໑໒. ທ຺ວາທສມວຄ຺ໂຄ

໑. ສໍວໂຣ ກມ຺ມນ຺ຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

໖໓໐-໖໓໒. ອິທານິ ສໍວໂຣ ກມ຺ມນ຺ຕິກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫີ ໂຫຕິ, ນ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫີ ໂຫຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ສໍວໂຣປິ ອສໍວໂຣປິ ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ເຍສໍ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ມຫາສໍຆິການໍ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ.

ອຖ ນໍ ຍາ ສກສມເຍ ເຈຕນາ ‘‘ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຍຖາ ສາ ກາຍວຈີມໂນທ຺ວາເຣສຸ ປວຕ຺ຕມານາ ກາຍກມ຺ມາທິນາມໍ ລຠຕິ, ຕຖາ ‘‘ຍທິ ເຕ ສໍວໂຣ ກມ຺ມໍ, ໂສປິ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍາທີສຸ ປວຕ຺ຕມາໂນ ຈກ຺ຂຸກມ຺ມາທິນາມໍ ລເຠຍ຺ຍາ’’ຕິ ໂຈເທຕຸໍ ຈກ຺ຂຸນ຺ທ຺ຣິຍສໍວໂຣ ຈກ຺ຂຸກມ຺ມນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອິຕໂຣ ຕາທິສໍ ສຸຕ຺ຕປທໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ຈຕູສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປຎ຺ຈເມ ກາຍທ຺ວາເຣ ປສາທກາຍໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາຍໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິຊານາຕິ. ໂສ ຫິ ປສາທກາຍມ຺ປິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາຍມ຺ປິ ກາຍິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕ຺ເວວ ອິຈ຺ຉຕິ. ມໂນທ຺ວາເຣປິ ວິປາກທ຺ວາຣໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ກມ຺ມທ຺ວາຣໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິຊານາຕິ. ອສໍວເຣປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ເຕສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ສໍວຣາສໍວຣເມວ ທີເປຕິ, ນ ຕສ຺ສ ກມ຺ມຠາວໍ, ຕສ຺ມາ ອສາຘກນ຺ຕິ.

ສໍວໂຣ ກມ຺ມນ຺ຕິກຖາວຓ຺ຓນາ.

໒. ກມ຺ມກຖາວຓ຺ຓນາ

໖໓໓-໖໓໕. ອິທານິ ກມ຺ມກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຎ຺ເຈຕນິການໍ ກມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໒໑໗) ສຸຕ຺ຕປທໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ສພ຺ພໍ ກມ຺ມໍ ສວິປາກ’’ນ຺ຕິ ເຍສໍ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ມຫາສໍຆິການໍ; ເຕສໍ ‘‘ເຈຕນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ກມ຺ມໍ ວທາມີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໖.໖໓) ສຕ຺ຖາຣາ ອວິເສເສນ ເຈຕນາ ‘‘ກມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ; ສາ ຈ ກຸສລາກຸສລາວ ສວິປາກາ, ອພ຺ຍາກຕາ ອວິປາກາຕິ ອິມໍ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ສພ຺ພໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ປຸນ ສພ຺ພາ ເຈຕນາຕິ ປຎ຺ເຫສຸ ອພ຺ຍາກຕໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ເຂໂປ, ກຸສລາກຸສເລ ສນ຺ຘາຍ ປຏິຎ຺ຎາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິປາກາພ຺ຍາກຕາຕິອາທິ ສວິປາກາວິປາກເຈຕນໍ ສຣູເປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ. ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ສຕິ ປຈ຺ຈເຍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມາທີສຸ ວິປາກປຏິສໍເວທນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອສາຘກນ຺ຕິ.

ກມ຺ມກຖາວຓ຺ຓນາ.

໓. ສທ຺ໂທ ວິປາໂກຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

໖໓໖-໖໓໗. ອິທານິ ສທ຺ໂທ ວິປາໂກຕິກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ໂສ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ອຸປຈິຕຕ຺ຕາ ອຸສ຺ສນ຺ນຕ຺ຕາ ວິປຸລຕ຺ຕາ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີນິ (ທີ. ນິ. ໓.໒໓໖) ອໂຍນິໂສ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ສທ຺ໂທ ວິປາໂກ’’ຕິ ເຍສໍ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ມຫາສໍຆິການໍ; ເຕສໍ ‘‘ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາ ອຣູປຘມ຺ມາວ ວິປາກາຕິ ນາມໍ ລຠນ຺ຕິ. ຣູປຘມ຺ເມສຸ ປນາຍໍ ໂວຫາໂຣ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ສຸຂເວທນີໂຍຕິອາທິ ‘‘ວິປາໂກ ນາມ ເອວຣູໂປ ໂຫຕີ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ໂສ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ລກ຺ຂຓປຏິລາຠທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາປຸຣິໂສ ຫິ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ສຸຈິປຣິວາໂຣປິ ໂຫຕິ, ນ ຈ ປຣິວາໂຣ ວິປາໂກ, ຕສ຺ມາ ອສາຘກເມຕນ຺ຕິ.

ສທ຺ໂທ ວິປາໂກຕິກຖາວຓ຺ຓນາ.

໔. ສຬາຍຕນກຖາວຓ຺ຓນາ

໖໓໘-໖໔໐. ອິທານິ ສຬາຍຕນກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ສຬາຍຕນໍ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ວິປາໂກ’’ຕິ ເຍສໍ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ມຫາສໍຆິການໍ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ຈກ຺ຂາຍຕນໍ ວິປາໂກຕິ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ສຬາຍຕນໍ ວິປາໂກຕິ ເອຕ຺ຖ ມນາຍຕນໍ ສິຍາ ວິປາໂກ. ເສສານິ ເກວລໍ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານານິ, ນ ວິປາໂກ. ຕສ຺ມາ ອສາຘກເມຕນ຺ຕິ.

ສຬາຍຕນກຖາວຓ຺ຓນາ.

໕. ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໔໑-໕໔໕. ອິທານິ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມກຖາ ນາມ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ‘‘ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມ ປຸຄ຺ຄໂລ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມຕາຍ ນິຍໂຕ’’ຕິ ເຍສໍ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອຸຕ຺ຕຣາປຖການໍ; ເຕສໍ ຐເປຕ຺ວາ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄໍ ອຎ຺ໂຎ ຕສ຺ສ ນິຍໂມ ນຕ຺ຖິ, ເຍນ ໂສ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມຕາຍ ນິຍໂຕ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິມໍ ວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ.

ມາຕາ ຊີວິຕາຕິອາທີສຸ ອຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ທ຺ເວ ນິຍາມາ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມ ຈ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາໂມ ຈ. ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ໂສ ອວິນິປາຕຘມ຺ມຕຎ຺ເຈວ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈ ນິຍເມຕິ. ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາໂມ ອານນ຺ຕຣິຍກມ຺ມໍ. ຕໍ ອນນ຺ຕຣາ ນິຣຍູປປຕ຺ຕິໍ ນິຍເມຕິ. ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ ອວິນິປາຕຘມ຺ມຕາຍ ຈ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈ ນິຍມິໂຕ. ເສສມຄ຺ຄນິຍາໂມ ປນສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ອນຘິຄຕຕ຺ຕາ, ອານນ຺ຕຣິຍມ຺ປິ ກາຕຸໍ ໂສ ອຠພ຺ໂພ. ຕ຺ວໍ ປນສ຺ສ ນິຍາມໍ ອິຈ຺ຉສິ, ເຕນ ຕໍ ວທາມ – ‘‘ກິໍ ເຕ ໂສ ອິມິນາ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາເມນ ນິຍມິໂຕ’’ຕິ.

ອຠພ຺ໂພ ອນ຺ຕຣາຕິ ປຎ຺ເຫສຸ ອານນ຺ຕຣິຍາຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ, ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິຊານາຕິ. ອຕ຺ຖິ ໂສ ນິຍາໂມຕິ ປຎ຺ເຫ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມຕາຍ ນິຍາມໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອຕ຺ຖິ ເຕ ສຕິປຏ຺ຐານາຕິອາທິ ນິຍາມສງ຺ຂາເຕ ມຄ຺ຄຘມ຺ເມ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ປນ ປຸນ ປຐມມຄ຺ຄານຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ເຕປິ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ. ນນຸ ໂສ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມຕິ ເອຕ຺ຖ ຠຄວາ ‘‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ເອຕ຺ຕເກ ຠເວ ສນ຺ຘາວິຕ຺ວາ ປຣິນິພ຺ພາຍິສ຺ສຕິ, ອຍໍ ເອຕ຺ຕເກ’’ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຎາຓພເລນ ພ຺ຍາກໂຣຕິ, ນ ຠວນິຍາມໍ ນາມ ກິຎ຺ຈິ ເຕນ ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣໂມ, ໂກລໍໂກໂລ, ເອກພີຊີ ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອສາຘກເມຕນ຺ຕິ.

ສຕ຺ຕກ຺ຂຕ຺ຕຸປຣມກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໔໖-໖໔໗. ໂກລໍໂກລເອກພີຊິກຖາໂຍປິ ອິມິນາວຸປາເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ.

ໂກລໍໂກລເອກພີຊິກຖາວຓ຺ຓນາ.

໘. ຊີວິຕາໂວໂຣປນກຖາວຓ຺ຓນາ

໖໔໘-໖໔໙. ອິທານິ ຊີວິຕາໂວໂຣປນກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ໂທສສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕນ ຈິຕ຺ເຕນ ປາຓາຕິປາໂຕ ໂຫຕິ, ໂທໂສ ຈ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອປ຺ປຫີໂນ, ຕສ຺ມາ ‘‘ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ປາຓໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍາ’’ຕິ ເຍສໍ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ປຸພ຺ພເສລິຍາປຣເສລິຍານໍ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ມາຕຣນ຺ຕິອາທິປຎ຺ເຫສຸ ປນ ‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ ອນວກາໂສ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕຠເຍນ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສຕ຺ຖຣິ ອຄາຣໂວຕິອາທິ ສຕ຺ຖາຣາທີສຸ ສຄາຣວສ຺ສ ສິກ຺ຂາປທສ຺ສ ວີຕິກ຺ກມາຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຕໂຣ ປນ ອກຸສລວເສນ ຕສ຺ສ ອຄາຣໂວ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສຄາຣວຠາວຎ຺ຈ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຸນ ອຄາຣໂວຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ເຕສຸ ເຕສຸ ກິຈ຺ເຈສຸ ປສຸຕຕາຍ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕານໍ ອສຕິຍາ ອມນສິກາເຣນ ເຈຕິເຍ ອຠິວາທນປທກ຺ຂິຓກຣຓາຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິຊານາຕິ. ປຸນ ໂອຫເທຍ຺ຍາຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຸຏ຺ໂຐ ຕາທິສາຍ ກິຣິຍາຍ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ອກຣຓໂຕ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວາຕິ.

ຊີວິຕາໂວໂຣປນກຖາວຓ຺ຓນາ.

໙. ທຸຄ຺ຄຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

໖໕໐-໖໕໒. ອິທານິ ທຸຄ຺ຄຕິກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ທຸຄ຺ຄຕິຎ຺ຈ ທຸຄ຺ຄຕິສຕ຺ຕານໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໍ ຕຓ຺ຫຎ຺ຈາຕິ ອຸຠຍມ຺ປິ ທຸຄ຺ຄຕີຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ປຸນ ຕຖາ ອວິຠຊິຕ຺ວາ ອວິເສເສເນວ ‘‘ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຫີນາ ທຸຄ຺ຄຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອຸຕ຺ຕຣາປຖກາ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ອາປາຍິເກ ຣູເປ ຣຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິອາທິ ປຣວາທິໂນ ລທ຺ຘິຍາ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ທຸຄ຺ຄຕິ ອປ຺ປຫີນາ, ຕສ຺ສ ວເສນ ໂຈເທຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ. ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິອາທິ ທຸຄ຺ຄຕິປຫານເມວ ທຸຄ຺ຄຕິຄາມິນິຕຓ຺ຫາປຫານໍ ວາ ທີເປຕິ, ນ ທຸຄ຺ຄຕິສຕ຺ຕານໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ປຫານໍ, ຕສ຺ມາ ອສາຘກນ຺ຕິ.

ທຸຄ຺ຄຕິກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖໕໓. ສຕ຺ຕມຠວິກກຖາຍປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ.

ທ຺ວາທສໂມ ວຄ຺ໂຄ.