄໂຕ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິສາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານສ຺ສ ປຣິສາ ມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ປຣິສາຕິ, ເອວມິເມ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຘຸຣາ, ອຫມ຺ປິ ເອກໍ ຘຸຣໍ ນີຫຣາມີ’’ຕິ. ໂສ ‘‘ນ ສກ຺ກາ ວິນາ ລາເຠນ ປຣິສໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ, ຫນ຺ທາຫໍ ລາຠໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຂນ຺ຘເກ ອາຄຕນເຍນ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໍ ກຸມາຣໍ ອິທ຺ຘິປາຏິຫາຣິເຍນ ປສາເທຕ຺ວາ ສາຍໍ ປາຕໍ ປຎ຺ຈຫິ ຣຖສເຕຫິ ອຸປຏ຺ຐານໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ ອຕິວິສ຺ສຕ຺ຖໍ ຎຕ຺ວາ ເອກທິວສໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປຸພ຺ເພ ໂຂ, ກຸມາຣ, ມນຸສ຺ສາ ທີຆາຍຸກາ, ເອຕຣຫິ ອປ຺ປາຍຸກາ, ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ ກຸມາຣ, ປິຕຣໍ ຫນ຺ຕ຺ວາ ຣາຊາ ໂຫຫິ, ອຫໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ຫນ຺ຕ຺ວາ ພຸທ຺ໂຘ ຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິ ກຸມາຣໍ ປິຕຸວເຘ ອຸຍ຺ໂຍເຊຕິ.

ໂສ – ‘‘ອຍ຺ໂຍ ເທວທຕ຺ໂຕ ມຫານຸຠາໂວ, ເອຕສ຺ສ ອວິທິຕໍ ນາມ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ອູຣຸຍາ ໂປຕ຺ຖນິຍໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ທິວາ ທິວສ຺ສ ຠີໂຕ ອຸພ຺ພິຄ຺ໂຄ ອຸສ຺ສງ຺ກີ ອຸຕ຺ຣສ຺ໂຕ ອນ຺ເຕປຸຣໍ ປວິສິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ວິປ຺ປກາຣໍ ອກາສິ. ອຖ ນໍ ອມຈ຺ຈາ ຄເຫຕ຺ວາ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ – ‘‘ກຸມາໂຣ ຈ ຫນ຺ຕພ຺ໂພ, ເທວທຕ຺ໂຕ ຈ, ສພ຺ເພ ຈ ຠິກ຺ຂູ ຫນ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ສມ຺ມນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓາວເສນ ກຣິສ຺ສາມາຕິ ຣຎ຺ໂຎ ອາໂຣເຈສຸໍ.

ຣາຊາ ເຍ ອມຈ຺ຈາ ມາເຣຕຸກາມາ ອເຫສຸໍ, ເຕສໍ ຐານນ຺ຕຣານິ ອຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ, ເຍ ນ ມາເຣຕຸກາມາ, ເຕ ອຸຈ຺ເຈສຸ ຐາເນສຸ ຐເປຕ຺ວາ ກຸມາຣໍ ປຸຈ຺ຉິ – ‘‘ກິສ຺ສ ປນ ຕ຺ວໍ, ກຸມາຣ, ມໍ ມາເຣຕຸກາໂມສີ’’ຕິ? ‘‘ຣຊ຺ເຊນມ຺ຫິ, ເທວ, ອຕ຺ຖິໂກ’’ຕິ. ຣາຊາ ຕສ຺ສ ຣຊ຺ຊໍ ອທາສິ.

ໂສ ມຍ຺ຫໍ ມໂນຣໂຖ ນິປ຺ຜນ຺ໂນຕິ ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ອາໂຣເຈສິ. ຕໂຕ ນໍ ໂສ ອາຫ – ‘‘ຕ຺ວໍ ສິງ຺ຄາລໍ ອນ຺ໂຕກຕ຺ວາ ເຠຣິປຣິໂຍນທ຺ຘປຸຣິໂສ ວິຍ ສຸກິຈ຺ຈກາຣິມ຺ຫີຕິ ມຎ຺ຎສິ, ກຕິປາເຫເນວ ເຕ ປິຕາ ຕຍາ ກຕໍ ອວມານໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ສຍເມວ ຣາຊາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ອຖ, ຠນ຺ເຕ, ກິໍ ກໂຣມີຕິ? ມູລຆຈ຺ຈໍ ຆາເຕຫີຕິ. ນນຸ, ຠນ຺ເຕ, ມຍ຺ຫໍ ປິຕາ ນ ສຕ຺ຖວຊ຺ໂຌຕິ? ອາຫາຣຸປຈ຺ເຉເທນ ນໍ ມາເຣຫີຕິ. ໂສ ປິຕຣໍ ຕາປນເຄເຫ ປກ຺ຂິປາເປສິ, ຕາປນເຄຫໍ ນາມ ກມ຺ມກຣຓຕ຺ຖາຍ ກຕໍ ຘູມຆຣໍ. ‘‘ມມ ມາຕຣໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ຎສ຺ສ ທຏ຺ຐຸໍ ມາ ເທຖາ’’ຕິ ອາຫ. ເທວີ ສຸວຓ຺ຓສຣເກ ຠຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຸຈ຺ຉງ຺ເຄນາທາຍ ປວິສຕິ. ຣາຊາ ຕໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ຍາເປຕິ. ໂສ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ປິຕາ ກຖໍ ຍາເປຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ສຸຕ຺ວາ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ມາຕຸ ອຸຈ຺ຉງ຺ຄໍ ກຕ຺ວາ ປວິສິຕຸໍ ມາ ເທຖາ’’ຕິ ອາຫ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເທວີ ໂມຬິຍໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປວິສຕິ. ຕມ຺ປິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ໂມຬິໍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ປວິສິຕຸໍ ມາ ເທຖາ’’ຕິ. ຕໂຕ ສຸວຓ຺ຓປາທຸກາສຸ ຠຕ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ປິທຫິຕ຺ວາ ປາທຸກາ ອາຣຸຍ຺ຫ ປວິສຕິ. ຣາຊາ ເຕນ ຍາເປຕິ. ປຸນ ‘‘ກຖໍ ຍາເປຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ປາທຸກາ ອາຣຸຍ຺ຫ ປວິສິຕຸມ຺ປິ ມາ ເທຖາ’’ຕິ ອາຫ. ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ເທວີ ຄນ຺ໂຘທເກນ ນ຺ຫາຍິຕ຺ວາ ສຣີຣໍ ຈຕຸມຘຸເຣນ ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ປາຣຸປິຕ຺ວາ ປວິສຕິ. ຣາຊາ ຕສ຺ສາ ສຣີຣໍ ເລຫິຕ຺ວາ ຍາເປຕິ. ປຸນ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມຍ຺ຫໍ ມາຕຸ ປເວສນໍ ນິວາເຣຖາ’’ຕິ ອາຫ. ເທວີ ທ຺ວາຣມູເລ ຐຕ຺ວາ ‘‘ສາມິ, ພິມ຺ພິສາຣ, ເອຕໍ ທຫຣກາເລ ມາເຣຕຸໍ ນ ອທາສິ, ອຕ຺ຕໂນ ສຕ຺ຕຸໍ ອຕ຺ຕນາວ ໂປເສສິ, ອິທໍ ປນ ທານິ ເຕ ປຈ຺ຉິມທສ຺ສນໍ, ນາຫໍ ອິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຕຸມ຺ເຫ ປສ຺ສິຕຸໍ ລຠາມິ, ສເຈ ມຍ຺ຫໍ ໂທໂສ ອຕ຺ຖິ, ຂມຖ ເທວາ’’ຕິ ໂຣທິຕ຺ວາ ກນ຺ທິຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕິ.

ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຣຎ຺ໂຎ ອາຫາໂຣ ນຕ຺ຖິ. ຣາຊາ ມຄ຺ຄຜລສຸເຂນ ຈງ຺ກເມນ ຍາເປຕິ. ອຕິວິຍ ອສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາໂວ ວິໂຣຈຕິ. ໂສ – ‘‘ກຖໍ, ເມ ຠເຓ, ປິຕາ ຍາເປຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ຈງ຺ກເມນ, ເທວ, ຍາເປຕິ; ອຕິວິຍ ຈສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາໂວ ວິໂຣຈຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘ຈງ຺ກມໍ ທານິສ຺ສ ຫາເຣສ຺ສາມີ’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ປິຕຸ ປາເທ ຂຸເຣນ ຜາເລຕ຺ວາ ໂລຓເຕເລນ ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ຂທິຣງ຺ຄາເຣຫິ ວີຕຈ຺ຈິເຕຫິ ປຈຖາ’’ຕິ ນ຺ຫາປິເຕ ເປເສສິ. ຣາຊາ ເຕ ທິສ຺ວາ – ‘‘ນູນ ມຍ຺ຫໍ ປຸຕ຺ໂຕ ເກນຈິ ສຎ຺ຎຕ຺ໂຕ ຠວິສ຺ສຕິ, ອິເມ ມມ ມສ຺ສຸກຣຓຕ຺ຖາຍາຄຕາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕສິ. ເຕ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐໍສຸ. ‘ກສ຺ມາ ອາຄຕຕ຺ຖາ’ຕິ ຈ ປຸຏ຺ຐາ ຕໍ ສາສນໍ ອາໂຣເຈສຸໍ. ‘‘ຕຸມ຺ຫາກໍ ຣຎ຺ໂຎ ມນໍ ກໂຣຖາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ‘ນິສີທ, ເທວາ’ຕິ ວຕ຺ວາ ຈ ຣາຊານໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ – ‘‘ເທວ, ມຍໍ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓໍ ກໂຣມ, ມາ ອມ຺ຫາກໍ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ຖ, ນຍິທໍ ຕຸມ຺ຫາທິສານໍ ຘມ຺ມຣາຊູນໍ ອນຸຈ຺ຉວິກ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ວາມຫຕ຺ເຖນ ໂຄປ຺ຜເກ ຄເຫຕ຺ວາ ທກ຺ຂິຓຫຕ຺ເຖນ ຂຸຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປາທຕລານິ ຜາເລຕ຺ວາ ໂລຓເຕເລນ ມກ຺ເຂຕ຺ວາ ຂທິຣງ຺ຄາເຣຫິ ວີຕຈ຺ຈິເຕຫິ ປຈິໍສຸ. ຣາຊາ ກິຣ ປຸພ຺ເພ ເຈຕິຍງ຺ຄເຓ ສອຸປາຫໂນ ອຄມາສິ, ນິສຊ຺ຊນຕ຺ຖາຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕກຏສາຣກຎ຺ຈ ອໂຘເຕຫິ ປາເທຫິ ອກ຺ກມິ, ຕສ຺ສາຍໍ ນິສ຺ສນ຺ໂທຕິ ວທນ຺ຕິ. ຣຎ຺ໂຎ ພລວເວທນາ ອຸປ຺ປນ຺ນາ. ໂສ – ‘‘ອໂຫ ພຸທ຺ໂຘ, ອໂຫ ຘມ຺ໂມ, ອໂຫ ສງ຺ໂຆ’’ຕິ ອນຸສ຺ສຣນ຺ໂຕເຍວ ເຈຕິຍງ຺ຄເຓ ຂິຕ຺ຕມາລາ ວິຍ ມິລາຍິຕ຺ວາ ຈາຕຸມຫາຣາຊິກເທວໂລເກ ເວສ຺ສວຓສ຺ສ ປຣິຈາຣໂກ ຊນວສໂຠ ນາມ ຍກ຺ໂຂ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ.

ຕໍ ທິວສເມວ ອຊາຕສຕ຺ຕຸສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ຊາໂຕ, ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຊາຕຠາວຎ຺ຈ ປິຕຸມຕຠາວຎ຺ຈ ນິເວເທຕຸໍ ທ຺ເວ ເລຂາ ເອກກ຺ຂເຓເຍວ ອາຄຕາ. ອມຈ຺ຈາ – ‘‘ປຐມໍ ປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຊາຕຠາວໍ ອາໂຣເຈສ຺ສາມາ’’ຕິ ຕໍ ເລຂໍ ຣຎ຺ໂຎ ຫຕ຺ເຖ ຐເປສຸໍ. ຣຎ຺ໂຎ ຕງ຺ຂເຓເຍວ ປຸຕ຺ຕສິເນໂຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສກລສຣີຣໍ ໂຂເຠຕ຺ວາ ອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊໍ ອາຫຈ຺ຈ ອຏ຺ຐາສິ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ປິຕຸຄຸຓມຎ຺ຎາສິ – ‘‘ມຍິ ຊາເຕປິ ມຍ຺ຫໍ ປິຕຸ ເອວເມວ ສິເນໂຫ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ. ໂສ – ‘‘ຄຈ຺ຉຖ, ຠເຓ, ມຍ຺ຫໍ ປິຕຣໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຖາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ກິໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊາເປຖ, ເທວາ’’ຕິ ອິຕຣໍ ເລຂໍ ຫຕ຺ເຖ ຐປຍິໍສຸ.

ໂສ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ສຸຕ຺ວາ ໂຣທມາໂນ ມາຕຸສມີປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ – ‘‘ອໂຫສິ ນຸ, ໂຂ, ອມ຺ມ, ມຍ຺ຫໍ ປິຕຸ ມຍິ ຊາເຕ ສິເນໂຫ’’ຕິ? ສາ ອາຫ – ‘‘ພາລປຸຕ຺ຕ, ກິໍ ວເທສິ, ຕວ ທຫຣກາເລ ອງ຺ຄຸລິຍາ ປີຬກາ ອຸຏ຺ຐຫິ. ອຖ ຕໍ ໂຣທມານໍ ສຎ຺ຎາເປຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິນິຈ຺ຉຍຏ຺ຐາເນ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ຕວ ປິຕຸ ສນ຺ຕິກໍ ອຄມໍສຸ. ປິຕາ ເຕ ອງ຺ຄຸລິໍ ມຸເຂ ຐເປສິ. ປີຬກາ ມຸເຂເຍວ ຠິຊ຺ຊິ. ອຖ ໂຂ ປິຕາ ຕວ ສິເນເຫນ ຕໍ ໂລຫິຕມິສ຺ສກໍ ປຸພ຺ພໍ ອນິຏ຺ຐຸຠິຕ຺ວາວ ອຊ຺ໂຌຫຣິ. ເອວຣູໂປ ເຕ ປິຕຸ ສິເນໂຫ’’ຕິ. ໂສ ໂຣທິຕ຺ວາ ປຣິເທວິຕ຺ວາ ປິຕຸ ສຣີຣກິຈ຺ຈໍ ອກາສິ.

ເທວທຕ຺ໂຕປິ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ – ‘‘ປຸຣິເສ, ມຫາຣາຊ, ອາຓາເປຫິ, ເຍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ເຕນ ທິນ຺ເນ ປຸຣິເສ ເປເສຕ຺ວາ ສຍໍ ຄິຊ຺ຌກູຏໍ ອາຣຸຍ຺ຫ ຍນ຺ເຕນ ສິລໍ ປວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ນາຬາຄິຣິຫຕ຺ຖິໍ ມຸຎ຺ຈາເປຕ຺ວາປິ ເກນຈິ ອຸປາເຍນ ຠຄວນ຺ຕໍ ມາເຣຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ປຣິຫີນລາຠສກ຺ກາໂຣ ປຎ຺ຈ ວຕ຺ຖູນິ ຍາຈິຕ຺ວາ ຕານິ ອລຠມາໂນ ເຕຫິ ຊນໍ ສຎ຺ຎາເປສ຺ສາມີຕິ ສງ຺ຆເຠທໍ ກຕ຺ວາ ສາຣິປຸຕ຺ຕໂມຄ຺ຄລ຺ລາເນສຸ ປຣິສໍ ອາທາຍ ປກ຺ກນ຺ເຕສຸ ອຸຓ຺ຫໂລຫິຕໍ ມຸເຂນ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ນວມາເສ ຄິລານມຎ຺ເຈ ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວິປ຺ປຏິສາຣຊາໂຕ – ‘‘ກຸຫິໍ ເອຕຣຫິ ສຕ຺ຖາ ວສຕີ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ເຊຕວເນ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ມຎ຺ຈເກນ ມໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ທສ຺ເສຖາຕິ ວຕ຺ວາ ອາຫຣິຍມາໂນ ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນາຣຫສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ອກຕຕ຺ຕາ ເຊຕວເນ ໂປກ຺ຂຣຓີສມີເປເຍວ ທ຺ເວຘາ ຠິນ຺ນໍ ປຖວິໍ ປວິສິຕ຺ວາ ມຫານິຣເຍ ປຕິຏ຺ຐິໂຕຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ວິຕ຺ຖາຣກຖານໂຍ ຂນ຺ຘເກ ອາຄໂຕ. ອາຄຕຕ຺ຕາ ປນ ສພ຺ພໍ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເອວໍ ອຊາໂຕເຍວ ຣຎ຺ໂຎ ສຕ຺ຕຸ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ເນມິຕ຺ຕເກຫິ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ.

ເວເທຫິປຸຕ຺ໂຕຕິ ອຍໍ ໂກສລຣຎ຺ໂຎ ຘີຕາຍ ປຸຕ຺ໂຕ, ນ ວິເທຫຣຎ຺ໂຎ. ເວເທຫີຕິ ປນ ປຓ຺ຑິຕາຘິວຈນເມຕໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ເວເທຫິກາ ຄຫປຕານີ (ມ. ນິ. ໑.໒໒໖), ອຍ຺ໂຍ ອານນ຺ໂທ ເວເທຫມຸນີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔). ຕຕ຺ຣາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ວິທນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ເວໂທ, ຎາຓສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ. ເວເທນ ອີຫຕິ ຆຏຕິ ວາຍມຕີຕິ ເວເທຫີ. ເວເທຫິຍາ ປຸຕ຺ໂຕ ເວເທຫິປຸຕ຺ໂຕ.

ຕທຫູຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຫຸ, ຕສ຺ມິໍ ທິວເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປວສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຸໂປສໂຖ, ອຸປວສນ຺ຕີຕິ ສີເລນ ວາ ອນສເນນ ວາ ອຸເປຕາ ຫຸຕ຺ວາ ວສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍໍ ປເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາໂຣ – ‘‘ອາຍາມາວຸໂສ, ກປ຺ປິນ, ອຸໂປສຖໍ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິອາທີສຸ ປາຕິໂມກ຺ຂຸທ຺ເທໂສ ອຸໂປສໂຖ. ‘‘ເອວໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄໂຕ ໂຂ, ວິສາເຂ, ອຸໂປສໂຖ ອຸປວຸຕ຺ໂຖ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໘.໔໓) ສີລໍ. ‘‘ສຸທ຺ຘສ຺ສ ເວ ສທາ ຜຄ຺ຄຸ, ສຸທ຺ຘສ຺ສຸໂປສໂຖ ສທາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໗໙) ອຸປວາໂສ. ‘‘ອຸໂປສໂຖ ນາມ ນາຄຣາຊາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໒.໒໔໖) ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ‘‘ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕທຫຸໂປສເຖ ສຠິກ຺ຂຸກາ ອາວາສາ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫາວ. ໑໘໑) ອຸປວສິຕພ຺ພທິວໂສ. ອິຘາປິ ໂສເຍວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ໂສ ປເນສ ອຏ຺ຐມີ ຈາຕຸທ຺ທສີ ປນ຺ນຣສີເຠເທນ ຕິວິໂຘ. ຕສ຺ມາ ເສສທ຺ວຍນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ປນ຺ນຣເສຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຸປວສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຸໂປສໂຖ’’ຕິ.

ໂກມຸທິຍາຕິ ກຸມຸທວຕິຍາ. ຕທາ ກິຣ ກຸມຸທານິ ສຸປຸປ຺ຜິຕານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕານິ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕີຕິ ໂກມຸທີ. ຈາຕຸມາສິນິຍາຕິ ຈາຕຸມາສິຍາ, ສາ ຫິ ຈຕຸນ຺ນໍ ມາສານໍ ປຣິໂຍສານຠູຕາຕິ ຈາຕຸມາສີ. ອິຘ ປນ ຈາຕຸມາສິນີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ມາສປຸຓ຺ຓຕາຍ ອຸຕຸປຸຓ຺ຓຕາຍ ສໍວຈ຺ຉຣປຸຓ຺ຓຕາຍ ປຸຓ຺ຓາ ສມ຺ປຸຓ຺ຓາຕິ ປຸຓ຺ຓາ. ມາ ອິຕິ ຈນ຺ໂທ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ເອຕ຺ຖ ປຸຓ຺ໂຓຕິ ປຸຓ຺ຓມາ. ເອວໍ ປຸຓ຺ຓາຍ ປຸຓ຺ຓມາຍາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປທທ຺ວເຍ ຈ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຣາຊາມຈ຺ຈປຣິວຸໂຕຕິ ເອວຣູປາຍ ຣຊຕຆຏວິນິຄ຺ຄຕາຫິ ຂີຣຘາຣາຫິ ໂຘວິຍມານທິສາຠາຄາຍ ວິຍ, ຣຊຕວິມານວິຈ຺ຈຸເຕຫິ ມຸຕ຺ຕາວຬິສຸມນກຸສຸມທາມເສຕທຸກູລກຸມຸທວິສເຣຫິ ສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓາຍ ວິຍ ຈ, ຈຕຸຣຸປກ຺ກິເລສວິມຸຕ຺ຕປຸຓ຺ຓຈນ຺ທປ຺ປຠາສມຸທໂຍຠາສິຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ຣາຊາມຈ຺ເຈຫິ ປຣິວຸໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຣິປາສາທວຣຄໂຕຕິ ປາສາທວຣສ຺ສ ອຸປຣິຄໂຕ. ມຫາຣເຫ ສມຸສ຺ສິຕເສຕຈ຺ຉຕ຺ເຕ ກຎ຺ຈນາສເນ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ. ກສ຺ມາ ນິສິນ຺ໂນ? ນິທ຺ທາວິໂນທນຕ຺ຖໍ. ອຍຎ຺ຫິ ຣາຊາ ປິຕຣິ ອຸປກ຺ກນ຺ຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ – ‘‘ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ນິມີລິຕມຕ຺ເຕສຸເຍວ ອກ຺ຂີສຸ ສຕ຺ຕິສຕອພ຺ຠາຫໂຕ ວິຍ ກນ຺ທມາໂນເຍວ ປພຸຊ຺ຌິ. ກິເມຕນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ, ນ ກິຎ຺ຈີຕິ ວທຕິ. ເຕນສ຺ສ ອມນາປາ ນິທ຺ທາ, ອິຕິ ນິທ຺ທາວິໂນທນຕ຺ຖໍ ນິສິນ຺ໂນ. ອປິ ຈ ຕສ຺ມິໍ ທິວເສ ນກ຺ຂຕ຺ຕໍ ສງ຺ຆຸຏ຺ຐໍ ໂຫຕິ. ສພ຺ພໍ ນຄຣໍ ສິຕ຺ຕສມ຺ມຏ຺ຐໍ ວິປ຺ປກິຓ຺ຓວາລຸກໍ ປຎ຺ຈວຓ຺ຓກຸສຸມລາຊປຸຓ຺ຓຆຏປຏິມຓ຺ຑິຕຆຣທ຺ວາຣໍ ສມຸສ຺ສິຕຘຊປຏາກວິຈິຕ຺ຣສມຸຊ຺ຊລິຕທີປມາລາລງ຺ກຕສພ຺ພທິສາຠາຄໍ ວີຖິສຠາເຄນ ຣຈ຺ຉາສຠາເຄນ ນກ຺ຂຕ຺ຕກີຬໍ ອນຸຠວມາເນນ ມຫາຊເນນ ສມາກິຓ຺ຓໍ ໂຫຕິ. ອິຕິ ນກ຺ຂຕ຺ຕທິວສຕາຍປິ ນິສິນ຺ໂນຕິ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ປນ ວຕ຺ວາປິ – ‘‘ຣາຊກຸລສ຺ສ ນາມ ສທາປິ ນກ຺ຂຕ຺ຕເມວ, ນິທ຺ທາວິໂນທນຕ຺ຖໍເຍວ ປເນສ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕໍ.

ອຸທານໍ ອຸທາເນສີຕິ ອຸທາຫາຣໍ ອຸທາຫຣິ, ຍຖາ ຫິ ຍໍ ເຕລໍ ມານໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ວິສ຺ສນ຺ທິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ອວເສໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຎ຺ຈ ຊລໍ ຕຬາກໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ໂອໂຆຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ; ເອວເມວ ຍໍ ປີຕິວຈນໍ ຫທຍໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ອຘິກໍ ຫຸຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕ ອສຓ຺ຐຫິຕ຺ວາ ພຫິນິກ຺ຂມຕິ, ຕໍ ອຸທານນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວຣູປໍ ປີຕິມຍໍ ວຈນໍ ນິຈ຺ຉາເຣສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂທສິນາຕິ ໂທສາປຄຕາ, ອພ຺ຠາ, ມຫິກາ, ຘູໂມ, ຣໂຊ, ຣາຫູຕິ ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ອຸປກ຺ກິເລເສຫິ ວິຣຫິຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຣມຓີຍາຕິອາທີນິ ປຎ຺ຈ ໂຖມນວຈນານິ. ສາ ຫິ ມຫາຊນສ຺ສ ມນໍ ຣມຍຕີຕິ ຣມຓີຍາ. ວຸຕ຺ຕໂທສວິມຸຕ຺ຕາຍ ຈນ຺ທປ຺ປຠາຍ ໂອຠາສິຕຕ຺ຕາ ອຕິວິຍ ສຸຣູປາຕິ ອຠິຣູປາ. ທສ຺ສິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ສນີຍາ. ຈິຕ຺ຕໍ ປສາເທຕີຕິ ປາສາທິກາ. ທິວສມາສາທີນໍ ລກ຺ຂຓໍ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ລກ຺ຂຎ຺ຎາ.

ກໍ ນຸ ຂ຺ວຊ຺ຊາຕິ ກໍ ນຸ ໂຂ ອຊ຺ຊ. ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາຕິ ສມິຕປາປຕາຍ ສມຓໍ. ພາຫິຕປາປຕາຍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ. ຍໍ ໂນ ປຍິຣຸປາສໂຕຕິ ວຈນພ຺ຍຕ຺ຕໂຍ ເອສ, ຍໍ ອມ຺ຫາກໍ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉນວເສນ ປຍິຣຸປາສນ຺ຕານໍ ມຘຸຣໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕໍ ປສີເທຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຕິ ຣາຊາ ອິມິນາ ສພ຺ເພນປິ ວຈເນນ ໂອຠາສນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ອກາສິ. ກສ຺ສ ອກາສີຕິ? ຊີວກສ຺ສ. ກິມຕ຺ຖໍ? ຠຄວໂຕ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ກິໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ສຍໍ ທສ຺ສນາຍ ອຸປຄນ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ? ອາມ, ນ ສກ຺ໂກຕິ. ກສ຺ມາ? ມຫາປຣາຘຕາຍ.

ເຕນ ຫິ ຠຄວໂຕ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕໂນ ປິຕາ ມາຣິໂຕ, ເທວທຕ຺ໂຕ ຈ ຕເມວ ນິສ຺ສາຍ ຠຄວໂຕ ພຫຸໍ ອນຕ຺ຖມກາສິ, ອິຕິ ມຫາປຣາໂຘ ເອສ, ຕາຍ ມຫາປຣາຘຕາຍ ສຍໍ ຄນ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ຊີວໂກ ປນ ຠຄວໂຕ ອຸປຏ຺ຐາໂກ, ຕສ຺ສ ປິຏ຺ຐິຉາຍາຍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປສ຺ສິສ຺ສາມີຕິ ໂອຠາສນິມິຕ຺ຕກມ຺ມໍ ອກາສິ. ກິໍ ຊີວໂກ ປນ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ອິທໍ ໂອຠາສນິມິຕ຺ຕກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ຊານາຕີຕິ? ອາມ ຊານາຕິ. ອຖ ກສ຺ມາ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສີຕິ? ວິກ຺ເຂປປຈ຺ເຉທນຕ຺ຖໍ.

ຕສ຺ສຎ຺ຫິ ປຣິສຕິ ຉນ຺ນໍ ສຕ຺ຖາຣານໍ ອຸປຏ຺ຐາກາ ພຫູ ສນ຺ນິປຕິຕາ, ເຕ ອສິກ຺ຂິຕານໍ ປຍິຣຸປາສເນນ ສຍມ຺ປິ ອສິກ຺ຂິຕາວ. ເຕ ມຍິ ຠຄວໂຕ ຄຸຓກຖໍ ອາຣທ຺ເຘ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ອຸຏ຺ຐາຍຸຏ຺ຐາຍ ອຕ຺ຕໂນ ສຕ຺ຖາຣານໍ ຄຸຓໍ ກເຖສ຺ສນ຺ຕິ, ເອວໍ ເມ ສຕ຺ຖຸ ຄຸຓກຖາ ປຣິໂຍສານໍ ນ ຄມິສ຺ສຕິ. ຣາຊາ ປນ ອິເມສໍ ກຸລູປເກ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຄຫິຕາສາຣຕາຍ ເຕສໍ ຄຸຓກຖາຍ ອນຕ຺ຕມໂນ ຫຸຕ຺ວາ ມໍ ປຏິປຸຈ຺ຉິສ຺ສຕິ, ອຖາຫໍ ນິພ຺ພິກ຺ເຂປໍ ສຕ຺ຖຸ ຄຸຓໍ ກເຖຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມີຕິ ຊານນ຺ໂຕວ ວິກ຺ເຂປປຈ຺ເຉທນຕ຺ຖໍ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສີຕິ.

ເຕປິ ອມຈ຺ຈາ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕສຸໍ – ‘‘ອຊ຺ຊ ຣາຊາ ປຎ຺ຈຫິ ປເທຫິ ຣຕ຺ຕິໍ ໂຖເມຕິ, ອທ຺ຘາ ກິຎ຺ຈິ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຘມ຺ມໍ ໂສຕຸກາໂມ, ຍສ຺ສ ເຈສ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ປສີທິສ຺ສຕິ, ຕສ຺ສ ຈ ມຫນ຺ຕໍ ສກ຺ກາຣໍ ກຣິສ຺ສຕິ, ຍສ຺ສ ປນ ກຸລູປໂກ ສມໂຓ ຣາຊກຸລູປໂກ ໂຫຕິ, ຠທ຺ທໍ ຕສ຺ສາ’’ຕິ.

໑໕໑-໑໕໒. ເຕ ເອວໍ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ – ‘‘ອຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລູປກສມຓສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ວຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄມິສ຺ສາມິ, ອຫໍ ຄມິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລູປການໍ ວຓ຺ຓໍ ກເຖຕຸໍ ອາຣທ຺ຘາ. ເຕນາຫ – ‘‘ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຎ຺ຎຕໂຣ ຣາຊາມຈ຺ໂຈ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ປູຣໂຓຕິ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຸປຏິຎ຺ຎສ຺ສ ນາມໍ. ກສ຺ສໂປຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ໂສ ກິຣ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ສ ກຸລສ຺ສ ເອກູນທາສສຕໍ ປູຣຍມາໂນ ຊາໂຕ, ເຕນສ຺ສ ປູຣໂຓຕິ ນາມໍ ອກໍສຸ. ມງ຺ຄລທາສຕ຺ຕາ ຈສ຺ສ ‘‘ທຸກ຺ກຏ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ, ອກຕໍ ວາ ນ ກຕນ຺ຕິ. ໂສ ‘‘ກິມຫໍ ເອຕ຺ຖ ວສາມີ’’ຕິ ປລາຍິ. ອຖສ຺ສ ໂຈຣາ ວຕ຺ຖານິ ອຈ຺ຉິນ຺ທິໍສຸ, ໂສ ປຓ຺ເຓນ ວາ ຕິເຓນ ວາ ປຏິຈ຺ຉາເທຕຸມ຺ປິ ອຊານນ຺ໂຕ ຊາຕຣູເປເນວ ເອກໍ ຄາມໍ ປາວິສິ. ມນຸສ຺ສາ ຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ສມໂຓ ອຣຫາ ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ, ນຕ຺ຖິ ອິມິນາ ສທິໂສ’’ຕິ ປູວຠຕ຺ຕາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປສງ຺ກມນ຺ຕິ. ໂສ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ສາຏກໍ ອນິວຕ຺ຖຠາເວນ ອິທໍ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສາຏກໍ ລຠິຕ຺ວາປິ ນ ນິວາເສສິ, ຕເທວ ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອຄ຺ຄເຫສິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຎ຺ເຎປິ ອຎ຺ເຎປີຕິ ປຎ຺ຈສຕມນຸສ຺ສາ ປພ຺ພຊິໍສຸ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ປູຣໂຓ ກສ຺ສໂປ’’ຕິ.

ປພ຺ພຊິຕສມູຫສງ຺ຂາໂຕ ສງ຺ໂຆ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສງ຺ຆີ. ສ຺ເວວ ຄໂຓ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຄຓີ. ອາຈາຣສິກ຺ຂາປນວເສນ ຕສ຺ສ ຄຓສ຺ສ ອາຈຣິໂຍຕິ ຄຓາຈຣິໂຍ. ຎາໂຕຕິ ປຎ຺ຎາໂຕ ປາກໂຏ. ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາຍ ວຕ຺ຖມ຺ປິ ນ ນິວາເສຕີ’’ຕິ ເອວໍ ສມຸຄ຺ຄໂຕ ຍໂສ ອສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຍສສ຺ສີ. ຕິຕ຺ຖກໂຣຕິ ລທ຺ຘິກໂຣ. ສາຘຸສມ຺ມໂຕຕິ ອຍໍ ສາຘຸ, ສຸນ຺ທໂຣ, ສປ຺ປຸຣິໂສຕິ ເອວໍ ສມ຺ມໂຕ. ພຫຸຊນສ຺ສາຕິ ອສ຺ສຸຕວໂຕ ອນ຺ຘພາລປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ. ປພ຺ພຊິຕໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຕິກ຺ກນ຺ຕາ ພຫູ ຣຕ຺ຕິໂຍ ຊານາຕີຕິ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູ. ຈິຣໍ ປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ອສ຺ສາຕິ ຈິຣປພ຺ພຊິໂຕ, ອຈິຣປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ຫິ ກຖາ ໂອກປ຺ປນີຍາ ນ ໂຫຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ຈິຣປພ຺ພຊິໂຕ’’ຕິ. ອທ຺ຘຄໂຕຕິ ອທ຺ຘານໍ ຄໂຕ, ທ຺ເວ ຕໂຍ ຣາຊປຣິວຏ຺ເຏ ອຕີໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ປຈ຺ຉິມວຍໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ອິທໍ ອຸຠຍມ຺ປິ – ‘‘ທຫຣສ຺ສ ກຖາ ໂອກປ຺ປນີຍາ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສີຕິ ສຸວຓ຺ຓວຓ຺ຓໍ ມຘຸຣຣສໍ ອມ຺ພປກ຺ກໍ ຂາທິຕຸກາໂມ ປຸຣິໂສ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຫຕ຺ເຖ ຐປິຕໍ ກາຊຣປກ຺ກໍ ທິສ຺ວາ ວິຍ ຌານາຠິຎ຺ຎາທິຄຸຓຍຸຕ຺ຕໍ ຕິລກ຺ຂຓພ຺ຠາຫຕໍ ມຘຸຣໍ ຘມ຺ມກຖໍ ໂສຕຸກາໂມ ປຸພ຺ເພ ປູຣຓສ຺ສ ທສ຺ສເນນາປິ ອນຕ຺ຕມໂນ ອິທານິ ຄຸຓກຖາຍ ສຸຏ຺ຐຸຕຣໍ ອນຕ຺ຕມໂນ ຫຸຕ຺ວາ ຕຸຓ຺ຫີ ອໂຫສິ. ອນຕ຺ຕມໂນ ສມາໂນປິ ປນ ‘‘ສຈາຫໍ ເອຕໍ ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຄີວາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນີຫຣາເປສ຺ສາມິ, ‘ໂຍ ໂຍ ກເຖສິ, ຕໍ ຕໍ ຣາຊາ ເອວໍ ກໂຣຕີ’ຕິ ຠີໂຕ ອຎ຺ໂຎປິ ໂກຈິ ກິຎ຺ຈິ ນ ກເຖສ຺ສຕີ’’ຕິ ອມນາປມ຺ປິ ຕໍ ກຖໍ ອຘິວາເສຕ຺ວາ ຕຸຓ຺ຫີ ເອວ ອໂຫສິ. ອຖຎ຺ໂຎ – ‘‘ອຫໍ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລູປກສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ກເຖສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ວຕ຺ຕຸໍ ອາຣຠິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ອຎ຺ຎຕໂຣປິ ໂຂຕິອາທິ. ຕໍ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ເອຕ຺ຖ ປນ ມກ຺ຂລີຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ໂຄສາລາຍ ຊາຕຕ຺ຕາ ໂຄສາໂລຕິ ທຸຕິຍໍ ນາມໍ. ຕໍ ກິຣ ສກທ຺ທມາຍ ຠູມິຍາ ເຕລຆຏໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ – ‘‘ຕາຕ, ມາ ຂລີ’’ຕິ ສາມິໂກ ອາຫ. ໂສ ປມາເທນ ຂລິຕ຺ວາ ປຕິຕ຺ວາ ສາມິກສ຺ສ ຠເຍນ ປລາຍິຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ. ສາມິໂກ ອຸປຘາວິຕ຺ວາ ທຸສ຺ສກຓ຺ເຓ ອຄ຺ຄເຫສິ. ໂສ ສາຏກໍ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ ອເຈລໂກ ຫຸຕ຺ວາ ປລາຍິ. ເສສໍ ປູຣຓສທິສເມວ.

໑໕໓. ອຊິໂຕຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ເກສກມ຺ພລໍ ຘາເຣຕີຕິ ເກສກມ຺ພໂລ. ອິຕິ ນາມທ຺ວຍໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ອຊິໂຕ ເກສກມ຺ພໂລຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ເກສກມ຺ພໂລ ນາມ ມນຸສ຺ສເກເສຫິ ກຕກມ຺ພໂລ. ຕໂຕ ປຏິກິຏ຺ຐຕຣໍ ວຕ຺ຖໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຍຖາຫ – ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຍານິ ການິຈິ ຕນ຺ຕາວຸຕານໍ ວຕ຺ຖານໍ, ເກສກມ຺ພໂລ ເຕສໍ ປຏິກິຏ຺ໂຐ ອກ຺ຂາຍຕິ. ເກສກມ຺ພໂລ, ຠິກ຺ຂເວ, ສີເຕ ສີໂຕ, ອຸຓ຺ເຫ ອຸຓ຺ໂຫ, ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓ ທຸຄ຺ຄນ຺ໂຘ ທຸກ຺ຂສມ຺ຜສ຺ໂສ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໓໘).

໑໕໔. ປກຸໂຘຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ກຈ຺ຈາຍໂນຕິ ໂຄຕ຺ຕໍ. ອິຕິ ນາມໂຄຕ຺ຕໍ ສໍສນ຺ທິຕ຺ວາ ປກຸໂຘ ກຈ຺ຈາຍໂນຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສີຕຸທກປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໂກ ເອສ, ວຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາປິ ອຸທກກິຈ຺ຈໍ ນ ກໂຣຕິ, ອຸຓ຺ໂຫທກໍ ວາ ກຎ຺ຊິຍໍ ວາ ລຠິຕ຺ວາ ກໂຣຕິ, ນທິໍ ວາ ມຄ຺ໂຄທກໍ ວາ ອຕິກ຺ກມ຺ມ – ‘‘ສີລໍ ເມ ຠິນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວາລິກຖູປໍ ກຕ຺ວາ ສີລໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ຄຈ຺ຉຕິ. ເອວຣູໂປ ນິສ຺ສິຣີກລທ຺ຘິໂກ ເອສ.

໑໕໕. ສຎ຺ຈໂຍຕິ ຕສ຺ສ ນາມໍ. ເພລຏ຺ຐສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕຕິ ເພລຏ຺ຐປຸຕ຺ໂຕ.

໑໕໖. ອມ຺ຫາກໍ ຄຓ຺ຐນກິເລໂສ ປລິພນ຺ຘນກິເລໂສ ນຕ຺ຖິ, ກິເລສຄຓ຺ຐຣຫິຕາ ມຍນ຺ຕິ ເອວໍວາທິຕາຍ ລທ຺ຘນາມວເສນ ນິຄຓ຺ໂຐ. ນາຏສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ນາຏປຸຕ຺ໂຕ.

ໂກມາຣຠຈ຺ຈຊີວກກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໕໗. ອຖ ໂຂ ຣາຊາຕິ ຣາຊາ ກິຣ ເຕສໍ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຫໍ ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ວຈນໍ ນ ໂສຕຸກາໂມ, ໂສ ໂສ ເອວ ກເຖສິ. ຍສ຺ສ ປນມ຺ຫິ ວຈນໍ ໂສຕຸກາໂມ, ເອສ ນາຄວສໍ ປິວິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ສຸປຓ຺ໂຓ ວິຍ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕ, ອນຕ຺ໂຖ ວຕ ເມ’’ຕິ. ອຖສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ຊີວໂກ ອຸປສນ຺ຕສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອຸປຏ຺ຐາໂກ, ສຍມ຺ປິ ອຸປສນ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ວຕ຺ຕສມ຺ປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ວິຍ ຕຸຓ຺ຫີຠູໂຕວ ນິສິນ຺ໂນ, ນ ເອສ ມຍິ ອກເຖນ຺ເຕ ກເຖສ຺ສຕິ, ຫຕ຺ຖິມ຺ຫິ ໂຂ ປນ ມທ຺ທນ຺ເຕ ຫຕ຺ຖິສ຺ເສວ ປາໂທ ຄເຫຕພ຺ໂພ’’ຕິ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ສຍໍ ມນ຺ເຕຕຸມາຣທ຺ໂຘ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ອຖ ໂຂ ຣາຊາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ກິໍ ຕຸຓ຺ຫີຕິ ເກນ ກາຣເຓນ ຕຸຓ຺ຫີ. ອິເມສໍ ອມຈ຺ຈານໍ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລູປກສມຓສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ກເຖນ຺ຕານໍ ມຸຂໍ ນປ຺ປໂຫຕິ. ກິໍ ຍຖາ ເອເຕສໍ, ເອວໍ ຕວ ກຸລູປກສມໂຓ ນຕ຺ຖິ, ກິໍ ຕ຺ວໍ ທລິທ຺ໂທ, ນ ເຕ ມມ ປິຕຣາ ອິສ຺ສຣິຍໍ ທິນ຺ນໍ, ອຸທາຫຸ ອສ຺ສທ຺ໂຘຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ.

ຕໂຕ ຊີວກສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຍໍ ຣາຊາ ມໍ ກຸລູປກສມຓສ຺ສ ຄຸຓໍ ກຖາເປຕິ, ນ ທານິ ເມ ຕຸຓ຺ຫີຠາວສ຺ສ ກາໂລ, ຍຖາ ໂຂ ປນິເມ ຣາຊານໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນາວ ອຕ຺ຕໂນ ກຸລູປກສມຓານໍ ຄຸຓໍ ກຖຍິໍສຸ, ນ ມຍ຺ຫໍ ເອວໍ ສຕ຺ຖຸຄຸເຓ ກເຖຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວໂຕ ວິຫາຣາຠິມຸໂຂ ປຎ຺ຈປຕິຏ຺ຐິເຕນ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ທສນຂສໂມຘານສມຸຊ຺ຊລໍ ອຎ຺ຊລິໍ ສິຣສິ ປຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ – ‘‘ມຫາຣາຊ, ມາ ມໍ ເອວໍ ຈິນ຺ຕຍິຕ຺ຖ, ‘ອຍໍ ຍໍ ວາ ຕໍ ວາ ສມຓໍ ອຸປສງ຺ກມຕີ’ຕິ, ມມ ສຕ຺ຖຸໂນ ຫິ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂອກ຺ກມເນ, ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂຕ ນິກ຺ຂມເນ, ມຫາຠິນິກ຺ຂມເນ, ສມ຺ໂພຘິຍໍ, ຘມ຺ມຈກ຺ກປ຺ປວຕ຺ຕເນ ຈ, ທສສຫສ຺ສິໂລກຘາຕຸ ກມ຺ປິຕ຺ຖ, ເອວໍ ຍມກປາຏິຫາຣິຍໍ ອກາສິ, ເອວໍ ເທໂວໂຣຫຓໍ, ອຫໍ ສຕ຺ຖຸໂນ ຄຸເຓ ກຖຍິສ຺ສາມິ, ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ ສຸຓ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ – ‘‘ອຍໍ ເທວ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕໍ ໂຂ ປນ ຠຄວນ຺ຕນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕາຂ຺ຍານຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ຕສ຺ສ ໂຂ ປນ ຠຄວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກລ຺ຍາໂຓຕິ ກລ຺ຍາຓຄຸຓສມນ຺ນາຄໂຕ, ເສຏ຺ໂຐຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທຕິ ກິຕ຺ຕິເຍວ. ຖຸຕິໂຆໂສ ວາ. ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕຕິ ສເທວກໍ ໂລກໍ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາ ອຸຄ຺ຄໂຕ. ກິນ຺ຕິ? ‘‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ…ເປ… ຠຄວາ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຍໍ ປທສມ຺ພນ຺ໂຘ – ໂສ ຠຄວາ ອິຕິປິ ອຣຫໍ ອິຕິປິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ…ເປ… ອິຕິປິ ຠຄວາຕິ. ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາຣກຕ຺ຕາ ອຣີນໍ, ອຣານຎ຺ຈ ຫຕຕ຺ຕາ, ປຈ຺ຈຍາທີນໍ ອຣຫຕ຺ຕາ, ປາປກຣເຓ ຣຫາຠາວາຕິ, ອິເມຫິ ຕາວ ກາຣເຓຫິ ໂສ ຠຄວາ ອຣຫນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພຕິອາທິນາ ນເຍນ ມາຕິກໍ ນິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສພ຺ພາເນວ ເຈຕານິ ປທານິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິນິທ຺ເທເສ ວິຕ຺ຖາຣິຕານີຕິ ຕໂຕ ເນສໍ ວິຕ຺ຖາໂຣ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ຊີວໂກ ປນ ເອກເມກສ຺ສ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ນິຏ຺ຐາເປຕ຺ວາ – ‘‘ເອວໍ, ມຫາຣາຊ, ອຣຫໍ ມຍ຺ຫໍ ສຕ຺ຖາ, ເອວໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ…ເປ… ເອວໍ ຠຄວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ – ‘‘ຕໍ, ເທໂວ, ຠຄວນ຺ຕໍ ປຍິຣຸປາສຕຸ, ອປ຺ເປວ ນາມ ເທວສ຺ສ ຕໍ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຍິຣຸປາສໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ປສີເທຍ຺ຍາ’’ຕິ ອາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຕໍ ເທໂວ ປຍິຣຸປາສຕູຕິ ວທນ຺ໂຕ ‘‘ມຫາຣາຊ, ຕຸມ຺ຫາທິສານຎ຺ຫິ ສເຕນປິ ສຫສ຺ເສນປິ ສຕສຫສ຺ເສນປິ ປຸຏ຺ຐສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ ສຕ຺ຖຸໂນ ສພ຺ເພສໍ ຈິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກເຖຕຸໍ ຖາໂມ ຈ ພລຎ຺ຈ ອຕ຺ຖິ, ວິສ຺ສຕ຺ໂຖ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍາສິ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ອາຫ.

ຣຎ຺ໂຎປິ ຠຄວໂຕ ຄຸຓກຖໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ສກລສຣີຣໍ ປຎ຺ຈວຓ຺ຓາຍ ປີຕິຍາ ນິຣນ຺ຕຣໍ ຜຸຏໍ ອໂຫສິ. ໂສ ຕງ຺ຂຓຎ຺ເຎວ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ຫຸຕ຺ວາ – ‘‘ອິມາຍ ໂຂ ປນ ເວລາຍ ມຍ຺ຫໍ ທສພລສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ຄຈ຺ຉໂຕ ນ ອຎ຺ໂຎ ໂກຈິ ຂິປ຺ປໍ ຍານານິ ໂຍເຊຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຊີວກາ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ຊີວກ, ຫຕ຺ຖິຍານານິ ກປ຺ປາເປຫີ’’ຕິ ອາຫ.

໑໕໘. ຕຕ຺ຖ ເຕນ ຫີຕິ ອຸຍ຺ໂຍຊນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ຄຈ຺ຉ, ສມ຺ມ ຊີວກາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຫຕ຺ຖິຍານານີຕິ ອເນເກສຸ ອສ຺ສຣຖາທີສຸ ຍາເນສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸປິ ຫຕ຺ຖິຍານໍ ອຸຕ຺ຕມໍ; ອຸຕ຺ຕມສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ອຸຕ຺ຕມຍາເນເນວ ຄນ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ຈ, ອສ຺ສຍານຣຖຍານານິ ສສທ຺ທານິ, ທູຣໂຕວ ເຕສໍ ສທ຺ໂທ ສຸຍ຺ຍຕິ, ຫຕ຺ຖິຍານສ຺ສ ປທານຸປທໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາປິ ສທ຺ທໍ ນ ສຸຓນ຺ຕິ. ນິພ຺ພຸຕສ຺ສ ປນ ໂຂ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ນິພ຺ພຸເຕເຫວ ຍາເນຫິ ຄນ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ຈ ຈິນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖິຍານານີຕິ ອາຫ.

ປຎ຺ຈມຕ຺ຕານິ ຫຕ຺ຖິນິກາສຕານີຕິ ປຎ຺ຈ ກເຣຓຸສຕານິ. ກປ຺ປາເປຕ຺ວາຕິ ອາໂຣຫຓສຊ຺ຊານິ ກາເຣຕ຺ວາ. ອາໂຣຫຓີຍນ຺ຕິ ອາໂຣຫຓໂຍຄ຺ຄໍ, ໂອປຄຸຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິໍ ປເນສ ຣຎ຺ຎາ ວຸຕ຺ຕໍ ອກາສິ ອວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ອວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ? ປຓ຺ຑິຕຕາຍ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ – ຣາຊາ ອິມາຍ ເວລາຍ ຄຈ຺ຉາມີຕິ ວທຕິ, ຣາຊາໂນ ຈ ນາມ ພຫຸປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ. ສເຈ ອນ຺ຕຣາມຄ຺ເຄ ໂກຈິ ອນ຺ຕຣາໂຍ ໂຫຕິ, ມມ຺ປິ ຄຣຫິສ຺ສນ຺ຕິ – ‘‘ຊີວໂກ ຣາຊາ ເມ ກຖໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ອກາເລປິ ຣາຊານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມຕີ’’ຕິ. ຠຄວນ຺ຕມ຺ປິ ຄຣຫິສ຺ສນ຺ຕິ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ, ‘ມຍ຺ຫໍ ກຖາ ວຕ຺ຕຕີ’ຕິ ກາລໍ ອສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາວ ຘມ຺ມໍ ກເຖຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ເນວ ມຍ຺ຫໍ, ນ ຠຄວໂຕ, ຄຣຫາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ; ຣຎ຺ໂຎ ຈ ຣກ຺ຂາ ສຸສໍວິຫິຕາ ໂຫຕິ, ຕຖາ ກຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ຕໂຕ ອິຕ຺ຖິໂຍ ນິສ຺ສາຍ ປຸຣິສານໍ ຠຍໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ‘ສຸຂໍ ອິຕ຺ຖິປຣິວຸໂຕ ຄມິສ຺ສາມີ’ຕິ ປຎ຺ຈ ຫຕ຺ຖິນິກາສຕານິ ກປ຺ປາເປຕ຺ວາ ປຎ຺ຈ ອິຕ຺ຖິສຕານິ ປຸຣິສເວສໍ ຄາຫາເປຕ຺ວາ – ‘‘ອສິໂຕມຣຫຕ຺ຖາ ຣາຊານໍ ປຣິວາເຣຍ຺ຍາຖາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິມສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ມຄ຺ຄຜລານໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖິ, ພຸທ຺ຘາ ຈ ນາມ ອຸປນິສ຺ສຍໍ ທິສ຺ວາວ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ຕິ. ຫນ຺ທາຫໍ, ມຫາຊນໍ ສນ຺ນິປາຕາເປມິ, ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ສຕ຺ຖາ ກສ຺ສຈິເທວ ອຸປນິສ຺ສເຍນ ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສຕິ, ສາ ມຫາຊນສ຺ສ ອຸປກາຣາຍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ໂສ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສາສນໍ ເປເສສິ, ເຠຣິໍ ຈຣາເປສິ – ‘‘ອຊ຺ຊ ຣາຊາ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ສພ຺ເພ ອຕ຺ຕໂນ ວິຠວານຸຣູເປນ ຣຎ຺ໂຎ ອາຣກ຺ຂໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕູ’’ຕິ.

ຕໂຕ ມຫາຊໂນ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ຣາຊາ ກິຣ ສຕ຺ຖຸທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ກີທິສີ ວຕ ໂຠ ຘມ຺ມເທສນາ ຠວິສ຺ສຕິ, ກິໍ ໂນ ນກ຺ຂຕ຺ຕກີຬາຍ, ຕຕ຺ເຖວ ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ສພ຺ເພ ຄນ຺ຘມາລາທີນິ ຄເຫຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ອາຄມນໍ ອາກງ຺ຂມານາ ມຄ຺ເຄ ອຏ຺ຐໍສຸ. ຊີວໂກປິ ຣຎ຺ໂຎ ປຏິເວເທສິ – ‘‘ກປ຺ປິຕານິ ໂຂ ເຕ, ເທວ, ຫຕ຺ຖິຍານານິ, ຍສ຺ສ ທານິ ກາລໍ ມຎ຺ຎສີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ທານິ ກາລໍ ມຎ຺ຎສີຕິ ອຸປຈາຣວຈນເມຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ຍໍ ຕຍາ ອາຓຕ຺ຕໍ, ຕໍ ມຍາ ກຕໍ, ອິທານິ ຕ຺ວໍ ຍສ຺ສ ຄມນສ຺ສ ວາ ອຄມນສ຺ສ ວາ ກາລໍ ມຎ຺ຎສິ, ຕເທວ ອຕ຺ຕໂນ ຣຸຈິຍາ ກໂຣຫີ’’ຕິ.

໑໕໙. ປຈ຺ເຈກາ ອິຕ຺ຖິໂຍຕິ ປາຏິເຍກ຺ກາ ອິຕ຺ຖິໂຍ, ເອເກກິສ຺ສາ ຫຕ຺ຖິນິຍາ ເອເກກໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸກ຺ກາສຸ ຘາຣິຍມານາສູຕິ ທຓ຺ຑທີປິກາສຸ ຘາຣິຍມານາສຸ. ມຫຈ຺ຈ ຣາຊານຸຠາເວນາຕິ ມຫຕາ ຣາຊານຸຠາເວນ. ມຫຈ຺ຈາຕິປິ ປາຬິ, ມຫຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ລິງ຺ຄວິປຣິຍາໂຍ ເອສ. ຣາຊານຸຠາໂວ ວຸຈ຺ຈຕິ ຣາຊິທ຺ຘິ. ກາ ປນສ຺ສ ຣາຊິທ຺ຘິ? ຕິໂຍຊນສຕານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ມຫາຣຏ຺ຐານໍ ອິສ຺ສຣິຍສິຣີ. ຕສ຺ສ ຫິ ອສຸກທິວສໍ ຣາຊາ ຕຖາຄຕໍ ອຸປສງ຺ກມິສ຺ສຕີຕິ ປຐມຕຣໍ ສໍວິທຫເນ ອສຕິປິ ຕງ຺ຂຓຎ຺ເຎວ ປຎ຺ຈ ອິຕ຺ຖິສຕານິ ປຸຣິສເວສໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຏິມຸກ຺ກເວຐນານິ ອໍເສ ອາສຕ຺ຕຂຄ຺ຄານິ ມຓິທຓ຺ຑໂຕມເຣ ຄເຫຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິໍສຸ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ປຈ຺ເຈກາ ອິຕ຺ຖິໂຍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ’’ຕິ.

ອປຣາປິ ໂສຬສສຫສ຺ສຂຕ຺ຕິຍນາຏກິຕ຺ຖິໂຍ ຣາຊານໍ ປຣິວາເຣສຸໍ. ຕາສໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ຂຸຊ຺ຊວາມນກກິຣາຕາທໂຍ. ຕາສໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ອນ຺ເຕປຸຣປາລກາ ວິສ຺ສາສິກປຸຣິສາ. ເຕສໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ວິຈິຕ຺ຣເວສວິລາສິໂນ ສຏ຺ຐິສຫສ຺ສມຕ຺ຕາ ມຫາມຕ຺ຕາ. ເຕສໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ວິວິຘາລງ຺ກາຣປຏິມຓ຺ຑິຕາ ນານປ຺ປກາຣອາວຸຘຫຕ຺ຖາ ວິຊ຺ຊາຘຣຕຣຸຓາ ວິຍ ນວຸຕິສຫສ຺ສມຕ຺ຕາ ຣຏ຺ຐິຍປຸຕ຺ຕາ. ເຕສໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ສຕຄ຺ຆນິການິ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຎ຺ຈສຕຄ຺ຆນິການິ ເອກໍສໍ ກຕ຺ວາ ສຸນ຺ຫາຕາ ສຸວິລິຕ຺ຕາ ກຎ຺ຈນມາລາທິນານາຠຣຓໂສຠິຕາ ທສສຫສ຺ສມຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ທກ຺ຂິຓຫຕ຺ຖໍ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ຊຍສທ຺ທໍ ໂຆສນ຺ຕາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເຕສໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ປຎ຺ຈງ຺ຄິການິ ຕູຣິຍານິ. ເຕສໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ຘນຸປນ຺ຕິປຣິກ຺ເຂໂປ. ຕສ຺ສ ປຣິຍນ຺ເຕ ຫຕ຺ຖິຆຏາ. ຫຕ຺ຖີນໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ຄີວາຍ ຄີວໍ ປຫຣມານາ ອສ຺ສປນ຺ຕິ. ອສ຺ສປຣິຍນ຺ເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສງ຺ຆຏ຺ຏນຣຖາ. ຣຖປຣິຍນ຺ເຕ ພາຫາຍ ພາຫໍ ປຫຣຍມານາ ໂຍຘາ. ເຕສໍ ປຣິຍນ຺ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອນຸຣູປາຍ ອາຠຣຓສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິໂຣຈມານາ ອຏ຺ຐາຣສ ເສນິໂຍ. ອິຕິ ຍຖາ ປຣິຍນ຺ເຕ ຐຕ຺ວາ ຂິຕ຺ໂຕ ສໂຣ ຣາຊານໍ ນ ປາປຸຓາຕິ, ເອວໍ ຊີວໂກ ໂກມາຣຠຈ຺ໂຈ ຣຎ຺ໂຎ ປຣິສໍ ສໍວິທຫິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ຣຎ຺ໂຎ ອວິທູເຣເນວ ຄຈ຺ຉຕິ – ‘‘ສເຈ ໂກຈິ ອຸປທ຺ທໂວ ໂຫຕິ, ປຐມຕຣ ຣຎ຺ໂຎ ຊີວິຕທານໍ ທສ຺ສາມີ’’ຕິ. ອຸກ຺ການໍ ປນ ເອຕ຺ຕການິ ສຕານິ ວາ ສຫສ຺ສານິ ວາຕິ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖີຕິ ເອວຣູປິໍ ຣາຊິທ຺ຘິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ມຫຈ຺ຈຣາຊານຸຠາເວນ ເຍນ ຊີວກສ຺ສ ໂກມາຣຠຈ຺ຈສ຺ສ ອມ຺ພວນໍ, ເຕນ ປາຍາສີ’’ຕິ.

ອຫຸເທວ ຠຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສຠຍໍ, ຎາຓຠຍໍ, ອາຣມ຺ມຓຠຍໍ, ໂອຕ຺ຕປ຺ປຠຍນ຺ຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ຠຍໍ, ຕຕ຺ຖ ‘‘ຊາຕິໍ ປຏິຈ຺ຈ ຠຍໍ ຠຍານກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສຠຍໍ ນາມ. ‘‘ເຕປິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນໍ ສຸຕ຺ວາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຠຍໍ ສໍເວຄໍ ສນ຺ຕາສໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໗໘) ເອວມາຄຕໍ ຎາຓຠຍໍ ນາມ. ‘‘ເອຕໍ ນູນ ຕໍ ຠຍເຠຣວໍ ອາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໙) ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓຠຍໍ ນາມ.

‘‘ຠີຣຸໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ນ ຫິ ຕຕ຺ຖ ສູຣໍ;

ຠຍາ ຫິ ສນ຺ໂຕ, ນ ກໂຣນ຺ຕິ ປາປ’’ນ຺ຕິ . (ສໍ. ນິ. ໑.໓໓);

ອິທໍ ໂອຕ຺ຕປ຺ປຠຍໍ ນາມ. ເຕສຸ ອິຘ ຈິຕ຺ຕຸຕ຺ຣາສຠຍໍ, ອຫຸ ອໂຫສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຉມ຺ຠິຕຕ຺ຕນ຺ຕິ ຉມ຺ຠິຕສ຺ສ ຠາໂວ. ສກລສຣີຣຈລນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂລມຫໍໂສຕິ ໂລມຫໍສນໍ, ອຸທ຺ຘໍ ຐິຕໂລມຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ປນາຍໍ ໂລມຫໍໂສ ຘມ຺ມສ຺ສວນາທີສຸ ປີຕິອຸປ຺ປຕ຺ຕິກາເລ ປີຕິຍາປິ ໂຫຕິ. ຠີຣຸກຊາຕິການໍ ສມ຺ປຫາຣປິສາຈາທິທສ຺ສເນສຸ ຠເຍນາປິ. ອິຘ ຠຍໂລມຫໍໂສຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ກສ຺ມາ ປເນສ ຠີໂຕຕິ? ອນ຺ຘກາເຣນາຕິ ເອເກ ວທນ຺ຕິ. ຣາຊຄເຫ ກິຣ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ມຫາທ຺ວາຣານິ, ຈຕຸສຏ຺ຐິ ຂຸທ຺ທກທ຺ວາຣານິ. ຊີວກສ຺ສ ອມ຺ພວນໍ ປາກາຣສ຺ສ ຈ ຄິຊ຺ຌກູຏສ຺ສ ຈ ອນ຺ຕຣາ ໂຫຕິ. ໂສ ປາຈີນທ຺ວາເຣນ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ປພ຺ພຕຈ຺ຉາຍາຍ ປາວິສິ, ຕຕ຺ຖ ປພ຺ພຕກູເຏນ ຈນ຺ໂທ ຉາທິໂຕ, ປພ຺ພຕຈ຺ຉາຍາຍ ຈ ຣຸກ຺ຂຈ຺ຉາຍາຍ ຈ ອນ຺ຘກາຣໍ ອໂຫສີຕິ, ຕມ຺ປິ ອກາຣຓໍ. ຕທາ ຫິ ອຸກ຺ການໍ ສຕສຫສ຺ສານມ຺ປິ ປຣິຈ຺ເຉໂທ ນຕ຺ຖິ.

ອຍໍ ປນ ອປ຺ປສທ຺ທຕໍ ນິສ຺ສາຍ ຊີວເກ ອາສງ຺ກາຍ ຠີໂຕ. ຊີວໂກ ກິຣສ຺ສ ອຸປຣິປາສາເທເຍວ ອາໂຣເຈສິ – ‘‘ມຫາຣາຊ ອປ຺ປສທ຺ທກາໂມ ຠຄວາ, ອປ຺ປສທ຺ເທເນວ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ຣາຊາ ຕູຣິຍສທ຺ທໍ ນິວາເຣສິ. ຕູຣິຍານິ ເກວລໍ ຄຫິຕມຕ຺ຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ວາຈມ຺ປິ ອຸຈ຺ຈໍ ອນິຈ຺ຉາຣຍມານາ ອຈ຺ຉຣາສຎ຺ຎາຍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ອມ຺ພວເນປິ ກສ຺ສຈິ ຂິປິຕສທ຺ໂທປິ ນ ສຸຍ຺ຍຕິ. ຣາຊາໂນ ຈ ນາມ ສທ຺ທາຠິຣຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ໂສ ຕໍ ອປ຺ປສທ຺ທຕໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸກ຺ກຓ຺ຐິໂຕ ຊີວເກປິ ອາສງ຺ກໍ ອຸປ຺ປາເທສິ. ‘‘ອຍໍ ຊີວໂກ ມຍ຺ຫໍ ອມ຺ພວເນ ອຑ຺ຒເຕຬສານິ ຠິກ຺ຂຸສຕານີ’’ຕິ ອາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຂິປິຕສທ຺ທມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ສຸຍ຺ຍຕິ, ອຠູຕໍ ມຎ຺ເຎ, ເອສ ວຎ຺ເຈຕ຺ວາ ມໍ ນຄຣໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ພລກາຍໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ມໍ ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕນາ ຉຕ຺ຕໍ ອຸສ຺ສາເປຕຸກາໂມ. ອຍຎ຺ຫິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຫຕ຺ຖີນໍ ພລໍ ຘາເຣຕິ. ມມ ຈ ອວິທູເຣເນວ ຄຈ຺ຉຕິ, ສນ຺ຕິເກ ຈ ເມ ອາວຸຘຫຕ຺ໂຖ ເອກປຸຣິໂສປິ ນຕ຺ຖິ. ອໂຫ ວຕ ເມ ອນຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ເອວໍ ຠາຍິຕ຺ວາ ຈ ປນ ອຠີໂຕ ວິຍ ສນ຺ຘາເຣຕຸມ຺ປິ ນາສກ຺ຂິ. ອຕ຺ຕໂນ ຠີຕຠາວໍ ຕສ຺ສ ອາວິ ອກາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຖ ໂຂ ຣາຊາ…ເປ… ນ ນິຄ຺ໂຆໂສ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມາຕິ ວຍສ຺ສາຠິລາໂປ ເອສ, ກຈ຺ຈິ ມໍ ວຍສ຺ສາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນ ປລມ຺ເຠສີຕິ ຍໍ ນຕ຺ຖິ ຕໍ ອຕ຺ຖີຕິ ວຕ຺ວາ ກຈ຺ຈິ ມໍ ນ ວິປ຺ປລມ຺ຠຍສິ. ນິຄ຺ໂຆໂສຕິ ກຖາສລ຺ລາປນິຄ຺ໂຆໂສ.

ມາ ຠາຍິ, ມຫາຣາຊາຕິ ຊີວໂກ – ‘‘ອຍໍ ຣາຊາ ມໍ ນ ຊານາຕິ ‘ນາຍໍ ປຣໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຕີ’ຕິ; ສເຈ ໂຂ ປນ ນໍ ນ ອສ຺ສາເສສ຺ສາມິ, ວິນສ຺ເສຍ຺ຍາ’’ຕິ ຈິນ຺ຕຍິຕ຺ວາ ທຬ຺ຫໍ ກຕ຺ວາ ສມສ຺ສາເສນ຺ໂຕ ‘‘ມາ ຠາຍິ ມຫາຣາຊາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ນ ຕໍ ເທວາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຠິກ຺ກມາຕິ ອຠິມຸໂຂ ກມ ຄຈ຺ຉ, ປວິສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສກິໍ ວຸຕ຺ເຕ ປນ ທຬ຺ຫໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຕຣມາໂນວ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ອາຫ. ເອເຕ ມຓ຺ຑລມາເຬ ທີປາ ຌາຍນ຺ຕີຕິ ມຫາຣາຊ, ໂຈຣພລໍ ນາມ ນ ທີເປ ຊາເລຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ເອເຕ ຈ ມຓ຺ຑລມາເຬ ທີປາ ຊລນ຺ຕິ. ເອຕາຍ ທີປສຎ຺ຎາຍ ຍາຫິ ມຫາຣາຊາຕິ ວທຕິ.

ສາມຎ຺ຎຜລປຸຈ຺ຉາວຓ຺ຓນາ

໑໖໐. ນາຄສ຺ສ ຠູມີຕິ ຍຕ຺ຖ ສກ຺ກາ ຫຕ຺ຖິໍ ອຠິຣູຬ຺ເຫນ ຄນ຺ຕຸໍ, ອຍໍ ນາຄສ຺ສ ຠູມິ ນາມ. ນາຄາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາຕິ ວິຫາຣສ຺ສ ພຫິທ຺ວາຣໂກຏ຺ຐເກ ຫຕ຺ຖິໂຕ ໂອໂຣຫິຕ຺ວາ. ຠູມິຍໍ ປຕິຏ຺ຐິຕສມກາລເມວ ປນ ຠຄວໂຕ ເຕໂຊ ຣຎ຺ໂຎ ສຣີຣໍ ຜຣິ. ອຖສ຺ສ ຕາວເທວ ສກລສຣີຣໂຕ ເສທາ ມຸຈ຺ຈິໍສຸ, ສາຏກາ ປີເຬຕ຺ວາ ອປເນຕພ຺ພາ ວິຍ ອເຫສຸໍ. ອຕ຺ຕໂນ ອປຣາຘໍ ສຣິຕ຺ວາ ມຫາຠຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິ. ໂສ ອຸຊຸກໍ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຊີວກໍ ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຣາມຈາຣິກໍ ຈຣມາໂນ ວິຍ ‘‘ອິທໍ ເຕ ສມ຺ມ ຊີວກ ສຸຏ຺ຐຸ ກາຣິຕໍ ອິທໍ ສຸຏ຺ຐຸ ກາຣິຕ’’ນ຺ຕິ ວິຫາຣສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ຠຓມາໂນ ອນຸກ຺ກເມນ ເຍນ ມຓ຺ຑລມາຬສ຺ສ ທ຺ວາຣໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ, ສມ຺ປຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກຫໍ ປນ ສມ຺ມາຕິ ກສ຺ມາ ປຸຈ຺ຉີຕິ. ເອເກ ຕາວ ‘‘ອຊານນ຺ໂຕ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອິມິນາ ກິຣ ທຫຣກາເລ ປິຕຣາ ສທ຺ຘິໍ ອາຄມ຺ມ ຠຄວາ ທິຏ຺ຐປຸພ຺ໂພ, ປຈ຺ຉາ ປນ ປາປມິຕ຺ຕສໍສຄ຺ເຄນ ປິຕຸຆາຕໍ ກຕ຺ວາ ອຠິມາເຣ ເປເສຕ຺ວາ ຘນປາລໍ ມຸຎ຺ຈາເປຕ຺ວາ ມຫາປຣາໂຘ ຫຸຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ສມ຺ມຸຂີຠາວໍ ນ ອຸປຄຕປຸພ຺ໂພຕິ ອສຎ຺ຊານນ຺ໂຕ ປຸຈ຺ຉຕີຕິ. ຕໍ ອກາຣຓໍ, ຠຄວາ ຫິ ອາກິຓ຺ຓວຣລກ຺ຂໂຓ ອນຸພ຺ຍຎ຺ຊນປຏິມຓ຺ຑິໂຕ ຉພ຺ພຓ຺ຓາຫິ ຣສ຺ມີຫິ ສກລໍ ອາຣາມໍ ໂອຠາເສຕ຺ວາ ຕາຣາຄຓປຣິວຸໂຕ ວິຍ ປຸຓ຺ຓຈນ຺ໂທ ຠິກ຺ຂຸຄຓປຣິວຸໂຕ ມຓ຺ຑລມາຬມຊ຺ເຌ ນິສິນ຺ໂນ, ຕໍ ໂກ ນ ຊາເນຍ຺ຍ. ອຍໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ອິສ຺ສຣິຍລີລາຍ ປຸຈ຺ຉຕິ. ປກຕິ ເຫສາ ຣາຊກຸລານໍ, ຍໍ ຊານນ຺ຕາປິ ອຊານນ຺ຕາ ວິຍ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຊີວໂກ ປນ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ – ‘ອຍໍ ຣາຊາ ປຖວິຍໍ ຐຕ຺ວາ ກຸຫິໍ ປຖວີຕິ, ນຠໍ ອຸລ຺ໂລເກຕ຺ວາ ກຸຫິໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາຕິ, ສິເນຣຸມູເລ ຐຕ຺ວາ ກຸຫິໍ ສິເນຣູຕິ ວທມາໂນ ວິຍ ທສພລສ຺ສ ປຸຣໂຕ ຐຕ຺ວາ ກຸຫິໍ ຠຄວາ’ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ‘‘ຫນ຺ທສ຺ສ ຠຄວນ຺ຕໍ ທສ຺ເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ‘‘ເອໂສ ມຫາຣາຊາ’’ຕິອາທິມາຫ. ປຸຣກ຺ຂໂຕຕິ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນສ຺ສ ປຸຣໂຕ ນິສິນ຺ໂນ.

໑໖໑. ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມີຕິ ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ ຕຕ຺ຖ ຄໂຕ, ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິກໍ ອຸປຄໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສີຕິ ຠຄວນ຺ຕໍ ວາ ຠິກ຺ຂຸສໍຆໍ ວາ ອສງ຺ຆຏ຺ຏຍມາໂນ ອຕ຺ຕໂນ ຐາຕຸໍ ອນຸຈ຺ຉວິເກ ເອກສ຺ມິໍ ປເທເສ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອໂກວ ອຏ຺ຐາສິ. ຕຸຓ຺ຫີຠູຕໍ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕນ຺ຕິ ຍໂຕ ຍໂຕ ອນຸວິໂລເກຕິ, ຕໂຕ ຕໂຕ ຕຸຓ຺ຫີຠູຕເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ເອກຠິກ຺ຂຸສ຺ສປິ ຫຕ຺ຖກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ວາ ປາທກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ ວາ ຂິປິຕສທ຺ໂທ ວາ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ພາລງ຺ກາຣປຏິມຓ຺ຑິຕໍ ນາຏກປຣິວາຣໍ ຠຄວໂຕ ອຠິມຸເຂ ຐິຕໍ ຣາຊານໍ ວາ ຣາຊປຣິສໍ ວາ ເອກຠິກ຺ຂຸປິ ນ ໂອໂລເກສິ. ສພ຺ເພ ຠຄວນ຺ຕໍເຍວ ໂອໂລກຍມານາ ນິສີທິໍສຸ.

ຣາຊາ ເຕສໍ ອຸປສເມ ປສີທິຕ຺ວາ ວິຄຕປງ຺ກຕາຍ ວິປ຺ປສນ຺ນຣຫທມິວ ອຸປສນ຺ຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອນຸວິໂລເກຕ຺ວາ ອຸທານໍ ອຸທາເນສິ. ຕຕ຺ຖ ອິມິນາຕິ ເຍນ ກາຍິເກນ ຈ ວາຈສິເກນ ຈ ມານສິເກນ ຈ ສີລູປສເມນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ ອຸປສນ຺ໂຕ, ອິມິນາ ອຸປສເມນາຕິ ທີເປຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອໂຫ ວຕ ເມ ປຸຕ຺ໂຕ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອິເມ ຠິກ຺ຂູ ວິຍ ອຸປສນ຺ໂຕ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ນຍິທໍ ສນ຺ຘາຍ ເອສ ເອວມາຫ. ອຍໍ ປນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ທິສ຺ວາ ປສນ຺ໂນ ປຸຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣິ. ທຸລ຺ລຠຎ຺ຫິ ລທ຺ຘາ ອຈ຺ຉຣິຍໍ ວາ ທິສ຺ວາ ປິຍານໍ ຎາຕິມິຕ຺ຕາທີນໍ ອນຸສ຺ສຣຓໍ ນາມ ໂລກສ຺ສ ປກຕິເຍວ. ອິຕິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ທິສ຺ວາ ປຸຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣມາໂນ ເອສ ເອວມາຫ.

ອປິ ຈ ປຸຕ຺ເຕ ອາສງ຺ກາຍ ຕສ຺ສ ອຸປສມໍ ອິຈ຺ຉມາໂນ ເປສ ເອວມາຫ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ, ປຸຕ຺ໂຕ ເມ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສຕິ – ‘‘ມຍ຺ຫໍ ປິຕາ ທຫໂຣ. ອຍ຺ຍໂກ ເມ ກຸຫິ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ‘‘ປິຕຣາ ເຕ ຆາຕິໂຕ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອຫມ຺ປິ ປິຕຣໍ ຆາເຕຕ຺ວາ ຣຊ຺ຊໍ ກາເຣສ຺ສາມີ’’ຕິ ມຎ຺ຎິສ຺ສຕິ. ອິຕິ ປຸຕ຺ເຕ ອາສງ຺ກາຍ ຕສ຺ສ ອຸປສມໍ ອິຈ຺ຉມາໂນ ເປສ ເອວມາຫ. ກິຎ຺ຈາປິ ຫິ ເອສ ເອວມາຫ. ອຖ ໂຂ ນໍ ປຸຕ຺ໂຕ ຆາເຕສ຺ສຕິເຍວ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ວໍເສ ປິຕຸວໂຘ ປຎ຺ຈປຣິວຏ຺ເຏ ຄໂຕ. ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ພິມ຺ພິສາຣໍ ຆາເຕສິ, ອຸທໂຍ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໍ. ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ມຫາມຸຓ຺ຑິໂກ ນາມ ອຸທຍໍ. ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ອນຸຣຸທ຺ໂຘ ນາມ ມຫາມຸຓ຺ຑິກໍ. ຕສ຺ສ ປຸຕ຺ໂຕ ນາຄທາໂສ ນາມ ອນຸຣຸທ຺ຘໍ. ນາຄທາສໍ ປນ – ‘‘ວໍສຈ຺ເຉທກຣາຊາໂນ ອິເມ, ກິໍ ອິເມຫີ’’ຕິ ຣຏ຺ຐວາສິໂນ ກຸປິຕາ ຆາເຕສຸໍ.

ອຄມາ ໂຂ ຕ຺ວນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ເອວມາຫ? ຠຄວາ ກິຣ ຣຎ຺ໂຎ ວຈີເຠເທ ອກເຕເຍວ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອຍໍ ຣາຊາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕຸຓ຺ຫີ ນິຣໂວ ຐິໂຕ, ກິໍ ນຸ ໂຂ ຈິນ຺ເຕສີ’’ຕິ. ອຖສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ຎຕ຺ວາ – ‘‘ອຍໍ ມຍາ ສທ຺ຘິໍ ສລ຺ລປິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ອນຸວິໂລເກຕ຺ວາ ປຸຕ຺ຕໍ ອນຸສ຺ສຣິ, ນ ໂຂ ປນາຍໍ ມຍິ ອນາລປນ຺ເຕ ກິຎ຺ຈິ ກເຖຕຸໍ ສກ຺ຂິສ຺ສຕິ, ກໂຣມິ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ກຖາສລ຺ລາປ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຣຎ຺ໂຎ ວຈນານນ຺ຕຣໍ ‘‘ອຄມາ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ມຫາຣາຊ, ຍຖາເປມ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ມຫາຣາຊ, ຍຖາ ນາມ ອຸນ຺ນເມ ວຸຏ຺ຐໍ ອຸທກໍ ເຍນ ນິນ຺ນໍ ເຕນ ຄຈ຺ຉຕິ, ເອວເມວ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ອນຸວິໂລເກຕ຺ວາ ເຍນ ເປມໍ ເຕນ ຄໂຕຕິ.

ອຖ ຣຎ຺ໂຎ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອໂຫ ອຈ຺ຉຣິຍາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ, ມຍາ ສທິໂສ ຠຄວໂຕ ອປຣາຘກາຣໂກ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ມຍາ ຫິສ຺ສ ອຄ຺ຄຸປຏ຺ຐາໂກ ຆາຕິໂຕ, ເທວທຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ກຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຠິມາຣາ ເປສິຕາ, ນາຬາຄິຣິ ມຸຕ຺ໂຕ, ມໍ ນິສ຺ສາຍ ເທວທຕ຺ເຕນ ສິລາ ປວິທ຺ຘາ, ເອວໍ ມຫາປຣາຘໍ ນາມ ມໍ ອາລປໂຕ ທສພລສ຺ສ ມຸຂໍ ນປ຺ປໂຫຕິ; ອໂຫ ຠຄວາ ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫິ ຕາທິລກ຺ຂເຓ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕ. ເອວຣູປໍ ນາມ ສຕ຺ຖາຣໍ ປຫາຍ ພຫິທ຺ຘາ ນ ປຣິເຍສິສ຺ສາມາ’’ຕິ ໂສ ໂສມນສ຺ສຊາໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ອາລປນ຺ໂຕ ‘‘ປິໂຍ ເມ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ.

໑໖໒. ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາຕິ ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອິໂຕຈິໂຕ ຈ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ວນ຺ທນ຺ເຕນ ຈ ຠຄວາ ປິຏ຺ຐິໂຕ ກາຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ, ຄຣຸກາໂຣປິ ເຈສ ນ ໂຫຕິ. ຣາຊານໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸປຣາຊານໍ ວນ຺ທນ຺ເຕນປິ ຫິ ຣຎ຺ໂຎ ອຄາຣໂວ ກໂຕ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ຠຄວນ຺ຕໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ຐິຕຏ຺ຐາເນເຍວ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ອຎ຺ຊລິໍ ປຓາເມຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ກຎ຺ຈິເທວ ເທສນ຺ຕິ ກຎ຺ຈິ ໂອກາສໍ.

ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉເນ ອຸສ຺ສາຫໍ ຊເນນ຺ໂຕ ອາຫ – ‘‘ປຸຈ຺ຉ, ມຫາຣາຊ, ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ‘‘ປຸຈ຺ຉ ຍທິ ອາກງ຺ຂສິ, ນ ເມ ປຎ຺ຫວິສ຺ສຊ຺ຊເນ ຠາໂຣ ອຕ຺ຖິ’’. ອຖ ວາ ‘‘ປຸຈ຺ຉ, ຍໍ ອາກງ຺ຂສິ, ສພ຺ພໍ ເຕ ວິສ຺ສຊ຺ເຊສ຺ສາມີ’’ຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓໍ ປວາເຣສິ, ອສາຘາຣຓໍ ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘອຄ຺ຄສາວກມຫາສາວເກຫິ. ເຕ ຫິ ຍທາກງ຺ຂສີຕິ ນ ວທນ຺ຕິ, ສຸຕ຺ວາ ເວທິສ຺ສາມາຕິ ວທນ຺ຕິ. ພຸທ຺ຘາ ປນ – ‘‘ປຸຈ຺ຉ, ອາວຸໂສ, ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໗), ວາ ‘‘ປຸຈ຺ຉ, ມຫາຣາຊ, ຍທາກງ຺ຂສີ’’ຕິ ວາ,

‘‘ປຸຈ຺ຉ, ວາສວ, ມໍ ປຎ຺ຫໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມນສິຈ຺ຉສິ;

ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ປຎ຺ຫສ຺ສ, ອຫໍ ອນ຺ຕໍ ກໂຣມິ ເຕ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໕໖) ວາ;

ເຕນ ຫິ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ສເກ ອາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉ, ຍທາກງ຺ຂສີຕິ ວາ,

‘‘ພາວຣິສ຺ສ ຈ ຕຸຍ຺ຫໍ ວາ, ສພ຺ເພສໍ ສພ຺ພສໍສຍໍ;

ກຕາວກາສາ ປຸຈ຺ຉວ຺ໂຫ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມນສິຈ຺ຉຖາ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໐໓໖) ວາ;

‘‘ປຸຈ຺ຉ ມໍ, ສຠິຍ, ປຎ຺ຫໍ, ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ມນສິຈ຺ຉສິ;

ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ປຎ຺ຫສ຺ສ, ອຫໍ ອນ຺ຕໍ ກໂຣມິ ເຕ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໕໑໗) ວາ;

ເຕສໍ ເຕສໍ ຍກ຺ຂນຣິນ຺ທເທວສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓປຣິພ຺ພາຊການໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓໍ ປວາເຣນ຺ຕິ. ອນຈ຺ຉຣິຍຎ຺ເຈຕໍ, ຍໍ ຠຄວາ ພຸທ຺ຘຠູມິໍ ປຕ຺ວາ ເອຕໍ ປວາຣຓໍ ປວາເຣຍ຺ຍ. ໂຍ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູມິຍໍ ປເທສຎາເຓ ຐິໂຕ –

‘‘ໂກຓ຺ຑຎ຺ຎ, ປຎ຺ຫານິ ວິຍາກໂຣຫິ;

ຍາຈນ຺ຕິ ຕໍ ອິສໂຍ ສາຘຸຣູປາ.

ໂກຓ຺ຑຎ຺ຎ, ເອໂສ ມນຸເຊສຸ ຘມ຺ໂມ;

ຍໍ ວຸທ຺ຘມາຄຈ຺ຉຕິ ເອສ ຠາໂຣ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໗.໖໐);

ເອວໍ ສກ຺ກາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ອິສີຫິ ຍາຈິໂຕ –

‘‘ກຕາວກາສາ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕຸ ໂຠນ຺ໂຕ,

ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຎ຺ຫໍ ມນສາຠິປຕ຺ຖິຕໍ;

ອຫຎ຺ຫິ ຕໍ ຕໍ ໂວ ວິຍາກຣິສ຺ສໍ,

ຎຕ຺ວາ ສຍໍ ໂລກມິມໍ ປຣຎ຺ຈາ’’ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໗.໖໑);

ເອວໍ ສຣຠງ຺ຄກາເລ. ສມ຺ຠວຊາຕເກ ຈ ສກລຊມ຺ພຸທີປໍ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິຈຣິຕ຺ວາ ປຎ຺ຫານໍ ອນ຺ຕກຣໍ ອທິສ຺ວາ ສຸຈິຣເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ, ປຎ຺ຫໍ ປຸຏ຺ຐຸໍ ໂອກາເສ ກາຣິເຕ ຊາຕິຍາ ສຕ຺ຕວສ຺ສິໂກ ຣຖິກາຍ ປໍສຸໍ ກີຬນ຺ໂຕ ປລ຺ລງ຺ກມາຠຸຊິຕ຺ວາ ອນ຺ຕຣວີຖິຍໍ ນິສິນ຺ໂນວ –

‘‘ຕຄ຺ຆ ເຕ ອຫມກ຺ຂິສ຺ສໍ, ຍຖາປິ ກຸສໂລ ຕຖາ;

ຣາຊາ ຈ ໂຂ ຕໍ ຊານາຕິ, ຍທິ ກາຫຕິ ວາ ນ ວາ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໑໖.໑໗໒);

ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓໍ ປວາເຣສິ.

໑໖໓. ເອວໍ ຠຄວຕາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸປວາຣຓາຍ ປວາຣິຕາຍ ອຕ຺ຕມໂນ ຣາຊາ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ – ‘‘ຍຖາ ນຸ ໂຂ ອິມານິ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສິປ຺ປເມວ ສິປ຺ປາຍຕນໍ. ປຸຖຸສິປ຺ປາຍຕນານີຕິ ພຫູນິ ສິປ຺ປານິ. ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ກຕເມ ປນ ເຕ. ຫຕ຺ຖາໂຣຫາຕິອາທີຫິ ເຍ ຕໍ ຕໍ ສິປ຺ປໍ ນິສ຺ສາຍ ຊີວນ຺ຕິ, ເຕ ທສ຺ເສຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ອສ຺ສາຘິປ຺ປາໂຍ – ‘‘ຍຖາ ອິເມສໍ ສິປ຺ປູປຊີວີນໍ ຕໍ ຕໍ ສິປ຺ປໍ ນິສ຺ສາຍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ສິປ຺ປຜລໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ສກ຺ກາ ນຸ ໂຂ ເອວໍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ປຎ຺ຎາເປຕຸ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ສິປ຺ປາຍຕນານິ ອາຫຣິຕ຺ວາ ສິປ຺ປູປຊີວິໂນ ທສ຺ເສຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຫຕ຺ຖາໂຣຫາຕິ ສພ຺ເພປິ ຫຕ຺ຖາຈຣິຍຫຕ຺ຖິເວຊ຺ຊຫຕ຺ຖິເມຓ຺ຑາທໂຍ ທສ຺ເສຕິ. ອສ຺ສາໂຣຫາຕິ ສພ຺ເພປິ ອສ຺ສາຈຣິຍອສ຺ສເວຊ຺ຊອສ຺ສເມຓ຺ຑາທໂຍ. ຣຖິກາຕິ ສພ຺ເພປິ ຣຖາຈຣິຍຣຖໂຍຘຣຖຣກ຺ຂາທໂຍ. ຘນຸຄ຺ຄຫາຕິ ຘນຸອາຈຣິຍາ ອິສ຺ສາສາ. ເຈລກາຕິ ເຍ ຍຸທ຺ເຘ ຊຍຘຊໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸຣໂຕ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຈລກາຕິ ອິຘ ຣຎ຺ໂຎ ຐານໍ ໂຫຕຸ, ອິຘ ອສຸກມຫາມຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ເອວໍ ເສນາພ຺ຍູຫກາຣກາ. ປິຓ຺ຑທາຍກາຕິ ສາຫສິກມຫາໂຍຘາ. ເຕ ກິຣ ປຣເສນໍ ປວິສິຕ຺ວາ ປຣສີສໍ ປິຓ຺ຑມິວ ເຉຕ຺ວາ ເຉຕ຺ວາ ທຍນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຕິຕ຺ວາ ນິຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຍ ວາ ສງ຺ຄາມມຊ຺ເຌ ໂຍຘານໍ ຠຕ຺ຕປາຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຣິວິສນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ເປຕໍ ນາມໍ. ອຸຄ຺ຄາ ຣາຊປຸຕ຺ຕາຕິ ອຸຄ຺ຄຕຸຄ຺ຄຕາ ສງ຺ຄາມາວຈຣາ ຣາຊປຸຕ຺ຕາ. ປກ຺ຂນ຺ທິໂນຕິ ເຍ ‘‘ກສ຺ສ ສີສໍ ວາ ອາວຸຘໍ ວາ ອາຫຣາມາ’’ຕິ ‘‘ວຕ຺ວາ ອສຸກສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ສງ຺ຄາມໍ ປກ຺ຂນ຺ທິຕ຺ວາ ຕເທວ ອາຫຣນ຺ຕິ, ອິເມ ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ຕີຕິ ປກ຺ຂນ຺ທິໂນ. ມຫານາຄາຕິ ມຫານາຄາ ວິຍ ມຫານາຄາ, ຫຕ຺ຖິອາທີສຸປິ ອຠິມຸຂໍ ອາຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸ ອນິວຕ຺ຕິຕໂຍຘານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ. ສູຣາຕິ ເອກນ຺ຕສູຣາ, ເຍ ສຊາລິກາປິ ສຈມ຺ມິກາປິ ສມຸທ຺ທໍ ຕຣິຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ຈມ຺ມໂຍຘິໂນຕິ ເຍ ຈມ຺ມກຎ຺ຈຸກໍ ວາ ປວິສິຕ຺ວາ ສຣປຣິຕ຺ຕາຓຈມ຺ມໍ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ຍຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ທາສິກປຸຕ຺ຕາຕິ ພລວສິເນຫາ ຆຣທາສໂຍຘາ. ອາຬາຣິກາຕິ ປູວິກາ. ກປ຺ປກາຕິ ນ຺ຫາປິກາ. ນ຺ຫາປກາຕິ ເຍ ນ຺ຫາເປນ຺ຕິ. ສູທາຕິ ຠຕ຺ຕກາຣກາ. ມາລາກາຣາທໂຍ ປາກຏາເຍວ. ຄຓກາຕິ ອຈ຺ຉິທ຺ທກປາຐກາ. ມຸທ຺ທິກາຕິ ຫຕ຺ຖມຸທ຺ທາຍ ຄຓນໍ ນິສ຺ສາຍ ຊີວິໂນ. ຍານິ ວາ ປນຎ຺ຎານິປີຕິ ອຍກາຣທນ຺ຕກາຣຈິຕ຺ຕກາຣາທີນິ. ເອວໍຄຕານີຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕານິ. ເຕ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມຕິ ເຕ ຫຕ຺ຖາໂຣຫາທໂຍ ຕານິ ປຸຖຸສິປ຺ປາຍຕນານິ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຣາຊກຸລໂຕ ມຫາສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ລຠມານາ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກເມວ ສິປ຺ປຜລໍ ອຸປຊີວນ຺ຕິ. ສຸເຂນ຺ຕີຕິ ສຸຂິຕໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ປີເຓນ຺ຕີຕິ ປີຓິຕໍ ຖາມພລູເປຕໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຸທ຺ຘຄ຺ຄິກາທີສຸ ອຸປຣິ ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ອຄ຺ຄມສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸທ຺ຘຄ຺ຄິກາ. ສຄ຺ຄໍ ອຣຫຕີຕິ ໂສວຄ຺ຄິກາ. ສຸໂຂ ວິປາໂກ ອສ຺ສາຕິ ສຸຂວິປາກາ. ສຸຏ຺ຐຸ ອຄ຺ເຄ ຣູປສທ຺ທຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພອາຍຸວຓ຺ຓສຸຂຍສອາຘິປເຕຍ຺ຍສງ຺ຂາເຕ ທສ ຘມ຺ເມ ສໍວຕ຺ເຕຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິກາ. ຕໍ ເອວຣູປໍ ທກ຺ຂິຓໍ ທານໍ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາມຎ຺ຎຜລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ມຄ຺ໂຄ ສາມຎ຺ຎໍ. ອຣິຍຜລໍ ສາມຎ຺ຎຜລໍ. ຍຖາຫ – ‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາມຎ຺ຎໍ? ອຍເມວ ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ, ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ…ເປ… ສມ຺ມາສມາຘິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາມຎ຺ຎໍ. ກຕມານິ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສາມຎ຺ຎຜລານິ? ໂສຕາປຕ຺ຕິຜລໍ…ເປ… ອຣຫຕ຺ຕຜລ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໕). ຕໍ ເອສ ຣາຊາ ນ ຊານາຕິ. ອຸປຣິ ອາຄຕໍ ປນ ທາສກສ຺ສໂກປມໍ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉຕິ.

ອຖ ຠຄວາ ປຎ຺ຫໍ ອວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາວ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ອິເມ ພຫູ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍສາວກາ ຣາຊາມຈ຺ຈາ ອິຘາຄຕາ, ເຕ ກຓ຺ຫປກ຺ຂຎ຺ຈ ສຸກ຺ກປກ຺ຂຎ຺ຈ ທີເປຕ຺ວາ ກຖີຍມາເນ ອມ຺ຫາກໍ ຣາຊາ ມຫນ຺ເຕນ ອຸສ຺ສາເຫນ ອິຘາຄໂຕ, ຕສ຺ສາຄຕກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ສມຓໂກລາຫລໍ ສມຓຠຓ຺ຑນເມວ ກເຖຕີຕິ ອຸຊ຺ຌາຍິສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ຘມ຺ມໍ ໂສສ຺ສນ຺ຕິ, ຣຎ຺ຎາ ປນ ກຖີຍມາເນ ອຸຊ຺ຌາຍິຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສນ຺ຕິ, ຣາຊານເມວ ອນຸວຕ຺ຕິສ຺ສນ຺ຕິ. ອິສ຺ສຣານຸວຕ຺ຕໂກ ຫິ ໂລໂກ. ‘ຫນ຺ທາຫໍ ຣຎ຺ໂຎວ ຠາຣໍ ກໂຣມີ’ຕິ ຣຎ຺ໂຎ ຠາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ‘‘ອຠິຊານາສິ ໂນ ຕ຺ວ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

໑໖໔. ຕຕ຺ຖ ອຠິຊານາສິ ໂນ ຕ຺ວນ຺ຕິ ອຠິຊານາສິ ນຸ ຕ຺ວໍ. ອຍຎ຺ຈ ໂນ-ສທ຺ໂທ ປຣໂຕ ປຸຈ຺ຉິຕາຕິ ປເທນ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ອິທຎ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ມຫາຣາຊ, ຕ຺ວໍ ອິມໍ ປຎ຺ຫໍ ອຎ຺ເຎ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓ ປຸຈ຺ຉິຕາ ນຸ, ອຠິຊານາສິ ຈ ນໍ ປຸຏ຺ຐຠາວໍ, ນ ເຕ ສມ຺ມຸຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ. ສເຈ ເຕ ອຄຣູຕິ ສເຈ ຕຸຍ຺ຫໍ ຍຖາ ເຕ ພ຺ຍາກຣິໍສຸ, ຕຖາ ອິຘ ຠາສິຕຸໍ ຠາຣິຍໍ ນ ໂຫຕິ, ຍທິ ນ ໂກຈິ ອຜາສຸກຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ຠາສສ຺ສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ໂຂ ເມ ຠນ຺ເຕຕິ ກິໍ ສນ຺ຘາຍາຫ? ປຓ຺ຑິຕປຕິຣູປການຎ຺ຫິ ສນ຺ຕິເກ ກເຖຕຸໍ ທຸກ຺ຂໍ ໂຫຕິ, ເຕ ປເທ ປເທ ອກ຺ຂເຣ ອກ຺ຂເຣ ໂທສເມວ ວທນ຺ຕິ. ເອກນ຺ຕປຓ຺ຑິຕາ ປນ ກຖໍ ສຸຕ຺ວາ ສຸກຖິຕໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ທຸກ຺ກຖິເຕສຸ ປາຬິປທອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊເນສຸ ຍໍ ຍໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕໍ ຕໍ ອຸຊຸກໍ ກຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ. ຠຄວຕາ ຈ ສທິໂສ ເອກນ຺ຕປຓ຺ຑິໂຕ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ – ‘‘ນ ໂຂ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຄຣຸ; ຍຕ຺ຖສ຺ສ ຠຄວາ ນິສິນ຺ໂນ ຠຄວນ຺ຕຣູໂປ ວາ’’ຕິ.

ປູຣຓກສ຺ສປວາທວຓ຺ຓນາ

໑໖໕. ເອກມິທາຫນ຺ຕິ ເອກໍ ອິຘ ອຫໍ. ສມ຺ໂມທນີຍໍ ກຖໍ ສາຣຓີຍໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາຕິ ສມ຺ໂມທຊນກໍ ສຣິຕພ຺ພຍຸຕ຺ຕກໍ ກຖໍ ປຣິໂຍສາເປຕ຺ວາ.

໑໖໖. ‘‘ກໂຣໂຕ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ກາຣຍໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ກໂຣໂຕຕິ ສຫຕ຺ຖາ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ກາຣຍໂຕຕິ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ກາເຣນ຺ຕສ຺ສ. ຉິນ຺ທໂຕຕິ ປເຣສໍ ຫຕ຺ຖາທີນິ ຉິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ. ປຈໂຕຕິ ປເຣ ທຓ຺ເຑນ ປີເຬນ຺ຕສ຺ສ. ໂສຈຍໂຕຕິ ປຣສ຺ສ ຠຓ຺ຑຫຣຓາທີຫິ ໂສຈຍໂຕ. ໂສຈາປຍໂຕຕິ ໂສກໍ ສຍໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສປິ ປເຣຫິ ກາຣາເປນ຺ຕສ຺ສປິ. ກິລມໂຕຕິ ອາຫາຣຸປຈ຺ເຉທພນ຺ຘນາຄາຣປ຺ປເວສນາທີຫິ ສຍໍ ກິລມນ຺ຕສ຺ສປິ ປເຣຫິ ກິລມາເປນ຺ຕສ຺ສປິ. ຜນ຺ທໂຕ ຜນ຺ທາປຍໂຕຕິ ປຣໍ ຜນ຺ທນ຺ຕໍ ຜນ຺ທນກາເລ ສຍມ຺ປິ ຜນ຺ທໂຕ ປຣມ຺ປິ ຜນ຺ທາປຍໂຕ. ປາຓມຕິປາຕາປຍໂຕຕິ ປາຓໍ ຫນນ຺ຕສ຺ສປິ ຫນາເປນ຺ຕສ຺ສປິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ກຣຓກາຣຓວເສເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສນ຺ຘິນ຺ຕິ ຆຣສນ຺ຘິໍ. ນິລ຺ໂລປນ຺ຕິ ມຫາວິໂລປໍ. ເອກາຄາຣິກນ຺ຕິ ເອກເມວ ຆຣໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ວິລຸປ຺ປນໍ. ປຣິປນ຺ເຖຕິ ອາຄຕາຄຕານໍ ອຈ຺ຉິນ຺ທນຕ຺ຖໍ ມຄ຺ເຄ ຕິຏ຺ຐໂຕ. ກໂຣໂຕ ນ ກຣີຍຕິ ປາປນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປາປໍ ກໂຣມີຕິ ສຎ຺ຎາຍ ກໂຣໂຕປິ ປາປໍ ນ ກຣີຍຕິ, ນຕ຺ຖິ ປາປໍ. ສຕ຺ຕາ ປນ ປາປໍ ກໂຣມາຕິ ເອວໍສຎ຺ຎິໂນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ທີເປຕິ. ຂຸຣປຣິຍນ຺ເຕນາຕິ ຂຸຣເນມິນາ, ຂຸຣຘາຣສທິສປຣິຍນ຺ເຕນ ວາ. ເອກໍ ມໍສຂລນ຺ຕິ ເອກໍ ມໍສຣາສິໍ. ປຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ຕໂຕນິທານນ຺ຕິ ເອກມໍສຂລກຣຓນິທານໍ.

ທກ຺ຂິຓນ຺ຕິ ທກ຺ຂິຓຕີເຣ ມນຸສ຺ສາ ກກ຺ຂຬາ ທາຣຸຓາ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຫນນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ອຸຕ຺ຕຣຕີເຣ ສຕ຺ຕາ ສທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ ປສນ຺ນາ ພຸທ຺ຘມາມກາ ຘມ຺ມມາມກາ ສງ຺ຆມາມກາ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ທທນ຺ໂຕຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຊນ຺ໂຕຕິ ມຫາຍາຄໍ ກໂຣນ຺ໂຕ. ທເມນາຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍທເມນ ອຸໂປສຖກມ຺ເມນ ວາ. ສໍຍເມນາຕິ ສີລສໍຍເມນ. ສຈ຺ຈວຊ຺ເຊນາຕິ ສຈ຺ຈວຈເນນ. ອາຄໂມຕິ ອາຄມນໍ, ປວຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພຖາປິ ປາປປຸຎ຺ຎານໍ ກິຣິຍເມວ ປຏິກ຺ຂິປຕິ.

ອມ຺ພໍ ປຸຏ຺ໂຐ ລພຸຊໍ ພ຺ຍາກໂຣຕິ ນາມ, ໂຍ ກີທິໂສ ອມ຺ໂພ ກີທິສານິ ວາ ອມ຺ພສ຺ສ ຂນ຺ຘປຓ຺ຓປຸປ຺ຜຜລານີຕິ ວຸຕ຺ເຕ ເອທິໂສ ລພຸໂຊ ເອທິສານິ ວາ ລພຸຊສ຺ສ ຂນ຺ຘປຓ຺ຓປຸປ຺ຜຜລານີຕິ ພ຺ຍາກໂຣຕິ. ວິຊິເຕຕິ ອາຓາປວຕ຺ຕິເທເສ. ອປສາເທຕພ຺ພນ຺ຕິ ວິເຫເຐຕພ຺ພໍ. ອນຠິນນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ສາຘຸ ສາຘູ’’ຕິ ເອວໍ ປສໍສໍ ອກຕ຺ວາ. ອປ຺ປຏິກ຺ໂກສິຕ຺ວາຕິ ພາລທຸພ຺ຠາສິຕໍ ຕຍາ ຠາສິຕນ຺ຕິ ເອວໍ ອປ຺ປຏິພາຫິຕ຺ວາ. ອນຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕຕິ ສາຣໂຕ ອຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ. ອນິກ຺ກຸຊ຺ຊນ຺ໂຕຕິ ສາຣວເສເນວ ອິທໍ ນິສ຺ສຣຓໍ, ອຍໍ ປຣມຕ຺ໂຖຕິ ຫທເຍ ອຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ. ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ປນ ເຕນ ອຸຄ຺ຄຫິຕຎ຺ເຈວ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕຎ຺ຈ.

ມກ຺ຂລິໂຄສາລວາທວຓ຺ຓນາ

໑໖໗-໑໖໙. ມກ຺ຂລິວາເທ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ເຫຕຸເວວຈນເມວ, ອຸຠເຍນາປິ ວິຊ຺ຊມານເມວ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີນໍ ສໍກິເລສປຈ຺ຈຍໍ, ກາຍສຸຈຣິຕາທີນຎ຺ຈ ວິສຸທ຺ຘິປຈ຺ຈຍໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອຕ຺ຕກາເຣຕິ ອຕ຺ຕກາໂຣ. ເຍນ ອຕ຺ຕນາ ກຕກມ຺ເມນ ອິເມ ສຕ຺ຕາ ເທວຕ຺ຕມ຺ປິ ມາຣຕ຺ຕມ຺ປິ ພ຺ຣຫ຺ມຕ຺ຕມ຺ປິ ສາວກໂພຘິມ຺ປິ ປຈ຺ເຈກໂພຘິມ຺ປິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕມ຺ປິ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ທຸຕິຍປເທນ ຍໍ ປຣກາຣໍ ປຣສ຺ສ ໂອວາທານຸສາສນິໍ ນິສ຺ສາຍ ຐເປຕ຺ວາ ມຫາສຕ຺ຕໍ ອວເສໂສ ຊໂນ ມນຸສ຺ສໂສຠຄ຺ຍຕໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕໍ ປຣກາຣໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເອວມຍໍ ພາໂລ ຊິນຈກ຺ເກ ປຫາຣໍ ເທຕິ ນາມ. ນຕ຺ຖິ ປຸຣິສກາເຣຕິ ເຍນ ປຸຣິສກາເຣນ ສຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕມ຺ປິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ນຕ຺ຖິ ພລນ຺ຕິ ຍມ຺ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ພເລ ປຕິຏ຺ຐິຕາ ສຕ຺ຕາ ວີຣິຍໍ ກຕ຺ວາ ຕາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ປາປຸຓນ຺ຕິ, ຕໍ ພລໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ນຕ຺ຖິ ວີຣິຍນ຺ຕິອາທີນິ ສພ຺ພານິ ປຸຣິສກາຣເວວຈນາເນວ. ‘‘ອິທໍ ໂນ ວີຣິເຍນ ອິທໍ ປຸຣິສຖາເມນ, ອິທໍ ປຸຣິສປຣກ຺ກເມນ ປວຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕວຈນປຏິກ຺ເຂປກຣຓວເສນ ປເນຕານິ ວິສຸໍ ອາທິຍນ຺ຕິ.

ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາຕິ ໂອຏ຺ຐໂຄຓຄທ຺ຣຠາທໂຍ ອນວເສເສ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສພ຺ເພ ປາຓາຕິ ເອກິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ປາໂຓ, ທ຺ວິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ປາໂຓຕິອາທິວເສນ ວທຕິ. ສພ຺ເພ ຠູຕາຕິ ອຓ຺ຑໂກສວຕ຺ຖິໂກເສສຸ ຠູເຕ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສພ຺ເພ ຊີວາຕິ ສາລິຍວໂຄຘຸມາທໂຍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ເຕສຸ ຫິ ໂສ ວິຣູຫນຠາເວນ ຊີວສຎ຺ຎີ. ອວສາ ອພລາ ອວີຣິຍາຕິ ເຕສໍ ອຕ຺ຕໂນ ວໂສ ວາ ພລໍ ວາ ວີຣິຍໍ ວາ ນຕ຺ຖິ. ນິຍຕິສງ຺ຄຕິຠາວປຣິຓຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ນິຍຕີຕິ ນິຍຕາ. ສງ຺ຄຕີຕິ ຉນ຺ນໍ ອຠິຊາຕີນໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຄມນໍ. ຠາໂວຕິ ສຠາໂວເຍວ. ເອວໍ ນິຍຕິຍາ ຈ ສງ຺ຄຕິຍາ ຈ ຠາເວນ ຈ ປຣິຓຕາ ນານປ຺ປກາຣຕໍ ປຕ຺ຕາ. ເຍນ ຫິ ຍຖາ ຠວິຕພ຺ພໍ, ໂສ ຕເຖວ ຠວຕິ. ເຍນ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ໂສ ນ ຠວຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຉສ຺ເວວາຠິຊາຕີສູຕິ ຉສຸ ເອວ ອຠິຊາຕີສຸ ຐຕ຺ວາ ສຸຂຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ປຏິສໍເວເທນ຺ຕິ. ອຎ຺ຎາ ສຸຂທຸກ຺ຂຠູມິ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ໂຍນິປມຸຂສຕສຫສ຺ສານີຕິ ປມຸຂໂຍນີນໍ ອຸຕ຺ຕມໂຍນີນໍ ຈຸທ຺ທສສຕສຫສ຺ສານິ ອຎ຺ຎານິ ຈ ສຏ຺ຐິສຕານິ ອຎ຺ຎານິ ຈ ຉສຕານິ. ປຎ຺ຈ ຈ ກມ຺ມຸໂນ ສຕານີຕິ ປຎ຺ຈກມ຺ມສຕານິ ຈ. ເກວລໍ ຕກ຺ກມຕ຺ຕເກນ ນິຣຕ຺ຖກໍ ທິຏ຺ຐິໍ ທີເປຕິ. ປຎ຺ຈ ຈ ກມ຺ມານິ ຕີຓິ ຈ ກມ຺ມານີຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເກຈິ ປນາຫຸ – ‘‘ປຎ຺ຈ ຈ ກມ຺ມານີຕິ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍວເສນ ຠຓຕິ. ຕີຓີຕິ ກາຍກມ຺ມາທິວເສນາ’’ຕິ. ກມ຺ເມ ຈ ອຸປຑ຺ຒກມ຺ເມ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນສ຺ສ ກາຍກມ຺ມຎ຺ຈ ວຈີກມ຺ມຎ຺ຈ ກມ຺ມນ຺ຕິ ລທ຺ຘິ, ມໂນກມ຺ມໍ ອຸປຑ຺ຒກມ຺ມນ຺ຕິ. ທ຺ວຏ຺ຐິປຏິປທາຕິ ທ຺ວາສຏ຺ຐິ ປຏິປທາຕິ ວທຕິ. ທ຺ວຏ຺ຐນ຺ຕຣກປ຺ປາຕິ ເອກສ຺ມິໍ ກປ຺ເປ ຈຕຸສຏ຺ຐິ ອນ຺ຕຣກປ຺ປາ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ. ອຍໍ ປນ ອຎ຺ເຎ ທ຺ເວ ອຊານນ຺ໂຕ ເອວມາຫ.

ຉຬາຠິຊາຕິໂຍຕິ ກຓ຺ຫາຠິຊາຕິ, ນີລາຠິຊາຕິ, ໂລຫິຕາຠິຊາຕິ, ຫລິທ຺ທາຠິຊາຕິ, ສຸກ຺ກາຠິຊາຕິ, ປຣມສຸກ຺ກາຠິຊາຕີຕິ ອິມາ ຉ ອຠິຊາຕິໂຍ ວທຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂອຣພ຺ຠິກາ, ສາກຸຓິກາ, ມາຄວິກາ, ສູກຣິກາ, ລຸທ຺ທາ, ມຈ຺ຉຆາຕກາ ໂຈຣາ, ໂຈຣຆາຕກາ, ພນ຺ຘນາຄາຣິກາ, ເຍ ວາ ປນຎ຺ເຎປິ ເກຈິ ກຸຣູຣກມ຺ມນ຺ຕາ, ອຍໍ ກຓ຺ຫາຠິຊາຕີຕິ (ອ. ນິ. ໖.໕໗) ວທຕິ. ຠິກ຺ຂູ ນີລາຠິຊາຕີຕິ ວທຕິ, ເຕ ກິຣ ຈຕູສຸ ປຈ຺ຈເຍສຸ ກຓ຺ຏເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຂາທນ຺ຕິ. ‘‘ຠິກ຺ຂູ ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໕໗) ອຍຎ຺ຫິສ຺ສ ປາຬິເຍວ. ອຖ ວາ ກຓ຺ຏກວຸຕ຺ຕິກາ ເອວ ນາມ ເອເກ ປພ຺ພຊິຕາຕິ ວທຕິ. ໂລຫິຕາຠິຊາຕິ ນາມ ນິຄຓ຺ຐາ ເອກສາຏກາຕິ ວທຕິ. ອິເມ ກິຣ ປຸຣິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ. ຄິຫີ ໂອທາຕວສນາ ອເຈລກສາວກາ ຫລິທ຺ທາຠິຊາຕີຕິ ວທຕິ. ເອວໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍທາຍເກ ນິຄຓ຺ເຐຫິປິ ເຊຏ຺ຐກຕເຣ ກໂຣຕິ. ອາຊີວກາ ອາຊີວກິນິໂຍ ສຸກ຺ກາຠິຊາຕີຕິ ວທຕິ. ເຕ ກິຣ ປຸຣິເມຫິ ຈຕູຫິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ. ນນ຺ໂທ, ວຈ຺ໂຉ, ກິໂສ, ສງ຺ກິຈ຺ໂຉ, ມກ຺ຂລິໂຄສາໂລ, ປຣມສຸກ຺ກາຠິຊາຕີຕິ (ອ. ນິ. ໖.໕໗) ວທຕິ. ເຕ ກິຣ ສພ຺ເພຫິ ປຓ຺ຑຣຕຣາ.

ອຏ຺ຐ ປຸຣິສຠູມິໂຍຕິ ມນ຺ທຠູມິ, ຂິຑ຺ຑາຠູມິ, ປທວີມໍສຠູມິ, ອຸຊຸຄຕຠູມິ, ເສກ຺ຂຠູມິ, ສມຓຠູມິ, ຊິນຠູມິ, ປນ຺ນຠູມີຕິ ອິມາ ອຏ຺ຐ ປຸຣິສຠູມິໂຍຕິ ວທຕິ. ຕຕ຺ຖ ຊາຕທິວສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສຕ຺ຕທິວເສ ສມ຺ພາຘຏ຺ຐານໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ມນ຺ທາ ໂຫນ຺ຕິ ໂມມູຫາ, ອຍໍ ມນ຺ທຠູມີຕິ ວທຕິ. ເຍ ປນ ທຸຄ຺ຄຕິໂຕ ອາຄຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ອຠິຓ຺ຫໍ ໂຣທນ຺ຕິ ເຈວ ວິຣວນ຺ຕິ ຈ, ສຸຄຕິໂຕ ອາຄຕາ ຕໍ ອນຸສ຺ສຣິຕ຺ວາ ຫສນ຺ຕິ, ອຍໍ ຂິຑ຺ຑາຠູມິ ນາມ. ມາຕາປິຕູນໍ ຫຕ຺ຖໍ ວາ ປາທໍ ວາ ມຎ຺ຈໍ ວາ ປີຐໍ ວາ ຄເຫຕ຺ວາ ຠູມິຍໍ ປທນິກ຺ຂິປນໍ ປທວີມໍສຠູມິ ນາມ. ປທສາ ຄນ຺ຕຸໍ ສມຕ຺ຖກາເລ ອຸຊຸຄຕຠູມິ ນາມ. ສິປ຺ປານິ ສິກ຺ຂິຕກາເລ ເສກ຺ຂຠູມິ ນາມ. ຆຣາ ນິກ຺ຂມ຺ມ ປພ຺ພຊິຕກາເລ ສມຓຠູມິ ນາມ. ອາຈຣິຍໍ ເສວິຕ຺ວາ ຊານນກາເລ ຊິນຠູມິ ນາມ. ຠິກ຺ຂຸ ຈ ປນ຺ນໂກ ຊິໂນ ນ ກິຎ຺ຈິ ອາຫາຕິ ເອວໍ ອລາຠິໍ ສມຓໍ ປນ຺ນຠູມີຕິ ວທຕິ.

ເອກູນປຎ຺ຎາສ ອາຊີວກສເຕຕິ ເອກູນປຎ຺ຎາສອາຊີວກວຸຕ຺ຕິສຕານິ. ປຣິພ຺ພາຊກສເຕຕິ ປຣິພ຺ພາຊກປພ຺ພຊ຺ຊາສຕານິ. ນາຄາວາສສເຕຕິ ນາຄມຓ຺ຑລສຕານິ. ວີເສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສເຕຕິ ວີສຕິນ຺ທ຺ຣິຍສຕານິ. ຕິໍເສ ນິຣຍສເຕຕິ ຕິໍສ ນິຣຍສຕານິ. ຣໂຊຘາຕຸໂຍຕິ ຣຊໂອກິຣຓຏ຺ຐານານິ, ຫຕ຺ຖປິຏ຺ຐິປາທປິຏ຺ຐາທີນິ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສຕ຺ຕ ສຎ຺ຎີຄພ຺ຠາຕິ ໂອຏ຺ຐໂຄຓຄທ຺ຣຠອຊປສຸມິຄມຫິໍເສ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສຕ຺ຕ ອສຎ຺ຎີຄພ຺ຠາຕິ ສາລິວີຫິຍວໂຄຘູມກງ຺ຄຸວຣກກຸທ຺ຣູສເກ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ນິຄຓ຺ຐິຄພ຺ຠາຕິ ຄຓ຺ຐິມ຺ຫິ ຊາຕຄພ຺ຠາ, ອຸຈ຺ຉຸເວຬຸນຬາທໂຍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ສຕ຺ຕ ເທວາຕິ ພຫູ ເທວາ. ໂສ ປນ ສຕ຺ຕາຕິ ວທຕິ. ມນຸສ຺ສາປິ ອນນ຺ຕາ, ໂສ ສຕ຺ຕາຕິ ວທຕິ. ສຕ຺ຕ ປິສາຈາຕິ ປິສາຈາ ມຫນ຺ຕມຫນ຺ຕາ ສຕ຺ຕາຕິ ວທຕິ. ສຣາຕິ ມຫາສຣາ, ກຓ຺ຓມຸຓ຺ຑຣຖກາຣອໂນຕຕ຺ຕສີຫປ຺ປປາຕຉທ຺ທນ຺ຕມນ຺ທາກິນີກຸຓາລທເຫ ຄເຫຕ຺ວາ ວທຕິ.

ປວຸຏາຕິ ຄຓ຺ຐິກາ. ປປາຕາຕິ ມຫາປປາຕາ. ປປາຕສຕານີຕິ ຂຸທ຺ທກປປາຕສຕານິ. ສຸປິນາຕິ ມຫາສຸປິນາ. ສຸປິນສຕານີຕິ ຂຸທ຺ທກສຸປິນສຕານິ. ມຫາກປ຺ປິໂນຕິ ມຫາກປ຺ປານໍ. ຕຕ຺ຖ ເອກມ຺ຫາ ມຫາສຣາ ວສ຺ສສເຕ ວສ຺ສສເຕ ກຸສຄ຺ເຄນ ເອກໍ ອຸທກພິນ຺ທຸໍ ນີຫຣິຕ຺ວາ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຕມ຺ຫິ ສເຣ ນິຣຸທເກ ກເຕ ເອໂກ ມຫາກປ຺ໂປຕິ ວທຕິ. ເອວຣູປານໍ ມຫາກປ຺ປານໍ ຈຕຸຣາສີຕິສຕສຫສ຺ສານິ ເຂເປຕ຺ວາ ພາເລ ຈ ປຓ຺ຑິເຕ ຈ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອຍມສ຺ສ ລທ຺ຘິ. ປຓ຺ຑິໂຕປິ ກິຣ ອນ຺ຕຣາ ວິສຸຊ຺ຌິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ. ພາໂລປິ ຕໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ.

ສີເລນາຕິ ອເຈລກສີເລນ ວາ ອຎ຺ເຎນ ວາ ເຍນ ເກນຈິ. ວເຕນາຕິ ຕາທິເສເນວ ວເຕນ. ຕເປນາຕິ ຕໂປກມ຺ເມນ. ອປຣິປກ຺ກໍ ປຣິປາເຈຕິ ນາມ, ໂຍ ‘‘ອຫໍ ປຓ຺ຑິໂຕ’’ຕິ ອນ຺ຕຣາ ວິສຸຊ຺ຌຕິ. ປຣິປກ຺ກໍ ຜຸສ຺ສ ຜຸສ຺ສ ພ຺ຍນ຺ຕິໍ ກໂຣຕິ ນາມ ໂຍ ‘‘ອຫໍ ພາໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປຣິມາຓໍ ກາລໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ຍາຕິ. ເຫວໍ ນຕ຺ຖີຕິ ເອວໍ ນຕ຺ຖິ. ຕຎ຺ຫິ ອຸຠຍມ຺ປິ ນ ສກ຺ກາ ກາຕຸນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ໂທຓມິເຕຕິ ໂທເຓນ ມິຕໍ ວິຍ. ສຸຂທຸກ຺ເຂຕິ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ. ປຣິຍນ຺ຕກເຕຕິ ວຸຕ຺ຕປຣິມາເຓນ ກາເລນ ກຕປຣິຍນ຺ເຕ. ນຕ຺ຖິ ຫາຍນວຑ຺ຒເນຕິ ນຕ຺ຖິ ຫາຍນວຑ຺ຒນານິ. ນ ສໍສາໂຣ ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ຫາຍຕິ, ນ ພາລສ຺ສ ວຑ຺ຒຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸກ຺ກໍສາວກໍເສຕິ ອຸກ຺ກໍສາວກໍສາ. ຫາຍນວຑ຺ຒນານເມຕໍ ອຘິວຈນໍ.

ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ສາເຘນ຺ໂຕ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕຄຸເຬຕິ ເວເຐຕ຺ວາ ກຕສຸຕ຺ຕຄຸເຬ. ນິພ຺ເພຐິຍມານເມວ ປເລຕີຕິ ປພ຺ພເຕ ວາ ຣຸກ຺ຂຄ຺ເຄ ວາ ຐຕ຺ວາ ຂິຕ຺ຕໍ ສຸຕ຺ຕປ຺ປມາເຓນ ນິພ຺ເພຐິຍມານເມວ ຄຈ຺ຉຕິ, ສຸຕ຺ເຕ ຂີເຓ ຕຕ຺ເຖວ ຕິຏ຺ຐຕິ, ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ເອວເມວ ວຸຕ຺ຕກາລໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ນ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອຊິຕເກສກມ຺ພລວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໐-໑໗໒. ອຊິຕວາເທ ນຕ຺ຖິ ທິນ຺ນນ຺ຕິ ທິນ຺ນຜລາຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ຍິຏ຺ຐໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ມຫາຍາໂຄ. ຫຸຕນ຺ຕິ ປເຫຓກສກ຺ກາໂຣ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຕມ຺ປິ ອຸຠຍໍ ຜລາຠາວເມວ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສຸກຕທຸກ຺ກຏານນ຺ຕິ ສຸກຕທຸກ຺ກຏານໍ, ກຸສລາກຸສລານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຜລໍ ວິປາໂກຕິ ຍໍ ຜລນ຺ຕິ ວາ ວິປາໂກຕິ ວາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ ວທຕິ. ນຕ຺ຖິ ອຍໍ ໂລໂກຕິ ປຣໂລເກ ຐິຕສ຺ສ ອຍໍ ໂລໂກ ນຕ຺ຖິ, ນຕ຺ຖິ ປໂຣ ໂລໂກຕິ ອິຘ ໂລເກ ຐິຕສ຺ສາປິ ປໂຣ ໂລໂກ ນຕ຺ຖິ, ສພ຺ເພ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນຕ຺ຖິ ມາຕາ ນຕ຺ຖິ ປິຕາຕິ ເຕສຸ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕີນໍ ຜລາຠາວວເສນ ວທຕິ. ນຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາ ໂອປປາຕິກາຕິ ຈວິຕ຺ວາ ອຸປປຊ຺ຊນກາ ສຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ວທຕິ.

ຈາຕຸມຫາຠູຕິໂກຕິ ຈຕຸມຫາຠູຕມໂຍ. ປຖວີ ປຖວິກາຍນ຺ຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກປຖວີຘາຕຸ ພາຫິຣປຖວີຘາຕຸໍ. ອນຸເປຕີຕິ ອນຸຍາຍຕິ. ອນຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອນຸຄຈ຺ຉຕີຕິປິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸຠເຍນາປິ ອຸເປຕິ, ອຸປຄຈ຺ຉຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອາປາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍານີຕິ ມນຈ຺ຉຏ຺ຐານິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ອາກາສໍ ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ຕິ. ອາສນ຺ທິປຎ຺ຈມາຕິ ນິປນ຺ນມຎ຺ເຈນ ປຎ຺ຈມາ, ມຎ຺ໂຈ ເຈວ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຎ຺ຈປາເທ ຄເຫຕ຺ວາ ຐິຕາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ປຸຣິສາ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາວາຬາຫນາຕິ ຍາວ ສຸສານາ. ປທານີຕິ ‘ອຍໍ ເອວໍ ສີລວາ ອໂຫສິ, ເອວໍ ທຸສ຺ສີໂລ’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປວຕ຺ຕານິ ຄຸຓາຄຸຓປທານິ, ສຣີຣເມວ ວາ ເອຕ຺ຖ ປທານີຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ກາໂປຕການີຕິ ກໂປຕວຓ຺ຓານິ, ປາຣາວຕປກ຺ຂວຓ຺ຓານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠສ຺ສນ຺ຕາຕິ ຠສ຺ມນ຺ຕາ, ອຍເມວ ວາ ປາຬິ. ອາຫຸຕິໂຍຕິ ຍໍ ປເຫຓກສກ຺ກາຣາທິເຠທໍ ທິນ຺ນທານໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ຉາຣິກາວສານເມວ ໂຫຕິ, ນ ຕໂຕ ປຣໍ ຜລທາຍກໍ ຫຸຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຕ຺ຕຸປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຕ຺ຕູຫິ ພາລມນຸສ຺ເສຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘ພາເລຫິ ອພຸທ຺ຘີຫິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕມິທໍ ທານໍ, ນ ປຓ຺ຑິເຕຫິ. ພາລາ ເທນ຺ຕິ, ປຓ຺ຑິຕາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ’ຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຕຕ຺ຖ ປູຣໂຓ ‘‘ກໂຣໂຕ ນ ກຣີຍຕິ ປາປ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ໂຕ ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫຕິ. ອຊິໂຕ ‘‘ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ວິປາກໍ ປຏິພາຫຕິ. ມກ຺ຂລິ ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຫຕູ’’ຕິ ວທນ຺ໂຕ ອຸຠຍໍ ປຏິພາຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫນ຺ເຕນາປິ ວິປາໂກ ປຏິພາຫິໂຕ ໂຫຕິ, ວິປາກໍ ປຏິພາຫນ຺ເຕນາປິ ກມ຺ມໍ ປຏິພາຫິຕໍ ໂຫຕິ. ອິຕິ ສພ຺ເພເປເຕ ອຕ຺ຖໂຕ ອຸຠຍປ຺ປຏິພາຫກາ ອເຫຕຸກວາທາ ເຈວ ອກິຣິຍວາທາ ຈ ນຕ຺ຖິກວາທາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ.

ເຍ ວາ ປນ ເຕສໍ ລທ຺ຘິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຣຕ຺ຕິຏ຺ຐາເນ ທິວາຐາເນ ນິສິນ຺ນາ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ ວີມໍສນ຺ຕິ, ເຕສໍ ‘‘ກໂຣໂຕ ນ ກຣີຍຕິ ປາປໍ, ນຕ຺ຖິ ເຫຕຸ, ນຕ຺ຖິ ປຈ຺ຈໂຍ, ມໂຕ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ມິຈ຺ຉາສຕິ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ, ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄໍ ໂຫຕິ, ຊວນານິ ຊວນ຺ຕິ, ປຐມຊວເນ ສເຕກິຈ຺ຉາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ທຸຕິຍາທີສຸ, ສຕ຺ຕເມ ພຸທ຺ຘານມ຺ປິ ອເຕກິຈ຺ຉາ ອນິວຕ຺ຕິໂນ ອຣິຏ຺ຐກຓ຺ຏກສທິສາ. ຕຕ຺ຖ ໂກຈິ ເອກໍ ທສ຺ສນໍ ໂອກ຺ກມຕິ, ໂກຈິ ທ຺ເວ, ໂກຈິ ຕີຓິປິ, ເອກສ຺ມິໍ ໂອກ຺ກນ຺ເຕປິ, ທ຺ວີສຸ ຕີສຸ ໂອກ຺ກນ຺ເຕສຸປິ, ນິຍຕມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂກວ ໂຫຕິ; ປຕ຺ໂຕ ສຄ຺ຄມຄ຺ຄາວຣຓຎ຺ເຈວ ໂມກ຺ຂມຄ຺ຄາວຣຓຎ຺ຈ, ອຠພ຺ໂພ ຕສ຺ສຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອນນ຺ຕຣໍ ສຄ຺ຄມ຺ປິ ຄນ຺ຕຸໍ, ປເຄວ ໂມກ຺ຂໍ. ວຏ຺ຏຂາຓຸ ນາເມສ ສຕ຺ໂຕ ປຖວິໂຄປໂກ, ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ເອວຣູປສ຺ສ ຠວໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ນຕ຺ຖິ.

‘‘ຕສ຺ມາ ອກລ຺ຍາຓຊນໍ, ອາສີວິສມິໂວຣຄໍ;

ອາຣກາ ປຣິວຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ຠູຕິກາໂມ ວິຈກ຺ຂໂຓ’’ຕິ.

ປກຸຘກຈ຺ຈາຍນວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໓-໑໗໕. ປກຸຘວາເທ ອກຏາຕິ ອກຕາ. ອກຏວິຘາຕິ ອກຕວິຘານາ. ເອວໍ ກໂຣຫີຕິ ເກນຈິ ກາຣາປິຕາປິ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນິມ຺ມິຕາຕິ ອິທ຺ຘິຍາປິ ນ ນິມ຺ມິຕາ. ອນິມ຺ມາຕາຕິ ອນິມ຺ມາປິຕາ, ເກຈິ ອນິມ຺ມາເປຕພ຺ພາຕິ ປທໍ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເນວ ປາຬິຍໍ, ນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ທິສ຺ສຕິ. ວຎ຺ຌາທິປທຕ຺ຕຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວ. ນ ອິຎ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເອສິກຕ຺ຖມ຺ໂຠ ວິຍ ຐິຕຕ຺ຕາ ນ ຈລນ຺ຕິ. ນ ວິປຣິຓມນ຺ຕີຕິ ປກຕິໍ ນ ຊຫນ຺ຕິ. ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ພ຺ຍາພາເຘນ຺ຕີຕິ ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຸປຫນນ຺ຕິ. ນາລນ຺ຕິ ນ ສມຕ຺ຖາ. ປຖວິກາໂຍຕິອາທີສຸ ປຖວີເຍວ ປຖວິກາໂຍ, ປຖວິສມູໂຫ ວາ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຊີວສຕ຺ຕເມສຸ ກາເຍສຸ. ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ຕ຺ເວວ ກາຍານນ຺ຕິ ຍຖາ ມຸຄ຺ຄຣາສິອາທີສຸ ປຫຕໍ ສຕ຺ຖໍ ມຸຄ຺ຄາທີນໍ ອນ຺ຕເຣນ ປວິສຕິ, ເອວໍ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ກາຍານໍ ອນ຺ຕເຣນ ຉິທ຺ເທນ ວິວເຣນ ສຕ຺ຖໍ ປວິສຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຫໍ ອິມໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປມີຕິ ເກວລໍ ສຎ຺ຎາມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ນິຄຓ຺ຐນາຏປຸຕ຺ຕວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໖-໑໗໘. ນາຏປຸຕ຺ຕວາເທ ຈາຕຸຍາມສໍວຣສໍວຸໂຕຕິ ຈຕຸໂກຏ຺ຐາເສນ ສໍວເຣນ ສໍວຸໂຕ. ສພ຺ພວາຣິວາຣິໂຕ ຈາຕິ ວາຣິຕສພ຺ພອຸທໂກ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕສພ຺ພສີໂຕທໂກຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສ ກິຣ ສີໂຕທເກ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎີ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ຕໍ ວຬຎ຺ເຊຕິ. ສພ຺ພວາຣິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ຍຸຕ຺ໂຕ. ສພ຺ພວາຣິຘຸໂຕຕິ ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ຘຸຕປາໂປ. ສພ຺ພວາຣິຜຸໂຏຕິ ສພ຺ເພນ ປາປວາຣເຓນ ຜຸຏ຺ໂຐ. ຄຕຕ຺ໂຕຕິ ໂກຏິປ຺ປຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ. ຍຕຕ຺ໂຕຕິ ສໍຍຕຈິຕ຺ໂຕ. ຐິຕຕ຺ໂຕຕິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຈິຕ຺ໂຕ. ເອຕສ຺ສ ວາເທ ກິຎ຺ຈິ ສາສນານຸໂລມມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ, ອສຸທ຺ຘລທ຺ຘິຕາຍ ປນ ສພ຺ພາ ທິຏ຺ຐິເຍວ ຊາຕາ.

ສຎ຺ຈຍເພລຏ຺ຐປຸຕ຺ຕວາທວຓ຺ຓນາ

໑໗໙-໑໘໑. ສຎ຺ຈຍວາໂທ ອມຣາວິກ຺ເຂເປ ວຸຕ຺ຕນໂຍ ເອວ.

ປຐມສນ຺ທິຏ຺ຐິກສາມຎ຺ຎຜລວຓ຺ຓນາ

໑໘໒. ໂສຫໍ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂສ ອຫໍ ຠນ຺ເຕ, ວາລຸກໍ ປີເຬຕ຺ວາ ເຕລໍ ອລຠມາໂນ ວິຍ ຕິຕ຺ຖິຍວາເທສຸ ສາຣໍ ອລຠນ຺ໂຕ ຠຄວນ຺ຕໍ ປຸຈ຺ຉາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໘໓. ຍຖາ ເຕ ຂເມຍ຺ຍາຕິ ຍຖາ ເຕ ຣຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ. ທາໂສຕິ ອນ຺ໂຕຊາຕຘນກ຺ກີຕກຣມຣານີຕສາມໍທາສພ຺ໂຍປຄຕານໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ. ກມ຺ມກາໂຣຕິ ອນລໂສ ກມ຺ມກຣຓສີໂລເຍວ. ທູຣໂຕ ທິສ຺ວາ ປຐມເມວ ອຸຏ຺ຐຫຕີຕິ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ. ເອວໍ ອຸຏ຺ຐິໂຕ ສາມິໂນ ອາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ປາທໂຘວນາທິກຕ຺ຕພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ນິປຕຕິ ນິສີທຕີຕິ ປຈ຺ຉານິປາຕີ. ສາມິກມ຺ຫິ ວາ ສຍນໂຕ ອວຸຏ຺ຐິເຕ ປຸພ຺ເພເຍວ ວຸຏ຺ຐາຕີຕິ ປຸພ຺ພຸຏ຺ຐາຍີ. ປຈ຺ຈູສກາລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ສາມິໂນ ຣຕ຺ຕິໍ ນິທ຺ໂທກ຺ກມນໍ, ຕາວ ສພ຺ພກິຈ຺ຈານິ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ນິປຕຕິ, ເສຍ຺ຍໍ ກປ຺ເປຕີຕິ ປຈ຺ຉານິປາຕີ. ກິໍ ກໂຣມິ, ກິໍ ກໂຣມີຕິ ເອວໍ ກິໍກາຣເມວ ປຏິສຸຓນ຺ໂຕ ວິຈຣຕີຕິ ກິໍ ກາຣປຏິສ຺ສາວີ. ມນາປເມວ ກິຣິຍໍ ກໂຣຕີຕິ ມນາປຈາຣີ. ປິຍເມວ ວທຕີຕິ ປິຍວາທີ. ສາມິໂນ ຕຸຏ຺ຐປຫຏ຺ຐໍ ມຸຂໍ ອຸລ຺ໂລກຍມາໂນ ວິຈຣຕີຕິ ມຸຂຸລ຺ໂລກໂກ.

ເທໂວ ມຎ຺ເຎຕິ ເທໂວ ວິຍ. ໂສ ວຕສ຺ສາຫໍ ປຸຎ຺ຎານິ ກເຣຍ຺ຍນ຺ຕິ ໂສ ວຕ ອຫໍ ເອວຣູໂປ ອສ຺ສໍ, ຍທິ ປຸຎ຺ຎານິ ກເຣຍ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ໂສ ວຕສ຺ສ’ສ຺ສ’’ນ຺ຕິປິ ປາໂຐ, ອຍເມວຕ຺ໂຖ. ຍໍນູນາຫນ຺ຕິ ສເຈ ທານໍ ທສ຺ສາມິ, ຍໍ ຣາຊາ ເອກທິວສໍ ເທຕິ, ຕໂຕ ສຕຠາຄມ຺ປິ ຍາວຊີວໍ ນ ສກ຺ຂິສ຺ສາມິ ທາຕຸນ຺ຕິ ປພ຺ພຊ຺ຊາຍໍ ອຸສ຺ສາຫໍ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ຈິນ຺ຕນຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ກາເຍນ ສໍວຸໂຕຕິ ກາເຍນ ປິຫິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ອກຸສລສ຺ສ ປເວສນທ຺ວາຣໍ ຖເກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເສວ ນໂຍ ເສສປທທ຺ວເຍປິ. ຆາສຈ຺ຉາທນປຣມຕາຍາຕິ ຆາສຈ຺ຉາທເນນ ປຣມຕາຍ ອຸຕ຺ຕມຕາຍ, ເອຕທຕ຺ຖມ຺ປິ ອເນສນໍ ປຫາຍ ອຄ຺ຄສລ຺ເລເຂນ ສນ຺ຕຸຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຠິຣໂຕ ປວິເວເກຕິ ‘‘ກາຍວິເວໂກ ຈ ວິເວກຏ຺ຐກາຍານໍ, ຈິຕ຺ຕວິເວໂກ ຈ ເນກ຺ຂມ຺ມາຠິຣຕານໍ, ປຣມໂວທານປ຺ປຕ຺ຕານໍ ອຸປຘິວິເວໂກ ຈ ນິຣຸປຘີນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ວິສງ຺ຂາຣຄຕານ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ຕິວິເຘປິ ວິເວເກ ຣໂຕ; ຄຓສງ຺ຄຓິກໍ ປຫາຍ ກາເຍນ ເອໂກ ວິຫຣຕິ, ຈິຕ຺ຕກິເລສສງ຺ຄຓິກໍ ປຫາຍ ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິວເສນ ເອໂກ ວິຫຣຕິ, ຜລສມາປຕ຺ຕິໍ ວາ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິໍ ວາ ປວິສິຕ຺ວາ ນິພ຺ພານໍ ປຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຄ຺ເຆຕິ ໂຈທນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ.

໑໘໔. ອາສເນນປິ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມາຕິ ນິສິນ຺ນາສນໍ ປປ຺ໂຜເຏຕ຺ວາ ອິຘ ນິສີທຖາຕິ ວເທຍ຺ຍາມ. ອຠິນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມປິ ນນ຺ຕິ ອຠິຫຣິຕ຺ວາປິ ນໍ ນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມ. ຕຕ຺ຖ ທຸວິໂຘ ອຠິຫາໂຣ – ວາຈາຍ ເຈວ ກາເຍນ ຈ. ຕຸມ຺ຫາກໍ ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕກ຺ຂເຓ ອມ຺ຫາກໍ ຈີວຣາທີຫິ ວເທຍ຺ຍາຖ ເຍນຕ຺ໂຖຕິ ວທນ຺ໂຕ ຫິ ວາຈາຍ ອຠິຫຣິຕ຺ວາ ນິມນ຺ເຕຕິ ນາມ. ຈີວຣາທິເວກລ຺ລໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອິທໍ ຄຓ຺ຫາຖາຕິ ຕານິ ເທນ຺ໂຕ ປນ ກາເຍນ ອຠິຫຣິຕ຺ວາ ນິມນ຺ເຕຕິ ນາມ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ສນ຺ຘາຍ ອຠິນິມນ຺ເຕຍ຺ຍາມປິ ນນ຺ຕິ ອາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຄິລານປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາໂຣຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຄິລານສ຺ສ ສປ຺ປາຍໍ ໂອສຘໍ. ວຈນຕ຺ໂຖ ປນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວຸຕ຺ໂຕ. ຣກ຺ຂາວຣຓຄຸຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຣກ຺ຂາສງ຺ຂາຕຎ຺ເຈວ ອາວຣຓສງ຺ຂາຕຎ຺ຈ ຄຸຕ຺ຕິໍ. ສາ ປເນສາ ນ ອາວຸຘຫຕ຺ເຖ ປຸຣິເສ ຐເປນ຺ເຕນ ຘມ຺ມິກາ ນາມ ສໍວິທຫິຕາ ໂຫຕິ. ຍຖາ ປນ ອເວລາຍ ກຏ຺ຐຫາຣິກປຓ຺ຓຫາຣິກາທໂຍ ວິຫາຣໍ ນ ປວິສນ຺ຕິ, ມິຄລຸທ຺ທກາທໂຍ ວິຫາຣສີມາຍ ມິເຄ ວາ ມຈ຺ເຉ ວາ ນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ສໍວິທຫນ຺ເຕນ ຘມ຺ມິກາ ນາມ ຣກ຺ຂາ ສໍວິຫິຕາ ໂຫຕິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ – ‘‘ຘມ຺ມິກ’’ນ຺ຕິ.

໑໘໕. ຍທິ ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ຍທິ ຕວ ທາໂສ ຕຸຍ຺ຫໍ ສນ຺ຕິກາ ອຠິວາທນາທີນິ ລເຠຍ຺ຍ. ເອວໍ ສນ຺ເຕ. ອທ຺ຘາຕິ ເອກໍສວຈນເມຕໍ. ປຐມນ຺ຕິ ຠຓນ຺ໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສາປິ ອຕ຺ຖິຕໍ ທີເປຕິ. ເຕເນວ ຈ ຣາຊາ ສກ຺ກາ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອຎ຺ຎມ຺ປີຕິອາທິມາຫ.

ທຸຕິຍສນ຺ທິຏ຺ຐິກສາມຎ຺ຎຜລວຓ຺ຓນາ

໑໘໖-໑໘໘. ກສຕີຕິ ກສ຺ສໂກ. ເຄຫສ຺ສ ປຕິ, ເອກເຄຫມຕ຺ເຕ ເຊຏ຺ຐໂກຕິ ຄຫປຕິໂກ. ພລິສງ຺ຂາຕໍ ກຣໍ ກໂຣຕີຕິ ກຣກາຣໂກ. ຘຎ຺ຎຣາສິໍ ຘນຣາສິຎ຺ຈ ວຑ຺ເຒຕີຕິ ຣາສິວຑ຺ຒໂກ.

ອປ຺ປໍ ວາຕິ ປຣິຕ຺ຕກໍ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ຕຓ຺ຑຸລນາຬິມຕ຺ຕກມ຺ປິ. ໂຠຄກ຺ຂນ຺ຘນ຺ຕິ ໂຠຄຣາສິໍ. ມຫນ຺ຕໍ ວາຕິ ວິປຸລໍ ວາ. ຍຖາ ຫິ ມຫນ຺ຕໍ ປຫາຍ ປພ຺ພຊິຕຸໍ ທຸກ຺ກຣໍ, ເອວໍ ອປ຺ປມ຺ປີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຸຠຍມາຫ. ທາສວາເຣ ປນ ຍສ຺ມາ ທາໂສ ອຕ຺ຕໂນປິ ອນິສ຺ສໂຣ, ປເຄວ ໂຠຄານໍ. ຍຎ຺ຫິ ຕສ຺ສ ຘນໍ, ຕໍ ສາມິການຎ຺ເຎວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂຠຄຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕໍ. ຎາຕິເຍວ ຎາຕິປຣິວຏ຺ໂຏ.

ປຓີຕຕຣສາມຎ຺ຎຜລວຓ຺ຓນາ

໑໘໙. ສກ຺ກາ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ອຎ຺ຎມ຺ປິ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມຕິ ອິຘ ເອວເມວາຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ກສ຺ມາຕິ ເຈ, ເອວເມວາຕິ ຫິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ປໂຫຕິ ຠຄວາ ສກລມ຺ປິ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຕໂຕ ວາ ຠິຍ຺ໂຍປິ ເອວຣູປາຫິ ອຸປມາຫິ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ທີເປຕຸໍ. ຕຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈາປິ ເອຕສ຺ສ ຠຄວໂຕ ວຈນສວເນ ປຣິຍນ຺ຕໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ, ຕຖາປິ ອຕ຺ໂຖ ຕາທິໂສເຍວ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອຸປຣິ ວິເສສໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເອວເມວາຕິ ອວຕ຺ວາ – ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕຣຎ຺ຈ ປຓີຕຕຣຎ຺ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕຣນ຺ຕິ ອຠິມນາປຕຣໍ ອຕິເສຏ຺ຐຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຓີຕຕຣນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມຕຣໍ. ເຕນ ຫີຕິ ອຸຍ຺ໂຍຊນຕ຺ເຖ ນິປາໂຕ. ສວເນ ອຸຍ຺ໂຍເຊນ຺ໂຕ ຫິ ນໍ ເອວມາຫ. ສຸໂຓຫີຕິ ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕຣຎ຺ຈ ປຓີຕຕຣຎ຺ຈ ສາມຎ຺ຎຜລໍ ສຸຓາຕິ.

ສາຘຸກໍ ມນສິກໂຣຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສາຘຸກໍ ສາຘູຕິ ເອກຕ຺ຖເມຕໍ. ອຍຎ຺ຫິ ສາຘຸ-ສທ຺ໂທ ອາຍາຈນສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສມ຺ປຫໍສນສຸນ຺ທຣ ທຬ຺ຫີກມ຺ມາທີສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ສາຘຸ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວາ ສງ຺ຂິຕ຺ເຕນ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໔.໙໕) ຫິ ອາຍາຈເນ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕຕິ ໂຂ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ຠຄວໂຕ ຠາສິຕໍ ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ສມ຺ປຏິຈ຺ຉເນ. ‘‘ສາຘຸ ສາຘຸ, ສາຣິປຸຕ຺ຕາ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໙) ສມ຺ປຫໍສເນ.

‘‘ສາຘຸ ຘມ຺ມຣຸຈິ ຣາຊາ, ສາຘຸ ປຎ຺ຎາຓວາ ນໂຣ;

ສາຘຸ ມິຕ຺ຕານມທ຺ທຸພ຺ໂຠ, ປາປສ຺ສາກຣຓໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. (ຊາ. ໒.໑໗.໑໐໑);

ອາທີສຸ ສຸນ຺ທເຣ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ສຸໂຓຫິ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຫີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໑໙໒) ສາຘຸກສທ຺ໂທເຍວ ທຬ຺ຫີກມ຺ເມ, ອາຓຕ຺ຕິຍນ຺ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິຘາປິ ອສ຺ສ ເອຕ຺ເຖວ ທຬ຺ຫີກມ຺ເມ ຈ ອາຓຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສຸນ຺ທເຣປິ ວຏ຺ຏຕິ. ທຬ຺ຫີກມ຺ມຕ຺ເຖນ ຫິ ທຬ຺ຫມິມໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຫິ, ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ. ອາຓຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ມມ ອາຓຕ຺ຕິຍາ ສຸຓາຫິ, ສຸນ຺ທຣຕ຺ເຖນ ສຸນ຺ທຣມິມໍ ຠທ຺ທກໍ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຫີຕິ ເອວໍ ທີປິຕໍ ໂຫຕິ.

ມນສິ ກໂຣຫີຕິ ອາວຊ຺ຊ, ສມນ຺ນາຫຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ນິສາເມຫິ, ຈິຕ຺ເຕ ກໂຣຫີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອປິ ເຈຕ຺ຖ ສຸໂຓຫີຕິ ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປນິວາຣຓເມຕໍ. ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຫີຕິ ມນສິກາເຣ ທຬ຺ຫີກມ຺ມນິໂຍຊເນນ ມນິນ຺ທ຺ຣິຍວິກ຺ເຂປນິວາຣຓໍ. ປຸຣິມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ພ຺ຍຎ຺ຊນວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວາຣຓໍ, ປຈ຺ຉິມໍ ອຕ຺ຖວິປລ຺ລາສຄ຺ຄາຫວາຣຓໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ຘມ຺ມສ຺ສວເນ ນິໂຍເຊຕິ, ປຈ຺ຉິເມນ ສຸຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ຘາຣຓູປປຣິກ຺ຂາທີສຸ. ປຸຣິເມນ ຈ ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ, ຕສ຺ມາ ສວນີໂຍຕິ ທີເປຕິ. ປຈ຺ຉິເມນ ສຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກາຕພ຺ໂພຕິ. ສາຘຸກປທໍ ວາ ອຸຠຍປເທຫິ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຘມ຺ມຄມ຺ຠີໂຣ ເຈວ ເທສນາຄມ຺ຠີໂຣ ຈ, ຕສ຺ມາ ສຸຓາຫິ ສາຘຸກໍ, ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຖຄມ຺ຠີໂຣ ຈ ປຏິເວຘຄມ຺ຠີໂຣ ຈ, ຕສ຺ມາ ສາຘຸກໍ ມນສິ ກໂຣຫີຕິ ເອວໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ສກ຺ກາ ມຫາຣາຊາຕິ ເອວໍ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ສາມຎ຺ຎຜລເທສນໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຠາສິສ຺ສາມິ. ‘‘ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິ ຫິ ສງ຺ຂິຕ຺ຕທີປນໍ ໂຫຕິ. ຠາສິສ຺ສາມີຕິ ວິຕ຺ຖາຣທີປນໍ. ເຕນາຫ ວງ຺ຄີສຕ຺ເຖໂຣ –

‘‘ສງ຺ຂິຕ຺ເຕນປິ ເທເສຕິ, ວິຕ຺ຖາເຣນປິ ຠາສຕິ;

ສາຬິກາຍິວ ນິຄ຺ໂຆໂສ, ປຏິຠານໍ ອຸທີຣຍີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໒໑໔);

ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ອຸສ຺ສາຫຊາໂຕ ຫຸຕ຺ວາ – ‘‘ເອວໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິ ໂຂ ຣາຊາ ມາຄໂຘ ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ເວເທຫິປຸຕ຺ໂຕ ຠຄວໂຕ ປຈ຺ຈສ຺ໂສສິ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິ, ປຏິຄ຺ຄເຫສີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

໑໙໐. ອຖສ຺ສ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ, ເອຕໍ ອໂວຈ, ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ‘‘ອິຘ ມຫາຣາຊາ’’ຕິອາທິໍ ສກລໍ ສຸຕ຺ຕໍ ອໂວຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ອິຘາຕິ ເທສາປເທເສ ນິປາໂຕ, ສ຺ວາຍໍ ກຕ຺ຖຈິ ໂລກໍ ອຸປາທາຍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ – ‘‘ອິຘ ຕຖາຄໂຕ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ກຕ຺ຖຈິ ສາສນໍ ຍຖາຫ – ‘‘ອິເຘວ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຐໂມ ສມໂຓ, ອິຘ ທຸຕິໂຍ ສມໂຓ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔໑). ກຕ຺ຖຈິ ໂອກາສໍ. ຍຖາຫ –

‘‘ອິເຘວ ຕິຏ຺ຐມານສ຺ສ, ເທວຠູຕສ຺ສ ເມ ສໂຕ;

ປຸນຣາຍຸ ຈ ເມ ລທ຺ໂຘ, ເອວໍ ຊານາຫິ ມາຣິສາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໒.໓໖໙);

ກຕ຺ຖຈິ ປທປູຣຓມຕ຺ຕເມວ. ຍຖາຫ ‘‘ອິຘາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠຸຕ຺ຕາວີ ອສ຺ສໍ ປວາຣິໂຕ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໐). ອິຘ ປນ ໂລກໍ ອຸປາທາຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ມຫາຣາຊາຕິ ຍຖາ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ ເທສນໍ ເທເສຕຸໍ ປຸນ ມຫາຣາຊາຕິ ອາລປຕິ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ‘‘ມຫາຣາຊ ອິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ຕຖາຄໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອຣຫໍ…ເປ… ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາຄຕສທ຺ໂທ ພ຺ຣຫ຺ມຊາເລ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຣຫນ຺ຕິອາທໂຍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ ວິຕ຺ຖາຣິຕາ. ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ໂລໂກຕິ – ໂອກາສໂລໂກ ສຕ຺ຕໂລໂກ ສງ຺ຂາຣໂລໂກຕິ ຕິວິໂຘ. ອິຘ ປນ ສຕ຺ຕໂລໂກ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ສຕ຺ຕໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນປິ ຈ ຕຖາຄໂຕ ນ ເທວໂລເກ, ນ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ, ມນຸສ຺ສໂລເກວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ມນຸສ຺ສໂລເກປິ ນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຈກ຺ກວາເຬ, ອິມສ຺ມິໍເຍວ ຈກ຺ກວາເຬ. ຕຕ຺ຣາປິ ນ ສພ຺ພຏ຺ຐາເນສຸ, ‘‘ປຸຣຕ຺ຖິມາຍ ທິສາຍ ຄຊງ຺ຄລໍ ນາມ ນິຄໂມ ຕສ຺ສາປເຣນ ມຫາສາໂລ, ຕໂຕ ປຣາ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ, ປຸຣຕ຺ຖິມທກ຺ຂິຓາຍ ທິສາຍ ສລຬວຕີ ນາມ ນທີ. ຕໂຕ ປຣາ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ, ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ, ທກ຺ຂິຓາຍ ທິສາຍ ເສຕກຓ຺ຓິກໍ ນາມ ນິຄໂມ, ຕໂຕ ປຣາ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ, ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ, ປຈ຺ຉິມາຍ ທິສາຍ ຖູຓໍ ນາມ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄາໂມ, ຕໂຕ ປຣາ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ, ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ, ອຸຕ຺ຕຣາຍ ທິສາຍ ອຸສິຣທ຺ຘໂຊ ນາມ ປພ຺ພໂຕ, ຕໂຕ ປຣາ ປຈ຺ຈນ຺ຕິມາ ຊນປທາ ໂອຣໂຕ ມຊ຺ເຌ’’ຕິ ເອວໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນ ອາຍາມໂຕ ຕິໂຍຊນສເຕ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍໂຍຊນສເຕ, ປຣິກ຺ເຂປໂຕ ນວໂຍຊນສເຕ ມຊ຺ຌິມປເທເສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ຕຖາຄໂຕ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘາ, ອຄ຺ຄສາວກາ, ອສີຕິມຫາເຖຣາ, ພຸທ຺ຘມາຕາ, ພຸທ຺ຘປິຕາ, ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຣາຊາ ອຎ຺ເຎ ຈ ສາຣປ຺ປຕ຺ຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓຄຫປຕິກາ ເອຕ຺ເຖວຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຕຖາຄໂຕ ສຸຊາຕາຍ ທິນ຺ນມຘຸປາຍາສໂຠຊນໂຕ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ, ຕາວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ, ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ. ມຫາຠິນິກ຺ຂມນໂຕ ວາ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ. ຕຸສິຕຠວນໂຕ ວາ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ. ທີປງ຺ກຣປາທມູລໂຕ ວາ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄ, ຕາວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນາມ, ອຣຫຕ຺ຕຜເລ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ນາມ. ອິຘ ສພ຺ພປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາຄໂຕ ໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

ໂສ ອິມໍ ໂລກນ຺ຕິ ໂສ ຠຄວາ ອິມໍ ໂລກໍ. ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນິທສ຺ເສຕິ. ສເທວກນ຺ຕິ ສຫ ເທເວຫິ ສເທວກໍ. ເອວໍ ສຫ ມາເຣນ ສມາຣກໍ, ສຫ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ສພ຺ຣຫ຺ມກໍ, ສຫ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ. ປຊາຕຕ຺ຕາ ປຊາ, ຕໍ ປຊໍ. ສຫ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ສເທວມນຸສ຺ສໍ. ຕຕ຺ຖ ສເທວກວຈເນນ ປຎ຺ຈ ກາມາວຈຣເທວຄ຺ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສມາຣກ – ວຈເນນ ຉຏ຺ຐກາມາວຈຣເທວຄ຺ຄຫຓໍ. ສພ຺ຣຫ຺ມກວຈເນນ ພ຺ຣຫ຺ມກາຍິກາທິພ຺ຣຫ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ. ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓີວຈເນນ ສາສນສ຺ສ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກປຈ຺ຈາມິຕ຺ຕສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓຄ຺ຄຫຓໍ, ສມິຕປາປພາຫິຕປາປສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ. ປຊາວຈເນນ ສຕ຺ຕໂລກຄ຺ຄຫຓໍ. ສເທວມນຸສ຺ສວຈເນນ ສມ຺ມຸຕິເທວອວເສສມນຸສ຺ສຄ຺ຄຫຓໍ. ເອວເມຕ຺ຖ ຕີຫິ ປເທຫິ ໂອກາສໂລເກນ ສທ຺ຘິໍ ສຕ຺ຕໂລໂກ. ທ຺ວີຫິ ປຊາວເສນ ສຕ຺ຕໂລໂກວ ຄຫິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປໂຣ ນໂຍ, ສເທວກຄ຺ຄຫເຓນ ອຣູປາວຈຣເທວໂລໂກ ຄຫິໂຕ. ສມາຣກຄ຺ຄຫເຓນ ຉ ກາມາວຈຣເທວໂລໂກ. ສພ຺ຣຫ຺ມກຄ຺ຄຫເຓນ ຣູປີ ພ຺ຣຫ຺ມໂລໂກ. ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາທິຄ຺ຄຫເຓນ ຈຕຸປຣິສວເສນ ສມ຺ມຸຕິເທເວຫິ ວາ ສຫ ມນຸສ຺ສໂລໂກ, ອວເສສສພ຺ພສຕ຺ຕໂລໂກ ວາ.

ອປິ ເຈຕ຺ຖ ສເທວກວຈເນນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ສພ຺ພສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ສຈ຺ຉິກຕຠາວມາຫ. ຕໂຕ ເຍສໍ ອໂຫສິ – ‘‘ມາໂຣ ມຫານຸຠາໂວ ຉ ກາມາວຈຣິສ຺ສໂຣ ວສວຕ຺ຕີ, ກິໍ ໂສປິ ເອເຕນ ສຈ຺ຉິກໂຕ’’ຕິ, ເຕສໍ ວິມຕິໍ ວິຘມນ຺ໂຕ ‘‘ສມາຣກ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເຍສໍ ປນ ອໂຫສິ – ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາ ມຫານຸຠາໂວ ເອກງ຺ຄຸລິຍາ ເອກສ຺ມິໍ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສ ອາໂລກໍ ຜຣຕິ, ທ຺ວີຫິ …ເປ… ທສຫິ ອງ຺ຄຸລີຫິ ທສສຸ ຈກ຺ກວາຬສຫສ຺ເສສຸ ອາໂລກໍ ຜຣຕິ. ອນຸຕ຺ຕຣຎ຺ຈ ຌານສມາປຕ຺ຕິສຸຂໍ ປຏິສໍເວເທຕິ, ກິໍ ໂສປິ ສຈ຺ຉິກໂຕ’’ຕິ, ເຕສໍ ວິມຕິໍ ວິຘມນ຺ໂຕ ສພ຺ຣຫ຺ມກນ຺ຕິ ອາຫ. ຕໂຕ ເຍ ຈິນ຺ເຕສຸໍ – ‘‘ປຸຖູ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ສາສນສ຺ສ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ, ກິໍ ເຕປິ ສຈ຺ຉິກຕາ’’ຕິ, ເຕສໍ ວິມຕິໍ ວິຘມນ຺ໂຕ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ ປຊນ຺ຕິ ອາຫ. ເອວໍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຸກ຺ກຏ຺ຐານໍ ສຈ຺ຉິກຕຠາວໍ ປກາເສຕ຺ວາ ອຖ ສມ຺ມຸຕິເທເວ ອວເສສມນຸສ຺ເສ ຈ ອຸປາທາຍ ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ເສສສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ສຈ຺ຉິກຕຠາວໍ ປກາເສນ຺ໂຕ ສເທວມນຸສ຺ສນ຺ຕິ ອາຫ. ອຍເມຕ຺ຖ ຠາວານຸກ຺ກໂມ.

ໂປຣາຓາ ປນາຫຸ ສເທວກນ຺ຕິ ເທເວຫິ ສທ຺ຘິໍ ອວເສສໂລກໍ. ສມາຣກນ຺ຕິ ມາເຣນ ສທ຺ຘິໍ ອວເສສໂລກໍ. ສພ຺ຣຫ຺ມກນ຺ຕິ ພ຺ຣຫ຺ເມຫິ ສທ຺ຘິໍ ອວເສສໂລກໍ. ເອວໍ ສພ຺ເພປິ ຕິຠວູປເຄ ສຕ຺ເຕ ຕີຫາກາເຣຫິ ຕີສຸ ປເທສຸ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຸນ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ປຣິຍາທິຍນ຺ໂຕ ສສ຺ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓິໍ ປຊໍ ສເທວມນຸສ຺ສນ຺ຕິ ອາຫ. ເອວໍ ປຎ຺ຈຫິປິ ປເທຫິ ເຕນ ເຕນາກາເຣນ ເຕຘາຕຸກເມວ ປຣິຍາທິນ຺ນນ຺ຕິ.

ສຍໍ ອຠິຎ຺ຎາ ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາ ປເວເທຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ສຍນ຺ຕິ ສາມໍ ອປຣເນຍ຺ໂຍ ຫຸຕ຺ວາ. ອຠິຎ຺ຎາຕິ ອຠິຎ຺ຎາຍ, ອຘິເກນ ຎາເຓນ ຎຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຈ຺ຉິກຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ, ເອເຕນ ອນຸມານາທິປຏິກ຺ເຂໂປ ກໂຕ ໂຫຕິ. ປເວເທຕີຕິ ໂພເຘຕິ ວິຎ຺ຎາເປຕິ ປກາເສຕິ.

ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ…ເປ… ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓນ຺ຕິ ໂສ ຠຄວາ ສຕ຺ເຕສຸ ກາຣຸຎ຺ຎຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຫິຕ຺ວາປິ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ວິເວກສຸຂໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອປ຺ປໍ ວາ ພຫຸໍ ວາ ເທເສນ຺ໂຕ ອາທິກລ຺ຍາຓາທິປ຺ປກາຣເມວ ເທເສຕິ. ອາທິມ຺ຫິປິ, ກລ຺ຍາຓໍ ຠທ຺ທກໍ ອນວຊ຺ຊເມວ ກຕ຺ວາ ເທເສຕິ, ມຊ຺ເຌປິ, ປຣິໂຍສາເນປິ, ກລ຺ຍາຓໍ ຠທ຺ທກໍ ອນວຊ຺ຊເມວ ກຕ຺ວາ ເທເສຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິ ເທສນາຍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ, ອຕ຺ຖິ ສາສນສ຺ສ. ເທສນາຍ ຕາວ ຈຕຸປ຺ປທິກາຍປິ ຄາຖາຍ ປຐມປາໂທ ອາທິ ນາມ, ຕໂຕ ທ຺ເວ ມຊ຺ຌໍ ນາມ, ອນ຺ເຕ ເອໂກ ປຣິໂຍສານໍ ນາມ. ເອການຸສນ຺ຘິກສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ນິທານໍ ອາທິ, ອິທມໂວຈາຕິ ປຣິໂຍສານໍ, ອຸຠິນ຺ນມນ຺ຕຣາ ມຊ຺ຌໍ. ອເນການຸສນ຺ຘິກສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຐມານຸສນ຺ຘິ ອາທິ, ອນ຺ເຕ ອນຸສນ຺ຘິ ປຣິໂຍສານໍ, ມຊ຺ເຌ ເອໂກ ວາ ທ຺ເວ ວາ ພຫູ ວາ ມຊ຺ຌເມວ.

ສາສນສ຺ສ ປນ ສີລສມາຘິວິປສ຺ສນາ ອາທິ ນາມ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ – ‘‘ໂກ ຈາທິ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ? ສີລຎ຺ຈ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ທິຏ຺ຐິ ຈ ອຸຊຸກາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໖໙). ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປທາ ຕຖາຄເຕນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘາ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ໂຕ ປນ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ມຊ຺ຌໍ ນາມ. ຜລຎ຺ເຈວ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ປຣິໂຍສານໍ ນາມ. ‘‘ເອຕທຕ຺ຖມິທໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ເອຕໍ ສາຣໍ, ເອຕໍ ປຣິໂຍສານ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໒໔) ຫິ ເອຕ຺ຖ ຜລໍ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ນິພ຺ພາໂນຄຘໍ ຫິ, ອາວຸໂສ ວິສາຂ, ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕິ, ນິພ຺ພານປຣາຍນໍ ນິພ຺ພານປຣິໂຍສານ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໖) ເອຕ຺ຖ ນິພ຺ພານໍ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ເທສນາຍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຠຄວາ ຫິ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ອາທິມ຺ຫິ ສີລໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ມຊ຺ເຌ ມຄ຺ຄໍ ປຣິໂຍສາເນ ນິພ຺ພານໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ໂສ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ ອາທິກລ຺ຍາຓໍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓໍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອຎ຺ໂຎປິ ຘມ຺ມກຖິໂກ ຘມ຺ມໍ ກເຖນ຺ໂຕ –

‘‘ອາທິມ຺ຫິ ສີລໍ ທສ຺ເສຍ຺ຍ, ມຊ຺ເຌ ມຄ຺ຄໍ ວິຠາວເຍ;

ປຣິໂຍສານມ຺ຫິ ນິພ຺ພານໍ, ເອສາ ກຖິກສຓ຺ຐິຕີ’’ຕິ.