໒. ອຘິກຣຓວຄ຺ຄວຓ຺ຓນາ

໑໑. ທຸຕິຍສ຺ສ ປຐເມ ພລານີຕິ ເກນຏ຺ເຐນ ພລານິ. ອກມ຺ປິຍຏ຺ເຐນ ພລານິ ນາມ, ຕຖາ ທຸຣຠິຠວນຏ຺ເຐນ ອນຊ຺ໂຌມທ຺ທນຏ຺ເຐນ ຈ. ປຏິສງ຺ຂານພລນ຺ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓພລໍ. ຠາວນາພລນ຺ຕິ ພ຺ຣູຫນພລໍ ວຑ຺ຒນພລໍ. ສຸທ຺ຘໍ ອຕ຺ຕານນ຺ຕິ ອິທໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຣາຕິ ເຕສຸ ທ຺ວີສຸ ພເລສຸ. ຍມິທນ຺ຕິ ຍໍ ອິທໍ. ເສຂານເມຕໍ ພລນ຺ຕິ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ເສຂານໍ ຎາຓພລເມຕໍ. ເສຂຎ຺ຫິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ພລໍ ອາຄມ຺ມາຕິ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ເສຂານໍ ຎາຓພລໍ ອາຣພ຺ຠ ສນ຺ຘາຍ ປຏິຈ຺ຈ. ປຊຫຕີຕິ ມຄ຺ເຄນ ປຊຫຕິ. ປຫາຍາຕິ ອິມິນາ ປນ ຜລໍ ກຖິຕໍ. ຍໍ ປາປນ຺ຕິ ຍໍ ປາປກໍ ລາມກໍ. ຍສ຺ມາ ປເນຕານິ ທ຺ເວປິ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓາຕິ, ຕສ຺ມາ ເອຕ຺ຖ ເອຕທຄ຺ຄໍ ນາຄຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໑໒. ທຸຕິເຍ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ຠາເວຕີຕິອາທີສຸ ອຍໍ ເຫຏ຺ຐາ ອນາຄຕານໍ ປທານໍ ວເສນ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ – ວິເວກນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ວິເວກໍ ນິສ຺ສິຕໍ. ວິເວໂກຕິ ວິວິຕ຺ຕຕາ. ສ຺ວາຍໍ ຕທງ຺ຄວິເວໂກ ວິກ຺ຂມ຺ຠນ-ສມຸຈ຺ເຉທ-ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິ-ນິສ຺ສຣຓວິເວໂກຕິ ປຎ຺ຈວິໂຘ. ຕສ຺ມິໍ ປຎ຺ຈວິເຘ ວິເວເກ. ວິເວກນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ຕທງ຺ຄວິເວກນິສ຺ສິຕໍ, ສມຸຈ຺ເຉທວິເວກນິສ຺ສິຕໍ, ນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕຎ຺ຈ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ຠາເວຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວນານຸຍຸຕ຺ໂຕ ໂຍຄີ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ກິຈ຺ຈໂຕ ຕທງ຺ຄວິເວກນິສ຺ສິຕໍ, ອຊ຺ຌາສຍໂຕ ນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕໍ, ມຄ຺ຄກາເລ ປນ ກິຈ຺ຈໂຕ ສມຸຈ຺ເຉທວິເວກນິສ຺ສິຕໍ, ອາຣມ຺ມຓໂຕ ນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕໍ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ຠາເວຕິ. ປຎ຺ຈວິຘວິເວກນິສ຺ສິຕມ຺ປີຕິ ເອເກ. ເຕ ຫິ ນ ເກວລໍ ພລວວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄຜລກ຺ຂເຓສຸເຍວ ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ອຸທ຺ຘຣນ຺ຕິ, ວິປສ຺ສນາປາທກກສິຓຊ຺ຌານອານາປານາສຸຠພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຊ຺ຌາເນສຸປິ ອຸທ຺ຘຣນ຺ຕິ, ນ ຈ ປຏິສິທ຺ຘາ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິເຍຫິ. ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ມເຕນ ເອເຕສໍ ຌານານໍ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ກິຈ຺ຈໂຕ ເອວ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິເວກນິສ຺ສິຕໍ. ຍຖາ ຈ ‘‘ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ອຊ຺ຌາສຍໂຕ ນິສ຺ສຣຓວິເວກນິສ຺ສິຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ‘‘ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘິວິເວກນິສ຺ສິຕມ຺ປິ ຠາເວຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ. ເອສ ນໂຍ ວິຣາຄນິສ຺ສິຕນ຺ຕິອາທີສຸ. ວິເວກຕ຺ຖາ ເອວ ຫິ ວິຣາຄາທໂຍ.

ເກວລໍ ເຫຕ຺ຖ ໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ ທຸວິໂຘ ປຣິຈ຺ຈາຄໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ ຈ ປກ຺ຂນ຺ທນໂວສ຺ສຄ຺ໂຄ ຈາຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຈ຺ຈາຄໂວສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຈ ຕທງ຺ຄວເສນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຈ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ກິເລສປ຺ປຫານໍ. ປກ຺ຂນ຺ທນໂວສ຺ສຄ຺ໂຄຕິ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ ຕນ຺ນິນ຺ນຠາເວນ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ປນ ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນ ນິພ຺ພານປກ຺ຂນ຺ທນໍ. ຕທຸຠຍມ຺ປິ ອິມສ຺ມິໍ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສເກ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນານເຍ ວຏ຺ຏຕິ. ຕຖາ ຫິ ອຍໍ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ປກາເຣນ ກິເລເສ ປຣິຈ຺ຈຊຕິ, ນິພ຺ພານຎ຺ຈ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ. ໂວສ຺ສຄ຺ຄປຣິຓາມິນ຺ຕິ ອິມິນາ ປນ ສກເລນ ວຈເນນ ໂວສ຺ສຄ຺ຄຕ຺ຖໍ ປຣິຓມນ຺ຕໍ ປຣິຓຕຎ຺ຈ, ປຣິປຈ຺ຈນ຺ຕໍ ປຣິປກ຺ກຎ຺ຈາຕິ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຠາວນານຸຍຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸ ຍຖາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ກິເລສປຣິຈ຺ຈາຄໂວສ຺ສຄ຺ຄຕ຺ຖໍ ນິພ຺ພານປກ຺ຂນ຺ທນໂວສ຺ສຄ຺ຄຕ຺ຖຎ຺ຈ ປຣິປຈ຺ຈຕິ, ຍຖາ ຈ ປຣິປກ຺ໂກ ໂຫຕິ, ຕຖາ ນໍ ຠາເວຕີຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສສໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ.

ອິຘ ປນ ນິພ຺ພານໍເຍວ ສພ຺ພສງ຺ຂເຕຫິ ວິວິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິເວໂກ, ສພ຺ເພສໍ ວິຣາຄຠາວໂຕ ວິຣາໂຄ, ນິໂຣຘຠາວໂຕ ນິໂຣໂຘຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຄ຺ໂຄ ເອວ ຈ ໂວສ຺ສຄ຺ຄປຣິຓາມີ, ຕສ຺ມາ ສຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄໍ ຠາເວຕິ ວິເວກໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຍາ ວິເວກນິສ຺ສິຕໍ, ຕຖາ ວິຣາຄນິສ຺ສິຕໍ ນິໂຣຘນິສ຺ສິຕໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອຣິຍມຄ຺ຄກ຺ຂຓຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ເຉທໂຕ ປຣິຈ຺ຈາຄຠາເວນ ຈ ນິພ຺ພານປກ຺ຂນ຺ທນຠາເວນ ຈ ປຣິຓຕໍ ປຣິປກ຺ກນ຺ຕິ ອຍເມວ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອສ ນໂຍ ເສສໂພຊ຺ຌງ຺ເຄສຸ. ອິຕິ ອິເມ ສຕ຺ຕ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາ ກຖິຕາ. ອິເມສຸປິ ທ຺ວີສຸ ພເລສຸ ເອຕທຄ຺ຄຠາໂວ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໑໓. ຕຕິເຍ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີຕິອາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຌານານໍ ປາຬິອຕ຺ໂຖ ຈ ຠາວນານໂຍ ຈ ສພ຺ໂພ ສພ຺ພາກາເຣນ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ເຄ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໖໙-໗໐) ວິຕ຺ຖາຣິໂຕເຍວ. ອິມານິ ປນ ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານິ ເອໂກ ຠິກ຺ຂຸ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕ຺ຖາຍ ຠາເວຕິ, ເອໂກ ວິປສ຺ສນາປາທກຕ຺ຖາຍ, ເອໂກ ອຠິຎ຺ຎາປາທກຕ຺ຖາຍ, ເອໂກ ນິໂຣຘປາທກຕ຺ຖາຍ, ເອໂກ ຠວວິເສສຕ຺ຖາຍ. ອິຘ ປນ ຕານິປິ ວິປສ຺ສນາປາທການິ ອຘິປ຺ເປຕານິ. ອຍໍ ຫິ ຠິກ຺ຂຸ ອິມານິ ຌານານິ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ສງ຺ຂາເຣ ສມ຺ມສິຕ຺ວາ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄຫໍ ກຕ຺ວາ ສປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ນາມຣູປຎ຺ຈ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພລໂພຊ຺ຌງ຺ຄານິ ສໂມຘາເນຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓາຕິ. ເອວເມຕານິ ຌານານິ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາເນວ ກຖິຕານິ. ອິມສ຺ມິມ຺ປິ ພລທ຺ວເຍ ເອຕທຄ຺ຄຠາໂວ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໑໔. ຈຕຸຕ຺ເຖ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຈ ວິຕ຺ຖາເຣນ ຈາຕິ ສໍຂິຕ຺ຕຘມ຺ມເທສນາ ວິຕ຺ຖາຣຘມ຺ມເທສນາ ຈາຕິ ທ຺ເວເຍວ ຘມ຺ມເທສນາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຕ຺ຖ ມາຕິກໍ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ກຖິຕາ ເທສນາ ສໍຂິຕ຺ຕເທສນາ ນາມ. ຕເມວ ມາຕິກໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິຠຊິຕ຺ວາ ກຖິຕາ ວິຕ຺ຖາຣເທສນາ ນາມ. ມາຕິກໍ ວາ ຐເປຕ຺ວາປິ ອຏ຺ຐເປຕ຺ວາປິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິຠຊິຕ຺ວາ ກຖິຕາ ວິຕ຺ຖາຣເທສນາ ນາມ. ຕາສຸ ສໍຂິຕ຺ຕເທສນາ ນາມ ມຫາປຎ຺ຎສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວເສນ ກຖິຕາ, ວິຕ຺ຖາຣເທສນາ ນາມ ມນ຺ທປຎ຺ຎສ຺ສ. ມຫາປຎ຺ຎສ຺ສ ຫິ ວິຕ຺ຖາຣເທສນາ ອຕິປປຎ຺ໂຈ ວິຍ ໂຫຕິ. ມນ຺ທປຎ຺ຎສ຺ສ ສງ຺ເຂປເທສນາ ສສກສ຺ສ ອຸປ຺ປຕນໍ ວິຍ ໂຫຕິ, ເນວ ອນ຺ຕໍ ນ ໂກຏິໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ. ສງ຺ເຂປເທສນາ ຈ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸສ຺ສ ວເສນ ກຖິຕາ, ວິຕ຺ຖາຣເທສນາ ອິຕເຣສໍ ຕິຓ຺ຓໍ ວເສນ. ສກລມ຺ປິ ຫິ ເຕປິຏກໍ ສງ຺ເຂປເທສນາ ວິຕ຺ຖາຣເທສນາຕິ ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

໑໕. ປຎ຺ຈເມ ຍສ຺ມິໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຘິກຣເຓຕິ ວິວາທາຘິກຣຓໍ, ອນຸວາທາຘິກຣຓໍ, ອາປຕ຺ຕາຘິກຣຓໍ, ກິຈ຺ຈາຘິກຣຓນ຺ຕິ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ອຘິກຣຓານໍ ຍສ຺ມິໍ ອຘິກຣເຓ. ອາປນ຺ໂນ ຈ ຠິກ຺ຂູຕິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸ ຈ. ຕສ຺ເມຕນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ເອຕໍ. ທີຆຕ຺ຕາຍາຕິ ທີຆໍ ອທ຺ຘານໍ ຕິຏ຺ຐນຕ຺ຖາຍ. ຂຣຕ຺ຕາຍາຕິ ທາສ-ໂກຓ຺ຑ-ຈຓ຺ຑາລ-ເວນາຕິ ເອວໍ ຂຣວາຈາປວຕ຺ຕນຕ຺ຖາຍ. ວາຬຕ຺ຕາຍາຕິ ປາຓິ ເລຑ຺ຑຸທຓ຺ຑາທີຫິ ປຫຣຓວເສນ ກກ຺ຂຬຠາວຕ຺ຖາຍ. ຠິກ຺ຂູ ຈ ນ ຜາສຸໍ ວິຫຣິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິວາທາປນ຺ເນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ເຆ ເຍປິ ອຸທ຺ເທສໍ ວາ ປຣິປຸຈ຺ຉໍ ວາ ຄເຫຕຸກາມາ ປຘານໍ ວາ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕຸກາມາ, ເຕ ຜາສຸໍ ນ ວິຫຣິສ຺ສນ຺ຕິ. ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆສ຺ມິໍ ຫິ ອຸໂປສຖປວາຣຓາຍ ຐິຕາຍ ອຸທ຺ເທສາທີຫິ ອຕ຺ຖິກາ ອຸທ຺ເທສາທີນິ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ວິປສ຺ສການໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ນ ເອກຄ຺ໂຄ ໂຫຕິ, ຕໂຕ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ເອວໍ ຠິກ຺ຂູ ຈ ນ ຜາສຸໍ ວິຫຣິສ຺ສນ຺ຕິ. ນ ທີຆຕ຺ຕາຍາຕິອາທີສຸ ວຸຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສາສເນ. ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕີຕິ ເອວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ. ອກຸສລໍ ອາປນ຺ໂນຕິ ເອຕ຺ຖ ອກຸສລນ຺ຕິ ອາປຕ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຎ຺ຈິເທວ ເທສນ຺ຕິ ນ ສພ຺ພເມວ ອາປຕ຺ຕິໍ, ອາປຕ຺ຕິຍາ ປນ ກຎ຺ຈິເທວ ເທສໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ອາປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາເຍນາຕິ ກຣຊກາເຍນ. ອນຕ຺ຕມໂນຕິ ອຕຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ. ອນຕ຺ຕມນວາຈນ຺ຕິ ອຕຸຏ຺ຐວາຈໍ. ມເມວາຕິ ມໍເຍວ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຘິກຣເຓ. ອຈ຺ຈໂຍ ອຈ຺ຈຄມາຕິ ອປຣາໂຘ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ມທ຺ທິຕ຺ວາ ຄໂຕ, ອຫເມເວຕ຺ຖ ອປຣາຘິໂກ. ສຸງ຺ກທາຍກໍວ ຠຓ຺ຑສ຺ມິນ຺ຕິ ຍຖາ ສຸງ຺ກຏ຺ຐານໍ ປຣິຫຣິຕ຺ວາ ນີເຕ ຠຓ຺ຑສ຺ມິໍ ສຸງ຺ກທາຍກໍ ອປຣາໂຘ ອຠິຠວຕິ, ໂສ ຈ ຕຕ຺ຖ ອປຣາຘິໂກ ໂຫຕິ, ນ ຣາຊາໂນ ນ ຣາຊປຸຣິສາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ໂຍ ຫິ ຣຎ຺ຎາ ຐປິຕໍ ສຸງ຺ກຏ຺ຐານໍ ປຣິຫຣິຕ຺ວາ ຠຓ຺ຑໍ ຫຣຕິ, ຕໍ ສຫ ຠຓ຺ຑສກເຏນ ອາເນຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ທສ຺ເສນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ເນວ ສຸງ຺ກຏ຺ຐານສ຺ສ ໂທໂສ ອຕ຺ຖິ, ນ ຣຎ຺ໂຎ ນ ຣາຊປຸຣິສານໍ, ປຣິຫຣິຕ຺ວາ ຄຕສ຺ເສວ ປນ ໂທໂສ, ເອວເມວໍ ຍໍ ໂສ ຠິກ຺ຂຸ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ເນວ ອາປຕ຺ຕິຍາ ໂທໂສ, ນ ໂຈທກສ຺ສ. ຕີຫິ ປນ ກາຣເຓຫິ ຕສ຺ເສວ ຠິກ຺ຂຸໂນ ໂທໂສ. ຕສ຺ສ ຫິ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປນ຺ນຠາເວນປິ ໂທໂສ, ໂຈທເກ ອນຕ຺ຕມນຕາຍປິ ໂທໂສ, ອນຕ຺ຕມນສ຺ສ ສໂຕ ປເຣສໍ ອາໂຣຈເນນປິ ໂທໂສ. ໂຈທກສ຺ສ ປນ ຍໍ ໂສ ຕໍ ອາປຕ຺ຕິໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕໍ ອທ຺ທສ, ຕຕ຺ຖ ໂທໂສ ນຕ຺ຖິ. ອນຕ຺ຕມນຕາຍ ໂຈທນາຍ ປນ ໂທໂສ. ຕມ຺ປິ ອມນສິກຣິຕ຺ວາ ອຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ອຕ຺ຕໂນວ ໂທສໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິ ມເມວ ຕຕ຺ຖ ອຈ຺ຈໂຍ ອຈ຺ຈຄມາ ສຸງ຺ກທາຍກໍວ ຠຓ຺ຑສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຕິຍວາເຣ ໂຈທກສ຺ສ ອນຕ຺ຕມນຕາ ຈ ອນຕ຺ຕມນຕາຍ ໂຈທິຕຠາໂວ ຈາຕິ ທ຺ເວ ໂທສາ, ເຕສໍ ວເສນ ‘‘ອຈ຺ຈໂຍ ອຈ຺ຈຄມາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານເມວາຕິ.

໑໖. ຉຏ຺ເຐ ອຎ຺ຎຕໂຣຕິ ເອໂກ ອປາກຏນາໂມ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ. ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມີຕິ ເຍນາຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ກຣຓວຈນໍ. ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ຠຄວາ, ຕຕ຺ຖ ອຸປສງ຺ກມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຍນ ວາ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ, ເຕນ ກາຣເຓນ ອຸປສງ຺ກມີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເກນ ຈ ກາຣເຓນ ຠຄວາ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ໂພ? ນານປ຺ປກາຣຄຸຓວິເສສາຘິຄມາຘິປ຺ປາເຍນ, ສາທຸຜລູປໂຠຄາຘິປ຺ປາເຍນ ທິຊຄເຓຫິ ນິຈ຺ຈຜລິຕມຫາຣຸກ຺ໂຂ ວິຍ. ອຸປສງ຺ກມີຕິ ຄໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອຸປສງ຺ກມນປຣິໂຍສານທີປນໍ. ອຖ ວາ ເອວໍ ຄໂຕ ຕໂຕ ອາສນ຺ນຕຣໍ ຐານໍ ຠຄວໂຕ ສມີປສງ຺ຂາຕໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມ຺ໂມທີຕິ ຍຖາ ຈ ຂມນີຍາທີນິ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຠຄວາ ເຕນ, ເອວໍ ໂສປິ ຠຄວຕາ ສທ຺ຘິໍ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໂມໂທ ອໂຫສິ, ສີໂຕທກໍ ວິຍ ອຸຓ຺ໂຫທເກນ ສມ຺ໂມທິຕໍ ເອກີຠາວໍ ອຄມາສິ. ຍາຍ ຈ ‘‘ກຈ຺ຈິ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຂມນີຍໍ, ກຈ຺ຈິ ຍາປນີຍໍ, ກຈ຺ຈິ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ຈ ສາວການຎ຺ຈ ອປ຺ປາພາຘໍ ອປ຺ປາຕງ຺ກໍ ລຫຸຏ຺ຐານໍ ພລໍ ຜາສຸວິຫາໂຣ’’ຕິອາທິກາຍ ກຖາຍ ສມ຺ໂມທິ, ຕໍ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສມ຺ໂມທສ຺ສ ຊນນໂຕ ສມ຺ໂມທິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ ຈ ສມ຺ໂມທນີຍໍ, ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນມຘຸຣຕາຍ ສຸຈິຣມ຺ປິ ກາລໍ ສາເຣຕຸໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ເຕຕຸໍ ອຣຫຣູປໂຕ ສຣິຕພ຺ພຠາວໂຕ ຈ ສາຣຓີຍໍ. ສຸຍ຺ຍມານສຸຂໂຕ ວາ ສມ຺ໂມທນີຍໍ, ອນຸສ຺ສຣິຍມານສຸຂໂຕ ສາຣຓີຍໍ, ຕຖາ ພ຺ຍຎ຺ຊນປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ສມ຺ໂມທນີຍໍ, ອຕ຺ຖປຣິສຸທ຺ຘຕາຍ ສາຣຓີຍນ຺ຕິ ເອວໍ ອເນເກຫິ ປຣິຍາເຍຫິ ສມ຺ໂມທນີຍໍ ສາຣຓີຍໍ ກຖໍ ວີຕິສາເຣຕ຺ວາ ປຣິໂຍສາເປຕ຺ວາ ນິຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ເຍນຕ຺ເຖນ ອາຄໂຕ, ຕໍ ປຸຈ຺ຉິຕຸກາໂມ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ.

ເອກມນ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ ‘‘ວິສມໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໗໐) ວິຍ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ນິສິນ຺ໂນ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ນິສີທີຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ວາ ເອຕໍ ອຸປໂຍຄວຈນໍ. ນິສີທີຕິ ອຸປາວິສິ. ປຓ຺ຑິຕາ ຫິ ປຸຣິສາ ຄຣຸຏ຺ຐານີຍໍ ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາສນກຸສລຕາຍ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ເນສໍ ອຎ຺ຎຕໂຣ, ຕສ຺ມາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ.

ກຖໍ ນິສິນ຺ໂນ ປນ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕີຕິ? ຉ ນິສຊ຺ຊໂທເສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ. ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ອຕິທູຣໍ, ອຈ຺ຈາສນ຺ນໍ, ອຸປຣິວາຕໍ, ອຸນ຺ນຕປ຺ປເທສໍ, ອຕິສມ຺ມຸຂໍ ອຕິປຈ຺ຉາຕິ. ອຕິທູເຣ ນິສິນ຺ໂນ ຫິ ສເຈ ກເຖຕຸກາໂມ ໂຫຕິ, ອຸຈ຺ຈາສທ຺ເທນ ກເຖຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ອຈ຺ຈາສນ຺ເນ ນິສິນ຺ໂນ ສງ຺ຆຏ຺ຏນໍ ກໂຣຕິ. ອຸປຣິວາເຕ ນິສິນ຺ໂນ ສຣີຣຄນ຺ເຘນ ພາຘຕິ. ອຸນ຺ນຕປ຺ປເທເສ ນິສິນ຺ໂນ ອຄາຣວໍ ປກາເສຕິ. ອຕິສມ຺ມຸຂາ ນິສິນ຺ໂນ ສເຈ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຈກ຺ຂຸນາ ຈກ຺ຂຸໍ ອາຫຈ຺ຈ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ອຕິປຈ຺ຉາ ນິສິນ຺ໂນ ສເຈ ທຏ຺ຐຸກາໂມ ໂຫຕິ, ຄີວໍ ປສາເຣຕ຺ວາ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ອຍມ຺ປິ ເອເຕ ຉ ນິສຊ຺ຊໂທເສ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ນິສີທິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທີ’’ຕິ.

ເອຕທໂວຈາຕິ ທຸວິຘາ ຫິ ປຸຈ຺ຉາ – ອຄາຣິກປຸຈ຺ຉາ, ອນຄາຣິກປຸຈ຺ຉາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກິໍ, ຠນ຺ເຕ, ກຸສລໍ, ກິໍ ອກຸສລ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໒໙໖) ອິມິນາ ນເຍນ ອຄາຣິກປຸຈ຺ຉາ ອາຄຕາ. ‘‘ອິເມ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໘໖) ອິມິນາ ນເຍນ ອນຄາຣິກປຸຈ຺ຉາ. ອຍໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ອນຸຣູປໍ ອຄາຣິກປຸຈ຺ຉໍ ປຸຈ຺ຉນ຺ໂຕ ເອຕໍ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ, ໂຠ ໂຄຕມ, ເຫຕຸ ໂກ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິວຈນໍ ອໂວຈ. ຕຕ຺ຖ ເຫຕຸ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອຸຠຍມ຺ເປຕໍ ກາຣຓເວວຈນເມວ. ອຘມ຺ມຈຣິຍາວິສມຈຣິຍາເຫຕູຕິ ອຘມ຺ມຈຣິຍາສງ຺ຂາຕາຍ ວິສມຈຣິຍາຍ ເຫຕຸ, ຕໍກາຣຓາ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ປທຕ຺ໂຖ – ອຘມ຺ມສ຺ສ ຈຣິຍາ ອຘມ຺ມຈຣິຍາ, ອຘມ຺ມກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິສມໍ ຈຣິຍາ, ວິສມສ຺ສ ວາ ກມ຺ມສ຺ສ ຈຣິຍາຕິ ວິສມຈຣິຍາ. ອຘມ຺ມຈຣິຍາ ຈ ສາ ວິສມຈຣິຍາ ຈາຕິ ອຘມ຺ມຈຣິຍາວິສມຈຣິຍາ. ເອເຕນຸປາເຍນ ສຸກ຺ກປກ຺ເຂປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຕ຺ຖໂຕ ປເນຕ຺ຖ ອຘມ຺ມຈຣິຍາວິສມຈຣິຍາ ນາມ ທສ ອກຸສລກມ຺ມປຖາ, ຘມ຺ມຈຣິຍາສມຈຣິຍາ ນາມ ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ໂຄຕມາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ໂທ ຂຍສຸນ຺ທຣາຠິຣູປອພ຺ຠນຸໂມທເນສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕາ, ຠນ຺ເຕ, ຣຕ຺ຕິ, ນິກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຐໂມ ຍາໂມ, ຈິຣນິສິນ຺ໂນ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ’’ຕິອາທີສຸ (ອຸທາ. ໔໕; ຈູຬວ. ໓໘໓; ອ. ນິ. ໘.໒໐) ຫິ ຂເຍ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕຕໂຣ ຈ ປຓີຕຕໂຣ ຈາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໑໐໐) ສຸນ຺ທເຣ.

‘‘ໂກ ເມ ວນ຺ທຕິ ປາທານິ, ອິທ຺ຘິຍາ ຍສສາ ຊລໍ;

ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນ ວຓ຺ເຓນ, ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາ’’ຕິ. –

ອາທີສຸ (ວິ. ວ. ໘໕໗) ອຠິຣູເປ. ‘‘ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ຠນ຺ເຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໕໐; ປາຣາ. ໑໕) ອພ຺ຠນຸໂມທເນ. ອິຘາປິ ອພ຺ຠນຸໂມທເນເຍວ. ຍສ຺ມາ ຈ ອພ຺ຠນຸໂມທເນ, ຕສ຺ມາ ສາຘຸ ສາຘຸ, ໂຠ ໂຄຕມາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ຠເຍ ໂກເຘ ປສໍສາຍໍ, ຕຸຣິເຕ ໂກຕູຫລຈ຺ຉເຣ;

ຫາເສ ໂສເກ ປສາເທ ຈ, ກເຣ ອາເມຑິຕໍ ພຸໂຘ’’ຕິ. –

ອິມິນາ ຈ ລກ຺ຂເຓນ ອິຘ ປສາທວເສນ ປສໍສາວເສນ ຈາຍໍ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ອຠິກ຺ກນ຺ຕນ຺ຕິ ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ອຕິອິຏ຺ຐໍ ອຕິມນາປໍ, ອຕິສຸນ຺ທຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ຖ ເອເກນ ອຠິກ຺ກນ຺ຕສທ຺ເທນ ເທສນໍ ໂຖເມຕິ, ເອເກນ ອຕ຺ຕໂນ ປສາທໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ຍທິທໍ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນາ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ຍທິທໍ ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ຘມ຺ມເທສນໍ ອາຄມ຺ມ ມມ ປສາໂທຕິ. ຠຄວໂຕເຍວ ວາ ວຈນໍ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ອຕ຺ເຖ ສນ຺ຘາຍ ໂຖເມຕິ – ໂຠໂຕ ໂຄຕມສ຺ສ ວຈນໍ ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ໂທສນາສນໂຕ, ອຠິກ຺ກນ຺ຕໍ ຄຸຓາຘິຄມນໂຕ, ຕຖາ ສທ຺ຘາຊນນໂຕ, ປຎ຺ຎາຊນນໂຕ, ສາຕ຺ຖໂຕ, ສພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ, ອຸຕ຺ຕານປທໂຕ, ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຖໂຕ, ກຓ຺ຓສຸຂໂຕ, ຫທຍງ຺ຄມໂຕ, ອນຕ຺ຕຸກ຺ກໍສນໂຕ, ອປຣວມ຺ຠນໂຕ, ກຣຸຓາສີຕລໂຕ, ປຎ຺ຎາວທາຕໂຕ, ອາປາຖຣມຓີຍໂຕ, ວິມທ຺ທກ຺ຂມໂຕ, ສຸຍ຺ຍມານສຸຂໂຕ, ວີມໍສິຍມານຫິຕໂຕຕິ ເອວມາທີຫິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຕໂຕ ປຣມ຺ປິ ຈຕູຫິ ອຸປມາຫິ ເທສນໍເຍວ ໂຖເມຕິ. ຕຕ຺ຖ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ອໂຘມຸຂຐປິຕໍ, ເຫຏ຺ຐາມຸຂຊາຕໍ ວາ. ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ອຸປຣິມຸຂໍ ກເຣຍ຺ຍ. ປຏິຈ຺ຉນ຺ນນ຺ຕິ ຕິຓປຓ຺ຓາທິຉາທິຕໍ. ວິວເຣຍ຺ຍາຕິ ອຸຄ຺ຆາເຏຍ຺ຍ. ມູຬ຺ຫສ຺ສາຕິ ທິສາມູຬ຺ຫສ຺ສ. ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍາຕິ ຫຕ຺ເຖ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ເອສ ມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍ. ອນ຺ຘກາເຣຕິ ກາຬປກ຺ຂຈາຕຸທ຺ທສີອຑ຺ຒຣຕ຺ຕຆນວນສຓ຺ຑເມຆປຏເລຫິ ຈຕຸຣງ຺ເຄ ຕເມ. ອຍໍ ຕາວ ອນຸຕ຺ຕານປທຕ຺ໂຖ.

ອຍໍ ປນ ອຘິປ຺ປາຍໂຍຊນາ – ຍຖາ ໂກຈິ ນິກ຺ກຸຊ຺ຊິຕໍ ອຸກ຺ກຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ເອວໍ ສທ຺ຘມ຺ມວິມຸຂໍ ອສທ຺ຘມ຺ເມ ປຕິຕໍ ມໍ ອສທ຺ຘມ຺ມາ ວຸຏ຺ຐາເປນ຺ເຕນ, ຍຖາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວິວເຣຍ຺ຍ, ເອວໍ ກສ຺ສປສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສນນ຺ຕຣຘານໂຕ ປຠຸຕິ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິຄຫນປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ສາສນໍ ວິວຣນ຺ເຕນ, ຍຖາ ມູຬ຺ຫສ຺ສ ມຄ຺ຄໍ ອາຈິກ຺ເຂຍ຺ຍ, ເອວໍ ກຸມ຺ມຄ຺ຄມິຈ຺ຉາມຄ຺ຄປ຺ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ເມ ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂມຄ຺ຄໍ ອາວິກໂຣນ຺ເຕນ, ຍຖາ ອນ຺ຘກາເຣ ເຕລປຊ຺ໂຊຕໍ ຘາເຣຍ຺ຍ, ເອວໍ ໂມຫນ຺ຘກາເຣ ນິມຸຄ຺ຄສ຺ສ ເມ ພຸທ຺ຘາທິຣຕນຣູປານິ ອປສ຺ສໂຕ ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທກໂມຫນ຺ຘກາຣວິທ຺ຘໍສກເທສນາປຊ຺ໂຊຕຘາຣເຓນ ມຍ຺ຫໍ ໂຠຕາ ໂຄຕເມນ ເອເຕຫິ ປຣິຍາເຍຫິ ປກາສິຕຕ຺ຕາ ອເນກປຣິຍາເຍນ ຘມ຺ໂມ ປກາສິໂຕຕິ.

ເອວໍ ເທສນໍ ໂຖເມຕ຺ວາ ອິມາຍ ເທສນາຍ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ປສນ຺ນາກາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ເອສາຫນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອສາຫນ຺ຕິ ເອໂສ ອຫໍ. ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມີຕິ ຠວໍ ເມ ໂຄຕໂມ ສຣຓໍ ປຣາຍຓໍ ອຆສ຺ສ ຕາຕາ ຫິຕສ຺ສ ຈ ວິຘາຕາຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ຠວນ຺ຕໍ ໂຄຕມໍ ຄຈ຺ຉາມິ ຠຊາມິ ເສວາມິ ປຍິຣຸປາສາມິ, ເອວໍ ວາ ຊານາມິ ພຸຊ຺ຌາມີຕິ. ເຍສຎ຺ຫິ ຘາຕູນໍ ຄຕິ ອຕ຺ໂຖ, ພຸທ຺ຘິປິ ເຕສໍ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາ ຄຈ຺ຉາມີຕິ ອິມສ຺ສ ຊານາມິ ພຸຊ຺ຌາມີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ມຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອຘິຄຕມຄ຺ເຄ ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣເຘ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊມາເນ ຈ ຈຕູສຸ ອປາເຍສຸ ອປຕມາເນ ຘາເຣຕີຕິ ຘມ຺ໂມ. ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ເຈວ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ – ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂຕາ, ອຣິໂຍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິໂກ ມຄ຺ໂຄ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔) ວິຕ຺ຖາໂຣ. ນ ເກວລຎ຺ຈ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ເຈວ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ, ອປິຈ ໂຂ ອຣິຍຜເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມປິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຉຕ຺ຕມາຓວກວິມາເນ –

‘‘ຣາຄວິຣາຄມເນຊມໂສກໍ, ຘມ຺ມມສງ຺ຂຕມປ຺ປຏິກູລໍ;

ມຘຸຣມິມໍ ປຄຸຓໍ ສຸວິຠຕ຺ຕໍ, ຘມ຺ມມິມໍ ສຣຓຕ຺ຖມຸເປຫີ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໘໗);

ເອຕ຺ຖ ຣາຄວິໂຣໂຄຕິ ມຄ຺ໂຄ ກຖິໂຕ. ອໂນຊມໂສກນ຺ຕິ ຜລໍ. ຘມ຺ມມສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ. ອປ຺ປຏິກູລໍ ມຘຸຣມິມໍ ປຄຸຓໍ ສຸວິຠຕ຺ຕນ຺ຕິ ປິຏກຕ຺ຕເຍນ ວິຠຕ຺ຕາ ສພ຺ພຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘາຕິ. ທິຏ຺ຐິສີລສງ຺ຆາເຕນ ສໍຫໂຕຕິ ສງ຺ໂຆ. ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ອຏ຺ຐອຣິຍປຸຄ຺ຄລສມູໂຫ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຕສ຺ມິເຍວ ວິມາເນ –

‘‘ຍຕ຺ຖ ຈ ທິນ຺ນມຫປ຺ຜລມາຫຸ, ຈຕູສຸ ສຸຈີສຸ ປຸຣິສຍຸເຄສຸ;

ອຏ຺ຐ ຈ ປຸຄ຺ຄລຘມ຺ມທສາ ເຕ, ສງ຺ຆມິມໍ ສຣຓຕ຺ຖມຸເປຫີ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໘໘);

ຠິກ຺ຂູນໍ ສງ຺ໂຆ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ໂຆ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕີຓິ ສຣຓຄມນານິ ປຏິເວເທສິ.

ອິທານິ ເຕສຸ ສຣຓຄມເນສຸ ໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ສຣຓໍ, ສຣຓຄມນໍ, ໂຍ ຈ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ສຣຓຄມນປ຺ປເຠໂທ, ສຣຓຄມນຜລໍ, ສໍກິເລໂສ, ເຠໂທຕິ ອຍໍ ວິຘິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເສຍ຺ຍຖິທໍ – ປທຕ຺ຖໂຕ ຕາວ ຫິໍສຕີຕິ ສຣຓໍ, ສຣຓຄຕານໍ ເຕເນວ ສຣຓຄມເນນ ຠຍໍ ສນ຺ຕາສໍ ທຸກ຺ຂໍ ທຸຄ຺ຄຕິປຣິກິເລສໍ ຫນຕິ ວິນາເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ເສເວຕໍ ອຘິວຈນໍ. ອຖ ວາ ຫິເຕ ປວຕ຺ຕເນນ ອຫິຕາ ຈ ນິວຕ຺ຕເນນ ສຕ຺ຕານໍ ຠຍໍ ຫິໍສຕີຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ຠວກນ຺ຕາຣາ ອຸຕ຺ຕາຣເຓນ ໂລກສ຺ສ ອສ຺ສາສທາເນນ ຈ ຘມ຺ໂມ, ອປ຺ປການມ຺ປິ ກາຣານໍ ວິປຸລຜລປຏິລາຠກຣເຓນ ສງ຺ໂຆ. ຕສ຺ມາ ອິມິນາປິ ປຣິຍາເຍນ ຣຕນຕ຺ຕຍໍ ສຣຓໍ. ຕປ຺ປສາທຕຄ຺ຄຣຸຕາຫິ ວິຫຕກິເລໂສ ຕປ຺ປຣາຍຓຕາກາຣປ຺ປວຕ຺ໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ສຣຓຄມນໍ. ຕໍສມງ຺ຄີສຕ຺ໂຕ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທນ ‘‘ເອຕານິ ເມ ຕີຓິ ຣຕນານິ ສຣຓໍ, ເອຕານິ ປຣາຍຓ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອຸເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ຕາວ ສຣຓໍ ສຣຓຄມນໍ ໂຍ ຈ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉຕິ ອິທໍ ຕຍໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສຣຓຄມນປ຺ປເຠເທ ປນ ທຸວິຘໍ ສຣຓຄມນໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ໂລກິຍຎ຺ຈາຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ທິຏ຺ຐສຈ຺ຈານໍ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ສຣຓຄມນຸປກ຺ກິເລສສມຸຈ຺ເຉເທນ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ກິຈ຺ຈໂຕ ສກເລປິ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ອິຊ຺ຌຕິ. ໂລກິຍໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ສຣຓຄມນຸປກ຺ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ພຸທ຺ຘາທິຄຸຓາຣມ຺ມຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ອິຊ຺ຌຕິ. ຕໍ ອຕ຺ຖໂຕ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ສທ຺ຘາປຏິລາໂຠ, ສທ຺ຘາມູລິກາ ຈ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິ ທສສຸ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາວຕ຺ຖູສຸ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ຕຍິທໍ ຈຕຸຘາ ປວຕ຺ຕຕິ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕເນນ ຕປ຺ປຣາຍຓຕາຍ ສິສ຺ສຠາວູປຄມເນນ ປຓິປາເຕນາຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນໍ ນາມ ‘‘ອຊ຺ຊ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອຫໍ ອຕ຺ຕານໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ນິຍ຺ຍາເຕມິ, ຘມ຺ມສ຺ສ, ສງ຺ຆສ຺ສາ’’ຕິ ເອວໍ ພຸທ຺ຘາທີນໍ ອຕ຺ຕປຣິຈ຺ຈຊນໍ. ຕປ຺ປຣາຍຓຕາ ນາມ ‘‘ອຊ຺ຊ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອຫໍ ພຸທ຺ຘປຣາຍໂຓ, ຘມ຺ມປຣາຍໂຓ, ສງ຺ຆປຣາຍໂຓ ອິຕິ ມໍ ຘາເຣຖາ’’ຕິ ເອວໍ ຕປ຺ປຣາຍຓຠາໂວ. ສິສ຺ສຠາວູປຄມນໍ ນາມ ‘‘ອຊ຺ຊ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອຫໍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ອນ຺ເຕວາສິໂກ, ຘມ຺ມສ຺ສ, ສງ຺ຆສ຺ສ ອິຕິ ມໍ ຘາເຣຖາ’’ຕິ ເອວໍ ສິສ຺ສຠາວູປຄໂມ. ປຓິປາໂຕ ນາມ ‘‘ອຊ຺ຊ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ອຫໍ ອຠິວາທນ-ປຈ຺ຈຸຏ຺ຐານ-ອຎ຺ຊລິກມ຺ມ-ສາມີຈິກມ຺ມໍ ພຸທ຺ຘາທີນໍເຍວ ຕິຓ຺ຓໍ ວຕ຺ຖູນໍ ກໂຣມິ ອິຕິ ມໍ ຘາເຣຖາ’’ຕິ ເອວໍ ພຸທ຺ຘາທີສຸ ປຣມນິປຈ຺ຈກາໂຣ. ອິເມສຎ຺ຫິ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອາກາຣານໍ ອຎ຺ຎຕຣມ຺ປິ ກໂຣນ຺ເຕນ ຄຫິຕໍເຍວ ໂຫຕິ ສຣຓຄມນໍ.

ອປິຈ ‘‘ຠຄວໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຈ຺ຈຊາມິ, ຘມ຺ມສ຺ສ, ສງ຺ຆສ຺ສ ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຈ຺ຈຊາມິ, ຊີວິຕໍ ປຣິຈ຺ຈຊາມິ, ປຣິຈ຺ຈຕ຺ໂຕເຍວ ເມ ອຕ຺ຕາ, ປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕໍເຍວ ເມ ຊີວິຕໍ, ຊີວິຕປຣິຍນ຺ຕິກໍ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຈ຺ຉາມິ, ພຸທ຺ໂຘ ເມ ສຣຓໍ ເລຓໍ ຕາຓ’’ນ຺ຕິ ເອວມ຺ປິ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ສຕ຺ຖາຣຎ຺ຈ ວຕາຫໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍໍ, ຠຄວນ຺ຕເມວ ປສ຺ເສຍ຺ຍໍ, ສຸຄຕຎ຺ຈ ວຕາຫໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍໍ, ຠຄວນ຺ຕເມວ ປສ຺ເສຍ຺ຍໍ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຎ຺ຈ ວຕາຫໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍໍ, ຠຄວນ຺ຕເມວ ປສ຺ເສຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕໔) ເອວມ຺ປິ ມຫາກສ຺ສປສ຺ສ ສຣຓຄມເນ ວິຍ ສິສ຺ສຠາວູປຄມນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

‘‘ໂສ ອຫໍ ວິຈຣິສ຺ສາມິ, ຄາມາ ຄາມໍ ປຸຣາ ປຸຣໍ;

ນມສ຺ສມາໂນ ສມ຺ພຸທ຺ຘໍ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຈ ສຸຘມ຺ມຕ’’ນ຺ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໙໔; ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໖);

ເອວມ຺ປິ ອາຬວກາທີນໍ ສຣຓຄມນໍ ວິຍ ຕປ຺ປຣາຍຓຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ອຖ ໂຂ ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ເອກໍສໍ ອຸຕ຺ຕຣາສງ຺ຄໍ ກຣິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປາເທສຸ ສິຣສາ ນິປຕິຕ຺ວາ ຠຄວໂຕ ປາທານິ ມຸເຂນ ຈ ປຣິຈຸມ຺ພຕິ, ປາຓີຫິ ຈ ປຣິສມ຺ພາຫຕິ, ນາມຎ຺ຈ ສາເວຕິ – ‘ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸ ອຫໍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ; ພ຺ຣຫ຺ມາຍຸ ອຫໍ, ໂຠ ໂຄຕມ, ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ’’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໓໙໔) ເອວມ຺ປິ ປຓິປາໂຕ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ໂສ ປເນສ ຎາຕິຠຍາຈຣິຍທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ໂຫຕິ. ຕຕ຺ຖ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍປຓິປາເຕນ ສຣຓຄມນໍ ໂຫຕິ, ນ ອິຕເຣຫິ. ເສຏ຺ຐວເສເນວ ຫິ ສຣຓໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ເສຏ຺ຐວເສນ ຈ ຠິຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມາ ໂຍ ສາກິໂຍ ວາ ໂກລິໂຍ ວາ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ ອມ຺ຫາກໍ ຎາຕໂກ’’ຕິ ວນ຺ທຕິ, ອຄ຺ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ ສຣຓໍ. ໂຍ ວາ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ຣາຊປູຊິໂຕ ມຫານຸຠາໂວ ອວນ຺ທິຍມາໂນ ອນຕ຺ຖມ຺ປິ ກເຣຍ຺ຍາ’’ຕິ ຠເຍນ ວນ຺ທຕິ, ອຄ຺ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ ສຣຓໍ. ໂຍ ວາ ໂພຘິສຕ຺ຕກາເລ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກ ກິຎ຺ຈິ ອຸຄ຺ຄຫິຕໍ ສຣມາໂນ ພຸທ຺ຘກາເລ ວາ –

‘‘ເອເກນ ໂຠເຄ ຠຸຎ຺ເຊຍ຺ຍ, ທ຺ວີຫິ ກມ຺ມໍ ປໂຍຊເຍ;

ຈຕຸຕ຺ຖຎ຺ຈ ນິຘາເປຍ຺ຍ, ອາປທາສຸ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ໓.໒໖໕) –

ເອວຣູປໍ ອນຸສາສນິໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອາຈຣິໂຍ ເມ’’ຕິ ວນ຺ທຕິ, ອຄ຺ຄຫິຕເມວ ໂຫຕິ ສຣຓໍ. ໂຍ ປນ ‘‘ອຍໍ ໂລເກ ອຄ຺ຄທກ຺ຂິເຓຍ຺ໂຍ’’ຕິ ວນ຺ທຕິ, ເຕເນວ ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ ສຣຓໍ.

ເອວໍ ຄຫິຕສຣຓສ຺ສ ຈ ອຸປາສກສ຺ສ ວາ ອຸປາສິກາຍ ວາ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິເຍສຸ ປພ຺ພຊິຕມ຺ປິ ຎາຕິໍ ‘‘ຎາຕໂກ ເມ ອຍ’’ນ຺ຕິ ວນ຺ທໂຕ ສຣຓຄມນໍ ນ ຠິຊ຺ຊຕິ, ປເຄວ ອປພ຺ພຊິຕໍ. ຕຖາ ຣາຊານໍ ຠຍວເສນ ວນ຺ທໂຕ. ໂສ ຫິ ຣຏ຺ຐປູຊິຕຕ຺ຕາ ອວນ຺ທິຍມາໂນ ອນຕ຺ຖມ຺ປິ ກເຣຍ຺ຍາຕິ. ຕຖາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສິປ຺ປໍ ສິກ຺ຂາປກໍ ຕິຕ຺ຖິຍໍ ‘‘ອາຈຣິໂຍ ເມ ອຍ’’ນ຺ຕິ ວນ຺ທໂຕປິ ນ ຠິຊ຺ຊຕີຕິ ເອວໍ ສຣຓຄມນປ຺ປເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ສຣຓຄມນສ຺ສ ຈຕ຺ຕາຣິ ສາມຎ຺ຎຜລານິ ວິປາກຜລໍ, ສພ຺ພທຸກ຺ຂກ຺ຂໂຍ ອານິສໍສຜລໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ໂຍ ຈ ພຸທ຺ຘຎ຺ຈ ຘມ຺ມຎ຺ຈ, ສງ຺ຆຎ຺ຈ ສຣຓໍ ຄໂຕ;

ຈຕ຺ຕາຣິ ອຣິຍສຈ຺ຈານິ, ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສຕິ. (ຘ. ປ. ໑໙໐);

‘‘ທຸກ຺ຂໍ ທຸກ຺ຂສມຸປ຺ປາທໍ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ຈ ອຕິກ຺ກມໍ;

ອຣິຍຎ຺ຈຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ, ທຸກ຺ຂູປສມຄາມິນໍ. (ຘ. ປ. ໑໙໑);

‘‘ເອຕໍ ໂຂ ສຣຓໍ ເຂມໍ, ເອຕໍ ສຣຓມຸຕ຺ຕມໍ;

ເອຕໍ ສຣຓມາຄມ຺ມ, ສພ຺ພທຸກ຺ຂາ ປມຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໙໒);

ອປິຈ ນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປຄມນາທິວເສນເປຕສ຺ສ ອານິສໍສຜລໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ກຎ຺ຈິ ສງ຺ຂາຣໍ ນິຈ຺ຈໂຕ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ສຸຂໂຕ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ກຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ອຕ຺ຕໂຕ ອຸປຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ມາຕຣໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍ, ປິຕຣໍ, ອຣຫນ຺ຕໍ ຊີວິຕາ ໂວໂຣເປຍ຺ຍ, ປທຸຏ຺ຐຈິຕ຺ໂຕ ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂລຫິຕໍ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ, ສງ຺ຆໍ ຠິນ຺ເທຍ຺ຍ, ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍ, ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໘-໑໓໐; ອ. ນິ. ໑.໒໗໒-໒໗໗).

ໂລກິຍສ຺ສ ປນ ສຣຓຄມນສ຺ສ ຠວສມ຺ປທາປິ ໂຠຄສມ຺ປທາປິ ຜລເມວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ເຍ ເກຈິ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄຕາເສ,

ນ ເຕ ຄມິສ຺ສນ຺ຕິ ອປາຍຠູມິໍ;

ປຫາຍ ມານຸສໍ ເທຫໍ,

ເທວກາຍໍ ປຣິປູເຣສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ. (ສໍ. ນິ. ໑.໓໗);

ອປຣມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອຖ ໂຂ ສກ຺ໂກ ເທວານມິນ຺ໂທ ອສີຕິຍາ ເທວຕາສຫສ຺ເສຫິ ສທ຺ຘິໍ ເຍນາຍສ຺ມາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ ເຕນຸປສງ຺ກມິ…ເປ… ເອກມນ຺ຕໍ ຐິຕໍ ໂຂ ສກ຺ກໍ ເທວານມິນ຺ທໍ ອາຍສ຺ມາ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ ເອຕທໂວຈ – ‘ສາຘຸ ໂຂ, ເທວານມິນ຺ທ, ພຸທ຺ຘສຣຓຄມນໍ ໂຫຕິ. ພຸທ຺ຘສຣຓຄມນເຫຕຸ ໂຂ ເທວານມິນ຺ທ ເອວມິເຘກຈ຺ເຈ ສຕ຺ຕາ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ສຸຄຕິໍ ສຄ຺ຄໍ ໂລກໍ ອຸປປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເຕ ອຎ຺ເຎ ເທເວ ທສຫິ ຐາເນຫິ ອຘິຄຓ຺ຫນ຺ຕິ ທິພ຺ເພນ ອາຍຸນາ ທິພ຺ເພນ ວຓ຺ເຓນ ສຸເຂນ ຍເສນ ອາຘິປເຕຍ຺ເຍນ ທິພ຺ເພຫິ ຣູເປຫິ ສທ຺ເທຫິ ຄນ຺ເຘຫິ ຣເສຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພຫີ’’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໔໑).

ເອເສວ ນໂຍ ຘມ຺ເມ ສງ຺ເຆ ຈ. ອປິຈ ເວລາມສຸຕ຺ຕາທິວເສນາປິ (ອ. ນິ. ໙.໒໐ ອາທໂຍ) ສຣຓຄມນສ຺ສ ຜລວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ສຣຓຄມນຜລໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍສຣຓຄມນໍ ຕີສຸ ວຕ຺ຖູສຸ ອຎ຺ຎາຓສໍສຍມິຈ຺ຉາຎາຓາທີຫິ ສໍກິລິສ຺ສຕິ, ນ ມຫາຊຸຕິກໍ ໂຫຕິ ນ ມຫາວິປ຺ຜາຣໍ. ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ນຕ຺ຖິ ສໍກິເລໂສ. ໂລກິຍສ຺ສ ຈ ສຣຓຄມນສ຺ສ ທຸວິໂຘ ເຠໂທ ສາວຊ຺ໂຊ ອນວຊ຺ໂຊ ຈ. ຕຕ຺ຖ ສາວຊ຺ໂຊ ອຎ຺ຎສຕ຺ຖາຣາທີສຸ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕນາທີຫິ ໂຫຕິ, ໂສ ອນິຏ຺ຐຜໂລ. ອນວຊ຺ໂຊ ກາລກິຣິຍາຍ, ໂສ ອວິປາກຕ຺ຕາ ອຜໂລ. ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ປນ ເນວຕ຺ຖິ ເຠໂທ. ຠວນ຺ຕເຣປິ ຫິ ອຣິຍສາວໂກ ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ນ ອຸທ຺ທິສຕີຕິ ເອວໍ ສຣຓຄມນສ຺ສ ສໍກິເລໂສ ຈ ເຠໂທ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອຸປາສກໍ ມໍ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ຘາເຣຕູຕິ ມໍ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ‘‘ອຸປາສໂກ ອຍ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ຘາເຣຕຸ, ຊານາຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປາສກວິຘິໂກສລ຺ລຕ຺ຖໍ ປເນຕ຺ຖ ໂກ ອຸປາສໂກ, ກສ຺ມາ ອຸປາສໂກຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ກິມສ຺ສ ສີລໍ, ໂກ ອາຊີໂວ, ກາ ວິປຕ຺ຕິ, ກາ ສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອິທໍ ປກິຓ຺ຓກໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ໂກ ອຸປາສໂກຕິ ໂຍ ໂກຈິ ສຣຓຄໂຕ ຄຫຏ຺ໂຐ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ມຫານາມ, ອຸປາສໂກ ພຸທ຺ຘໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ ໂຫຕິ, ຘມ຺ມໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ, ສງ຺ຆໍ ສຣຓໍ ຄໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ມຫານາມ, ອຸປາສໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໓໓).

ກສ຺ມາ ອຸປາສໂກຕິ. ຣຕນຕ຺ຕຍສ຺ສ ອຸປາສນໂຕ. ໂສ ຫິ ພຸທ຺ຘໍ ອຸປາສຕີຕິ ອຸປາສໂກ. ຘມ຺ມໍ, ສງ຺ຆໍ ອຸປາສຕີຕິ ອຸປາສໂກຕິ.

ກິມສ຺ສ ສີລນ຺ຕິ. ປຎ຺ຈ ເວຣມຓິໂຍ. ຍຖາຫ –

‘‘ຍໂຕ ໂຂ, ມຫານາມ, ອຸປາສໂກ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ ໂຫຕິ, ອທິນ຺ນາທານາ, ກາເມສຸມິຈ຺ຉາຈາຣາ, ມຸສາວາທາ, ສຸຣາເມຣຍມຊ຺ຊປ຺ປມາທຏ຺ຐານາ ປຏິວິຣໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ໂຂ, ມຫານາມ, ອຸປາສໂກ ສີລວາ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໓໓).

ໂກ ອາຊີໂວຕິ. ປຎ຺ຈ ມິຈ຺ຉາວຓິຊ຺ຊາ ປຫາຍ ຘມ຺ເມນ ສເມນ ຊີວິກກປ຺ປນໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ປຎ຺ຈິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຓິຊ຺ຊາ ອຸປາສເກນ ອກຣຓີຍາ. ກຕມາ ປຎ຺ຈ. ສຕ຺ຖວຓິຊ຺ຊາ, ສຕ຺ຕວຓິຊ຺ຊາ, ມໍສວຓິຊ຺ຊາ, ມຊ຺ຊວຓິຊ຺ຊາ, ວິສວຓິຊ຺ຊາ. ອິມາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈ ວຓິຊ຺ຊາ ອຸປາສເກນ ອກຣຓີຍາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໗໗).

ກາ ວິປຕ຺ຕີຕິ. ຍາ ຕສ຺ເສວ ສີລສ຺ສ ຈ ອາຊີວສ຺ສ ຈ ວິປຕ຺ຕິ, ອຍມສ຺ສ ວິປຕ຺ຕິ. ອປິຈ ຍາຍ ເອສ ຈຓ຺ຑາໂລ ເຈວ ໂຫຕິ ມລຎ຺ຈ ປຕິກຸຏ຺ໂຐ ຈ, ສາປິ ຕສ຺ສ ວິປຕ຺ຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ອສ຺ສທ຺ຘິຍາທໂຍ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ປຎ຺ຈຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຸປາສໂກ ອຸປາສກຈຓ຺ຑາໂລ ຈ ໂຫຕິ ອຸປາສກມລຎ຺ຈ ອຸປາສກປຕິກຸຏ຺ໂຐ ຈ. ກຕເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ? ອສ຺ສທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ທຸສ຺ສີໂລ ໂຫຕິ, ໂກຕູຫລມງ຺ຄລິໂກ ໂຫຕິ, ມງ຺ຄລໍ ປຈ຺ເຈຕິ ໂນ ກມ຺ມໍ, ອິໂຕ ຈ ພຫິທ຺ຘາ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ປຣິເຍສຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈ ປຸພ຺ພກາຣໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໗໕).

ກາ ສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ. ຍາ ຈສ຺ສ ສີລສມ຺ປທາ ຈ ອາຊີວສມ຺ປທາ ຈ, ສາ ສມ຺ປຕ຺ຕິ. ເຍ ຈສ຺ສ ຣຕນຠາວາທິກຣາ ສທ຺ຘາທໂຍ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ. ຍຖາຫ –

‘‘ປຎ຺ຈຫິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຸປາສໂກ ອຸປາສກຣຕນຎ຺ຈ ໂຫຕິ ອຸປາສກປທຸມຎ຺ຈ ອຸປາສກປຸຓ຺ຑຣີກຎ຺ຈ. ກຕເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ? ສທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ສີລວາ ໂຫຕິ, ນ ໂກຕູຫລມງ຺ຄລິໂກ ໂຫຕິ, ກມ຺ມໍ ປຈ຺ເຈຕິ ໂນ ມງ຺ຄລໍ, ນ ອິໂຕ ພຫິທ຺ຘາ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍໍ ຄເວສຕິ, ອິຘ ຈ ປຸພ຺ພກາຣໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໑໗໕).

ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄຕິ ເອຕ຺ຖ ອຍໍ ອຄ຺ຄສທ຺ໂທ ອາທິໂກຏິໂກຏ຺ຐາສເສຏ຺ເຐສຸ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄ ສມ຺ມ, ໂທວາຣິກ, ອາວຣາມິ ທ຺ວາຣໍ ນິຄຓ຺ຐານໍ ນິຄຓ຺ຐີນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໗໐) ຫິ ອາທິມ຺ຫິ ທິສ຺ສຕິ. ‘‘ເຕເນວ ອງ຺ຄຸລຄ຺ເຄນ ຕໍ ອງ຺ຄຸລຄ຺ຄໍ ປຣາມເສຍ຺ຍ (ກຖາ. ໔໔໑). ອຸຈ຺ຉຄ຺ຄໍ ເວຬຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ໂກຏິຍໍ. ‘‘ອມ຺ພິລຄ຺ຄໍ ວາ ມຘຸຣຄ຺ຄໍ ວາ ຕິຕ຺ຕກຄ຺ຄໍ ວາ (ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໔), ອນຸຊານາມິ, ຠິກ຺ຂເວ, ວິຫາຣຄ຺ເຄນ ວາ ປຣິເວຓຄ຺ເຄນ ວາ ຠາເຊຕຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໓໑໘) ໂກຏ຺ຐາເສ. ‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ອປທາ ວາ…ເປ… ຕຖາຄໂຕ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໓໔) ເສຏ຺ເຐ. ອິຘ ປນາຍໍ ອາທິມ຺ຫິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ອຊ຺ຊຕຄ຺ເຄຕິ ອຊ຺ຊຕໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຊ຺ຊຕນ຺ຕິ ອຊ຺ຊຠາວໍ. ອຊ຺ຊທຄ຺ເຄຕິ ວາ ປາໂຐ, ທກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ, ອຊ຺ຊ ອຄ຺ຄໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປາຓຸເປຕນ຺ຕິ ປາເຓຫິ ອຸເປຕໍ, ຍາວ ເມ ຊີວິຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕາວ ອຸເປຕໍ, ອນຎ຺ຎສຕ຺ຖຸກໍ ຕີຫິ ສຣຓຄມເນຫິ ສຣຓໍ ຄຕໍ ອຸປາສກໍ ກປ຺ປິຍກາຣກໍ ມໍ ຠວໍ ໂຄຕໂມ ຘາເຣຕຸ ຊານາຕຸ. ອຫຎ຺ຫິ ສເຈປິ ເມ ຕິຂິເຓນ ອສິນາ ສີສໍ ຉິນ຺ເທຍ຺ຍ, ເນວ ພຸທ຺ຘໍ ‘‘ນ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ວາ ຘມ຺ມໍ ‘‘ນ ຘມ຺ໂມ’’ຕິ ວາ ສງ຺ຆໍ ‘‘ນ ສງ຺ໂຆ’’ຕິ ວາ ວເທຍ຺ຍນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕ຺ຕສນ຺ນິຍ຺ຍາຕເນນ ສຣຓໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ຈຕູຫິ ຈ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປວາເຣຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ປກ຺ກາມີຕິ.

໑໗. ສຕ຺ຕເມ ຊາຓຸສ຺ໂສຓີຕິ ຊາຓຸສ຺ໂສຓິຐານນ຺ຕຣໍ ກິຣ ນາເມກໍ ຐານນ຺ຕຣໍ, ຕໍ ເຍນ ກຸເລນ ລທ຺ຘໍ, ຕໍ ຊາຓຸສ຺ໂສຓິກຸລນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຍໍ ຕສ຺ມິໍ ກຸເລ ຊາຕຕ຺ຕາ ຣຎ຺ໂຎ ສນ຺ຕິເກ ຈ ລທ຺ຘຊາຓຸສ຺ໂສຓິສກ຺ກາຣຕ຺ຕາ ຊາຓຸສ຺ໂສຓີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນຸປສງ຺ກມີຕິ ‘‘ສມໂຓ ກິຣ ໂຄຕໂມ ປຓ຺ຑິໂຕ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ’’ຕິ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ສເຈ ໂສ ລິງ຺ຄວິຠຕ຺ຕິກາຣກາທິເຠທໍ ຊານິສ຺ສຕິ, ອມ຺ເຫຫິ ຎາຕເມວ ຊານິສ຺ສຕິ, ອຎ຺ຎາຕໍ ກິໍ ຊານິສ຺ສຕິ. ຎາຕເມວ ກເຖສ຺ສຕິ, ອຎ຺ຎາຕໍ ກິໍ ກເຖສ຺ສຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ມານທ຺ຘຊໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ສິງ຺ຄໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມຫາປຣິວາເຣຫິ ປຣິວຸໂຕ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ. ກຕຕ຺ຕາ ຈ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ອກຕຕ຺ຕາ ຈາຕິ ສຕ຺ຖາ ຕສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ອິຘ ອາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ນ ຊານິຕຸກາໂມ ອຕ຺ຖຄເວສີ ຫຸຕ຺ວາ ອາຄໂຕ, ມານໍ ປນ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ສິງ຺ຄໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອາຄໂຕ. ກິໍ ນຸ ຂ຺ວສ຺ສ ຍຖາ ປຎ຺ຫສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ຊານາຕິ, ເອວໍ ກຖິເຕ ວຑ຺ຒິ ຠວິສ຺ສຕິ, ອຸທາຫຸ ຍຖາ ນ ຊານາຕີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ຍຖາ ນ ຊານາຕິ, ເອວໍ ກຖິເຕ ວຑ຺ຒິ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ຎຕ຺ວາ ‘‘ກຕຕ຺ຕາ ຈ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ອກຕຕ຺ຕາ ຈາ’’ຕິ ອາຫ.

ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕໍ ສຸຕ຺ວາ ‘‘ສມໂຓ ໂຄຕໂມ ກຕຕ຺ຕາປິ ອກຕຕ຺ຕາປິ ນິຣເຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໍ ວທຕິ, ອິທໍ ອຸຠຍກາຣເຓນາປິ ເອກຏ຺ຐາເນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ກຖິຕຕ຺ຕາ ທຸຊ຺ຊານໍ ມຫນ຺ຘກາຣໍ, ນຕ຺ຖິ ມຍ຺ຫໍ ເອຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາ. ສເຈ ປນາຫໍ ເອຕ຺ຕເກເນວ ຕຸຓ຺ຫີ ຠເວຍ຺ຍໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ມຊ຺ເຌ ກຖນກາເລປິ ມໍ ເອວໍ ວເທຍ຺ຍຸໍ – ‘ຕ຺ວໍ ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ມານໍ ປຄ຺ຄຍ຺ຫ ສິງ຺ຄໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຄໂຕສິ, ເອກວຈເນເນວ ຕຸຓ຺ຫີ ຫຸຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ວຕ຺ຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ, ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ກສ຺ມາ ກເຖສີ’ຕິ. ຕສ຺ມາ ປຣາຊິໂຕປິ ອປຣາຊິຕສທິໂສ ຫຸຕ຺ວາ ປຸນ ສຄ຺ຄຄມນປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ໂກ ນຸ ໂຂ, ໂຠ ໂຄຕມາຕິ ອິມໍ ທຸຕິຍປຎ຺ຫໍ ອາຣຠິ.

ເອວມ຺ປິ ຕສ຺ສ ອໂຫສິ – ‘‘ອຸປຣິປຎ຺ເຫນ ເຫຏ຺ຐາປຎ຺ຫໍ ຊານິສ຺ສາມິ, ເຫຏ຺ຐາປຎ຺ເຫນ ອຸປຣິປຎ຺ຫ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາປິ ອິມໍ ປຎ຺ຫໍ ປຸຈ຺ຉິ. ສຕ຺ຖາ ປຸຣິມນເຍເນວ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຍຖາ ນ ຊານາຕິ, ເອວເມວ ກເຖນ຺ໂຕ ປຸນປິ ‘‘ກຕຕ຺ຕາ ຈ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ອກຕຕ຺ຕາ ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ພ຺ຣາຫ຺ມໂຓ ຕສ຺ມິມ຺ປິ ປຕິຏ຺ຐາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ໂຕ ‘‘ອລໍ, ໂຠ, ນ ອີທິສສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ສນ຺ຕິກໍ ອາຄເຕນ ອຊານິຕ຺ວາ ຄນ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິ, ສກວາທໍ ປຫາຍ ສມຓໍ ໂຄຕມໍ ອນຸວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ມຍ຺ຫໍ ອຕ຺ຖໍ ຄເວສິສ຺ສາມິ, ປຣໂລກມຄ຺ຄໍ ໂສເຘສ຺ສາມີ’’ຕິ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ກຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາຣໍ ອາຍາຈນ຺ໂຕ ນ ໂຂ ອຫນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອຖສ຺ສ ນິຫຕມານຕໍ ຎຕ຺ວາ ສຕ຺ຖາ ອຸປຣິ ເທສນໍ ວຑ຺ເຒນ຺ໂຕ ເຕນ ຫິ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓາຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເຕນ ຫີຕິ ກາຣຓນິທ຺ເທໂສ. ຍສ຺ມາ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຠາສິຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ໂຕ ວິຕ຺ຖາຣເທສນໍ ຍາຈສິ, ຕສ຺ມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສເມຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວາຕິ.

໑໘. ອຏ຺ຐເມ ອາຍສ຺ມາຕິ ປິຍວຈນເມຕໍ. ອານນ຺ໂທຕິ ຕສ຺ສ ເຖຣສ຺ສ ນາມໍ. ເອກໍເສນາຕິ ເອກນ຺ເຕນ. ອນຸວິຈ຺ຈາຕິ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ. ວິຎ຺ຎູຕິ ປຓ຺ຑິຕາ. ຄຣຫນ຺ຕີຕິ ນິນ຺ທນ຺ຕິ, ອວຓ຺ຓໍ ຠາສນ຺ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ນວເມ ຈ ສພ຺ພໍ ອຸຕ຺ຕານຕ຺ຖເມວ.

໒໐. ທສເມ ທຸນ຺ນິກ຺ຂິຕ຺ຕຎ຺ຈ ປທພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ອຸປ຺ປຏິປາຏິຍາ ຄຫິຕປາຬິປທເມວ ຫິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຕາ ພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸຠຍເມຕໍ ປາຬິຍາວ ນາມໍ. ອຕ຺ໂຖ ຈ ທຸນ຺ນີໂຕຕິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຏິປາຏິຍາ ຄຫິຕາ ອຏ຺ຐກຖາ. ທຸນ຺ນິກ຺ຂິຕ຺ຕສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປທພ຺ຍຎ຺ຊນສ຺ສ ອຕ຺ໂຖປິ ທຸນ຺ນໂຍ ໂຫຕີຕິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຏິປາຏິຍາ ຄຫິຕາຍ ປາຬິຍາ ອຏ຺ຐກຖາ ນາມ ທຸນ຺ນຍາ ທຸນ຺ນີຫາຣາ ທຸກ຺ກຖາ ນາມ ໂຫຕິ. ເອກາທສເມ ວຸຕ຺ຕປຏິປກ຺ຂນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ.

ອຘິກຣຓວຄ຺ໂຄ ທຸຕິໂຍ.