(໑.) ເອກກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໗໖໑. ອິທານິ ຍຖານິກ຺ຂິຕ຺ຕາຍ ມາຕິກາຍ ‘‘ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓາ ນ ເຫຕຸເມວາ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ອາຣທ຺ເຘ ນິທ຺ເທສວາເຣ ນ ເຫຕຸເມວາຕິ ສາຘາຣຓເຫຕຸປຏິກ຺ເຂປນິທ຺ເທໂສ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເຫຕຸເຫຕຸ, ປຈ຺ຈຍເຫຕຸ, ອຸຕ຺ຕມເຫຕຸ, ສາຘາຣຓເຫຕູຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ເຫຕູ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ຣູປກຓ຺ເຑ ‘‘ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ນ ເຫຕຸເມວາ’’ຕິອາທີນໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໕໙໔) ວຸຕ຺ຕເມວ. ອເຫຕຸກເມວາຕິອາທີສຸ ພ຺ຍຎ຺ຊນສນ຺ຘິວເສນ ມກາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ; ອເຫຕຸກາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອປິຈ ‘‘ເຫຕູ ຘມ຺ມາ ນເຫຕູ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑) ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓານິ ເຫຕູ ຘມ຺ມາຕິ ວາ ສເຫຕຸກາ ຘມ຺ມາຕິ ວາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ເອກນ຺ເຕນ ປນ ນ ເຫຕູເຍວ, ອເຫຕຸກາ ເຍວາຕິ ອິມານິປິ ນເຍເນຕ຺ຖ ສພ຺ພປເທສຸ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອພ຺ຍາກຕເມວາຕິ ປທໍ ວິປາກາພ຺ຍາກຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາຣມ຺ມຓເມວາຕິ ໂອລຸພ຺ຠາຣມ຺ມຓວເສນ. ປຈ຺ຈຍາຣມ຺ມຓໍ ໂອລຸພ຺ຠາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ຫິ ທຸວິຘໍ ອາຣມ຺ມຓໍ. ອິມສ຺ມິໍ ປນ ຐາເນ ໂອລຸພ຺ຠາຣມ຺ມຓເມວ ຘຸຣໍ, ປຈ຺ຈຍາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ລພ຺ຠຕິເຍວ. ອເຈຕສິກເມວາຕິ ປທໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຣູປໍ, ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ຕີສຸ ອເຈຕສິເກສຸ ຈິຕ຺ຕເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂນ ອປຣິຍາປນ຺ນເມວາຕິ ຄຕິປຣິຍາປນ຺ນຈຸຕິປຣິຍາປນ຺ນສໍສາຣວຏ຺ຏຠວປຣິຍາປນ຺ນຠາວໂຕ ປຣິຍາປນ຺ນາ ເອວ, ໂນ ອປຣິຍາປນ຺ນາ. ໂລກໂຕ ວຏ຺ຏໂຕ ນ ນິຍ຺ຍນ຺ຕີຕິ ອນິຍ຺ຍານິກາ. ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວາຕິ ຣູປກຓ຺ເຑ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາເນວ ຣູປາທີນິ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕິໂຕ ອຕີຕາທິວິສຍໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓມ຺ປິ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓໂສຕປຕິຕເມວ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຸປປນ຺ນໍ ຉຫິ ວິຎ຺ຎາເຓຫິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໕໘໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓາ ປນ ຍສ຺ມາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາປິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ອາຣມ຺ມຓາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ເສວ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ມໂນວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນິຈ຺ຈເມວາຕິ ຫຸຕ຺ວາ ອຠາວຏ຺ເຐນ ອນິຈ຺ຈາເຍວ. ຊຣາຠິຠູຕເມວາຕິ ຊຣາຍ ອຠິຠູຕຕ຺ຕາ ຊຣາຠິຠູຕາ ເອວ.

໗໖໒. ອຸປ຺ປນ຺ນວຕ຺ຖຸກາ ອຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓາຕິ ອນາຄຕປຏິກ຺ເຂໂປ. ນ ຫິ ເຕ ອນາຄເຕສຸ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມເຓສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

ປຸເຣຊາຕວຕ຺ຖຸກາ ປຸເຣຊາຕາຣມ຺ມຓາຕິ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິປຏິກ຺ເຂໂປ. ນ ຫິ ເຕ ສຫຸປ຺ປນ຺ນໍ ວຕ຺ຖຸໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓໍ ວາ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສຍໍ ປນ ປຈ຺ຉາຊາຕາ ຫຸຕ຺ວາ ປຸເຣຊາເຕສຸ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມເຓສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກວຕ຺ຖຸກາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ຕວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕານິ ຫິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິເກ ປຎ຺ຈ ປສາເທ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ພາຫິຣາຣມ຺ມຓາຕິ ພາຫິຣຣູປາທິອາຣມ຺ມຓາ. ຕຕ຺ຖ ຈຕຸກ຺ກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ – ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓາ ຫິ ປສາທວຕ຺ຖຸກຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກວຕ຺ຖຸກາ, ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ຫທຍຣູປໍ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກາເລ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ພາຫິຣວຕ຺ຖຸກໍ, ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ ພາຫິຣາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກວຕ຺ຖຸກາ, ມໂນວິຎ຺ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຕໂຍ ຂນ຺ຘາ ຫທຍຣູປໍ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກາເລ ພາຫິຣາ ພາຫິຣວຕ຺ຖຸກາ.

ອສມ຺ຠິນ຺ນວຕ຺ຖຸກາຕິ ອນິຣຸທ຺ຘວຕ຺ຖຸກາ. ນ ຫິ ເຕ ນິຣຸທ຺ຘໍ ອຕີຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອສມ຺ຠິນ຺ນາຣມ຺ມຓຕາຍປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ອຎ຺ຎໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ຈ ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຈາຕິອາທີສຸ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ຫິ ອຎ຺ຎໍ ວຕ຺ຖຸ, ອຎ຺ຎໍ ອາຣມ຺ມຓໍ. ອຎ຺ຎໍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ໂສຕປສາທາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣໍ ວຕ຺ຖຸໍ, ສທ຺ທາທີສຸ ວາ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ກປ຺ປໂຕ ກປ຺ປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາປິ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ; ຈກ຺ຂຸປສາທເມວ ປນ ວຕ຺ຖຸໍ ກຕ຺ວາ ຣູປຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເອວມສ຺ສ ວຕ຺ຖຸປິ ທ຺ວາຣມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ນິພທ຺ຘໍ, ອຎ຺ຎໍ ວຕ຺ຖຸໍ ວາ ທ຺ວາຣໍ ວາ ອາຣມ຺ມຓໍ ວາ ນ ສງ຺ກມຕິ, ນິພທ຺ຘວຕ຺ຖຸ ນິພທ຺ຘທ຺ວາຣໍ ນິພທ຺ຘາຣມ຺ມຓເມວ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

໗໖໓. ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ໂຄຈຣວິສຍໍ ປຈ຺ຈນຸໂຠນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ຈກ຺ຂຸ ໂສຕສ຺ສ, ໂສຕໍ ວາ ຈກ຺ຂຸສ຺ສາຕິ ເອວໍ ເອກໍ ເອກສ຺ສ ໂຄຈຣວິສຍໍ ນ ປຈ຺ຈນຸໂຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສເຈ ຫິ ນີລາທິເຠທໍ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ໂສຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຸປເນຍ຺ຍ ‘ອິງ຺ຆ ຕາວ ນໍ ວວຕ຺ຖາເປຫິ ວິຠາເວຫິ – ກິໍ ນາເມຕໍ ອາຣມ຺ມຓ’ນ຺ຕິ, ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ວິນາປິ ມຸເຂນ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍ – ‘ອເຣ ອນ຺ຘພາລ, ວສ຺ສສຕມ຺ປິ ວສ຺ສສຫສ຺ສມ຺ປິ ປຣິຘາວມາໂນ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ມຍາ ກຸຫິໍ ເອຕສ຺ສ ຊານນກໍ ລຠິສ຺ສສິ; ອາຫຣ ນໍ ຈກ຺ຂຸປສາເທ ອຸປເນຫິ; ອຫເມຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ຊານິສ຺ສາມິ – ຍທິ ວາ ນີລໍ ຍທິ ວາ ປີຕກໍ. ນ ຫິ ເອໂສ ອຎ຺ຎສ຺ສ ວິສໂຍ; ມຍ຺ຫເມເວໂສ ວິສໂຍ’ຕິ. ເສສວິຎ຺ຎາເຓສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວເມເຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ໂຄຈຣວິສຍໍ ນ ປຈ຺ຈນຸໂຠນ຺ຕິ ນາມ.

໗໖໔. ສມນ຺ນາຫຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອາວຊ຺ຊເນເນວ ສມນ຺ນາຫຣນ຺ຕສ຺ສ.

ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ອາວຊ຺ຊເນເນວ ມນສິກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ເອຕານິ ຫິ ຈິຕ຺ຕານິ ອາວຊ຺ຊເນນ ສມນ຺ນາຫຏກາເລ ມນສິກຕກາເລເຍວ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ.

ນ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓາຕິ ອຎ຺ເຎນ ວິຎ຺ຎາເຓນ ອພ຺ໂພກິຓ຺ຓາ ນິຣນ຺ຕຣາວ ນຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເອເຕນ ເຕສໍ ອນນ຺ຕຣຕາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ.

໗໖໕. ນ ອປຸພ຺ພໍ ອຈຣິມນ຺ຕິ ເອເຕນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ. ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ສມນນ຺ຕຣາຕິ ເອເຕນ ສມນນ຺ຕຣຕາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາ.

໗໖໖. ອາວຏ຺ຏນາ ວາຕິອາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິປິ ອາວຊ຺ຊນສ຺ເສວ ນາມານິ. ຕຎ຺ຫິ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ອາວຏ຺ຏນໂຕ ອາວຏ຺ຏນາ, ຕສ຺ເສວ ອາຠຸຊນໂຕ ອາໂຠໂຄ, ຣູປາທີນໍ ສມນ຺ນາຫຣຓໂຕ ສມນ຺ນາຫາໂຣ, ເຕສໍເຍວ ມນສິກຣຓໂຕ ມນສິກາໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປໂຕ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ວິຎ຺ຎາຓານໍ ອາວຊ຺ຊນຏ຺ຐາເນ ຐຕ຺ວາ ອາວຊ຺ຊນາທິກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ສມຕ຺ຖຠາໂວ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ.

ນ ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ປຏິວິຊານາຕີຕິ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໑-໒) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ເອກມ຺ປິ ກຸສລໍ ວາ ອກຸສລໍ ວາ ນ ປຏິວິຊານາຕິ.

ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຠິນິປາຕມຕ຺ຕາຕິ ຐເປຕ຺ວາ ຣູປາທີນໍ ອຠິນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ສຸປຓ຺ຑິໂຕປິ ປຸຣິໂສ, ຐເປຕ຺ວາ ອາປາຖຄຕານິ ຣູປາທີນິ, ອຎ຺ຎໍ ກຸສລາກຸສເລສຸ ເອກຘມ຺ມມ຺ປິ ປຎ຺ຈຫິ ວິຎ຺ຎາເຓຫິ ນ ປຏິວິຊານາຕິ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ປເນຕ຺ຖ ທສ຺ສນມຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທີນິ ສວນຆາຍນສາຍນຜຸສນມຕ຺ຕາເນວ. ທສ຺ສນາທິມຕ຺ຕໂຕ ປນ ມຸຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎາ ເອເຕສໍ ກຸສລາທິປຏິວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມ ນຕ຺ຖິ.

ມໂນຘາຕຸຍາປີຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນມໂນຘາຕຸຍາປິ. ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ ເຈຕ຺ຖ ປິກາໂຣ. ຕສ຺ມາ ມໂນຘາຕຸຍາປິ ຕໂຕ ປຣາຫິ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູຫິປີຕິ ສພ຺ເພຫິປິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາເຓຫິ ນ ກຎ຺ຈິ ກຸສລາກຸສລໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິວິຊານາຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ນ ກຎ຺ຈິ ອິຣິຍາປຖໍ ກປ຺ເປຕີຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນ ຫິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກວິຎ຺ຎາເຓຫິ ຄມນາທີສຸ ກຎ຺ຈິ ອິຣິຍາປຖໍ ກປ຺ເປຕິ, ນ ກາຍກມ຺ມໍ ນ ວຈີກມ຺ມໍ ປຏ຺ຐເປຕິ, ນ ກຸສລາກຸສລໍ ຘມ຺ມໍ ສມາທິຍຕິ, ນ ສມາຘິໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ ໂລກິຍໍ ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ວາ, ນ ສມາຘິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕິ ໂລກິຍາ ວາ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ວາ, ນ ຠວໂຕ ຈວຕິ, ນ ຠວນ຺ຕເຣ ອຸປປຊ຺ຊຕິ. ສພ຺ພມ຺ປິ ເຫຕໍ ກຸສລາກຸສລຘມ຺ມປຏິວິຊານນາທິວຈນປຣິໂຍສານໍ ກິຈ຺ຈໍ ມໂນທ຺ວາຣິກຈິຕ຺ເຕເນວ ໂຫຕິ, ນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິເກນາຕິ ສພ຺ພສ຺ສາເປຕສ຺ສ ກິຈ຺ຈສ຺ສ ກຣເຓ ສຫຊວນການິ ວີຖິຈິຕ຺ຕານິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕານິ. ຍຖາ ເຈເຕສໍ ເອຕານິ ກິຈ຺ຈານິ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ນິຍາໂມກ຺ກມນາທີນິປິ. ນ ຫິ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຊວເນນ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມຕິ, ນ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ; ນ ເຈຕໍ ຊວນໍ ນາມໂຄຕ຺ຕມາຣພ຺ຠ ຊວຕິ, ນ ກສິຓາທິປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ; ນ ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ວຸຏ຺ຐານຄາມິນີພລວວິປສ຺ສນາວເສນ; ນ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ອາຣພ຺ຠ ຊວຕິ, ນ ນິພ຺ພານໍ; ນ ເຈເຕນ ສທ຺ຘິໍ ປຏິສມ຺ຠິທາຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ອຠິຎ຺ຎາຎາຓໍ, ນ ສາວກປາຣມີຎາຓໍ, ນ ປຈ຺ເຈກໂພຘິຎາຓໍ, ນ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎາຓໍ. ສພ຺ໂພປິ ປເນສ ປເຠໂທ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວເນເຍວ ລພ຺ຠຕິ.

ນ ສຸປຕິ ນ ປຏິພຸຊ຺ຌຕິ ນ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕີຕິ ສພ຺ເພນາປິ ຈ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກຈິຕ຺ເຕນ ເນວ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມຕິ, ນ ນິທ຺ທາຍຕິ, ນ ປຏິພຸຊ຺ຌຕິ, ນ ກິຎ຺ຈ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕີຕິ ອິເມສຸ ຕີສຸ ຐາເນສຸ ສຫ ຊວເນນ ວີຖິຈິຕ຺ຕໍ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ.

ນິທ຺ທາຍນ຺ຕສ຺ສ ຫິ ມຫາວຏ຺ຏິໍ ຊາເລຕ຺ວາ ທີເປ ຈກ຺ຂຸສມີເປ ອຸປນີເຕ ປຐມໍ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣິກໍ ອາວຊ຺ຊນໍ ຠວງ຺ຄໍ ນ ອາວຏ຺ເຏຕິ, ມໂນທ຺ວາຣິກເມວ ອາວຏ຺ເຏຕິ. ອຖ ຊວນໍ ຊວິຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ. ທຸຕິຍວາເຣ ຈກ຺ຂຸທ຺ວາຣິກໍ ອາວຊ຺ຊນໍ ຠວງ຺ຄໍ ອາວຏ຺ເຏຕິ. ຕໂຕ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນິ ຊວນປຣິໂຍສານານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ຠວງ຺ຄໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຕິຍວາເຣ ມໂນທ຺ວາຣິກອາວຊ຺ຊເນນ ຠວງ຺ເຄ ອາວຏ຺ຏິເຕ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນໍ ຊວຕິ. ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ຎຕ຺ວາ ‘ກິໍ ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ອາໂລໂກ’ຕິ ຊານາຕິ.

ຕຖາ ນິທ຺ທາຍນ຺ຕສ຺ສ ກຓ຺ຓສມີເປ ຕູຣິເຍສຸ ປຄ຺ຄຫິເຕສຸ, ຆານສມີເປ ສຸຄນ຺ເຘສຸ ວາ ທຸຄ຺ຄນ຺ເຘສຸ ວາ ປຸປ຺ເຜສຸ ອຸປນີເຕສຸ, ມຸເຂ ສປ຺ປິມ຺ຫິ ວາ ຜາຓິເຕ ວາ ປກ຺ຂິຕ຺ເຕ, ປິຏ຺ຐິຍໍ ປາຓິນາ ປຫາເຣ ທິນ຺ເນ ປຐມໍ ໂສຕທ຺ວາຣິກາທີນິ ອາວຊ຺ຊນານິ ຠວງ຺ຄໍ ນ ອາວຏ຺ເຏນ຺ຕິ, ມໂນທ຺ວາຣິກເມວ ອາວຏ຺ເຏຕິ. ອຖ ຊວນໍ ຊວິຕ຺ວາ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ. ທຸຕິຍວາເຣ ໂສຕທ຺ວາຣິກາທີນິ ອາວຊ຺ຊນານິ ຠວງ຺ຄໍ ອາວຏ຺ເຏນ຺ຕິ. ຕໂຕ ໂສຕຆານຊິວ຺ຫາກາຍວິຎ຺ຎາຓາທີນິ ຊວນປຣິໂຍສານານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ຠວງ຺ຄໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຕິຍວາເຣ ມໂນທ຺ວາຣິກອາວຊ຺ຊເນນ ຠວງ຺ເຄ ອາວຏ຺ຏິເຕ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນໍ ຊວຕິ. ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ຎຕ຺ວາ ‘ກິໍ ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ສທ຺ໂທ – ສງ຺ຂສທ຺ໂທ, ເຠຣິສທ຺ໂທ’ຕິ ວາ ‘ກິໍ ອຍໍ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ຄນ຺ໂຘ – ມູລຄນ຺ໂຘ, ສາຣຄນ຺ໂຘ’ຕິ ວາ ‘ກິໍ ອິທໍ ມຍ຺ຫໍ ມຸເຂ ປກ຺ຂິຕ຺ຕຣສໍ – ສປ຺ປີຕິ ວາ ຜາຓິຕ’ນ຺ຕິ ວາ ‘ເກນມ຺ຫິ ປິຏ຺ຐິຍໍ ປຫໂຕ, ອຕິຖທ຺ໂຘ ເມ ປຫາໂຣ’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕາໂຣ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວໍ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວເນເນວ ປຏິພຸຊ຺ຌຕິ, ນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິເກນ. ສຸປິນມ຺ປິ ເຕເນວ ປສ຺ສຕິ, ນ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິເກນ.

ຕຎ຺ຈ ປເນຕໍ ສຸປິນໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ຈຕູຫິ ກາຣເຓຫິ ປສ຺ສຕິ – ຘາຕຸກ຺ໂຂຠໂຕ ວາ ອນຸຠູຕປຸພ຺ພໂຕ ວາ ເທວໂຕປສໍຫາຣໂຕ ວາ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕໂຕ ວາຕິ. ຕຕ຺ຖ ປິຕ຺ຕາທີນໍ ໂຂຠກຣຓປຈ຺ຈຍໂຍເຄນ ຂຸຠິຕຘາຕຸໂກ ‘ຘາຕຸກ຺ໂຂຠໂຕ’ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕິ. ປສ຺ສນ຺ໂຕ ຈ ນານາວິຘໍ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕິ – ປພ຺ພຕາ ປຕນ຺ໂຕ ວິຍ, ອາກາເສນ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ວິຍ, ວາຬມິຄຫຕ຺ຖິໂຈຣາທີຫິ ອນຸພທ຺ໂຘ ວິຍ ຈ ໂຫຕິ. ‘ອນຸຠູຕປຸພ຺ພໂຕ’ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຸພ຺ເພ ອນຸຠູຕປຸພ຺ພໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ປສ຺ສຕິ. ‘ເທວໂຕປສໍຫາຣໂຕ’ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ເທວຕາ ອຕ຺ຖກາມຕາຍ ວາ ອນຕ຺ຖກາມຕາຍ ວາ ອຕ຺ຖາຍ ວາ ອນຕ຺ຖາຍ ວາ ນານາວິຘານິ ອາຣມ຺ມຓານິ ອຸປສໍຫຣນ຺ຕິ. ໂສ ຕາສໍ ເທວຕານໍ ອານຸຠາເວນ ຕານິ ອາຣມ຺ມຓານິ ປສ຺ສຕິ. ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕໂຕ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຸຎ຺ຎາປຸຎ຺ຎວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕຸກາມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວາ ອນຕ຺ຖສ຺ສ ວາ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕິ ໂພຘິສຕ຺ຕມາຕາ ວິຍ ປຸຕ຺ຕປຏິລາຠນິມິຕ຺ຕໍ, ໂພຘິສຕ຺ໂຕ ວິຍ ປຎ຺ຈ ມຫາສຸປິເນ (ອ. ນິ. ໕.໑໙໖), ໂກສລຣາຊາ ວິຍ ຈ ໂສຬສ ສຸປິເນຕິ (ຊາ. ໑.໑.໔໑).

ຕຕ຺ຖ ຍໍ ຘາຕຸກ຺ໂຂຠໂຕ ອນຸຠູຕປຸພ຺ພໂຕ ຈ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕິ, ນ ຕໍ ສຈ຺ຈໍ ໂຫຕິ. ຍໍ ເທວໂຕປສໍຫາຣໂຕ ປສ຺ສຕິ, ຕໍ ສຈ຺ຈໍ ວາ ໂຫຕິ ອລິກໍ ວາ. ກຸທ຺ຘາ ຫິ ເທວຕາ ອຸປາເຍນ ວິນາເສຕຸກາມາ ວິປຣີຕມ຺ປິ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຣິທໍ ວຕ຺ຖຸ – ໂຣຫເຓ ກິຣ ນາຄມຫາວິຫາເຣ ມຫາເຖໂຣ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ອນປໂລເກຕ຺ວາວ ເອກໍ ນາຄຣຸກ຺ຂໍ ຉິນ຺ທາເປສິ. ຣຸກ຺ເຂ ອຘິວຕ຺ຖາ ເທວຕາ ເຖຣສ຺ສ ກຸທ຺ຘາ ປຐມເມວ ນໍ ປໂລເຠຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ‘ອິໂຕ ເຕ ສຕ຺ຕທິວສມຕ຺ຖເກ ອຸປຏ຺ຐາໂກ ຣາຊາ ມຣິສ຺ສຕີ’ຕິ ສຸປິເນ ອາໂຣເຈສິ. ເຖໂຣ ນໍ ກຖໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຣາໂຊໂຣຘານໍ ອາຈິກ຺ຂິ. ຕາ ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ມຫາວິຣວໍ ວິຣວິໍສຸ. ຣາຊາ ‘ກິໍ ເອຕ’ນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉິ. ຕາ ‘ເອວໍ ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕ’ນ຺ຕິ ອາໂຣຈຍິໍສຸ. ຣາຊາ ທິວເສ ຄຓາເປຕ຺ວາ ສຕ຺ຕາເຫ ວີຕິວຕ຺ເຕ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ເຖຣສ຺ສ ຫຕ຺ຖປາເທ ຉິນ຺ທາເປສິ.

ຍໍ ປນ ປຸພ຺ພນິມິຕ຺ຕໂຕ ປສ຺ສຕິ ຕໍ ເອກນ຺ຕສຈ຺ຈເມວ ໂຫຕິ. ເອເຕສຎ຺ຈ ຈຕຸນ຺ນໍ ມູລກາຣຓານໍ ສໍສຄ຺ຄເຠທໂຕປິ ສຸປິນເຠໂທ ໂຫຕິເຍວ. ຕຎ຺ຈ ປເນຕໍ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ສຸປິນໍ ເສກ຺ຂປຸຖຸຊ຺ຊນາວ ປສ຺ສນ຺ຕິ ອປ຺ປຫີນວິປລ຺ລາສຕ຺ຕາ; ອເສກ຺ຂາ ນ ປສ຺ສນ຺ຕິ ປຫີນວິປລ຺ລາສຕ຺ຕາ.

ກິໍ ປນ ຕໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ສຸຕ຺ໂຕ ປສ຺ສຕິ, ປຏິພຸທ຺ໂຘ? ອຸທາຫຸ ເນວ ສຸຕ຺ໂຕ ປສ຺ສຕິ ນ ປຏິພຸທ຺ໂຘຕິ? ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍທິ ຕາວ ສຸຕ຺ໂຕ ປສ຺ສຕິ, ອຠິຘມ຺ມວິໂຣໂຘ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ເຕນ ຫິ ສຸປຕິ. ຕຎ຺ຈ ຣູປນິມິຕ຺ຕາທິອາຣມ຺ມຓໍ ຣາຄາທິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ວາ ນ ໂຫຕິ. ສຸປິນໍ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ຈ ອີທິສານິ ຈິຕ຺ຕານິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອຖ ປຏິພຸທ຺ໂຘ ປສ຺ສຕິ, ວິນຍວິໂຣໂຘ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຍຎ຺ຫິ ປຏິພຸທ຺ໂຘ ປສ຺ສຕິ, ຕໍ ສພ຺ໂພຫາຣິກຈິຕ຺ເຕນ ປສ຺ສຕິ. ສພ຺ໂພຫາຣິກຈິຕ຺ເຕນ ຈ ກເຕ ວີຕິກ຺ກເມ ອນາປຕ຺ຕິ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ສຸປິນໍ ປສ຺ສນ຺ເຕນ ປນ ກເຕ ວີຕິກ຺ກເມ ເອກນ຺ຕໍ ອນາປຕ຺ຕິ ເອວ. ອຖ ເນວ ສຸຕ຺ໂຕ ນ ປຏິພຸທ຺ໂຘ ປສ຺ສຕິ, ນ ສຸປິນໍ ນາມ ປສ຺ສຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕິ ສຸປິນສ຺ສ ອຠາໂວວ ອາປຊ຺ຊຕິ? ນ ອຠາໂວ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ກປິມິທ຺ຘປເຣໂຕ ປສ຺ສຕິ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ – ‘‘ກປິມິທ຺ຘປເຣໂຕ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ມິ. ປ. ໕.໓.໕). ‘ກປິມິທ຺ຘປເຣໂຕ’ຕິ ມກ຺ກຏນິທ຺ທາຍ ຍຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາ ຫິ ມກ຺ກຏສ຺ສ ນິທ຺ທາ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕາ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຍາ ນິທ຺ທາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ກຸສລາທິຈິຕ຺ຕໂວກິຓ຺ຓຕ຺ຕາ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕາ; ຍສ຺ສາ ປວຕ຺ຕິຍໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠວງ຺ຄໂຕ ອຸຕ຺ຕຣຓໍ ໂຫຕິ, ຕາຍ ຍຸຕ຺ໂຕ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕິ. ເຕນາຍໍ ສຸປິໂນ ກຸສໂລປິ ໂຫຕິ ອກຸສໂລປິ ອພ຺ຍາກໂຕປິ ໓໘໖. ຕຕ຺ຖ ສຸປິນນ຺ເຕ ເຈຕິຍວນ຺ທນຘມ຺ມສ຺ສວນຘມ຺ມເທສນາທີນິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ກຸສໂລ, ປາຓາຕິປາຕາທີນິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ອກຸສໂລ, ທ຺ວີຫິ ອນ຺ເຕຫິ ມຸຕ຺ໂຕ ອາວຊ຺ຊນຕທາຣມ຺ມຓກ຺ຂເຓ ອພ຺ຍາກໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສຸປິເນເນວ ‘ທິຏ຺ຐໍ ວິຍ ເມ, ສຸຕໍ ວິຍ ເມ’ຕິ ກຖນກາເລປິ ອພ຺ຍາກໂຕເຍວ.

ກິໍ ປນ ສຸປິເນ ກຕໍ ກຸສລາກຸສລໍ ກມ຺ມໍ ສວິປາກໍ ອວິປາກນ຺ຕິ? ສວິປາກໍ; ທຸພ຺ພລຕ຺ຕາ ປນ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາກຑ຺ຒິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ທິນ຺ນາຍ ອຎ຺ຎກມ຺ເມນ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ປວຕ຺ເຕ ເວທນີຍໍ ໂຫຕິ.

ເອວໍ ຍາຖາວກວຕ຺ຖຸວິຠາວນາ ປຎ຺ຎາຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ວິຎ຺ຎາຓານໍ ນ ເຫຕ຺ວຏ຺ໂຐ ຍາຖາວຏ຺ໂຐ. ຕໍ ຍາຖາວຏ຺ຐໍ ວຕ຺ຖຸໍ ວິຠາເວຕີຕິ ຍາຖາວກວຕ຺ຖຸວິຠາວນາ. ຕຖາ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ວິຎ຺ຎາຓານໍ ອເຫຕຸກຏ຺ໂຐ, ຊຣາຠິຠູຕຏ຺ໂຐ, ນ ສຸປິນໍ ປສ຺ສນຏ຺ໂຐ, ຍາຖາວຏ຺ໂຐ. ຕໍ ຍາຖາວຏ຺ຐໍ ວຕ຺ຖຸໍ ວິຠາເວຕີຕິ ຍາຖາວກວຕ຺ຖຸວິຠາວນາ. ອິຕິ ຍາ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ຍາຖາວກວຕ຺ຖຸວິຠາວນາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ມາຕິກາຍ ນິກ຺ຂິຕ຺ຕາ, ສາ ເອວໍ ຍາຖາວກວຕ຺ຖຸວິຠາວນາ ປຎ຺ຎາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕສ຺ສາ ເອວ ຈ ວເສນ ເອວໍ ເອກວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖູຕິ ເອວໍ ເອເກກໂກຏ຺ຐາເສນ ຎາຓຄຓນາ ເອເກນ ວາ ອາກາເຣນ ຎາຓປຣິຈ຺ເຉໂທ ໂຫຕິ.

ເອກກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.