໖. ຉຏ຺ຐວຄ຺ໂຄ

໑. ນິຍາມກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໔໕-໔໔໗. ອິທານິ ນິຍາມກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິຍາໂມຕິ ‘‘ຠພ຺ໂພ ນິຍາມໍ ໂອກ຺ກມິຕຸໍ ກຸສເລສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສມ຺ມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ປຸ. ປ. ໑໓) ວຈນໂຕ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕສ຺ມິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິຣຸທ຺ເຘປິ ປຸຄ຺ຄໂລ ອນິຍໂຕ ນາມ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ໂສ ນິຍາໂມ ນິຈ຺ຈຏ຺ເຐນ ອສງ຺ຂໂຕ’’ຕິ ເຍສໍ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອນ຺ຘການໍ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ຕໂຕ ‘‘ຍທິ ໂສ ອສງ຺ຂໂຕ, ເອວຣູເປນ ເຕນ ຠວິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ທີເປນ຺ໂຕ ນິພ຺ພານນ຺ຕິອາທິມາຫ. ສໍສນ຺ທນປຸຈ຺ຉາ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖາເຍວ.

ອຕ຺ຖິ ເກຈີຕິອາທິ ນິຍາມສ຺ສ ສງ຺ຂຕຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຄ຺ໂຄ ອສງ຺ຂໂຕຕິປຎ຺ເຫ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນິໂຣຘຠາວໂຕ ປຏິກ຺ຂິປຕີຕິ. ນິຍາໂມ ສງ຺ຂໂຕຕິປຎ຺ເຫ ນິຣຸທ຺ເຘປິ ມຄ຺ເຄ ນິຍາມສ຺ສ ອຕ຺ຖິຕໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ໂສຕາປຕ຺ຕິນິຍາໂມຕິອາທິປຎ຺ເຫສຸປິ ອນຸໂລມໂຕ ຈ ປຏິໂລມໂຕ ຈ ອິມິນາວ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຎ຺ຈ ອສງ຺ຂຕານີຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອສງ຺ຂຕານໍ ອາຄຕຏ຺ຐານໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ທຸຕິຍໍ ປຸຏ຺ໂຐ ຈຕຸນ຺ນໍ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມານໍ ນິຍາມວຈນໂຕ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຈ ອສງ຺ຂຕຠາວໂຕ ປຏິຊານາຕິ. ມິຈ຺ຉຕ຺ຕນິຍາມປຎ຺ໂຫ ນິຍາມວຈນມຕ຺ເຕນ ອສງ຺ຂຕຕາຍ ອຍຸຕ຺ຕຠາວທີປນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ.

ນິຍາມກຖາວຓ຺ຓນາ.

໒. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໔໘. ອິທານິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ນິທານວຄ຺ເຄ ‘‘ອຸປ຺ປາທາ ວາ ຕຖາຄຕານໍ ອນຸປ຺ປາທາ ວາ ຕຖາຄຕານໍ ຐິຕາວ ສາ ຘາຕຸ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ອສງ຺ຂໂຕ’’ຕິ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ປຸພ຺ພເສລິຍານຎ຺ຈ ມຫິສາສການຎ຺ຈ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ.

໔໔໙. ອວິຊ຺ຊາ ອສງ຺ຂຕາຕິ ອາທໂຍ ປຎ຺ຫາ ອວິຊ຺ຊາທີນໍເຍວ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕາ. ເຍນ ປນຕ຺ເຖນ ຕຕ຺ຖ ເອເກກໍ ອງ຺ຄໍ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ໂສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ໂຕເຍວ.

໔໕໑. ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາຕິ ຍາ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາຕິອາທິ ເຍນ ສຸຕ຺ເຕນ ລທ຺ຘິ ປຕິຏ຺ຐາປິຕາ, ຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖທສ຺ສເນນ ລທ຺ຘິຠິນ຺ທນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຍາ ອຍໍ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ຐິຕາວ ສາ ຘາຕຸ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ ຘມ຺ມນິຍາມຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ນ ສາ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອວິຊ຺ຊາທີຫິ ວິສຸໍ ເອກາ ອຕ຺ຖິ. ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປນ ປຈ຺ຈຍານໍເຍເວຕໍ ນາມໍ. ອຸປ຺ປນ຺ເນປິ ຫິ ຕຖາຄເຕ ອນຸປ຺ປນ຺ເນປິ ອວິຊ຺ຊາໂຕ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ສງ຺ຂາຣາທີຫິ ຈ ວິຎ຺ຎາຓາທີນິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ ຍາ ເອຕສ຺ມິໍ ປເທ ສງ຺ຂາຣຘມ຺ມານໍ ກາຣຓຏ຺ເຐນ ຐິຕຕາຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ. ເຕສໍເຍວ ຈ ຘມ຺ມານໍ ກາຣຓຏ຺ເຐເນວ ນິຍາມຕາຕິ ຘມ຺ມນິຍາມຕາຕິ ອວິຊ຺ຊາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ຈ ອສງ຺ຂຕາ, ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ອສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉຕິ. ປຣວາທີ ລທ຺ຘິວເສນ ປຏິຊານິຕ຺ວາ ປຸນ ທ຺ເວ ອສງ຺ຂຕານີຕິ ປຸຏ຺ໂຐ ສຸຕ຺ຕາຠາເວນ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ລທ຺ຘິວເສເນວ ປຏິຊານາຕິ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕສທິສໍ ປນ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ.

ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາວຓ຺ຓນາ.

໓. ສຈ຺ຈກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໕໒-໔໕໔. ອິທານິ ສຈ຺ຈກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖານິ ອວິຕຖານີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໙໐) ສຸຕ຺ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ນິຈ຺ຈານິ ອສງ຺ຂຕານີ’’ຕິ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ປຸພ຺ພເສລິຍານໍ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ອຍຎ຺ຫິສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ທຸກ຺ຂສມຸທຍມຄ຺ເຄສຸ ວຕ຺ຖຸສຈ຺ຈໍ ສງ຺ຂຕໍ, ລກ຺ຂຓສຈ຺ຈໍ ອສງ຺ຂຕໍ. ນິໂຣເຘ ວຕ຺ຖຸສຈ຺ຈໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ ອສງ຺ຂຕເມວ ຕນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ອາມນ຺ຕາຕິ ອາຫ. ຕໍ ປນສ຺ສ ລທ຺ຘິມຕ຺ຕເມວ. ໂສ ຫິ ທຸກ຺ຂໍ ວຕ຺ຖຸສຈ຺ຈໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕຖາ ສມຸທຍໍ ມຄ຺ຄຎ຺ຈ. ຍານິ ປນ ເນສໍ ພາຘນປຠວນິຍ຺ຍານິກລກ຺ຂຓານິ, ຕານິ ລກ຺ຂຓສຈ຺ຈໍ ນາມາຕິ, ນ ຈ ພາຘນລກ຺ຂຓາທີຫິ ອຎ຺ຎານິ ທຸກ຺ຂາທີນິ ນາມ ອຕ຺ຖີຕິ. ຕາຓານີຕິອາທີສຸ ອຘິປ຺ປາໂຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈນ຺ຕິ ປຎ຺ເຫ ລທ຺ຘິວເສນ ລກ຺ຂຓໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິຊານາຕິ. ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ປຎ຺ເຫ ວຕ຺ຖຸໍ ສນ຺ຘາຍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອິໂຕ ປຣໍ ສຸທ຺ຘິກປຎ຺ຫາ ຈ ສໍສນ຺ທນປຎ຺ຫາ ຈ ສພ຺ເພ ປາຬິອນຸສາເຣເນວ ເວທິຕພ຺ພາ. ອວສາເນ ລທ຺ຘິປຕິຏ຺ຐາປນຕ຺ຖໍ ອາຫຏສຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖສ຺ສ ມິຈ຺ຉາ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອນາຫຏສທິສເມວາຕິ.

ສຈ຺ຈກຖາວຓ຺ຓນາ.

໔. ອາຣຸປ຺ປກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໕໕-໔໕໖. ອິທານິ ອາຣຸປ຺ປກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຣຸປ຺ປາ ອາເນຎ຺ຊາ’’ຕິ ວຈນໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ສພ຺ເພປິ ເຕ ຘມ຺ມາ ອສງ຺ຂຕາ’’ຕິ ລທ຺ຘິ, ເຕ ສນ຺ຘາຍ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນນ຺ຕິ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວາຕິ. ສາຘກສຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອຕ຺ຖໍ ອຊານິຕ຺ວາ ອາຫຏຕ຺ຕາ ອນາຫຏສທິສເມວາຕິ.

ອາຣຸປ຺ປກຖາວຓ຺ຓນາ.

໕. ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໕໗-໔໕໙. ອິທານິ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕີຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ສາ ກຣິຍມານາ ກຣິຍຕິ, ສມາປຊ຺ຊິຍມານາ ສມາປຊ຺ຊິຍຕິ, ຕສ຺ມາ ນິປ຺ຜນ຺ນາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓານໍ ປນ ອຠາເວນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘‘ສງ຺ຂຕາຕິ ວາ ອສງ຺ຂຕາ’’ຕິ ວາ. ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອສງ຺ຂຕາ’’ຕິ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອນ຺ຘການຎ຺ເຈວ ອຸຕ຺ຕຣາປຖການຎ຺ຈ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕີຕິ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕີຕິອາທິ ສມາປຊ຺ຊນປຏິລາຠວເສເນວ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ປນ ຣູປາທໂຍ ອສງ຺ຂຕຘມ຺ເມ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ; ນ ຕຖາ ຕໍ ເກຈິ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ ນາມ. ນິໂຣຘາ ໂວທານໍ ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຜລສມາປຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອສງ຺ຂຕາ ປນ ຕໍ ນຕ຺ຖິເຍວ, ຕສ຺ມາ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເຕນ ຫີຕິ ຍສ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອສງ຺ຂຕາຕິ ລທ຺ຘິ. ອິທໍ ປນ ອສງ຺ຂຕຠາເວ ກາຣຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອວຸຕ຺ຕສທິສເມວາຕິ.

ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິກຖາວຓ຺ຓນາ.

໖. ອາກາສກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໖໐-໔໖໒. ອິທານິ ອາກາສກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕິວິໂຘ ອາກາໂສ – ປຣິຈ຺ເຉທາກາໂສ, ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາໂສ, ອຊຏາກາໂສ. ‘‘ຕຸຈ຺ຉາກາໂສ’’ຕິປິ ຕສ຺ເສວ ນາມໍ. ເຕສຸ ປຣິຈ຺ເຉທາກາໂສ ສງ຺ຂໂຕ, ອິຕເຣ ທ຺ເວ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕາ. ເຍສໍ ປນ ‘‘ທຸວິໂຘປິ ຍສ຺ມາ ສງ຺ຂໂຕ ນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອສງ຺ຂໂຕ’’ຕິ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອຸຕ຺ຕຣາປຖການໍ ມຫິສາສການຎ຺ຈ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ອາກາໂສຕິ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວາຕິ.

ອາກາສກຖາວຓ຺ຓນາ.

໗. ອາກາໂສ ສນິທສ຺ສໂນຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໖໓-໔໖໔. ອິທານິ ອາກາໂສ ສນິທສ຺ສໂນຕິກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ຕາຬຈ຺ຉິທ຺ທາທີສຸ ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ‘‘ສພ຺ໂພປິ ອຊຏາກາໂສ ສນິທສ຺ສໂນ’’ຕິ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອນ຺ຘການໍ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ອາກາໂສ ສນິທສ຺ສໂນຕິ ປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ອຖ ນໍ ‘‘ຍທິ ສນິທສ຺ສໂນ, ເອວໍວິໂຘ ຠເວຍ຺ຍາ’’ຕິ ໂຈທນຕ຺ຖໍ ຣູປນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈາຕິປຎ຺ເຫສຸ ເອວຣູປສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາເວນ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕຸລນ຺ຕຣິກາທີນໍ ອຸປລທ຺ຘິໍ ນິສ຺ສາຍ ປຏິຊານາຕິ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ຣຸກ຺ຂານໍ ອນ຺ຕຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຣຸກ຺ຂຣູປໍ ຈກ຺ຂຸນາ ທິສ຺ວາ ອນ຺ຕເຣ ຣູປາຠາວໂຕ ອາກາສນ຺ຕິ ມໂນທ຺ວາຣວິຎ຺ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕສ຺ມາ ອສາຘກເມຕນ຺ຕິ.

ອາກາໂສ ສນິທສ຺ສໂນຕິກຖາວຓ຺ຓນາ.

໑໐. ປຖວີຘາຕຸສນິທສ຺ສນາຕິອາທິກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໖໕-໔໗໐. ອິທານິ ປຖວີຘາຕຸ ສນິທສ຺ສນາຕິອາທິກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ປາສາຓອຸທກຊາລຣຸກ຺ຂຈລນານຎ຺ເຈວ ປຎ຺ຈິນ຺ທ຺ຣິຍປຕິຏ຺ໂຐກາສານຎ຺ຈ ວຓ຺ຓາຍຕນໍ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກາເລ ຫຕ຺ຖປາທາທິຣູປຎ຺ຈ ທິສ຺ວາ ‘‘ປຖວີຘາຕຸອາທໂຍ ສນິທສ຺ສນາ’’ຕິ ລທ຺ຘິ, ເສຍ຺ຍຖາປິ ອນ຺ຘການໍ; ເຕ ສນ຺ຘາຍ ສພ຺ພກຖາສຸ ອາທິປຸຈ຺ຉາ ສກວາທິສ຺ສ, ປຏິຎ຺ຎາ ອິຕຣສ຺ສ. ເສສໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ປາຬິອນຸສາເຣນ ເຈວ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຈ ເວທິຕພ຺ພນ຺ຕິ. ປຖວີຘາຕຸ ສນິທສ຺ສນາຕິ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ກາຍກມ຺ມໍ ສນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ປຣິໂຍສານກຖາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຉຏ຺ໂຐ ວຄ຺ໂຄ.