໓. ວຊ຺ຊິສຕ຺ຕກວຄ຺ໂຄ

໑. ສາຣນ຺ທທສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໑. ຕຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ສາຣນ຺ທເທ ເຈຕິເຍຕິ ເອວໍນາມເກ ວິຫາເຣ. ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ກິຣ ຕຖາຄເຕ ຕຕ຺ຖ ສາຣນ຺ທທສ຺ສ ຍກ຺ຂສ຺ສ ນິວາສນຏ຺ຐານໍ ເຈຕິຍໍ ອໂຫສິ, ອເຖຕ຺ຖ ຠຄວໂຕ ວິຫາຣໍ ກາເຣສຸໍ. ໂສ ສາຣນ຺ທທເຈຕິຍໍຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄໂຕ. ຍາວກີວຎ຺ຈາຕິ ຍຕ຺ຕກໍ ກາລໍ. ອຠິຓ຺ຫໍ ສນ຺ນິປາຕາຕິ ທິວສສ຺ສ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕາປິ ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕາປິ ອຠິຓ຺ຫໍ ສນ຺ນິປາຕາວ. ສນ຺ນິປາຕພຫຸລາຕິ ‘‘ຫິຍ຺ໂຍປິ ປຸຣິມທິວສມ຺ປິ ສນ຺ນິປຕມ຺ຫ, ປຸນ ອຊ຺ຊ ກິມຕ຺ຖໍ ສນ຺ນິປຕາມາ’’ຕິ ໂວສານມນາປຊ຺ຊເນນ ສນ຺ນິປາຕພຫຸລາ. ວຸທ຺ຘິເຍວ ລິຈ຺ຉວີ ວຊ຺ຊີນໍ ປາຏິກງ຺ຂາ ໂນ ປຣິຫານີຕິ ອຠິຓ຺ຫໍ ອສນ຺ນິປຕນ຺ຕາ ຫິ ທິສາສຸ ອາຄຕໍ ສາສນໍ ນ ສຸຓນ຺ຕິ, ຕໂຕ ‘‘ອສຸກຄາມສີມາ ວາ ນິຄມສີມາ ວາ ອາກຸລາ, ອສຸກຏ຺ຐາເນ ໂຈຣາ ປຣິຍຸຏ຺ຐິຕາ’’ຕິ ນ ຊານນ຺ຕິ. ໂຈຣາປິ ‘‘ປມຕ຺ຕາ ຣາຊາໂນ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ຄາມນິຄມາທີນິ ປຫຣນ຺ຕາ ຊນປທໍ ນາເສນ຺ຕິ. ເອວໍ ຣາຊູນໍ ປຣິຫານິ ໂຫຕິ. ອຠິຓ຺ຫໍ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕາ ປນ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ສຸຓນ຺ຕິ, ຕໂຕ ພລໍ ເປເສຕ຺ວາ ອມິຕ຺ຕມທ຺ທນໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ໂຈຣາປິ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ຣາຊາໂນ, ນ ສກ຺ກາ ອມ຺ເຫຫິ ວຄ຺ຄພນ຺ຘເນນ ວິຈຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປລາຍນ຺ຕິ. ເອວໍ ຣາຊູນໍ ວຸທ຺ຘິ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວຸທ຺ຘິເຍວ ລິຈ຺ຉວີ ວຊ຺ຊີນໍ ປາຏິກງ຺ຂາ ໂນ ປຣິຫານີ’’ຕິ.

ສມຄ຺ຄາຕິອາທີສຸ ສນ຺ນິປາຕເຠຣິຍາ ນິຄ຺ຄຕາຍ ‘‘ອຊ຺ຊ ເມ ກິຈ຺ຈໍ ອຕ຺ຖິ ມງ຺ຄລໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ວິກ຺ເຂປໍ ກໂຣນ຺ຕາ ນ ສມຄ຺ຄາ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕິ ນາມ. ເຠຣິສທ຺ທໍ ປນ ສຸຕ຺ວາວ ຠຸຎ຺ຊມານາປິ ອລງ຺ກຸຣຸມານາປິ ວຕ຺ຖານິ ນິວາສຍມານາປິ ອທ຺ຘຠຸຕ຺ຕາ ອທ຺ຘາລງ຺ກຕາ ວຕ຺ຖໍ ນິວາເສນ຺ຕາວ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕາ ສມຄ຺ຄາ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕິ ນາມ. ສນ຺ນິປຕິຕາ ປນ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ມນ຺ເຕຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ເອກໂຕວ ອວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ນ ສມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ນາມ. ເອວໍ ວຸຏ຺ຐິເຕສຸ ຫິ ເຍ ປຐມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ເອວໍ ໂຫຕິ – ‘‘ອມ຺ເຫຫິ ພາຫິຣກຖາວ ສຸຕາ, ອິທານິ ວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເອກໂຕ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ປນ ສມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ນາມ. ອປິຈ ‘‘ອສຸກຏ຺ຐາເນ ຄາມສີມາ ວາ ນິຄມສີມາ ວາ ອາກຸລາ, ໂຈຣາ ວາ ປຣິຍຸຏ຺ຐິຕາ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ໂກ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອມິຕ຺ຕມທ຺ທນໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອຫໍ ປຐມໍ ອຫໍ ປຐມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາປິ ສມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ນາມ. ເອກສ຺ສ ປນ ກມ຺ມນ຺ເຕ ໂອສີທມາເນ ເສສາ ປຸຕ຺ຕຠາຕໂຣ ເປເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ກມ຺ມນ຺ຕໍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠຍມານາປິ ອາຄນ຺ຕຸກຣາຊານໍ ‘‘ອສຸກສ຺ສ ເຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕຸ, ອສຸກສ຺ສ ເຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕູ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ເອກໂຕ ສງ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕາປິ ເອກສ຺ສ ມງ຺ຄເລ ວາ ໂຣເຄ ວາ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ວາ ປນ ຕາທິເສ ສຸຂທຸກ຺ເຂ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ສພ຺ເພ ຕຕ຺ຖ ສຫາຍຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາປິ ສມຄ຺ຄາ ວຊ຺ຊິກຣຓີຍານິ ກໂຣນ຺ຕິ ນາມ.

ອປ຺ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິອາທີສຸ ປຸພ຺ເພ ອກຕໍ ສຸງ຺ກໍ ວາ ພລິໍ ວາ ທຓ຺ຑໍ ວາ ອາຫຣາເປນ຺ຕາ ອປ຺ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ ນາມ. ໂປຣາຓປເວຓິຍາ ອາຄຕເມວ ປນ ອນາຫຣາເປນ຺ຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ ນາມ. ໂຈໂຣຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ສິເຕ ອວິຈິນິຕ຺ວາ ເຉຊ຺ຊເຠຊ຺ຊໍ ອນຸສາສນ຺ຕາ ໂປຣາຓໍ ວຊ຺ຊິຘມ຺ມໍ ສມາທາຍ ນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາມ. ເຕສໍ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕານໍ ອຠິນວສຸງ຺ກາທິປີຬິຕາ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ອຕິອຸປທ຺ທຸຕມ຺ຫ, ເກ ອິເມສໍ ວິຊິເຕ ວສິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ປວິສິຕ຺ວາ ໂຈຣາ ວາ ໂຈຣສຫາຍາ ວາ ຫຸຕ຺ວາ ຊນປທໍ ຫນນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕານໍ ປເວຓິອາຄຕານິ ສຸງ຺ກາທີນິ ອຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ ໂກໂສ ປຣິຫາຍຕິ, ຕໂຕ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສພລກາຍໂອໂຣຘາທໂຍ ຍຖານິພທ຺ຘໍ ວຏ຺ຏໍ ອລຠມານາ ຖາມພເລນ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ. ເຕ ເນວ ຍຸທ຺ຘກ຺ຂມາ ໂຫນ຺ຕິ ນ ປາຣິຈຣິຍກ຺ຂມາ. ໂປຣາຓໍ ວຊ຺ຊິຘມ຺ມໍ ສມາທາຍ ອວຕ຺ຕນ຺ຕານໍ ວິຊິເຕ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ປຸຕ຺ຕໍ ປິຕຣໍ ຠາຕຣໍ ອໂຈຣໍເຍວ ໂຈໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ຉິນ຺ທິໍສຸ ຠິນ຺ທິໍສູ’’ຕິ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ປວິສິຕ຺ວາ ໂຈຣາ ວາ ໂຈຣສຫາຍາ ວາ ຫຸຕ຺ວາ ຊນປທໍ ຫນນ຺ຕິ. ເອວໍ ຣາຊູນໍ ປຣິຫານິ ໂຫຕິ. ອປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ນ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕານໍ ປນ ‘‘ປເວຓິອາຄຕໍເຍວ ຣາຊາໂນ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ ມນຸສ຺ສາ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ຐາ ກສິວາຓິຊ຺ຊາທິເກ ກມ຺ມນ຺ເຕ ສມ຺ປາເທນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕານໍ ປເວຓິອາຄຕານິ ສຸງ຺ກາທີນິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕານໍ ໂກໂສ ວຑ຺ຒຕິ, ຕໂຕ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສພລກາຍໂອໂຣຘາທໂຍ ຍຖານິພທ຺ຘໍ ວຏ຺ຏໍ ລຠມານາ ຖາມພລສມ຺ປນ຺ນາ ຍຸທ຺ຘກ຺ຂມາ ເຈວ ປາຣິຈຣິຍກ຺ຂມາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ. ໂປຣາເຓ ວຊ຺ຊິຘມ຺ເມ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕນ຺ຕານໍ ມນຸສ຺ສາ ນ ອຸຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ. ‘‘ຣາຊາໂນ ໂປຣາຓປເວຓິຍາ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຏ຺ຏກຸລິກເສນາປຕິອຸປຣາຊູຫິ ປຣິກ຺ຂິຕໍ ສຍມ຺ປິ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ປເວຓິໂປຕ຺ຖກໍ ວາຈາເປຕ຺ວາ ອນຸຈ຺ຉວິກເມວ ທຓ຺ຑໍ ປວຕ຺ຕຍນ຺ຕິ, ເອເຕສໍ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ, ອມ຺ຫາກໍເຍວ ໂທໂສ’’ຕິ ອປ຺ປມຕ຺ຕາ ກມ຺ມນ຺ເຕ ກໂຣນ຺ຕິ. ເອວໍ ຣາຊູນໍ ວຸທ຺ຘິ ໂຫຕິ.

ສກ຺ກຣິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຍໍກິຎ຺ຈິ ເຕສໍ ສກ຺ກາຣໍ ກໂຣນ຺ຕາ ສຸນ຺ທຣເມວ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ. ຄຣຸໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ຄຣຸຠາວໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ. ມາເນສ຺ສນ຺ຕີຕິ ມເນນ ປິຍາຍິສ຺ສນ຺ຕິ. ປູເຊສ຺ສນ຺ຕີຕິ ປຈ຺ຈຍປູຊາຍ ປູເຊສ຺ສນ຺ຕິ. ໂສຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ທິວສສ຺ສ ທ຺ເວ ຕໂຍ ວາເຣ ອຸປຏ຺ຐານໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຕສໍ ກຖໍ ໂສຕພ຺ພໍ ສທ຺ຘາຕພ຺ພໍ ມຎ຺ຎິສ຺ສນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ເອວໍ ມຫລ຺ລການໍ ຣາຊູນໍ ສກ຺ກາຣາທີນິ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ໂອວາທຕ຺ຖາຍ ວາ ເນສໍ ອຸປຏ຺ຐານໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕ ເຕຫິ ວິສ຺ສຏ຺ຐາ ອໂນວທິຍມານາ ກີຬາປສຸຕາ ຣຊ຺ຊໂຕ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ. ເຍ ປນ ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມຫລ຺ລກຣາຊາໂນ ‘‘ອິທໍ ກາຕພ຺ພໍ ອິທໍ ນ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ໂປຣາຓປເວຓິໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕິ. ສງ຺ຄາມໍ ປຕ຺ວາປິ ‘‘ເອວໍ ປວິສິຕພ຺ພໍ, ເອວໍ ນິກ຺ຂມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ອຸປາຍໍ ທສ຺ເສນ຺ຕິ. ເຕ ເຕຫິ ໂອວທິຍມານາ ຍຖາໂອວາທໍ ປຏິປຊ຺ຊມານາ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ ຣຊ຺ຊປເວຓິໍ ສນ຺ຘາເຣຕຸໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ວຸທ຺ຘິເຍວ ລິຈ຺ຉວີ ວຊ຺ຊີນໍ ປາຏິກງ຺ຂາ’’ຕິ.

ກຸລິຕ຺ຖິໂຍຕິ ກຸລຆຣຓິໂຍ. ກຸລກຸມາຣິໂຍຕິ ອນິວິທ຺ຘາ ຕາສໍ ຘີຕໂຣ. ໂອກສ຺ສາຕິ ວາ ປສຍ຺ຫາຕິ ວາ ປສຍ຺ຫາກາຣສ຺ເສເວຕໍ ນາມໍ. ໂອກາສາຕິປິ ປຐນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂອກສ຺ສາຕິ ອວກສິຕ຺ວາ ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ. ປສຍ຺ຫາຕິ ອຠິຠວິຕ຺ວາ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖຣິຕ຺ວາຕິ ອຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຫິ ກໂຣນ຺ຕານໍ ວິຊິເຕ ມນຸສ຺ສາ ‘‘ອມ຺ຫາກໍ ເຄເຫ ປຸຕ຺ຕຠາຕໂຣປິ, ເຂຬສິງ຺ຆານິກາທີນິ ມຸເຂນ ອປເນຕ຺ວາ ສໍວຑ຺ຒິຕາ ຘີຕໂຣປິ ອິເມ ພລກ຺ກາເຣນ ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຆເຣ ວາເສນ຺ຕີ’’ຕິ ກຸປິຕາ ປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ປວິສິຕ຺ວາ ໂຈຣາ ວາ ໂຈຣສຫາຍາ ວາ ຫຸຕ຺ວາ ຊນປທໍ ຫນນ຺ຕິ. ເອວໍ ອກໂຣນ຺ຕານໍ ປນ ວິຊິເຕ ມນຸສ຺ສາ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກາ ສການິ ກມ຺ມານິ ກໂຣນ຺ຕາ ຣາຊໂກສໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ວຸທ຺ຘິຫານິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ວຊ຺ຊີນໍ ວຊ຺ຊິເຈຕິຍານີຕິ ວຊ຺ຊິຣາຊູນໍ ວຊ຺ຊິຣຏ຺ເຐ ຈິຕ຺ຕີກຕຏ຺ເຐນ ເຈຕິຍານີຕິ ລທ຺ຘນາມານິ ຍກ຺ຂຏ຺ຐານານິ. ອພ຺ຠນ຺ຕຣານີຕິ ອນ຺ໂຕນຄເຣ ຐິຕານິ. ພາຫິຣານີຕິ ພຫິນຄເຣ ຐິຕານິ. ທິນ຺ນປຸພ຺ພໍ ກຕປຸພ຺ພນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ທິນ຺ນຎ຺ຈ ກຕຎ຺ຈ. ໂນ ປຣິຫາເປສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຫາເປຕ຺ວາ ຍຖາປວຕ຺ຕເມວ ກຣິສ຺ສນ຺ຕິ. ຘມ຺ມິກໍ ພລິໍ ປຣິຫາເປນ຺ຕານຎ຺ຫິ ເທວຕາ ອາຣກ຺ຂໍ ສຸສໍວິຫິຕໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ອນຸປ຺ປນ຺ນໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕິໂຍປິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາສສີສໂຣຄາທິໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕິ, ສງ຺ຄາເມ ປຕ຺ເຕ ສຫາຍາ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ອປຣິຫາເປນ຺ຕານໍ ປນ ອາຣກ຺ຂໍ ສຸສໍວິຫິຕໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ອນຸປ຺ປນ຺ນໍ ສຸຂໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕິໂຍປິ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ກາສສີສໂຣຄາທິໍ ຫຣນ຺ຕິ, ສງ຺ຄາມສີເສ ສຫາຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ວຸທ຺ຘິຫານິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຘມ຺ມິກາ ຣກ຺ຂາວຣຓຄຸຕ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຣກ຺ຂາ ເອວ ຍຖາ ອນິຈ຺ຉິຕໍ ນາຄຈ຺ຉຕິ, ເອວໍ ອາວຣຓໂຕ ອາວຣຓໍ. ຍຖາ ອິຈ຺ຉິຕໍ ນ ນສ຺ສຕິ, ເອວໍ ໂຄປາຍນໂຕ ຄຸຕ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ພລກາເຍນ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຣກ຺ຂນໍ ປພ຺ພຊິຕານໍ ຘມ຺ມິກາ ຣກ຺ຂາວຣຓຄຸຕ຺ຕິ ນາມ ນ ໂຫຕິ. ຍຖາ ປນ ວິຫາຣສ຺ສ ອຸປວເນ ຣຸກ຺ເຂ ນ ຉິນ຺ທນ຺ຕິ, ວາຊິກາ ວາຊໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ໂປກ຺ຂຣຓີສຸ ມຈ຺ເຉ ນ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ກຣຓໍ ຘມ຺ມິກາ ຣກ຺ຂາວຣຓຄຸຕ຺ຕິ ນາມ. ກິນ຺ຕີຕິ ເກນ ນຸ ໂຂ ກາຣເຓນ.

ຕຕ຺ຖ ເຍ ອນາຄຕານໍ ອຣຫນ຺ຕານໍ ອາຄມນໍ ນ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕ ອສ຺ສທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ ອປ຺ປສນ຺ນາ. ປພ຺ພຊິເຕ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ຄນ຺ຕ຺ວາ ນ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ປຏິສນ຺ຖາຣໍ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ປຎ຺ຫໍ ນ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຘມ຺ມໍ ນ ສຸຓນ຺ຕິ, ທານໍ ນ ເທນ຺ຕິ, ອນຸໂມທນໍ ນ ສຸຓນ຺ຕິ, ນິວາສນຏ຺ຐານໍ ນ ສໍວິທຫນ຺ຕິ. ອຖ ເນສໍ ອວຓ຺ໂຓ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ ‘‘ອສຸໂກ ນາມ ຣາຊາ ອສ຺ສທ຺ໂຘ ອປ຺ປສນ຺ໂນ, ປພ຺ພຊິເຕ ສມ຺ປຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນໍ ນ ກໂຣຕິ…ເປ… ນິວາສນຏ຺ຐານໍ ນ ສໍວິທຫຕີ’’ຕິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕາ ຕສ຺ສ ນຄຣທ຺ວາເຣນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາປິ ນຄຣໍ ນ ປວິສນ຺ຕິ. ເອວໍ ອນາຄຕານໍ ອຣຫນ຺ຕານໍ ອນາຄມນເມວ ໂຫຕິ. ອາຄຕານໍ ປນ ຜາສຸວິຫາເຣ ອສຕິ ເຍປິ ອຊານິຕ຺ວາ ອາຄຕາ, ເຕ ‘‘ວສິສ຺ສາມາຕິ ຕາວ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອາຄຕມ຺ຫາ, ອິເມສໍ ປນ ຣາຊູນໍ ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ເກ ວສິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍ ອນາຄເຕສຸ ອນາຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸ ອາຄເຕສຸ ທຸກ຺ຂໍ ວິຫຣນ຺ເຕສຸ ໂສ ໂທໂສ ປພ຺ພຊິຕານໍ ອນາວາໂສ ໂຫຕິ. ຕໂຕ ເທວຕາຣກ຺ຂາ ນ ໂຫຕິ, ເທວຕາຣກ຺ຂາຍ ອສຕິ ອມນຸສ຺ສາ ໂອກາສໍ ລຠນ຺ຕິ, ອມນຸສ຺ສາ ອຸສ຺ສນ຺ນາ ອນຸປ຺ປນ຺ນໍ ພ຺ຍາຘິໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ. ສີລວນ຺ຕານໍ ທສ຺ສນປຎ຺ຫປຸຈ຺ຉນາທິວຕ຺ຖຸກສ຺ສ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ອນາຄໂມ ໂຫຕິ. ວິປຣິຍາເຍນ ຍຖາວຸຕ຺ຕກຓ຺ຫປກ຺ຂວິປຣີຕສ຺ສ ສຸກ຺ກປກ຺ຂສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ໂຫຕີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ວຸທ຺ຘິຫານິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

໒. ວສ຺ສກາຣສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໒. ທຸຕິເຍ ອຠິຍາຕຸກາໂມຕິ ອຠິຠວນຕ຺ຖາຍ ຍາຕຸກາໂມ. ວຊ຺ຊີຕິ ວຊ຺ຊິຣາຊາໂນ. ເອວໍມຫິທ຺ຘິເກຕິ ເອວໍ ມຫຕິຍາ ຣາຊິທ຺ຘິຍາ ສມນ຺ນາຄເຕ. ເອເຕນ ເນສໍ ສມຄ຺ຄຠາວໍ ກເຖຕິ. ເອວໍມຫານຸຠາເວຕິ ເອວໍ ມຫນ຺ເຕນ ຣາຊານຸຠາເວນ ສມນ຺ນາຄເຕ. ເອເຕນ ເນສໍ ຫຕ຺ຖິສິປ຺ປາທີສຸ ກຕສິກ຺ຂຕໍ ກເຖຕິ, ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ – ‘‘ສິກ຺ຂິຕາ ວຕິເມ ລິຈ຺ຉວິກຸມາຣກາ, ສຸສິກ຺ຂິຕາ ວຕິເມ ລິຈ຺ຉວິກຸມາຣກາ, ຍຕ຺ຣ ຫິ ນາມ ສຸຂຸເມນ ຕາຬຈ຺ຉິຄ຺ຄເຬນ ອສນໍ ອຕິປາຕຍິສ຺ສນ຺ຕິ ໂປງ຺ຂານຸໂປງ຺ຂໍ ອວິຣາຘິຕ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໑໕). ອຸຈ຺ເຉຈ຺ຉາມີຕິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທິສ຺ສາມິ. ວິນາເສສ຺ສາມີຕິ ອທສ຺ສນໍ ນຍິສ຺ສາມິ. ອນຍພ຺ຍສນນ຺ຕິ ອວຑ຺ຒິຎ຺ເຈວ, ຎາຕິພ຺ຍສນຎ຺ຈ. ອາປາເທສ຺ສາມີຕິ ປາປຍິສ຺ສາມິ.

ອິຕິ ກິຣ ໂສ ຐານນິສຊ຺ຊາທີສຸ ອິມໍ ຍຸທ຺ຘກຖເມວ ກເຖຕິ, ‘‘ຄມນສຊ຺ຊາ ໂຫຖາ’’ຕິ ຈ ພລກາຍໍ ອາຓາເປຕິ. ກສ຺ມາ? ຄງ຺ຄາຍ ກິຣ ເອກໍ ປຏ຺ຏນຄາມໍ ນິສ຺ສາຍ ອທ຺ຘໂຍຊນໍ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໂນ ວິຊິຕໍ, ອທ຺ຘໂຍຊນໍ ລິຈ຺ຉວີນໍ. ຕຕ຺ຣ ປພ຺ພຕປາທໂຕ ມຫຄ຺ຆຠຓ຺ຑໍ ໂອຕຣຕິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອຊ຺ຊ ຍາມິ, ສ຺ເວ ຍາມີ’’ຕິ ອຊາຕສຕ຺ຕຸໂນ ສໍວິທຫນ຺ຕສ຺ເສວ ລິຈ຺ຉວິໂນ ສມຄ຺ຄາ ສມ຺ໂມທມານາ ປຸເຣຕຣໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສພ຺ພໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ. ອຊາຕສຕ຺ຕຸ ປຈ຺ຉາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ຎຕ຺ວາ ກຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ. ເຕ ປຸນສໍວຈ຺ຉເຣປິ ຕເຖວ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຖ ໂສ ພລວາຆາຕຊາໂຕ, ຕທາ ເອວມກາສິ.

ຕໂຕ ຈິນ຺ເຕສິ – ‘‘ຄເຓນ ສທ຺ຘິໍ ຍຸທ຺ຘໍ ນາມ ຠາຣິຍໍ, ເອໂກປິ ໂມຆປ຺ປຫາໂຣ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ເອເກນ ໂຂ ປນ ປຓ຺ຑິເຕນ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ເຕຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ໂຕ ນິຣປຣາໂຘ ໂຫຕິ, ປຓ຺ຑິໂຕ ຈ ສຕ຺ຖາຣາ ສທິໂສ ນຕ຺ຖິ, ສຕ຺ຖາ ຈ ອວິທູເຣ ຘຸຣວິຫາເຣ ວສຕິ, ຫນ຺ທາຫໍ ເປເສຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉາມິ. ສເຈ ເມ ຄເຕນ ໂກຈິ ອຕ຺ໂຖ ຠວິສ຺ສຕິ, ສຕ຺ຖາ ຕຸຓ຺ຫີ ຠວິສ຺ສຕິ. ອນຕ຺ເຖ ປນ ສຕິ ‘ກິໍ ຣຎ຺ໂຎ ຕຕ຺ຖ ຄເຕນາ’ຕິ ວກ຺ຂຕີ’’ຕິ. ໂສ ວສ຺ສກາຣໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ເປເສສິ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ຕມຕ຺ຖໍ ອາໂຣເຈສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ – ອຖ ໂຂ ຣາຊາ…ເປ… ອາປາເທສ຺ສາມິ ວຊ຺ຊີຕິ.

ຠຄວນ຺ຕໍ ພີຊຍມາໂນຕິ ເຖໂຣ ວຕ຺ຕສີເສ ຐຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ພີຊຕິ, ຠຄວໂຕ ປນ ສີຕໍ ວາ ອຸຓ຺ຫໍ ວາ ນຕ຺ຖິ. ຠຄວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ອມນ຺ເຕຕ຺ວາ ເຖເຣນ ສທ຺ຘິໍ ມນ຺ເຕຕຸກາໂມ ກິນ຺ຕິ ເຕ, ອານນ຺ທ, ສຸຕນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຖເມວ.

ເອກມິທາຫນ຺ຕິ ອິທໍ ຠຄວາ ປຸພ຺ເພ ວຊ຺ຊີນໍ ອິມສ຺ສ ວຊ຺ຊິສຕ຺ຕກສ຺ສ ເທສິຕຠາວປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ອາຫ. ອກຣຓີຍາຕິ ອກຕ຺ຕພ຺ພາ, ອຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິທນ຺ຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ຍຸທ຺ຘສ຺ສາຕິ ກຣຓຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ, ອຠິມຸຂໍ ຍຸທ຺ເຘນ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຸປລາປນາຍາຕິ ຐເປຕ຺ວາ ອຸປລາປນໍ. ອຸປລາປນາ ນາມ ‘‘ອລໍ ວິວາເທນ, ອິທານິ ສມຄ຺ຄາ ໂຫມາ’’ຕິ ຫຕ຺ຖິອສ຺ສຣຖຫິຣຎ຺ຎສຸວຓ຺ຓາທີນິ ເປເສຕ຺ວາ ສງ຺ຄຫກຣຓໍ, ເອວຎ຺ຫິ ສງ຺ຄຫໍ ກຕ຺ວາ ເກວລໍ ວິສ຺ສາເສນ ສກ຺ກາ ຄຓ຺ຫິຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ມິຖຸເຠທາຕິ ຐເປຕ຺ວາ ມິຖຸເຠທໍ. ອິມິນາ ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎເຠທໍ ກຕ຺ວາປິ ສກ຺ກາ ເອເຕ ຄເຫຕຸ’’ນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອິທໍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຠຄວໂຕ ກຖາຍ ນຍໍ ລຠິຕ຺ວາ ອາຫ. ກິໍ ປນ ຠຄວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສ຺ສ ອິມາຍ ກຖາຍ ນຍລາຠໍ ຊານາຕີຕິ? ອາມ ຊານາຕິ. ຊານນ຺ໂຕ ກສ຺ມາ ກເຖສິ? ອນຸກມ຺ປາຍ. ເອວໍ ກິຣສ຺ສ ອໂຫສິ – ‘‘ມຍາ ອກຖິເຕປິ ກຕິປາເຫນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕິ, ກຖິເຕ ປນ ສມຄ຺ເຄ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ ຕີຫິ ສໍວຈ຺ຉເຣຫິ ຄຓ຺ຫິສ຺ສຕິ. ເອຕ຺ຕກມ຺ປິ ຊີວິຕເມວ ວຣໍ. ເອຕ຺ຕກຎ຺ຫິ ຊີວນ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ປຕິຏ຺ຐາຠູຕໍ ປຸຎ຺ຎໍ ກຣິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຠິນນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ນນ຺ທິຕ຺ວາ. ອນຸໂມທິຕ຺ວາຕິ ‘‘ຍາວ ສຸຠາສິຕມິທໍ ໂຠຕາ ໂຄຕເມນາ’’ຕິ ວາຈາຍ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ. ປກ຺ກາມີຕິ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິກໍ ຄໂຕ. ຣາຊາປິ ຕເມວ ເປເສຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕ຺ວາ ອນຍພ຺ຍສນໍ ປາເປສິ.

໓. ປຐມສຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໓. ຕຕິເຍ ອຠິຓ຺ຫໍ ສນ຺ນິປາຕາຕິ ອິທໍ ວຊ຺ຊິສຕ຺ຕເກ ວຸຕ຺ຕສທິສເມວ. ອິຘາປິ ຈ ອຠິຓ຺ຫໍ ອສນ຺ນິປຕນ຺ຕາ ທິສາສຸ ອາຄຕສາສນໍ ນ ສຸຓນ຺ຕິ, ຕໂຕ ‘‘ອສຸກວິຫາຣສີມາ ອາກຸລາ, ອຸໂປສຖປ຺ປວາຣຓາ ຐິຕາ, ອສຸກສ຺ມິໍ ຐາເນ ຠິກ຺ຂູ ເວຊ຺ຊກມ຺ມທູຕກມ຺ມາທີນິ ກໂຣນ຺ຕິ, ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິພຫຸລາ ຜລປຸປ຺ຜທານາທີຫິ ຊີວິກໍ ກປ຺ເປນ຺ຕີ’’ຕິອາທີນິ ນ ຊານນ຺ຕິ. ປາປຠິກ຺ຂູປິ ‘‘ປມຕ຺ໂຕ ສງ຺ໂຆ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ຣາສິຠູຕາ ສາສນໍ ໂອສກ຺ກາເປນ຺ຕິ. ອຠິຓ຺ຫໍ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕາ ປນ ຕໍ ປວຕ຺ຕິໍ ສຸຓນ຺ຕິ, ຕໂຕ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆໍ ເປເສຕ຺ວາ ສີມໍ ອຸຊຸໍ ກາເຣນ຺ຕິ, ອຸໂປສຖປ຺ປວາຣຓາໂຍ ປວຕ຺ຕາເປນ຺ຕິ, ມິຈ຺ຉາຊີວານໍ ອຸສ຺ສນ຺ນຏ຺ຐາເນ ອຣິຍວໍສິເກ ເປເສຕ຺ວາ ອຣິຍວໍສໍ ກຖາເປນ຺ຕິ, ປາປຠິກ຺ຂູນໍ ວິນຍຘເຣຫິ ນິຄ຺ຄຫໍ ກາຣາເປນ຺ຕິ. ປາປຠິກ຺ຂູປິ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ສງ຺ໂຆ, ນ ສກ຺ກາ ອມ຺ເຫຫິ ວຄ຺ຄພນ຺ຘເນນ ວິຈຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ ຠິຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປລາຍນ຺ຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ວຸທ຺ຘິຫານິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສມຄ຺ຄາຕິອາທີສຸ ເຈຕິຍປຏິຊຄ຺ຄນຕ຺ຖໍ ວາ ໂພຘິຆຣອຸໂປສຖາຄາຣຈ຺ຉາທນຕ຺ຖໍ ວາ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ວາ ຐເປຕຸກາມຕາຍ ‘‘ສງ຺ໂຆ ສນ຺ນິປຕຕູ’’ຕິ ເຠຣິຍາ ວາ ຆຓ຺ຏິຍາ ວາ ອາໂກຏິຕມຕ຺ຕາຍ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ຈີວຣກມ຺ມໍ ອຕ຺ຖິ, ມຍ຺ຫໍ ປຕ຺ໂຕ ປຈິຕພ຺ໂພ, ມຍ຺ຫໍ ນວກມ຺ມໍ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ວິກ຺ເຂປໍ ກໂຣນ຺ຕາ ນ ສມຄ຺ຄາ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕິ ນາມ. ສພ຺ພໍ ປນ ຕໍ ກມ຺ມໍ ຐເປຕ຺ວາ ‘‘ອຫໍ ປຸຣິມຕຣໍ, ອຫໍ ປຸຣິມຕຣ’’ນ຺ຕິ ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕາ ສມຄ຺ຄາ ສນ຺ນິປຕນ຺ຕິ ນາມ. ສນ຺ນິປຕິຕາ ປນ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ມນ຺ເຕຕ຺ວາ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ກຕ຺ວາ ເອກໂຕວ ອວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ນ ສມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ນາມ. ເອວໍ ວຸຏ຺ຐິເຕສຸ ຫິ ເຍ ປຐມໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ເອວໍ ໂຫຕິ ‘‘ອມ຺ເຫຫິ ພາຫິຣກຖາວ ສຸຕາ, ອິທານິ ວິນິຈ຺ຉຍກຖາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕາ ສມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ນາມ. ອປິຈ ‘‘ອສຸກຏ຺ຐາເນ ວິຫາຣສີມາ ອາກຸລາ, ອຸໂປສຖປ຺ປວາຣຓາ ຐິຕາ, ອສຸກຏ຺ຐາເນ ເວຊ຺ຊກມ຺ມາທິກາຣກາ ປາປຠິກ຺ຂູ ອຸສ຺ສນ຺ນາ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ໂກ ຄນ຺ຕ຺ວາ ເຕສໍ ນິຄ຺ຄຫໍ ກຣິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ອຫໍ ປຐມໍ, ອຫໍ ປຐມ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາປິ ສມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ນາມ.

ອາຄນ຺ຕຸກໍ ປນ ທິສ຺ວາ ‘‘ອິມໍ ປຣິເວຓໍ ຍາຫິ, ເອຕໍ ປຣິເວຓໍ ຍາຫິ, ອຍໍ ໂກ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ສພ຺ເພ ວຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕາປິ, ຊິຓ຺ຓປຕ຺ຕຈີວຣກໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ຠິກ຺ຂາຈາຣວຕ຺ເຕນ ປຕ຺ຕຈີວຣໍ ປຣິເຍສນ຺ຕາປິ, ຄິລານສ຺ສ ຄິລານເຠສຊ຺ຊໍ ປຣິເຍສມານາປິ, ຄິລານເມວ ອນາຖໍ ‘‘ອສຸກປຣິເວຓໍ ຍາຫີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປຣິເວເຓ ປຏິຊຄ຺ຄນ຺ຕາປິ, ເອໂກ ໂອລີຍມານໂກ ຄນ຺ໂຖ ໂຫຕິ, ປຎ຺ຎວນ຺ຕໍ ຠິກ຺ຂຸໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ເຕນ ຕໍ ຄນ຺ຖໍ ອຸກ຺ຂິປາເປນ຺ຕາປິ ສມຄ຺ຄາ ສງ຺ຆກຣຓີຍານິ ກໂຣນ຺ຕິ ນາມ.

ອປ຺ປຎ຺ຎຕ຺ຕນ຺ຕິອາທີສຸ ນວໍ ອຘມ຺ມິກໍ ກຕິກວຕ຺ຕໍ ວາ ສິກ຺ຂາປທໍ ວາ ຄຓ຺ຫນ຺ຕາ ອປ຺ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ ນາມ ປຸຣາຓສນ຺ຖຕວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ຠິກ຺ຂູ ວິຍ. ອຸທ຺ຘມ຺ມໍ ອຸພ຺ພິນຍໍ ສາສນໍ ທີເປນ຺ຕາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ ນາມ, ວສ຺ສສຕປຣິນິພ຺ພຸເຕ ຠຄວຕິ ເວສາລິກາ ວຊ຺ຊິປຸຕ຺ຕກາ ວິຍ. ຂຸທ຺ທານຸຂຸທ຺ທກາ ປນ ອາປຕ຺ຕິໂຍ ສຎ຺ຈິຈ຺ຈ ວີຕິກ຺ກມນ຺ຕາ ຍຖາປຎ຺ຎຕ຺ເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ສມາທາຍ ນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາມ ອສ຺ສຊິປຸນພ຺ພສຸກາ ວິຍ. ຕຖາ ອກໂຣນ຺ຕາ ປນ ອປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ນ ປຎ຺ຎາເປນ຺ຕິ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ, ຍຖາປຎ຺ຎຕ຺ເຕສຸ ສິກ຺ຂາປເທສຸ ສມາທາຍ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາມ ອາຍສ຺ມາ ອຸປເສໂນ ວິຍ, ອາຍສ຺ມາ ຍໂສ ກາກຓ຺ຑກປຸຕ຺ໂຕ ວິຍ, ອາຍສ຺ມາ ມຫາກສ຺ສໂປ ວິຍ ຈ. ວຸທ຺ຘິເຍວາຕິ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ວຸທ຺ຘິເຍວ, ໂນ ປຣິຫານິ.

ເຖຣາຕິ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ເຖຣກາຣເກຫິ ຄຸເຓຫິ ສມນ຺ນາຄຕາ. ພຫູ ຣຕ຺ຕິໂຍ ຊານນ຺ຕີຕິ ຣຕ຺ຕຎ຺ຎູ. ຈິຣໍ ປພ຺ພຊິຕານໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ຈິຣປພ຺ພຊິຕາ. ສງ຺ຆສ຺ສ ປິຕິຏ຺ຐາເນ ຐິຕາຕິ ສງ຺ຆປິຕໂຣ. ປິຕິຏ຺ຐາເນ ຐິຕຕ຺ຕາ ສງ຺ຆໍ ປຣິເຓນ຺ຕິ, ປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຫຸຕ຺ວາ ຕີສຸ ສິກ຺ຂາສຸ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ສງ຺ຆປຣິຓາຍກາ.

ເຍ ເຕສໍ ສກ຺ກາຣາທີນິ ນ ກໂຣນ຺ຕິ, ໂອວາທຕ຺ຖາຍ ທ຺ເວ ຕໂຍ ວາເຣ ອຸປຏ຺ຐານໍ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕປິ ເຕສໍ ໂອວາທໍ ນ ເທນ຺ຕິ, ປເວຓິກຖໍ ນ ກເຖນ຺ຕິ, ສາຣຠູຕໍ ຘມ຺ມປຣິຍາຍໍ ນ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ. ເຕ ເຕຫິ ວິສ຺ສຏ຺ຐາ ສີລາທີຫິ ຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ເຘຫິ ສຕ຺ຕຫິ ຈ ອຣິຍຘເນຫີຕິ ເອວມາທີຫິ ຄຸເຓຫິ ປຣິຫາຍນ຺ຕິ. ເຍ ປນ ເຕສໍ ສກ຺ກາຣາທີນິ ກໂຣນ຺ຕິ, ອຸປຏ຺ຐານໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ເຕ ‘‘ເອວໍ ເຕ ອຠິກ຺ກມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ໂອວາທໍ ເທນ຺ຕິ, ປເວຓິກຖໍ ກເຖນ຺ຕິ, ສາຣຠູຕໍ ຘມ຺ມປຣິຍາຍໍ ສິກ຺ຂາເປນ຺ຕິ, ເຕຣສຫິ ຘຸຕງ຺ເຄຫິ ທສຫິ ກຖາວຕ຺ຖູຫິ ອນຸສາສນ຺ຕິ. ເຕ ເຕສໍ ໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ສີລາທີຫິ ຄຸເຓຫິ ວຑ຺ຒມານາ ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖໍ ອນຸປາປຸຓນ຺ຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ຫານິວຸທ຺ຘິໂຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ປຸນພ຺ຠໂວ ສີລມສ຺ສາຕິ ໂປໂນພ຺ຠວິກາ, ປຸນພ຺ຠວທາຍິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ສາ ໂປໂນພ຺ຠວິກາຍ. ນ ວສໍ ຄຈ຺ຉິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ເຍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ກາຣຓາ ອຸປຏ຺ຐາການໍ ປທານຸປທິກາ ຫຸຕ຺ວາ ຄາມໂຕ ຄາມໍ ວິຈຣນ຺ຕິ, ເຕ ຕສ຺ສາ ວສໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ນາມ. ອິຕເຣ ນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຫານິວຸທ຺ຘິໂຍ ປາກຏາເຍວ.

ອາຣຎ຺ຎເກສູຕິ ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກປຈ຺ຉິເມສຸ. ສາເປກ຺ຂາຕິ ສາລຍາ. ຄາມນ຺ຕເສນາສເນສຸ ຫິ ຌານໍ ອປ຺ເປຕ຺ວາປິ ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕມຕ຺ໂຕວ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສທາຣກທາຣິກາທິສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ, ເຍນສ຺ສ ອຘິຄຕວິເສໂສປິ ຫາຍຕິເຍວ. ອຣຎ຺ຎເສນາສເນ ນິທ຺ທາຍິຕ຺ວາປິ ປພຸທ຺ຘມຕ຺ໂຕ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆໂມຣາທີນໍ ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ, ເຍນ ອຣຎ຺ເຎ ປີຕິໍ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ຕເມວ ສມ຺ມສນ຺ໂຕ ອຄ຺ຄຜເລ ປຕິຏ຺ຐາຕິ. ອິຕິ ຠຄວາ ຄາມນ຺ຕເສນາສເນ ຌານໍ ອປ຺ເປຕ຺ວາ ນິສິນ຺ນຠິກ຺ຂຸໂຕ ອຣຎ຺ເຎ ນິທ຺ທາຍມານເມວ ປສໍສຕິ. ຕສ຺ມາ ຕເມວ ອຕ຺ຖວສໍ ປຏິຈ຺ຈ ‘‘ອາຣຎ຺ຎເກສຸ ເສນາສເນສຸ ສາເປກ຺ຂາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ ອາຫ.

ປຈ຺ຈຕ຺ຕຎ຺ເຎວ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐາເປສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕນາວ ອຕ຺ຕໂນ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ສຕິໍ ອຸປຏ຺ຐເປສ຺ສນ຺ຕິ. ເປສລາຕິ ປິຍສີລາ. ອິຘາປິ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອາຄມນໍ ອນິຈ຺ຉນ຺ຕາ ເນວາສິກາ ອສ຺ສທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ ອປ຺ປສນ຺ນາ, ວິຫາຣໍ ສມ຺ປຕ຺ຕຠິກ຺ຂູນໍ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນ-ປຕ຺ຕຈີວຣປຏິຄ຺ຄຫຓ-ອາສນປຎ຺ຎາປນຕາລວຓ຺ຏຄ຺ຄຫຓາທີນິ ນ ກໂຣນ຺ຕິ. ອຖ ເນສໍ ອວຓ຺ໂຓ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ ‘‘ອສຸກວິຫາຣວາສິໂນ ຠິກ຺ຂູ ອສ຺ສທ຺ຘາ ອປ຺ປສນ຺ນາ ວິຫາຣໍ ປວິຏ຺ຐານໍ ວຕ຺ຕປ຺ປຏິວຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕາ ວິຫາຣທ຺ວາເຣນ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາປິ ວິຫາຣໍ ນ ປວິສນ຺ຕິ. ເອວໍ ອນາຄຕານໍ ອນາຄມນເມວ ໂຫຕິ. ອາຄຕານໍ ປນ ຜາສຸວິຫາເຣ ອສຕິ ເຍປິ ອຊານິຕ຺ວາ ອາຄຕາ, ເຕ ‘‘ວສິສ຺ສາມາຕິ ຕາວຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ອາຄຕມ຺ຫາ, ອິເມສໍ ປນ ເນວາສິການໍ ອິມິນາ ນີຫາເຣນ ໂກ ວສິສ຺ສຕີ’’ຕິ ນິກ຺ຂມິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເອວໍ ໂສ ວິຫາໂຣ ອຎ຺ເຎສໍ ຠິກ຺ຂູນໍ ອນາວາໂສວ ໂຫຕິ. ຕໂຕ ເນວາສິກາ ສີລວນ຺ຕານໍ ທສ຺ສນໍ ອລຠນ຺ຕາ ກງ຺ຂາວິໂນທກໍ ວາ ອາຈາຣສິກ຺ຂາປກໍ ວາ ມຘຸຣຘມ຺ມສວນໍ ວາ ນ ລຠນ຺ຕິ. ເຕສໍ ເນວ ອຄ຺ຄຫິຕຘມ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ ນ ຄຫິຕສຊ຺ຌາຍກຣຓໍ ໂຫຕິ. ອິຕິ ເນສໍ ຫານິເຍວ ໂຫຕິ, ນ ວຸທ຺ຘິ.

ເຍ ປນ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ອາຄມນໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕ ສທ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕິ ປສນ຺ນາ, ອາຄຕານໍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີນໍ ປຈ຺ຈຸຄ຺ຄມນາທີນິ ກຕ຺ວາ ເສນາສນໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ເທນ຺ຕິ, ເຕ ຄເຫຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂາຈາຣໍ ປວິສນ຺ຕິ, ກງ຺ຂໍ ວິໂນເທນ຺ຕິ, ມຘຸຣຘມ຺ມສ຺ສວນໍ ລຠນ຺ຕິ. ອຖ ເນສໍ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ ‘‘ອສຸກວິຫາເຣ ຠິກ຺ຂູ ເອວໍ ສທ຺ຘາ ປສນ຺ນາ ວຕ຺ຕສມ຺ປນ຺ນາ ສງ຺ຄາຫກາ’’ຕິ. ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ທູຣໂຕປິ ອາຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ເຕສໍ ເນວາສິກາ ວຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ສມີປໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວຸຑ຺ຒຕຣໍ ອາຄນ຺ຕຸກໍ ວນ຺ທິຕ຺ວາ ນິສີທນ຺ຕິ, ນວກຕຣສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອາສນໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິສີທິຕ຺ວາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ ວສິສ຺ສຖ, ຄມິສ຺ສຖາ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕິ. ‘‘ຄມິສ຺ສາມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ສປ຺ປາຍໍ ເສນາສນໍ, ສຸລຠາ ຠິກ຺ຂາ’’ຕິອາທີນິ ວຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ນ ເທນ຺ຕິ. ວິນຍຘໂຣ ເຈ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ວິນຍໍ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ. ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາທິຘໂຣ ເຈ, ຕສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ຕໍ ຕໍ ຘມ຺ມໍ ສຊ຺ຌາຍນ຺ຕິ. ເຕ ອາຄນ຺ຕຸກເຖຣານໍ ໂອວາເທ ຐຕ຺ວາ ສຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຫິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ອາຄນ຺ຕຸກາ ‘‘ເອກໍ ທ຺ເວ ທິວສານິ ວສິສ຺ສາມາຕິ ອາຄຕມ຺ຫາ, ອິເມສໍ ປນ ສຸຂສໍວາສຕາຍ ທສ ທ຺ວາທສ ວສ຺ສານິ ວສິມ຺ຫາ’’ຕິ ວຕ຺ຕາໂຣ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວເມຕ຺ຖ ຫານິວຸທ຺ຘິໂຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

໔. ທຸຕິຍສຕ຺ຕກສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ນ ກມ຺ມາຣາມາຕິ ເຍ ທິວສໍ ຈີວຣກມ຺ມ-ກາຍພນ຺ຘນປຣິສ຺ສາວນ-ຘມ຺ມກຣຓ-ສມ຺ມຊ຺ຊນິ-ປາທກຐລິກາທີເນວ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕ ສນ຺ຘາເຍສ ປຏິກ຺ເຂໂປ. ໂຍ ປນ ເຕສໍ ກຣຓເວລາຍ ເອວໍ ເອຕານິ ກໂຣຕິ, ອຸທ຺ເທສເວລາຍ ອຸທ຺ເທສໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ສຊ຺ຌາຍເວລາຍ ສຊ຺ຌາຍຕິ, ເຈຕິຍງ຺ຄຓວຕ຺ຕເວລາຍ ເຈຕິຍງ຺ຄຓວຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ, ມນສິກາຣເວລາຍ ມນສິກາຣໍ ກໂຣຕິ, ນ ໂສ ກມ຺ມາຣາໂມ ນາມ.

ໂຍ ອິຕ຺ຖິວຓ຺ຓປຸຣິສວຓ຺ຓາທິວເສນ ອາລາປສລ຺ລາປໍ ກໂຣນ຺ໂຕເຍວ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ວີຕິນາເມຕິ, ເອວຣູເປ ຠສ຺ເສ ປຣິຍນ຺ຕກາຣີ ນ ໂຫຕິ, ອຍໍ ຠສ຺ສາຣາໂມ ນາມ. ໂຍ ປນ ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຘມ຺ມໍ ກເຖຕິ, ປຎ຺ຫໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕິ, ອຍໍ ອປ຺ປຠສ຺ໂສວ ຠສ຺ເສ ປຣິຍນ຺ຕກາຣີເຍວ. ກສ຺ມາ? ‘‘ສນ຺ນິປຕິຕານໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ທ຺ວຍໍ ກຣຓີຍໍ ຘມ຺ມີ ວາ ກຖາ ອຣິໂຍ ວາ ຕຸຓ຺ຫີຠາໂວ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໗໓) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ໂຍ ຐິໂຕປິ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕປິ ນິສິນ຺ໂນປິ ຖິນມິທ຺ຘາຠິຠູໂຕ ນິທ຺ທາຍຕິເຍວ, ອຍໍ ນິທ຺ທາຣາໂມ ນາມ. ຍສ຺ສ ປນ ກຣຊກາຍເຄລຎ຺ເຎນ ຈິຕ຺ຕໍ ຠວງ຺ຄໍ ໂອຕຣຕິ, ນາຍໍ ນິທ຺ທາຣາໂມ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ອຠິຊານາມຫໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຄິມ຺ຫານໍ ປຈ຺ຉິເມ ມາເສ ປຈ຺ຉາຠຕ຺ຕໍ ປິຓ຺ຑປາຕປ຺ປຏິກ຺ກນ຺ໂຕ ຈຕຸຄ຺ຄຸຓໍ ສງ຺ຆາຏິໍ ປຎ຺ຎເປຕ຺ວາ ທກ຺ຂິເຓນ ປສ຺ເສນ ສໂຕ ສມ຺ປຊາໂນ ນິທ຺ທໍ ໂອກ຺ກມິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗).

ໂຍ ‘‘ເອກສ຺ສ ທຸຕິໂຍ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ຕຕິໂຍ, ຕິຓ຺ຓໍ ຈຕຸຕ຺ໂຖ’’ຕິ ເອວໍ ສໍສຏ຺ໂຐວ ວິຫຣຕິ, ເອກໂກ ອສ຺ສາທໍ ນ ລຠຕິ, ອຍໍ ສງ຺ຄຓິກາຣາໂມ. ໂຍ ປນ ຈຕູສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ເອກໂກວ ອສ຺ສາທໍ ລຠຕິ, ນາຍໍ ສງ຺ຄຓິກາຣາໂມ.

ອສນ຺ຕສມ຺ຠາວນິຈ຺ຉາຍ ສມນ຺ນາຄຕາ ທຸສ຺ສີລາ ປາປິຈ຺ຉາ ນາມ. ເຍສໍ ປາປກາ ມິຕ຺ຕາ ຈຕູສຸ ອິຣິຍາປເຖສຸ ສຫ ອຍນໂຕ ປາປສຫາຍາ, ເຍ ຈ ຕນ຺ນິນ຺ນຕປ຺ໂປຓຕປ຺ປພ຺ຠາຣຕາຍ ປາເປສຸ ສມ຺ປວງ຺ກາ, ເຕ ປາປມິຕ຺ຕາ ປາປສຫາຍາ ປາປສມ຺ປວງ຺ກາ ນາມ.

ໂອຣມຕ຺ຕເກນາຕິ ອວຣມຕ຺ຕເກນ ອປ຺ປມຕ຺ຕເກນ. ອນ຺ຕຣາຕິ ອຣຫຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຕ຺ວາວ ເອຕ຺ຖນ຺ຕເຣ. ໂວສານນ຺ຕິ ປຣິນິຏ຺ຐິຕຠາວໍ ‘‘ອລເມຕ຺ຕາວຕາ’’ຕິ ໂອສກ຺ກນໍ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ຍາວ ສີລປາຣິສຸທ຺ຘິຊ຺ຌານວິປສ຺ສນາ ໂສຕາປນ຺ນຠາວາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣມຕ຺ຕເກນ ໂວສານໍ ນາປຊ຺ຊິສ຺ສນ຺ຕິ, ຕາວ ວຸທ຺ຘິເຍວ ຠິກ຺ຂູນໍ ປາຏິກງ຺ຂາ, ໂນ ປຣິຫານີຕິ.

໗. ສຎ຺ຎາສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໗. ສຕ຺ຕເມ ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາທໂຍ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທີຫິ ສຫຄຕສຎ຺ຎາ.

໘. ປຐມປຣິຫານິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໘. ອຏ຺ຐເມ ອຸປ຺ປນ຺ນານໍ ສງ຺ຆກິຈ຺ຈານໍ ນິຕ຺ຖຣເຓນ ຠາຣໍ ວຫນ຺ຕີຕິ ຠາຣວາຫິໂນ. ເຕ ເຕນ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ເຕ ເຖຣາ ເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ເຖຣຠາວານຸຣູເປນ ກິຈ຺ເຈນ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສນ຺ຕິ. ເຕສຸ ໂຍຄໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ປໂຍຄໍ ອາປຊ຺ຊຕິ, ສຍໍ ຕານິ ກິຈ຺ຈານິ ກາຕຸໍ ອາຣຠຕີຕິ.

໙. ທຸຕິຍປຣິຫານິສຸຕ຺ຕວຓ຺ຓນາ

໒໙. ນວເມ ຠິກ຺ຂຸທສ຺ສນໍ ຫາເປຕີຕິ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖາຍ ຄມນໍ ຫາເປຕິ. ອຘິສີເລຕິ ປຎ຺ຈສີລທສສີລສງ຺ຂາເຕ ອຸຕ຺ຕມສີເລ. ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາຕິ ອິມມ຺ຫາ ສາສນາ ພຫິທ຺ຘາ. ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ຄເວສຕີຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມປຏິຄ຺ຄາຫເກ ປຣິເຍສຕິ. ຕຕ຺ຖ ຈ ປຸພ຺ພກາຣໍ ກໂຣຕີຕິ ເຕສໍ ພາຫິຣານໍ ຕິຕ຺ຖິຍານໍ ທຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຠິກ຺ຂູນໍ ເທຕິ. ເສສໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວາຕິ.

ວຊ຺ຊິສຕ຺ຕກວຄ຺ໂຄ ຕຕິໂຍ.