໙. ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ເມຕ຺ຕາຠາວນາກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໔໐. ເມຕ຺ຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣໍ. ຠາເວຕຸກາເມນາຕິ ອຸປ຺ປາເທຕຸກາເມນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ໂພຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສຸຂນິສິນ຺ເນນາຕິ ວິສມໍ ອນິສີທິຕ຺ວາ ປລ຺ລງ຺ກາຠຸຊເນນ ສຸຂນິສິນ຺ເນນ.

ກສ຺ມາຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ກາຣຓປຸຈ຺ຉາ, ອຎ຺ຎໍ ອຘິຄນ຺ຕຸກາເມນ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ອາທີນວານິສໍສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ກິມຕ຺ຖິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເມຕ຺ຕາ ນາມ ອຕ຺ຖໂຕ ອໂທໂສ. ຕຖາ ຫິ ອໂທສນິທ຺ເທເສ ‘‘ເມຕ຺ຕິ ເມຕ຺ຕາຍນາ ເມຕ຺ຕາຍິຕຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໐໖໒) ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຂນ຺ຕີຕິ ຈ ອິຘ ອຘິວາສນກ຺ຂນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ສາ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ອໂທສປ຺ປຘານາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣູປກ຺ຂນ຺ຘາຕິ ເມຕ຺ຕາຍ ສິຊ຺ຌມານາຍ ຕິຕິກ຺ຂາຂນ຺ຕິ ສິທ຺ຘາ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຂນ຺ຕິ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ. ເຕນ ຂນ຺ຕິຍໍ ອານິສໍສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ສຕ຺ຖິກາວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ອຠິຠູໂຕ ປຣິຍຸຏ຺ຐາເນນ. ປຣິຍາທິນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ກຸສລຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂອກາສາລາເຠນ. ອາທີນໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ປາຓຆາຕາທິວເສນ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກາທິອນຕ຺ຖມູລຠາວໂຕ.

ຂນ຺ຕີ ປຣມໍ ຕໂປຕິ ປຣາປກາຣສຫນາທິກາ ຕິຕິກ຺ຂລກ຺ຂຓາ ຂນ຺ຕິ ອຸຕ຺ຕມໍ ຕໂປ ອກຕ຺ຕພ຺ພາກຣຓກຕ຺ຕພ຺ພກຣຓລກ຺ຂຓາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ມູລຠາວໂຕ. ຂນ຺ຕິພລໍ ພລານີກນ຺ຕິ ປຣມໍ ມງ຺ຄລຠູຕາ ຂນ຺ຕິ ເອວ ພລໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຂນ຺ຕິພລໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຂນ຺ຕິພລາ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ’’ຕິ. ໂທສາທິປຏິປກ຺ຂວິຘມນສມຕ຺ຖຕາຍ ອນີກຠູເຕນ ເຕເນວ ຈ ຂນ຺ຕິພເລນ ພລານີກໍ. ຂນ຺ຕ຺ຍາ ຠິຍ຺ໂຍ ນ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປເຣສຎ຺ຈ ອນຕ຺ຖປຏິພາຫໂນ, ອຕ຺ຖາວໂຫ ຈ ຂນ຺ຕິໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ ອປສ຺ສໂຍ ນຕ຺ຖິ.

ວິເວຈນຕ຺ຖາຍາຕິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນຕ຺ຖາຍ. ຂນ຺ຕິຍາ ສໍໂຍຊນຕ຺ຖາຍ ອຕ຺ຕານນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຠາວນໍ ທູເສນ຺ຕີຕິ ໂທສາ, ປຸຄ຺ຄລາເຍວ ໂທສາ ປຸຄ຺ຄລໂທສາ. ເຍສຸ ຠາວນາ ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ວິປຊ຺ຊເຕວ, ເຕ ເອວ ວຸຕ຺ຕາ. ປຐມນ຺ຕິ ວກ຺ຂມາເນນ ໂກຏ຺ຐາສໂຕ ໂກຏ຺ຐາສນ຺ຕຣຸປສໍຫຣຓນເຍນ ວິນາ ສພ຺ພປຐມໍ.

ປິຍາຍິຕພ຺ໂພ ປິໂຍ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ໂຂ ອປ຺ປິໂຍ. ໂສ ສງ຺ເຂປໂຕ ທຸວິໂຘ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອກາຣໂກ, ອນຕ຺ຖສ຺ສ ກາຣໂກຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ອຕ຺ຕໂນ, ປິຍສ຺ສ ຈ ອນຕ຺ຖສ຺ສ ກາຣໂກ, ໂສ ເວຣິປຸຄ຺ຄໂລ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ໂຍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ, ປິຍສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອກາຣໂກ, ອປ຺ປິຍສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ກາຣໂກ, ‘‘ອຕ຺ຖໍ ເມ ນາຈຣີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໒໓໗), ‘‘ອປ຺ປິຍສ຺ສ ເມ ອມນາປສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ອຈຣີ’’ຕິອາທິນາ ຈ ອາຆາຕວຕ຺ຖຸຠູໂຕ, ໂສ ອປ຺ປິໂຍ, ອນນຸກູລວຸຕ຺ຕິໂກ ອນິຏ຺ໂຐຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລິງ຺ຄວິສຠາເຄຕິ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທິນາ ລິງ຺ເຄນ ວິສທິເສ. ໂອຘິໂສຕິ ຠາຄໂສ. ‘‘ຕິສ຺ສ ທຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ໂອຘິສກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ຉສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ ອຠາເວຕພ຺ພຕາຍ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປ຺ປິຍໍ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປິຍໍ ຫິ ປິຍຏ຺ຐາເນ ຐເປນ຺ໂຕ ກິລມຕີຕິ ໂທເສນ ຠາວນາຍ ສປຣິສ຺ສຍຕມາຫ. ອປ຺ປິຍຕາ ຫິ ປິຍຠາວສ຺ສ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂາ, ນ ຈ ຕສ຺ສ ປິຍຏ຺ຐາເນ ຐປເນນ ວິນາ ຠາວນາ ສິຊ຺ຌຕິ. ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍກໍ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຐເປນ຺ໂຕ ກິລມຕີຕິ ຣາເຄນ ຠາວນາຍ ສປຣິສ຺ສຍຕມາຫ ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍສ຺ສ ເຄຫສ຺ສິຕເປມຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອປ຺ປມຕ຺ຕເກປີ’’ຕິອາທິ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຕາຫິ ມຊ຺ຌສຠາວໍ ເນວ ປິຍໍ ນາປ຺ປິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄຣຸຏ຺ຐາເນ ປິຍຏ຺ຐາເນ ຈ ຐເປນ຺ໂຕ ກິລມຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ສມ຺ຠາວນີຍປິຍາຍິຕພ຺ພຕານໍ ອຠາວາ. ນ ຫິ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕພ຺ເພ ຠາວນີຍຕາ, ມນາປຕາ ວາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາຕິ, ປິຍຄຣຸຠາວສມ຺ປນ຺ເນ ຈ ປຐມໍ ເມຕ຺ຕາ ຠາເວຕພ຺ພາ. ໂກໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ໂກຏ຺ຐາສນ຺ຕຣຠາວານຸປນຍນໂຕ.

ຕເມວາຕິ ວິສຠາຄລິງ຺ຄເມວ. ລິງ຺ຄສຠາເຄຕິ ອວິເສເສຕ຺ວາ ‘‘ປິຍປຸຄ຺ຄເລ’’ຕິ ອາຫ. ຠິຕ຺ຕິຍຸທ຺ຘມກາສີຕິ ສີລໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປິຫິຕທ຺ວາເຣ ຄພ຺ເຠ ສຍນປີເຐ ນິສີທິຕ຺ວາ ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ເມຕ຺ຕາມຸເຂນ ອຸປ຺ປນ຺ນຣາເຄນ ອນ຺ຘີກໂຕ ຠຣິຍາຍ ສນ຺ຕິກໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ ທ຺ວາຣໍ ອສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຠິຕ຺ຕິໍ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາປິ ນິກ຺ຂມິຕຸກາມຕາຍ ຠິຕ຺ຕິໍ ປຫຣິ. ເຕນາຫ ‘‘ເມຕ຺ຕາຍນາມຸເຂນ ຣາໂຄ ວຎ຺ເຈຕີ’’ຕິ (ເນຕ຺ຕິ. ອຏ຺ຐ. ໒໑), ‘‘ອນ຺ຘຕມໍ ຕທາ ໂຫຕິ, ຍໍ ຣາໂຄ ສຫເຕ ນຣ’’ນ຺ຕິ ຈ.

ອາທານນິກ຺ເຂປປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນ ອທ຺ຘາປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠູເຕ ຘຣມານຕາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ວິຍ ອຸປລພ຺ຠມາເນ ຂນ຺ຘປ຺ປພນ຺ເຘ ອິຘ ສຕ຺ຕາທິຄ຺ຄຫຓໍ, ນ ຕິຍທ຺ຘຄເຕຕິ ອາຫ ‘‘ກາລກເຕ ປນາ’’ຕິອາທິ. ກສ຺ມາ ປນ ກາລກເຕ ເມຕ຺ຕາຠາວນາ ນ ອິຊ຺ຌຕີຕິ? ເມຕ຺ຕາພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ອໂຍຄ຺ຍຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ນ ຫິ ມຕປຸຄ຺ຄໂລ ຫິຕູປສໍຫາຣາຣໂຫ. ຍຕ຺ຖ ສຕິ ສມ຺ຠເວ ປໂຍຄໂຕ ຫິຕູປສໍຫາໂຣ ລພ຺ເຠຍ຺ຍ, ຕຕ຺ເຖວ ມານໂສ ຫິຕູປສໍຫາໂຣ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ທຸກ຺ຂາປນຍນໂມທປ຺ປວຕ຺ຕີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍຕິ ກຣຸຓາຠາວນາທີນມ຺ປິ ກາລກເຕ ອນິຊ຺ຌນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປຄຸຓເມຕ຺ຕາຌາໂນ ອາຈຣິຍສ຺ສ ກາລກຕຠາວໍ ອຊານນ຺ໂຕ ຕໍ ເມຕ຺ຕາຍ ຜຣິຕຸກາໂມ ‘‘ອາຈຣິຍໍ ອາຣພ຺ຠ ເມຕ຺ຕໍ ອາຣຠຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ປຄຸຓາວ ເມ ເມຕ຺ຕາຌານສມາປຕ຺ຕີ’’ຕິ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ. ຄເວສາຫີຕິ ‘‘ຍໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສເມຕ຺ຕໍ ອາຣຠສິ, ໂສ ຊີວຕິ ນ ຊີວຕີ’’ຕິ ຊານາຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມຕ຺ຕາຍນ຺ໂຕຕິ ເມຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ, ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໔໑. ອຕ຺ຕນິ ຠາວນາ ນາມ ສກ຺ຂິຠາວຕ຺ຖາຕິ ນານາວິຘສຸຂານຸພນ຺ຘອນວຊ຺ຊສຸຂອພ຺ຍາເສກສຸຂາທິ ຍໍ ອຕ຺ຕນິ ອຸປລພ຺ຠຕິ, ຕໍ ນິທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຕສ຺ສ ວຕ຺ຕມານຕາຍ ອາຫ ‘‘ອຫໍ ສຸຂິໂຕ ໂຫມີ’’ຕິ. ສຣີຣສຸຂໍ ນາມ ອເນກນ຺ຕິກໍ, ອີທິສສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອໂນກາສໍ ຈິຕ຺ຕທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ຕທຠາວໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ນິທ຺ທຸກ຺ໂຂຕິ ວາ’’ຕິ. ໂຫມີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຖາ ອເວໂຣຕິອາທີສຸ, ວິເສສໂຕ ຈ ທຸກ຺ຂາຠາເວ ສຸຂສຎ຺ຎາ. ສາ ປນາຍໍ ນິທ຺ທຸກ຺ຂຕາ ເວຣີນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ເວຣສຎ຺ຎິຕານໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ອຠາວໂຕ, ວິເສສໂຕ ພ຺ຍາປາທວິຣຫໂຕ ອີຆສຎ຺ຎິຕາຍ ອີຕິຍາ ອຠາວໂຕ, ອນວຊ຺ຊກາຍິກສຸຂສມງ຺ຄິຕາຍ ຈ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອເວໂຣ ອພ຺ຍາປຊ຺ໂຊ ອນີໂຆ ສຸຂີ’’ຕິ. ອຕ຺ຕານໍ ປຣິຫຣາມີຕິ ເອວໍຠູໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ມມ ອຕ຺ຕຠາວໍ ປວຕ຺ເຕມິ, ຍາເປມີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຍໍ ວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ເອວໍ ສຕິ, ຍທິ ອຕ຺ຕນິປິ ເມຕ຺ຕາ ຠາເວຕພ຺ພາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຍໍ ວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາ ວິຠງ຺ຄເທສນາຍ ສມານຄຕິກໍ ສຸຕ຺ຕປທໍ ອາຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ກຖຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ.

ຕນ຺ຕິ ວິຠງ຺ຄາທີສຸ ວຈນໍ. ອປ຺ປນາວເສນາຕິ ອປ຺ປນາວຫຠາວນາວເສນ. ອິທນ຺ຕິ ‘‘ອຫໍ ສຸຂິໂຕ ໂຫມີ’’ຕິອາທິວຈນໍ. ສກ຺ຂິຠາວວເສນາຕິ ອຫໍ ວິຍ ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນ ສຸຂກາມາ, ຕສ຺ມາ ເຕສຸ ມຍາ ອຕ຺ຕນິ ວິຍ ສຸຂູປສໍຫາໂຣ ກາຕພ຺ໂພຕິ ເອວໍ ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຕານໍ ສກ຺ຂິຠາເວ ຐປນວເສນ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈປິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ກສ຺ມາ ປນ ອຕ຺ຕນິ ຠາວນາ ອປ຺ປນາວຫາ ນ ໂຫຕີຕິ? ອຕ຺ຕສິເນຫວເສນ ສປຣິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ໂກຏ຺ຐາສນ຺ຕເຣ ປນ ຠາວິຕຠາວນສ຺ສ ຕຕ຺ຖາປິ ສີມສມ຺ເຠໂທ ໂຫຕິເຍວ.

ສພ຺ພາ ທິສາຕິ ອນວເສສາ ທສປິ ທິສາ. ອນຸປຣິຄມ຺ມ ເຈຕສາຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ປຣິເຍສນວເສນ ອນຸຄນ຺ຕ຺ວາ. ເນວຊ຺ຌຄາ ປິຍຕຣມຕ຺ຕນາ ກ຺ວຈີຕິ ສພ຺ພຸສ຺ສາເຫນ ປຣິເຍສນ຺ໂຕ ອຕິສເຍນ ອຕ຺ຕໂຕ ປິຍຕຣໍ ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຕໍ ກຕ຺ຖຈິ ທິສາຍ ເນວ ອຘິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍ ນ ປສ຺ເສຍ຺ຍ. ເອວໍ ປິໂຍ ປຸຖຸ ອຕ຺ຕາ ປເຣສນ຺ຕິ ເອວໍ ກສ຺ສຈິ ອຕ຺ຕໂຕ ປິຍຕຣສ຺ສ ອນຸປລພ຺ຠນວເສນ ປຸຖຸ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຕ຺ຕາ ປິໂຍ. ຕສ຺ມາ ເຕນ ກາຣເຓນ, ອຕ຺ຕກາໂມ ອຕ຺ຕໂນ ຫິຕສຸຂໍ ອິຈ຺ຉນ຺ໂຕ, ປຣໍ ສຕ຺ຕໍ ອນ຺ຕມໂສ ກຸນ຺ຖກິປິລ຺ລິກມ຺ປິ, ນ ຫິໍເສ ນ ຫເນຍ຺ຍ, ນ ວິເຫເຐຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຍໍ ນໂຍຕິ ສພ຺ເພຫິ ສຕ຺ເຕຫິ, ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປິຍຕຣຠາວໍ ນິທສ຺ເສຕ຺ວາ ເຕສຸ ກຣຸຓາຍນໍ ວທຕາ ຠຄວຕາ ສຸເຂສິຕາຍ ‘‘ອຕ຺ຕານໍ ສກ຺ຂິຠາເວ ຐເປຕ຺ວາ ສຕ຺ເຕສຸ ເມຕ຺ຕາ ຠາເວຕພ຺ພາ’’ຕິ ເມຕ຺ຕາຠາວນາຍ ນຍທສ຺ສນໍ ກຕເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໔໒. ສຸຂປວຕ຺ຕນຕ຺ຖນ຺ຕິ ສຸເຂນ ອກິຈ຺ເຉນ ເມຕ຺ຕາຍ ປວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ. ຍ຺ວາສ຺ສາຕິ ໂຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ອສ຺ສ ໂຍຄິໂນ. ປິໂຍຕິ ອິຏ຺ໂຐ. ມນາໂປຕິ ມນວຑ຺ຒນໂກ. ຄຣູຕິ ຄຸຓວິເສສວເສນ ຄຣຸກາຕພ຺ໂພ. ຠາວນີໂຍຕິ ສມ຺ຠາເວຕພ຺ໂພ. ອາຈຣິຍມຕ຺ໂຕຕິ ສີລາທິນາ ອາຈຣິຍປ຺ປມາໂຓ. ປິຍວຈນາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຕ຺ຖຈຣິຍາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສີລສຸຕາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສທ຺ຘາທິເກ, ຘຸຕຘມ຺ມຊາຄຣິຍານຸໂຍຄາທິເກ ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ກາມນ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕກາຣິຕາສຸຂສິທ຺ຘິທີປໂນຍໍ ນິປາໂຕ. ເຕເນຕໍ ທີເປຕິ – ຕາທິສໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຠາວນໍ ອາຣຠນ຺ໂຕ ໂຍຄີ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕກາຣີ, ສຸເຂນ ຈສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຠາວນາ ອິຊ຺ຌຕິ, ເຕນ ປນ ໂຍຄິນາ ຕາວຕາ ສນ຺ໂຕໂສ ນ ກາຕພ຺ໂພຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອປ຺ປນາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ. ສີມາສມ຺ເຠທນ຺ຕິ ມຣິຍາທາປນຍນໍ, ອຕ຺ຕາ ປິໂຍ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ເວຣີຕິ ວິຠາຄາກຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທນນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຕໂຕ ປິຍມນາປຄຣຸຠາວນີຍໂຕ, ຕຕ຺ຖ ວາ ເມຕ຺ຕາຘິຄມໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ. ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍເກ ເມຕ຺ຕາ ຠາເວຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຄຣຸຏ຺ຐານີເຍ ປຏິລທ຺ຘໍ ເມຕ຺ຕາມນສິກາຣໍ ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍເກ ອຸປສໍຫຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຂູປສໍຫາຣກຕສ຺ສ ຕໍ ໂຫຕິ ປເຄວ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕຕ຺ຕາ. ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍກໂຕ ອນນ຺ຕຣໍ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ເມຕ຺ຕາ ຠາເວຕພ຺ພາ ມຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປິຍຄຣຸຏ຺ຐາເນ ຐເປຕຸໍ ສຸກຣຠາວໂຕ. ‘‘ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍກໂຕ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ປຸຣິມາວຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຄຸຓມນສິກາຣາຘິຄມໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຫິສ຺ສ ໂສປິ ປິຍຏ຺ຐາເນ ເອວ ຕິຏ຺ຐຕິ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕໂຕ ເວຣີປຸຄ຺ຄເລຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕປຸຄ຺ຄເລ ເມຕ຺ຕາຍນ຺ເຕນ ຕຕ຺ຖ ປຄຸຓມນສິກາຣາຘິຄເມນ ປິຍຠາວໍ ອຸປສໍຫຣິຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ເວຣີປຸຄ຺ຄລໍ ຠາວນາຍ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຐເປຕ຺ວາ ຕໂຕ ມຊ຺ຌຕ຺ຕໂຕ ປິຍຠາວູປສໍຫາເຣນ ເວຣີປຸຄ຺ຄເລ ເມຕ຺ຕາ ຠາເວຕພ຺ພາ. ‘‘ເວຣີປຸຄ຺ຄເລ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ປຸຣິມາວຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເກກສ຺ມິໍ ໂກຏ຺ຐາເສ ມຸທຸໍ ກມ຺ມນິຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ປິຍຄຣຸຏ຺ຐານີໂຍ, ອຕິປ຺ປິໂຍ, ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ, ເວຣີຕິ ຈຕູສຸ ປຸຄ຺ຄລໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຐມໍ ຕາວ ປິຍຄຣຸຏ຺ຐານີເຍ ເມຕ຺ຕາຠາວນໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ວສີຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕຖາປວຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂກຏ຺ຐາສນ຺ຕຣູປສໍຫາຣຕ຺ຖໍ ມຸທຸໍ ກມ຺ມນິຍໍ ກຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອຕິປ຺ປິຍສຫາເຍ ອຕິປ຺ປິຍຠາວໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ປິຍຠາວມຕ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປນ຺ເຕນ ຠາວນາ ອຸປສໍຫຣິຕພ຺ພາ, ຕມ຺ປິ ວສີຠາວາປາທເນນ ມຸທຸໍ ກມ຺ມນິຍໍ ກຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ອຸທາສິນຠາວໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ປິຍຠາວໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ຠາວນາ ອຸປສໍຫຣິຕພ຺ພາ, ປຸນ ຕມ຺ປິ ວສີຠາວາປາທເນນ ມຸທຸໍ ກມ຺ມນິຍໍ ກຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣໍ ເວຣິມ຺ຫິ ເວຣີສຎ຺ຎໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາວູປຏ຺ຐປນມຸເຂນ ປິຍຠາວໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ເຕນ ຠາວນາ ອຸປສໍຫຣິຕພ຺ພາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕທນນ຺ຕເຣ ຕທນນ຺ຕເຣ ອຸປສໍຫຣິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ, ຌານຈິຕ຺ຕໍ ອຸປເນຕພ຺ພໍ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເວຣີປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມພເລນ ວາ ເອຕຣຫິ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ ສພ຺ພໂສ ອນຕ຺ຖກຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ມຫາປຸຣິສຊາຕິກຕ຺ຕາຕິ ມຫາປຸຣິສສຠາວຕ຺ຕາ ຈິຣກາລປຣິຈຍສມິທ຺ຘຂນ຺ຕິເມຕ຺ຕານຸທ຺ທຍາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ອຸຬາຣຊ຺ຌາສຍຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາທິໂສ ຫິ ສພ຺ພສໂຫ ປຣາປຣາຘໍ ຕິຓາຍປິ ນ ມຎ຺ຎຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນຕ຺ຖໍ ກໂຣນ຺ເຕປິ ປເຣ ເວຣີສຎ຺ຎາວ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ເຕນາຕິ ເຕນ ໂຍຄິນາ. ອຕ຺ຖິ ເວຣີປຸຄ຺ຄໂລຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໒໔໓. ປຸຣິມປຸຄ຺ຄເລສູຕິ ປິຍາທີສຸ ຌານສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕສຸ ປຸຣິເມສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ. ເມຕ຺ຕໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ປຏິຆໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ອຸປ຺ປາທິຕໍ ເມຕ຺ຕາຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ. ເມຕ຺ຕາຍນ຺ເຕນ ປຏິຆໍ ປຏິວິໂນເທຕພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເກຈິ ປນ ‘‘ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ສມ຺ປາເທຕ຺ວາ’’ຕິ ອຕ຺ຖໍ ວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐານມ຺ປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ ສິຍາ ‘‘ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ປຸພ຺ເພ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ອສຕິຍາ ອມນສິກາເຣນ ປຏິຆໍ ອນຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ ສາຘາຣຓໂຕ ຕໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ຌານສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໍ, ສມາປຊ຺ຊນຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທານິ ປນ ຕໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສປິ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສປິ ຍຖາ ປຏິຆໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໍ ວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ເມຕ຺ຕາຍນ຺ເຕນ ປຏິຆໍ ວິໂນເທຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ເມຕ຺ຕາຍນເມວ ຫິ ອິຘ ປຏິຆວິໂນທນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ນ ນິພ຺ພາຕີຕິ ນ ວູປສມ຺ມຕິ.

ອນຸສາຣໂຕຕິ ອນຸຄມນໂຕ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຆຏິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວາຍມິຕພ຺ພໍ.

ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຆຏນໍ ວາຍມນໍ. ອິມິນາ ອິທານິ ວກ຺ຂມາເນນ ອາກາເຣນ.

ອຸຠໂຕ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ທຓ຺ໂຑ ເອຕສ຺ສາຕິ ອຸຠໂຕທຓ຺ຑກໍ, ເຕນ. ໂອຈຣກາ ລາມກາຈາຣາ ປາປປຸຣິສາ. ຕຕ຺ຣາປີຕິ ເຕສຸປິ ອງ຺ຄມງ຺ຄານິ ໂອກ຺ກນ຺ເຕສຸປິ. ເຕນາຕິ ມໂນປໂທເສນ. ນ ສາສນກໂຣ. ສພ຺ພປາປສ຺ສ ອກຣຓໍ ຫິ ສາສນໍ. ຕສ຺ເສວາຕິ ຕໂຕປິ. ນິສ຺ສກ຺ເກ ຫິ ອິທໍ ສາມິວຈນໍ, ສມຸຈ຺ຈເຍ ຈ ເອວ-ສທ຺ໂທ, ປຐມໍ ກຸທ຺ຘປຸຣິສໂຕປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຕິ ກຸຊ຺ຌເນນ. ປາປິໂຍຕິ ປາປຕໂຣ. ສາຣມ຺ຠາທິກສ຺ສ ກິເລສານຸພນ຺ຘສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ ໂກຘສ຺ສ ສາວຊ຺ຊຕໍ ຎຕ຺ວາປິ ກຸຊ຺ຌນໂຕ ສເຈ ໂກເຘ ອນວຊ຺ຊສຎ຺ຎີ ກຸທ຺ຘສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ນ ປຏິກຸຊ຺ເຌຍ຺ຍາຕິ ເກຈິ. ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປຣສ຺ສ ຈາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ອຸຠເຍສໍ ໂລການໍ, ອິຘໂລກປຣໂລການນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສປຕ຺ຕກນ຺ຕາຕິ ປຏິສຕ຺ຕູຫິ ອິຈ຺ຉິຕາ. ສປຕ຺ຕກຣຓາຕິ ເຕຫິ ກາຕພ຺ພາ. ໂກຘນນ຺ຕິ ກຸຊ຺ຌນສີລໍ. ໂກຘນາຍນ຺ຕິ ໂກຘໂນ ອຍໍ, ອຍນ຺ຕິ ຈ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ໂກຘປເຣໂຕຕິ ໂກເຘນ ອນຸຄໂຕ, ປຣາຠິຠູໂຕ ວາ. ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓວ ໂຫຕີຕິ ປກຕິຍາ ວຓ຺ຓວາປິ ອລງ຺ກຕປຏິຍຕ຺ໂຕປິ ມຸຂວິກາຣາທິວເສນ ວິຣູໂປ ເອວ ໂຫຕິ ເອຕຣຫິ, ອາຍຕິໍ ຈາຕິ. ໂກຘາຠິຠວສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກມິທໍ ຜລນ຺ຕິ ທີເປຕຸໍ ‘‘ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓ ວາ’’ຕິ ອວຘາຣຓໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ໂກຘາຠິຠູໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ປຈຸຣຕ຺ໂຖຕິ ນ ປຫູຕຘໂນ. ນ ໂຠຄວາຕິ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄວຕ຺ຖຸຣຫິໂຕ. ນ ຍສວາຕິ ນ ກິຕ຺ຕິມາ.

ຉວາລາຕນ຺ຕິ ຉວທຫນາລາຕໍ, ຈິຕກາຍໍ ສນ຺ຕຊ຺ຊນຸມ຺ມຸກ຺ກນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ. ອຸຠໂຕປທິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຸໂຠສຸ ໂກຏີສຸ ທຑ຺ຒໍ. ມຊ຺ເຌ ຄູຖຄຕນ຺ຕິ ເວມຊ຺ຌຏ຺ຐາເນ ສຸນຂສ຺ສ ວາ ສິງ຺ຄາລສ຺ສ ວາ ອຸຫເທນ ຄູເຖນ ມກ຺ຂິຕໍ. ກຏ຺ຐຕ຺ຖນ຺ຕິ ທາຣຸກິຈ຺ຈໍ. ເນວ ຜຣຕິ ນ ສາເຘຕິ. ຕຖູປມາຫນ຺ຕິ ຕຖູປມໍ ຕາທິສໍ ອຫໍ. ອິມນ຺ຕິ ‘‘ໂສ ຈ ໂຫຕິ ອຠິຊ຺ຌາລູ’’ຕິອາທິນາ (ອິຕິວຸ. ໙໒) ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ສຕ຺ຖາ ວທຕິ, ຕສ຺ມາ ກາເມສຸ ຕິພ຺ພສາຣາຄຕາທິນາ ສີລຣຫິຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອິຘ ປນ ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ຕໍ ປທຸຏ຺ຐມນສງ຺ກປ຺ປຕາວເສນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ໂສ ທານິ ຕ຺ວນ຺ຕິອາທິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ອຕ຺ຕໂນ ໂອວທນາກາຣທສ຺ສນໍ.

໒໔໔. ໂຍ ໂຍ ຘມ຺ໂມຕິ ກາຍສມາຈາຣາທີສຸ ໂຍ ໂຍ ສຸຈຣິຕຘມ຺ໂມ. ວູປສນ຺ໂຕຕິ ສໍຍໂຕ. ປຣິສຸທ຺ໂຘຕິ ກິເລສມລວິຄເມນ ວິສຸທ຺ໂຘ. ກິເລສທາຫາຠາເວນ ວາ ອຸປສນ຺ໂຕ, ອນວຊ຺ຊຠາເວນ ປຣິສຸທ຺ໂຘ, ກາຍສມາຈາຣສ຺ເສວ ອຸປສໂມ ຈິຣກາລໍ ສໍຍຕກາຍກມ຺ມຕາຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

ເຕຕິ ວຈີມໂນສມາຈາເຣ.

ໂສຕິ ອຸປສນ຺ຕວຈີສມາຈາໂຣ ປຸຄ຺ຄໂລ. ປຏິສນ຺ຖາຣກຸສໂລຕິ ຍຖາ ປເຣຫິ ຉິທ຺ທໍ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ປຏິສນ຺ຖຣເຓ ກຸສໂລ. ສຂິໂລຕິ ອຘິວາສນຂນ຺ຕິສງ຺ຂາເຕນ ສຂິລຠາເວນ ສມນ຺ນາຄໂຕ. ສຸຂສມ຺ຠາໂສຕິ ປິຍກໂຖ. ສມ຺ໂມທໂກຕິ ສມ຺ໂມທນີຍກຖາຍ ສມ຺ໂມທນສີໂລ. ອຸຕ຺ຕານມຸໂຂຕິ ວິກຸຓິຕມຸໂຂ ອຫຸຕ຺ວາ ປີຕິໂສມນສ຺ສວເສນ ວິກສິຕມຸໂຂ. ປຸພ຺ພຠາສີຕິ ເຍນ ເກນຈິ ສມາຄໂຕ ປຏິສນ຺ຖາຣວເສນ ປຐມໍເຍວ ອາຠາສນສີໂລ. ມຘຸເຣນ ສເຣນ ຘມ຺ມໍ ໂອສາເຣຕິ ສຣຠຎ຺ຎວເສນ. ສຣຠາຓໍ ປນ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຣິມຓ຺ຑເລຫິ ປຣິປຸຓ຺ເຓຫິ ປເທຫິ ຈ ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ຈ ອພ຺ຍາກຸເລຫິ ຘມ຺ມກຖໍ ກເຖຕິ.

ສພ຺ພຊນສ຺ສ ປາກໂຏ ສກ຺ກຈ຺ຈກິຣິຍາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິ. ໂອກປ຺ເປຕ຺ວາຕິ ສທ຺ທຫິຕ຺ວາ. ໂອກປ຺ປນລກ຺ຂຓາ ຫິ ສທ຺ຘາ. ໂອຫິຕໂສໂຕຕິ ອວຫິຕໂສໂຕ, ສຸສ຺ສຸສນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐິໍກຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໍ ກຕ຺ວາ, ອຕ຺ຖິໂກ ວາ ຫຸຕ຺ວາ.

‘‘ເອໂກປິ ນ ວູປສນ຺ໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ປາໂຐ, ເອວຣູໂປ ປຸຄ຺ຄໂລ ນິຣຍໂຕ ນິຣຍໍ ອຸປປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ພຫຸກາລໍ ຕຕ຺ເຖວ ສໍສຣຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຏ຺ຐມຫານິຣຍໂສຬສອຸສ຺ສທນິຣຍປຣິປູຣໂກ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຎ຺ຊີວາທໂຍ ອຏ຺ຐ ມຫານິຣຍາ. ອວີຈິມຫານິຣຍສ຺ສ ທ຺ວາເຣ ທ຺ວາເຣ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກຕ຺ວາ ກຸກ຺ກຸຬາທໂຍ ໂສຬສ ອຸສ຺ສທນິຣຍາ. ກາຣຸຎ຺ຎໍ ອຸປຏ຺ຐເປຕພ຺ພໍ ມຫາທຸກ຺ຂຠາຄິຠາວໂຕ. ຍສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ອວິເຫສາຠູຕາ ທຸກ຺ຂາປນຍນກາມຕາ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ຕຕ຺ຖ ປຏິໂຆ ອໂນກາໂສວາຕິ ອາຫ ‘‘ກາຣຸຎ຺ຎມ຺ປິ ປຏິຈ຺ຈ ອາຆາໂຕ ວູປສມ຺ມຕີ’’ຕິ.

ອິມສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ‘‘ໂຍ ໂຍ ຘມ຺ໂມ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ.

໒໔໕. ຍໍ ເວຣີ ທຸກ຺ຂາເປຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ, ໂສ ຕສ຺ສ ວເສນ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ວິສເຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຠິກ຺ຂຸໂນ ກາໂຍ. ກິນ຺ຕິ ກິໍ ກາຣຓໍ. ຕສ຺ສາຕິ ເວຣິໂນ. ອວິສເຍຕິ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອໂຄຈເຣ. ສຈິຕ຺ເຕຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ເຕ. ມຫານຕ຺ຖກຣນ຺ຕິ ອິຘໂລກຕ຺ຖປຣໂລກຕ຺ຖປຣມຕ຺ຖານໍ ວິຣາຘນວເສນ ມຫໂຕ ວິປຸລສ຺ສ, ນານາວິຘສ຺ສ ຈ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິເຠທສ຺ສ ອນຕ຺ຖສ຺ສ ກາຣຓໍ. ມູລນິກນ຺ຕນນ຺ຕິ ສີລສ຺ສ ມູລານິ ນາມ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປຂນ຺ຕິເມຕ຺ຕານຸທ຺ທຍາ, ເຕສໍ ຉິນ຺ທນໍ. ໂກໂຘ ຫິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນວ ປາຓາຕິປາຕາທິວເສນ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປາທີນິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທຕິ. ຊໂຬຕິ ອນ຺ຘພາໂລ.

ອນຣິຍໍ ກມ຺ມນ຺ຕິ ເວຣິນາ ກຕມຫາປຣາຘມາຫ. ໂຍ ສຍນ຺ຕິ ໂຍ ຕ຺ວໍ ສຍມ຺ປິ. ໂທເສຕຸກາໂມຕິ ໂກຘໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸກາໂມ. ຍທິ ກຣິ ຍທິ ອກາສິ. ໂທສຸປ຺ປາເທນາຕິ ໂທສສ຺ສ ອຸປ຺ປາທເນນ. ທຸກ຺ຂໍ ຕສ຺ສ ຈ ນາມາຕິ ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ນາມ ຕສ຺ສ ອປຣາຘກສ຺ສ. ນາມາຕິ ອສມ຺ຠາວເນ ນິປາໂຕ, ເຕນ ຕສ຺ສ ກາຣຓໍ ອເນກນ຺ຕິກນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກາຫສິ ວາ ນ ວາ’’ຕິ, ກຣິສ຺ສສິ ນ ວາ ກຣິສ຺ສສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຫິຕໍ ມຄ຺ຄນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ອຫິຕາວຫໍ ທຸຄ຺ຄຕິມຄ຺ຄໍ.

ອຏ຺ຐາເນຕິ ໂທໂສ ຕວ ອປ຺ປິຍສ຺ສ ກາຣາປໂກ, ສຕ຺ຕຸ ປນ ຕສ຺ສ ວສວຕ຺ຕິຕາຍ ທາສສທິໂສຕິ ອຏ຺ຐານໍ ປຈ຺ຈາປກິຣິຍາຍ. ຕສ຺ມາ ຕເມວ ໂທສໍ ຉິນ຺ທສ຺ສຸ ອຸຈ຺ຉິນ຺ທ. ຂຓິກຕ຺ຕາຕິ ອຸທຍວຍປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ອຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິກາລສງ຺ຂາໂຕ ຂໂຓ ເອເຕສໍ ອຕ຺ຖີຕິ ຂຓິກາ, ຕພ຺ຠາວໂຕ ຂຓປຠງ຺ຄຸຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ສ ທານີຘ ກຸຊ຺ຌສີຕິ ອປຣາຘກສ຺ສ ສນ຺ຕາເນ ເຍຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ເຕ ອປຣາໂຘ ກໂຕ, ເຕ ຕໍຂຓໍເຍວ ສພ຺ພໂສ ນິຣຸທ຺ຘາ. ອິທານິ ປນ ອຎ຺ເຎ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີຕິ ກສ຺ສ ຕ຺ວໍ ອິຘ ກຸຊ຺ຌສິ. ນ ຫິ ຍຸຕ຺ຕໍ ອນປຣາເຘສຸ ກຸຊ຺ຌນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕໍ ວິນາ ກສ຺ສ ໂສ ກເຣຕິ ໂຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍສ຺ສ ທຸກ຺ຂໍ ກໂຣຕິ, ຕໍ ທຸກ຺ຂກິຣິຍາຍ ວິສຍຠູຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ວິນາ ກສ຺ສ ນາມ ໂສ ທຸກ຺ຂກາຣໂກ ທຸກ຺ຂໍ ກເຣ ກເຣຍ຺ຍ. ສຍມ຺ປິ ທຸກ຺ຂເຫຕຸ ຕ຺ວມິຕີຕິ ເອວໍ ສຍມ຺ປິ ຕ຺ວໍ ເອຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ເຫຕຸ, ເອວໍ ສມາເນ ຕສ຺ສ ຕຸຍ຺ຫຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວ ກິໍ ກາຣຓາ ຕສ຺ສ ກຸຊ຺ຌສິ ນ ຕຸຍ຺ຫນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໔໖. ປຣໂລເກປິ ອນຸຄາມິຠາວໂຕ ກມ຺ມໍເຍວ ສກໍ ສນ຺ຕກໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ກມ຺ມສ຺ສກາ, ເຕສໍ ຠາໂວ ກມ຺ມສ຺ສກຕາ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ນາມ ນິເສຘນຕ຺ຖາ, ນິເສຘນຎ຺ຈ ຠາວິໂນ ກມ຺ມສ຺ສາຕິ ອາຫ ‘‘ຍໍ ກມ຺ມໍ ກຣິສ຺ສສີ’’ຕິ. ປຏິຆວເສນ ປນ ປວຕ຺ຕກມ຺ມໍ ປາກຏຠາວໂຕ ອາສນ຺ນໍ, ປຈ຺ຈກ຺ຂຎ຺ຈາຕິ ອາຫ ‘‘ອິທຎ຺ຈາ’’ຕິ. ຈ-ສທ຺ໂທ ພ຺ຍຕິເຣເກ, ໂສ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ຜລນິສ຺ສນ຺ເທນ ‘‘ເນວ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ວຸຈ຺ຈມານເມວຕ຺ຖໍ ໂຊເຕຕິ. ເນວ ສມຕ຺ຖນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນິຣເຍ ນິຍຸຕ຺ຕໍ, ຊາຕນ຺ຕິ ວາ ເນຣຍິກໍ. ອຕ຺ຕານໍເຍວ ໂອກິຣຕິ ໂທສຣເຊນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໒໔໗. ສຕ຺ຖຸ ປຸພ຺ພຈຣິຍຄຸຓາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພາ, ສຕ຺ຖຸ ຄາຣເວນາປິ ປຏິຆໍ ວູປສເມຍ຺ຍາຕິ.

ໂພຘິສຕ຺ໂຕປິ ສມາໂນ ນນຸ ເຕ ສຕ຺ຖາ ຈິຕ຺ຕໍ ນປ຺ປທູເສສິ, ປເຄວ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເທວິຍາ ປທຸຏ຺ເຐນາຕິ ເທວິຍາ ສທ຺ຘິໍ ປທຸພ຺ຠິນາ ມິຈ຺ຉາຈາຣວເສນ ອປຣທ຺ເຘນ. ຍຕ຺ຖ ສຸສາເນ ຉວສຣີຣໍ ຉຑ຺ຑີຍຕິ, ຕໍ ອາມກສຸສານໍ. ນິຂຎ຺ຎມາໂນຕິ ນິຂຓິຍມາໂນ. ປຸຣິສກາຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ອາວາຏໂຕ ນິກ຺ຂມນຕ຺ຖາຍ ພາຫຸພເລນ ປຸຣິສກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ຍກ຺ຂານຸຠາເວນາຕິ ອຑ຺ຑວິນິຈ຺ຉເຍນ ອາຣາຘິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຍກ຺ຂສ຺ສ ອານຸຠາເວນ. ສິຣິຄພ຺ຠນ຺ຕິ ວາສາຄາເຣ.

ອາສີເສເຖວາຕິ ຍຖາຘິປ຺ເປເຕ ອຕ຺ເຖ ຎາຍໂຕ ອນວຊ຺ຊໂຕ ອາສໍ ກເຣຍ຺ຍ. ນ ນິພ຺ພິນ຺ເທຍ຺ຍາຕິ ‘‘ເອວໍ ກິຈ຺ຉາປນ຺ນສ຺ສ ເມ ກຸໂຕ ໂສຕ຺ຖິຠາໂວ’’ຕິ ນ ນິພ຺ພິນ຺ເທຍ຺ຍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ອາປທາສຸ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ຖາໂມ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ (ອຸທາ. ໕໓). ຍຖາ ອິຈ຺ຉິນ຺ຕິ ເຍນ ປກາເຣນ ກສ຺ສຈິ ປີຬໍ ອກຕ຺ວາ ຣຊ຺ເຊ ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ອິຈ຺ຉິໍ, ຕຖາ ອຫໍ ອຫຸນ຺ຕິ ປສ຺ສາມິ. ໂວຕິ ຫິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ.

ກາສິຣຎ຺ຎາຕິ ກລາພຸນາ ກາສິຣາເຊນ. ສກຓ຺ຏກາຫີຕິ ອຍກຓ຺ຏເກຫິ ສກຓ຺ຏກາຫິ.

ມຫລ຺ລໂກຕິ ວຸທ຺ໂຘ ວໂຍອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ. ຣຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ.

ຈິຕ຺ຕປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນກາໂລຕິ ວິເສວນໍ ກາຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມເທວ ທມນກາໂລ.

ປຸຖຸສລ຺ເລນາຕິ ວິປຸເລນ ສລ຺ເລນ. ນາໂຄຕິ ຫຕ຺ຖິນາໂຄ. ວຘີຕິ ວິຊ຺ຌິ, ມາເຣສີຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອິມໍ ຐານໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ມຍິ ເອວໍ ກຣຓໍ ນາມ ນ ຕວ ວເສນ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ກສ຺ສ ວາ ຣຎ຺ໂຎ, ຣາຊມຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ອຍໍ ປໂຍໂຄ ອຸຍ຺ໂຍຊນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຉພ຺ພຓ຺ຓຣສ຺ມີຕິ ນີລປີຕໂລຫິຕາທິວເສນ ຉພ຺ພຓ຺ຓມຍູຂາ. ຉພ຺ພຓ຺ຓກິຣຓວນ຺ຕທນ຺ຕຕາຍ ຫິ ເຕ ຫຕ຺ຖີ ‘‘ຉທ຺ທນ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ນ ຉທ຺ທນ຺ຕວນ຺ຕຕາຍ.

ຉາໂຕຕິ ຊິຆຈ຺ຉິໂຕ. ຂາເທຍ຺ຍາຕິ ຂາເທຍ຺ຍໍ, ອຍເມວ ວາ ປາໂຐ. ອາຫິໂຕຕິ ສຸຫິໂຕ. ສມ຺ພລນ຺ຕິ ມຄ຺ຄາຫາຣໍ. ຕໍ ປນ ຍສ຺ມາ ອຸປຈາເຣນ ປຖສ຺ສ ຫິຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ປາເຖຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິປິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ມິຕ຺ຕທຸພ຺ຠີ ວຕາຍໍ ອນ຺ຘພາໂລ’’ຕິ ກາຣຸຎ຺ເຎນ ອສ຺ສຸປຸຓ຺ເຓຫິ ເນຕ຺ເຕຫິ ຕໍ ປຸຣິສໍ ອຸທິກ຺ຂມາໂນ.

ມາ ອຍ຺ໂຍສິ ເມ ຠທນ຺ເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ມາຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ, ມາຕິ ວາ ປຏິກ຺ເຂໂປ, ເຕນ ອຸປຣິ ເຕນ ກາຕພ຺ພໍ ວິປ຺ປກາຣໍ ປຏິເສເຘຕິ. ອຍ຺ໂຍ ເມຕິ ອຍ຺ຍິຣໂກ ຕ຺ວໍ ມມ ອຕິຖິຠາວໂຕ. ຠທນ຺ເຕຕິ ປິຍສມຸທາຈາໂຣ. ຕ຺ວໍ ນາເມຕາທິສໍ ກຣີຕິ ຕ຺ວມ຺ປິ ເອວຣູປໍ ອກາສິ ນາມ.

ຕິຣຈ຺ຉານຠູໂຕປິ ປນ ມຫາກປິ ຫຸຕ຺ວາ ເຂມນ຺ຕຠູມິໍ ສມ຺ປາເປສີຕິ ໂຍຊນາ.

ເປຬາຍ ປກ຺ຂິປນ຺ເຕປີຕິ ຂຸທ຺ທກາຍ ເປຬາຍ ປາເທຫິ ໂກເຏຕ຺ວາ ປກ຺ຂິປນ຺ເຕປິ. ມທ຺ທນ຺ເຕປີຕິ ທຸພ຺ພລຠາວກຣຓຕ຺ຖໍ ນານປ຺ປກາເຣຫິ ມທ຺ທນ຺ເຕປິ. ອລມ຺ປາເນຕິ ເອວໍນາມເກ ອຫິຕຸຓ຺ຑິເກ.

ປີຕໍ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຖວິກປ຺ເປ, ເຕນ ໂອທາຕມຎ຺ຊິຏ຺ຐາທິໍ ອວຸຕ຺ຕໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຈິຕ຺ຕານຸວຕ຺ຕນ຺ໂຕຕິ ຈິຕ຺ຕໍ ອນຸວຕ຺ຕນ຺ໂຕ. ໂຫມິ ຈິນ຺ຕິຕສນ຺ນິໂຠ ເອວມຍໍ ພຫຸລາຠໍ ລຠຕູຕິ. ອານຸຠາເວນ ປນ ຖລໍ ກເຣຍ຺ຍ ອຸທກໍ…ເປ… ຉາຣິກໍ ກເຣ. ເອວໍ ປນ ຍທິ ຈິຕ຺ຕວສີ ເຫສ຺ສໍ…ເປ… ອຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖ ນ ສິຊ຺ຌຕີຕິ ຕທາ ອຕ຺ຕນາ ຕຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐໍ ອາທີນວໍ ທສ຺ເສຕິ ຠຄວາ. ຕຕ຺ຖ ອຸຕ຺ຕມຕ຺ໂຖຕິ ພຸທ຺ຘຠາວມາຫ. ໂຠຊປຸຕ຺ເຕຫີຕິ ລຸທ຺ທປຸຕ຺ເຕຫິ.

ອຬາຣາຕິ ເຍນ ສຍໍ ຕທາ ລຸທ຺ທຫຕ຺ຖໂຕ ໂມຈິໂຕ, ຕໍ ສຕ຺ຖວາຫໍ ນາເມນ ອາລປຕິ. ອຕິກສ຺ສາຕິ ນາສາຍ ອາວຸຕຣຊ຺ຊຸໍ ອາກຑ຺ຒິຕ຺ວາ. ສມ຺ປຣິຄຍ຺ຫາຕິ ກາຬເວຕ຺ຕລຕາທີຫິ ສພ຺ພໂສ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ, ອຈ຺ຉຣິຍານິ ທຸສ຺ສຫານໍ ສຫນວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ອຕິວິຍ ອຍຸຕ຺ຕໍ ອປ຺ປຕິຣູປໍ ປຏິຆຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທເນນ ເກນຈິ ອປ຺ປຏິສມຂນ຺ຕິຄຸຓສ຺ສ ສຕ຺ຖຸສາສນາໂວກ຺ກມນປ຺ປສງ຺ຄໂຕ.

໒໔໘. ‘‘ອນມຕຄ຺ໂຄຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສໍສາໂຣ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒໔; ໓.໙໙, ໑໐໐; ໓.໕.໕໒໐; ກຖາ. ໗໕) ອາຄຕານິ ສຸຕ຺ຕປທານິ ອນມຕຄ຺ຄສທ຺ໂທ, ຕທຕ຺ໂຖ ວາ ເອເຕສນ຺ຕິ ອນມຕຄ຺ຄິຍານິ.

ອເຊຫິ ຄມນມຄ຺ໂຄ ອຊປໂຖ. ສງ຺ກູ ລຄ຺ຄາເປຕ຺ວາ ເຕ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ຄມນມຄ຺ໂຄ ສງ຺ກຸປໂຖ. ສງ຺ກູຕິ ອງ຺ກຸສາກາເຣນ ກຕທີຆທຓ຺ໂຑ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປປາຕມຄ຺ຄທຸຄ຺ຄມຄ຺ຄາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຸຠໂຕພ຺ຍູຬ຺ເຫຕິ ສມ຺ປຫາຣຕ຺ຖໍ ທ຺ວີຫິປິ ປກ຺ເຂຫິ ຄາຬ຺ຫສນ຺ນາເຫ. ອຎ຺ຎານິ ຈ ທຸກ຺ກຣານິ ກຣິຕ຺ວາ ຘນາສາຍ ປພ຺ພຕວິທຸຄ຺ຄນທີວິທຸຄ຺ຄາທິປກ຺ຂນ຺ທນວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມໍ ໂປເສສິ, ອຸປກາຣໍ ອກາສິ, ຕຕ຺ຣ ນປ຺ປຕິຣູປໍ ມນໍ ປທູເສຕຸນ຺ຕິ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທນຎ຺ຈ ເອຕຣຫິ ທິສ຺ສມາເນນ ປຸຕ຺ຕາທີນໍ ໂປສນາທິນາ ອຕີຕສ຺ສ ອນຸມານໂຕ ຄຫຓວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໒໔໙. ເມຕ຺ຕາຍາຕິ ເມຕ຺ຕາສງ຺ຂາຕາຍ, ເມຕ຺ຕາສຫິຕາຍ ວາ. ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາຕິ ຈິຕ຺ຕສມາຘາເນ. ອາເສວິຕາຍາຕິ ອາທເຣນ ເສວິຕາຍ. ຠາວິຕາຍາຕິ ວຑ຺ຒິຕາຍ. ພຫຸລີກຕາຍາຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ກຕາຍ. ຍານີກຕາຍາຕິ ຍຸຕ຺ຕຍານໍ ວິຍ ກຕາຍ. ວຕ຺ຖຸກຕາຍາຕິ ອຘິຏ຺ຐານວຕ຺ຖຸໍ ວິຍ ກຕາຍ. ອນຸຏ຺ຐິຕາຍາຕິ ອຘິຏ຺ຐິຕາຍ. ປຣິຈິຕາຍາຕິ ປຣິຈິຓ຺ຓາຍ ຈິຓ຺ຓວສີຠາວາຍ. ສຸສມາຣທ຺ຘາຍາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ສມ຺ປາທິຕາຍ. ປາຏິກງ຺ຂາຕິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ ອວສ຺ສໍຠາວິໂນ. ເສສໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ.

໒໕໐. ຘາຕຸວິນິພ຺ໂຠໂຄຕິ ສສມ຺ຠາຣສງ຺ເຂປາທິນາ ຘາຕູນໍ ວິນິພ຺ຠຸຊນໍ. ອປຣາໂຘ ນາມ ອປຣຊ຺ຌນ຺ຕສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຣູປຘມ຺ມມຸເຂນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ກິໍ ເກສານໍ ກຸຊ຺ຌສີ’’ຕິອາທິ, ເກສາທິວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ອປຣຊ຺ຌນກສ຺ສ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ອິທານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕປຣມຕ຺ຖຘມ຺ມວເສເນວ ວິນິພ຺ໂຠຄວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ເຘ ອຸປາທາຍ, ທ຺ວາທສາຍຕນານິ ອຸປາທາຍາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ອຸປາທາຍ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ໂກຘສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐານຏ຺ຐານໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຍຖາ ອາຣຄ຺ເຄ ສາສປສ຺ສ, ອາກາເສ ຈ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐານຏ຺ຐານໍ ນຕ຺ຖິ, ເອວມສ຺ສ ‘‘ເວຣີ’’ຕິ ປຣິກປ຺ປິເຕ ປຸຄ຺ຄເລ ໂກຘສ຺ສ ປຕິຏ຺ຐານຏ຺ຐານໍ ນ ໂຫຕິ, ເກສາທີນໍ ອກຸຊ຺ຌິຕພ຺ພໂຕ, ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຠາວໂຕ.

໒໕໑. ສໍວິຠາໂຄຕິ ອາມິສສໍວິຠາໂຄ. ປຣສ຺ສາຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກສ຺ສ. ຠິນ຺ນາຊີໂວຕິ ອປຣິສຸທ຺ຘາຊີໂວ. ຕສ຺ເສວໍ ກໂຣໂຕຕິ ເອວໍ ສໍວິຠາຄໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ທາຍກສ຺ສ. ອິຕຣສ຺ສາຕິ ປຏິຄ຺ຄາຫກສ຺ສ. ‘‘ມມ ມາຕຣາອຸປາສິກາຍ ທິນ຺ໂນ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ຘມ຺ມິຍລາໂຠ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ກາຣຓວຈນໍ. ເຕນ ປນ ຕສ຺ສ ອາຄມນສຸທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕິ.

ສພ຺ພຕ຺ຖສາຘກນ຺ຕິ ‘‘ອຕ຺ຕຕ຺ໂຖ ປຣຕ຺ໂຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ ອຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ (ມຫານິ. ໖໙; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕) ເອວມາທີນໍ ສພ຺ເພສໍ ອຕ຺ຖານໍ, ຫິຕານໍ, ປໂຍຊນານຎ຺ຈ ນິປ຺ຜາທກໍ. ອຸນ຺ນມນ຺ຕິ ທາຍກາ. ນມນ຺ຕິ ປຏິຄ຺ຄາຫກາ.

໒໕໒. ເອວນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ກກຈູປໂມວາທານຸສ຺ສຣຓາທີຫິ ອຕ຺ຕໂນ ໂອວທນາກາເຣຫິ. ວູປສນ຺ຕປຏິຆສ຺ສາຕິ ປຏິສງ຺ຂານພເລນ ວິໂນທິຕາຆາຕສ຺ສ. ຕສ຺ມິມ຺ປີຕິ ເວຣີປຸຄ຺ຄເລປິ. ເວຣີ-ຄຫເຓເນວ ເຈຕ຺ຖ ອປ຺ປິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສາປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ເວຣິມ຺ຫິ ເມຕ຺ຕາຍ ສິທ຺ຘາຍ ຕສ຺ມິມ຺ປິ ເມຕ຺ຕາສິທ຺ຘິໂຕ, ປິຍໂຕ ປນ ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍກສ຺ສ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈຕ຺ຖິກສ຺ສ ທຸພ຺ພິນິໂມຈຍຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ເມຕ຺ຕາວເສນາຕິ ເມຕ຺ຕາຍນວເສນ. ສມຈິຕ຺ຕຕນ຺ຕິ ຫິຕູປສໍຫາເຣນ ສມານຈິຕ຺ຕຕໍ. ສີມາສມ຺ເຠໂທ ສາ ເອວ ສມຈິຕ຺ຕຕາ. ອິມສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລຕິ ເມຕ຺ຕາກມ຺ມຏ຺ຐານິກປຸຄ຺ຄເລ. ນິສິນ຺ເນຕິ ຠາເວນຠາວລກ຺ຂເຓ ຠຸມ຺ມໍ.

ຫິຕມຊ຺ຌຕ຺ເຕຕິ ປິເຍ, ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຈ. ຈຕຸພ຺ພິເຘຕິ ຈຕຸພ຺ພິເຘ ຊເນ, ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນານຕ຺ຕນ຺ຕິ ປິຍມຊ຺ຌຕ຺ຕາທິນານາກຣຓໍ. ຫິຕຈິຕ຺ໂຕວ ປາຓິນນ຺ຕິ ເກວລໍ ສຕ຺ເຕສຸ ຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ເອວາຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ປນ ‘‘ເມຕ຺ຕາຍ ນິກາມລາຠີ’’ຕິ ວາ ‘‘ກຸສລີ’’ຕິ ວາ ປວຸຈ຺ຈຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕາທີສຸ ປສ຺ສຕິ ນານຕ຺ຕນ຺ຕິ. ກສ຺ມາ ປນາຍໍ ຫິຕຈິຕ຺ໂຕ ກຸສລີຕິ ນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ສາຕິສຍສ຺ສ ກຸສລສ຺ສ ວເສນ ກຸສລິຠາວສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອິມສ຺ສ ຈ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ເມຕ຺ຕາຠາວນາ ນ ວິເສສວຕີ. ອຖ ວາ ນ ນິກາມລາຠີ ເມຕ຺ຕາຍ ຍໂຕ ອຕ຺ຕາທີສຸ ປສ຺ສຕິ ນານຕ຺ຕໍ. ກຸສລີຕິ ປວຸຈ຺ຈຕິ, ຍສ຺ມາ ຫິຕຈິຕ຺ໂຕວ ປາຓິນນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຄາມສີມາທໂຍ ວິຍ ຄາມນ຺ຕຣາທີຫິ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາເຕ ເມຕ຺ຕາວິສເຍ ຠາວນາຍ ປຸພ຺ເພ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສໍກິຓ຺ຓມຣິຍາທາຣູເປນ ຐິຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຕາທໂຍ ອິຘ ສີມາ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕສ຺ໂສ ສີມາໂຍ’’ຕິ. ສມ຺ຠິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ເຠທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມໍ ຜຣຕິ ເມຕ຺ຕາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຫາວິເສໂສຕິ ມຫນ຺ໂຕ ຠາວນາຍ ວິເສໂສ ອຕິສໂຍ. ປຸຣິເມນ ປຸຣິມໂຕ ອຕ຺ຕາທິນານຕ຺ຕທສ຺ສິນາ. ນ ນາຍຕີຕິ ນ ຎາຍຕິ.

໒໕໓. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍຖາ ກສິຓກມ຺ມຏ຺ຐານາທີສຸ ຕໍຕໍກສິຓມຓ຺ຑລາທິປຣິຄ຺ຄຫມຸເຂນ ຠາວນາວເສນ ລທ຺ຘໍ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍ ນິສ຺ສາຍ ຌານສ຺ສ ໂຄຈຣຠາເວນ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ນ ເອວມິຘ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ. ໂຍ ປນາຍໍ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ສີມາສມ຺ເຠໂທ ລທ຺ໂຘ, ສ຺ເວວ ນິມິຕ຺ຕໍ ວິຍາຕິ ນິມິຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ຫິ ລທ຺ເຘ ຠາວນາຍ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ກິເລສາ ສນ຺ນິສິນ຺ນາວ, ອຸປຈາຣສມາຘິນາ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຫິຕເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຸປຈາຣຎ຺ຈ ລທ຺ຘໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕເມວ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສີມາສມ຺ເຠທວເສນ ປວຕ຺ຕສມຖນິມິຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປກສິເຣເນວ ອກິຈ຺ເຉເນວ, ປເຄວ ປຣິປນ຺ຖສ຺ສ ວິໂສຘິຕຕ຺ຕາ.

ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ເອຕ຺ຕເກນ ຠາວນານຸໂຍເຄນ. ອເນນ ໂຍຄິນາ. ປຎ຺ຈງ຺ຄວິປ຺ປຫີນນ຺ຕິອາທີນໍ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ.

‘‘ປຐມຊ຺ຌານາທີນໍ ອຎ຺ຎຕຣວເສນາ’’ຕິ ອິທໍ ວກ຺ຂມານາຍ ວິກຸພ຺ພນາຍ ເຕສໍ ສາຘາຣຓຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ນ ອຸປຈາຣມຕ຺ຕລາຠິໂນ. ປຄຸຓພລວຠາວາປາທເນນ ເວປຸລ຺ລາທິວິເສສປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ໂອຘິໂສ, ອໂນຘິໂສ ຈ ທິສາຜຣຓາທິວເສນ ຌານສ຺ສ ປວິຊມ຺ຠນາ ວິກຸພ຺ພນາ ວິວິຘາ ກິຣິຍາຕິ ກຕ຺ວາ.

໒໕໔. ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນາຕິ ອຸປ຺ປາທໂຕ ຍາວ ຠງ຺ຄາ ເມຕ຺ຕາຍ ສຫ ປວຕ຺ເຕນ ສໍສຏ຺ເຐນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ປນ ຕໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເມຕ຺ຕາຍ ສຫຄຕໍ, ຕາຍ ເອກຸປ຺ປາທາທິວິຘິນາ ສມ຺ມເທວ ອາຄຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເມຕ຺ຕາຍ ສມນ຺ນາຄເຕນາ’’ຕິ. ເຈໂຕ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອຘິເຈຕໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ປາຈິ. ໑໕໓; ອຸທາ. ໓໗) ສມາຘິປຣິຍາໂຍປິ ໂຫຕີຕິ ຕໂຕ ວິເສເສຕຸໍ ‘‘ເຈຕສາຕິ ຈິຕ຺ເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ປທໍ. ທິໂສຘິປຣິຄ຺ຄໂຫ ສຕ຺ໂຕຘິປຣິຄ຺ຄຫມຸເຂເນວ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເອກິສ຺ສາ ທິສາຍ ປຐມປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ສຕ຺ຕໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ທິສາສຸ ຫິ ຐິຕສຕ຺ຕາ ທິສາຄຫເຓນ ຄຫິຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກທິສາປຣິຍາປນ຺ນສຕ຺ຕຜຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຜຣຓຎ຺ຈ ສາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຜສ຺ສນາ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ທສ຺ສນໍ ຄຫຓໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ຜຣິຕ຺ວາຕິ ຜຸສິຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣາຘິຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ເມຕ຺ຕາຌານຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕໍ. ຕຖາຕິ ນິຍມນໍ. ຕໍ ອນິຍມາເປກ຺ຂສມ຺ພນ຺ຘີຠາວໂຕ ອຸປມາກາຣນິຍມນໍ. ທຸຕິຍນ຺ຕິ ອຸປເມຍ຺ຍທສ຺ສນໍ, ອຸປເມຍ຺ຍຎ຺ຈ ນາມ ອຸປມໍ, ເຕນ ສມ຺ພນ຺ຘຎ຺ຈ ວິນາ ນຕ຺ຖີຕິ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ປຸຣຕ຺ຖິມາທີສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຖາ ທຸຕິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ຕຕິຍໍ ຈຕຸຕ຺ຖນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ຕທນນ຺ຕຣນ຺ຕິ ຈ ຜຣຓາເປກ຺ຂໍ ອນນ຺ຕຣຄ຺ຄຫຓໍ, ນ ຜຣິຕພ຺ພທິສາເປກ຺ຂໍ ທິສານໍ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐຣູປຕ຺ຕາ. ຜຣຓານຸກ຺ກເມນ ຫິ ຕາສໍ ທຸຕິຍາທິຕາ, ນ ສຣູປໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເອກໍ ທິສ’’ນ຺ຕິ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຈຕສ຺ໂສ, ເອວໍ ອຸທ຺ຘໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ເອເຕເນວ ນເຍນາ’’ຕິ. ອິທມ຺ປິ ອິຕິ-ສທ຺ທສ຺ເສວ ອຕ຺ຖທສ຺ສນໍ. ປາຬິຍໍ (ມ. ນິ. ໓.໓໐໙; ໓.໒໓໐; ວິຠ. ໖໔໒) ອໂຘ ຕິຣິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອໂຘທິສມ຺ປິ ຕິຣິຍໍ ທິສມ຺ປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕເນວ ‘‘ທຸຕິຍ’’ນ຺ຕິອາທີສຸປິ ປິ-ສທ຺ທສ຺ສ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ຐຕາ ທີປິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວເມວາຕິ ອິທມ຺ປິ ອິຕິ-ສທ຺ທສ຺ເສວ ອຕ຺ຖທສ຺ສນໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອໂຘ’’ຕິ ອິມິນາ ຍຖາ ນິຣເຍສຸ, ນາຄຠວນາທີສຸ, ຍຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ເຫຏ຺ຐິມທິສາຍ ສຕ຺ຕາ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ‘‘ອຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເທວໂລເກ, ຍຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປຣິມທິສາຍໍ ສຕ຺ຕາ ຄຫິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ມຊ຺ຌຕ຺ຕາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສອຣິຍານຣິຍເທວມນຸສ຺ສາທິເກ ປເຠເທ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອີສກມ຺ປິ ພຫິ ອວິກ຺ຂິປມາໂນຕິ ອປ຺ປກມ຺ປິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໂຕ ພຫິ ວິກ຺ເຂປໍ ອນາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຫິຕູປສໍຫາຣໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ໂຖກມ຺ປິ ອວຕ຺ຕມາໂນ. ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍາຕິ ວາ ສພ຺ເພນ ອຕ຺ຕຠາເວນ ຍຖາ ສພ຺ພຠາເວນ ອຕ຺ຕນິ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕຠາເວ ຫິເຕສິຕາ, ເອວໍ ສພ຺ພຘິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ເມຕ຺ຕາຍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມຕ຺ຕາຍ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕວິສໂຍ ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ, ໂສ ຈ ທີຆໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພສຕ຺ຕກາຍສງ຺ຂາຕາ ປຊາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສພ຺ພາວນ຺ໂຕຕິ ປທຕ຺ຖໂຕ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສພ຺ພາວນ຺ຕນ຺ຕິ ສພ຺ພສຕ຺ຕວນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສພ຺ພຘີຕິ ທິໂສຘິນາ, ເທໂສຘິນາ ຈ ອໂນຘິໂສຜຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ສພ຺ພຕ຺ຕຕາຍ ສພ຺ພາວນ຺ຕນ຺ຕິ ສຕ຺ໂຕຘິນາ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອໂນຘິໂສ ທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ. ເອກເມວຕ຺ຖໍ ປກາຣໂຕ ປຣິຍາເຍນ຺ຕິ ຎາເປນ຺ຕີຕິ ປຣິຍາຍາ, ເວວຈນານິ. ວິປຸລາທິສທ຺ທາ ເຈຕ຺ຖ ຕາທິສາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ວິປຸເລນາຕິ ເອວມາທິປຣິຍາຍທສ຺ສນໂຕ’’ຕິ. ປຣິຍາຍທສ຺ສເນ ຈ ປຸພ຺ເພ ຄຫິຕປທານິປິ ປຸນ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ຍຖາ ‘‘ສທ຺ຘາ ສທ຺ທຫນາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒) ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສທ຺ຘາປທໍ ປຸນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍາທິປຣິຍາຍທສ຺ສເນ ‘‘ສທ຺ຘາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໑໒) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາສທ຺ໂທ ວາ ອິຕິສທ຺ໂທ ວາ ນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອນຸວຕ຺ຕໂກ ຕຖາ-ສທ຺ໂທ ຈ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ຈ ເຕສໍ ຜຣຓານນ຺ຕຣາທິຏ຺ຐານໍ ອຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ເຕ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ປຸນ ‘‘ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປຸນ ວຈນໍ ນິຄມນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນິຄມນວເສນ ວາ ເອຕໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ນນຸ ຈ ສມາປນວເສນ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ປຸນ ວຈນໍ ນິຄມນນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ໂອຘິໂສອໂນຘິໂສຜຣຓານໍ ສມາປເນ ເອວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ວິປຸເລນາຕິ ມຫນ຺ເຕນ, ມຫຕ຺ຕຎ຺ຈສ຺ສ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານາທີສຸ ວິຍ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ເອກເທສເມວ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອນວເສສຄ຺ຄຫຓວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ຜຣຓວເສນ ວິປຸລຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ.

ກິເລສວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຕ຺ຖຕາທີຫິ ມຫຕ຺ຕໍ ຄຕໍ, ມຫນ຺ເຕຫິ ວາ ອຸຬາຣຈ຺ຉນ຺ທຈິຕ຺ຕວີຣິຍປຎ຺ເຎຫິ ຄຕໍ ປຏິປນ຺ນນ຺ຕິ ມຫຄ຺ຄຕໍ. ຕຍິທໍ ຍສ຺ມາ ເອກນ຺ຕໂຕ ຣູປາວຈຣໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠູມິວເສນ ມຫຄ຺ຄຕ’’ນ຺ຕິ. ນິຣຸຬ຺ໂຫ ຫິ ຣູປາຣູປາວຈເຣສຸ ມຫຄ຺ຄຕໂວຫາໂຣ. ປຄຸຓວເສນາຕິ ປກາຣໂຕ ຄຸຓິຕໍ ພຫຸລີກຕໍ ປຄຸຓໍ, ຕສ຺ສ ວເສນ, ສຸຠາວິຕຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ຫິ ປມາຓໍ ຄເຫຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອປ຺ປມາຓໍ ນາມ ໂຫຕິ. ອປ຺ປມາຓສຕ຺ຕາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ອປຣິມາຓສຕ຺ຕາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ. ສຍມ຺ປິ ເວຣຣຫິຕຕ຺ຕາ, ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ເວຣາຠາວເຫຕຸຕ຺ຕາ ຈ ອເວຣໍ. ຕຍິທໍ ທ຺ວຍໍ ຍໂຕ ລຠຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພ຺ຍາປາທປຈ຺ຈຕ຺ຖິກປ຺ປຫາເນນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຈຕໂສ ພ຺ຍາປຕ຺ຕິວເສນ ຫນນໂຕ ພ຺ຍາປຊ຺ຊໍ, ເຈຕສິກໍ ອສາຕໍ, ຕທຠາວໂຕ ອພ຺ຍາປຊ຺ຊໍ. ເຕນາຫ ‘‘ນິທ຺ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ປນສ຺ສ ອພ຺ຍາປຊ຺ຊຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຈວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ວິຍ ນ ສຠາວໂຕ, ອຖ ໂຂ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກວິເວກໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ໂທມນສ຺ສປ຺ປຫານໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ອຍນ຺ຕິ ອິຘ ຍຖານີຕໍ ອປ຺ປມຎ຺ຎາວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໖໔໒), ເຕສຸ ເຕສຸ ຈ ສຸຕ຺ຕປເທເສສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໕໙; ໒.໓໐໙, ໓໑໕) ອາຄຕໍ ເມຕ຺ຕາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣວິກຸພ຺ພນມາຫ.

໒໕໕. ‘‘ຕຖາ’’ຕິ ອິມິນາ ອິມິສ຺ສາ ‘‘ປຎ຺ຈຫາກາເຣຫິ, ສຕ຺ຕຫາກາເຣຫິ, ທສຫາກາເຣຫີ’’ຕິ ອາກາຣວິຠາເຄນ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ (ປຏິ. ມ. ໒.໒໒) ວຸຕ຺ຕາຍ ຈ ວິກຸພ຺ພນາຍ ມຊ຺ເຌ ຠິນ຺ນສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ວິຍ ເຠທາຠາວມຸປສໍຫຣຕິ ໂອຘິໂສຜຣຓອໂນຘິໂສຜຣຓທິສາຜຣຓວເສນ ເທສນາຍ ອາຄຕຕ຺ຕາ. ເກວລໍ ປເນຕ຺ຖ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໒.໒໒) ວິຍ ສຕ຺ໂຕຘິ ນ ຄຫິໂຕຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ. ຍມ຺ປີຕິ ວິກຸພ຺ພນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ.

ອິທານິ ເຠທາຠາວທສ຺ສນມຸເຂນ ອຸທ຺ເທສໂຕ ອານີຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄປາຬິໍ ນິທ຺ເທສໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສາ ອນຸຕ຺ຕານປທວຓ຺ຓນໍ ກາຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ.

໒໕໖. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ພ-ສທ຺ໂທ ກາມໍ ປເທສສພ຺ພວິສໂຍ, ນ ສພ຺ພສພ຺ພວິສໂຍ ຍຖາ ‘‘ສພ຺ພໍ ຊານາຕີຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໙-໑໒໐), ‘‘ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ປນ ປເທນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນໍ ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍໍ ອເສເສຕ຺ວາວ ປຣິຍາທິຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອນວເສສປຣິຍາທານເມຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຣູເປ. ສຕ຺ໂຕຕິ ສຊ຺ຊນກິຈ຺ເຈນ ຉນ຺ທາທິປຣິຍາເຍນ ໂລເຠນ ອາສຕ຺ໂຕ ລຄ຺ໂຄ. ຕຕ຺ຣາຕິ ວາ ກຣເຓ ຠຸມ຺ມໍ, ເຕນ ຉນ຺ທາທິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຍທິ ສຕ຺ຕຕາຍ ສຕ຺ຕາ, ກຖໍ ວີຕຣາເຄສູຕິ ອາຫ ‘‘ຣຸຬ຺ຫີສທ຺ເທນາ’’ຕິອາທິ. ອວີຕຣາເຄສຸ ຣຸຬ຺ເຫນ, ອວີຕຣາເຄສຸ ວາ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘຂນ຺ຘສນ຺ຕານຕາຍ ຕໍສທິເສສຸ ວີຕຣາເຄສຸ ຣຸຬ຺ເຫນ ສທ຺ເທນ. ອຖ ວາ ກິຎ຺ຈິ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສຕິປິ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕຍຸຕ຺ເຕ ກຕ຺ຖຈິ ວິສເຍ ສມ຺ມຸຕິຍາ ຈິຣກາລຕາຍ ນິມິຕ຺ຕວິຣເຫປິ ປວຕ຺ຕິ ຣຸຬ຺ຫີ ນາມ ຍຖາ ‘‘ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ຄາໂວ’’ຕິ, ເອວໍ ສຕ຺ຕສທ຺ທສ຺ສາປິ ຣຸຬ຺ຫີຠາໂວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠູຕປຸພ຺ພຄຕິຍາ ວາ ວີຕຣາເຄສຸ ສຕ຺ຕໂວຫາໂຣ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສຕ຺ວໂຍຄໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ວໍ ນາມ ພຸທ຺ຘິ, ວີຣິຍໍ, ເຕໂຊ ວາ, ເຕນ ໂຍຄໂຕ ສຕ຺ຕາ, ຍຖາ ‘‘ນີລຄຸຓໂຍຄໂຕ ນີໂລ ປໂຏ’’ຕິ.

ປາຓນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ປາຓນໍ, ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມໍ ປາຓນຕາ, ຕາຍ, ອສ຺ສາສປສ຺ສາສສມ຺ປໂຍເຄນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠູຕຕ຺ຕາຕິ ກມ຺ມກິເລເສຫິ ຊາຕຕ຺ຕາ. ປູຣຓໂຕ, ຄລນໂຕ ຈ ປຸຄ຺ຄລາຕິ ເນຣຸຕ຺ຕາ. ສຕ຺ຕາ ຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕາ ຕໍຕໍສຕ຺ຕນິກາຍໍ ປູເຣນ຺ຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ, ສພ຺ພາວຕ຺ຖນິປາຕິຕາຍ ຈ ຄລນ຺ຕິ ຈວນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸການໍ ‘‘ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ຠວຕິ ເອຕ຺ຖ ອຠິຘານໍ, ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ສຣີຣໍ, ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກເມວ ວາ. ຕນ຺ຕິ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ອຸປາທາຍາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປາທານໍ ນິສ຺ສຍໍ ກຕ຺ວາ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕສມ຺ຠວໂຕຕິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອສນ຺ເຕປິ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ເຕນ ສມ຺ຠວໂຕ.

ຍຖາ ຈ ສຕ຺ຕາຕິ ວຈນນ຺ຕິ ຍຖາ ສຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຏ຺ເຐນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປເທສວຸຕ຺ຕິປິ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ອນວເສສປຣິຍາທາຍໂກ. ເສສານິປີຕິ ປາຓາທິວຈນານິປິ. ຕານິປິ ຫິ ຣູປາຣູປຠວູປຄຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານາທິສມງ຺ຄີນໍ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາຠາວໂຕ ອວິນິປາຕຘມ຺ມານໍ ປຸຄລນສ຺ສ ອຠາວໂຕ ປເທສວຸຕ຺ຕີນິ. ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຍ ຣຸຬ຺ຫິຍາ ວເສນ ກຕ຺ຖຈິ ວິສເຍ ອວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ປາຓປຸຄ຺ຄລຠາວໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ. ຍທິ ສາຘາຣຓໂຕ ສຕ຺ຕເວວຈນານີຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອໂນຘິໂສຜຣຓາ ເມຕ຺ຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ປຎ຺ຈເຫວ ອາກາເຣຫິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອນຸໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ກາມຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ. ເກຈິ ປນາຫຸ ‘‘ນ ໂຂ ປເນຕານິ ‘‘ສຕ຺ຕາ’’ຕິອາທີນິ ປທານິ ເວວຈນຕາມຕ຺ຕໍ ອຸປາທາຍ ຄຫິຕານິ, ຍໂຕ ຊນ຺ຕຸອາທີນມ຺ປິ ຄຫຓໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ອຕ຺ຖວິເສສໍ ປນ ນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ອຸປາທາຍ ຄຫິຕານີ’’ຕິ, ເຕ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເຍ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ຖໂຕຕິ ສຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ສຕ຺ຕາ, ປາຓນຏ຺ເຐນ ປາຓາຕິ ເອວມາທິອຕ຺ຖໂຕ. ເຕສໍ ຕໍ ມຕິມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອໂນຘິໂສຜຣຓາ ວິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ. ກສ຺ມາ? ເກຈິ ສຕ຺ຕາ, ເກຈິ ປາຓາ, ເກຈິ ປຸຄ຺ຄລາຕິ ອາປຊ຺ຊນໂຕ. ຕຖາ ອຕ຺ຖໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ສຕ຺ຕາທິສທ຺ທາ ສປ຺ປເທສວິສຍາຕິ ເອວມຕ຺ຖໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ນິປ຺ປເທສວິສຍາຕິ ເອວມຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອິເມສູ’’ຕິອາທິ. ປຎ຺ຈສຸ ອາກາເຣສູຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິຍໍ (ປຏິ. ມ. ໒.໒໒) ອາຄເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຠາວນາກາເຣສຸ. ອຎ຺ຎຕຣວເສນາຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ວເສນ.

໒໕໗. ອິທານິ ທ຺ວາວີສຕິຍາ ຠາວນາກາເຣສຸ ອປ຺ປນາ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພ຺ຍາປາທຣຫິຕາຕິ ໂທມນສ຺ສພ຺ຍາປາທຣຫິຕາ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ນ ເກວລໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕອາກາຣວິຠາຄມຕ຺ຕໂຕ ອປ຺ປນາວິຠາໂຄ, ຕສ຺ມາ. ອິເມສຸປິ ປເທສູຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອເວຣາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິໂກຏ຺ຐາເສສຸປິ. ຍໍ ຍໍ ປາກຏໍ ໂຫຕີຕິ ຍທິປິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຠິນິເວເສ ອເນກໂກຏ຺ຐາສວເສເນວ ມນສິກາຣໍ ປວຕ຺ເຕຕິ, ຠາວນາຍ ສມິຊ຺ຌນກ຺ຂເຓ ປນ ຕຕ຺ຖ ຍໍ ປຄຸຓຕຣຕາຍ ສຸປາກຏໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ວເສນ ອປ຺ປນາ ໂຫຕິ, ຍຖາ ຕໍ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາເຣ. ຕຕ຺ຖ ປນ ອາຣມ຺ມຓໍ, ອິຘ ຠາວນາກາໂຣຕິ ອຍເມວ ວິເສໂສ. ຈຕຸນ຺ນນ຺ຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ. ພ຺ຍາປນິຈ຺ຉາໂລເປນ ຫິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ.

ລິງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ເຕສໍ ປຈຸຣໂຕ ລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ຕຕິຍາ ປນ ປກຕິ ຍທິປິ ປຐມທຸເກນ ນ ສງ຺ຄຫິຕາ, ທຸຕິຍທຸເກນ ປນ ຕິເກນ ຈ ສງ຺ຄຫິຕາ ເອວ.

ອິຕິ ສພ຺ພານິປີຕິ ອໂນຘິໂສຜຣເຓ ວີສຕິ, ໂອຘິໂສຜຣເຓ ອຏ຺ຐວີສຕິ, ທິສາຜຣເຓ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຕານິ, ອສີຕິ ຈາຕິ ເອວໍ ສພ຺ພານິປິ. ສຕ-ສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ.

໒໕໘. ເອວໍ ເມຕ຺ຕາຠາວນໍ ວິຠາເວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ອານິສໍເສ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອິຕີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ເສສາ ຊນາຕິ ເມຕ຺ຕາຍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາ ອລາຠິໂນ. ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕມານາຕິ ທກ຺ຂິເຓນ ປສ຺ເສນ ອສຍິຕ຺ວາ ສພ຺ພໂສ ປຣິວຕ຺ຕມານາ. ກາກຈ຺ຉມານາຕິ ຆຸຣຸຆຸຣຸປສ຺ສາສວເສນ ວິສ຺ສຣໍ ກໂຣນ຺ຕາ. ສຸຂໍ ສຸປຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸວິຘາສຸປນາ ສຍເນ ປິຏ຺ຐິປ຺ປສາຣຓລກ຺ຂຓາ, ກິຣິຍາມຍຈິຕ຺ເຕຫິ ອໂວກິຓ຺ຓຠວງ຺ຄປ຺ປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາ ຈ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ອຸຠຍຖາປິ ສຸຂເມວ ສຸປຕິ. ຍສ຺ມາ ສຓິກໍ ນິປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານິ ສໂມຘາຍ ປາສາທິເກນ ອາກາເຣນ ສຍຕິ, ນິທ຺ໂທກ຺ກມເນປິ ຌານໍ ສມາປນ຺ໂນ ວິຍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວໍ ອສຸປິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ.

ນິທ຺ທາກາເລ ສຸຂໍ ອລຠິຕ຺ວາ ທຸກ຺ເຂນ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ ປຏິພຸຊ຺ຌນກາເລ ສຣີຣເຂເທນ ນິຕ຺ຖຸນນໍ, ວິຊມ຺ຠນໍ, ອິໂຕ ຈິໂຕ ວິປຣິວຕ຺ຕນຎ຺ຈ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນິຕ຺ຖຸນນ຺ຕາ ວິຊມ຺ຠນ຺ຕາ ສມ຺ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕາ ທຸກ຺ຂໍ ປຏິພຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຍໍ ປນ ສຸເຂນ ສຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຣີຣເຂທາຠາວໂຕ ນິຕ຺ຖຸນນາທິຣຫິໂຕວ ປຏິພຸຊ຺ຌຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ອປ຺ປຏິພຸຊ຺ຌິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ສຸຂປຏິໂພໂຘ ຈ ສຣີຣວິກາຣາຠາເວນາຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຂໍ ນິພ຺ພິກາຣ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ຠທ຺ທກເມວ ສຸປິນໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິທໍ ອນຸຠູຕປຸພ຺ພວເສນ, ເທວຕູປສໍຫາຣວເສນ ຈສ຺ສ ຠທ຺ທກເມວ ສຸປິນໍ ໂຫຕິ, ນ ປາປກນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຈຕິຍໍ ວນ຺ທນ຺ໂຕ ວິຍາ’’ຕິອາທິ. ຘາຕຸກ຺ໂຂຠເຫຕຸກມ຺ປິ ຈສ຺ສ ພຫຸລໍ ຠທ຺ທກເມວ ສິຍາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຈິຕ຺ຕຊຣູປານຸຄຸຓຕາຍ ອຸຕຸອາຫາຣຊຣູປານໍ.

ອຸເຣ ອາມຸຕ຺ຕມຸຕ຺ຕາຫາໂຣ ວິຍາຕິ ຄີວາຍ ພນ຺ຘິຕ຺ວາ ອຸເຣ ລມ຺ພິຕມຸຕ຺ຕາຫາໂຣ ວິຍາຕິ ເກຫິຈິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ເອກາວລິວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ສິຍາ, ອເນກຣຕນາວລິສມູຫຠູໂຕ ປນ ມຸຕ຺ຕາຫາໂຣ ອໍສປ຺ປເທສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ກຏິປ຺ປເທສສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາຠາຄາ ປລມ຺ພນ຺ໂຕ ອຸເຣ ອາມຸກ຺ໂກເຍວ ນາມ ໂຫຕິ.

ຕຕ຺ເຖວາຕິ ປາຏລິປຸຕ຺ເຕເຍວ. ສກ຺ກາ ນິສີທິຕຸໍ ວາ ນິປຊ຺ຊິຕຸໍ ວາ ເທສສ຺ສ ເຂມຕາຍ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ປເທສສ຺ສ ຣມຓີຍຕາຍ ຈ.

ທສາວ ອນ຺ໂຕ ທສນ຺ໂຕ, ວຕ຺ຖສ຺ສ ໂອສານນ຺ໂຕ.

ສມປ຺ປວຕ຺ຕວາສນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວິຫາເຣ ສມປ຺ປວຕ຺ຕວຕ຺ຕວາສໍ. ເຖໂຣ ກິຣ ອຕ຺ຕນາ ປວິຏ຺ຐປວິຏ຺ຐວິຫາເຣ ‘‘ອຫເມຕ຺ຖ ອາຄນ຺ຕຸໂກ’’ຕິ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ຕນາ ກາຕພ຺ພວຕ຺ຕານິ ປຣິປູເຣນ຺ໂຕ ເອວ ວິຫາສິ. ອປເຣ ປນ ຠຓນ຺ຕິ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ສມປ຺ປວຕ຺ຕເມຕ຺ຕາວິຫາຣວາສໍ. ອຍໍ ຫິ ເຖໂຣ ອຣຫຕ຺ຕາຘິຄມໂຕ ປຸພ຺ເພປິ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣີ ອໂຫສິ.

ວນນ຺ຕເຣ ຐິໂຕຕິ ເຖໂຣ ກິຣ ຕຖາ ສມປ຺ປວຕ຺ຕວາສວເສນ ຈຣມາໂນ ເອກທິວສໍ ອຎ຺ຎຕຣໍ ຣມຓີຍໍ ວນນ຺ຕຣໍ ທິສ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຍຖາປຣິຈ຺ເຉເທນ ຕໂຕ ອຸຏ຺ຐິໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓາວຊ຺ຊນເຫຕຸເກນ ປີຕິໂສມນສ຺ເສນ ອຸທາເນນ຺ໂຕ ‘‘ຍາວຕາ ອຸປສມ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ຄາຖໍ ອຠາສິ. ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວນນ຺ຕເຣ ຐິໂຕ’’ຕິ ປຐມຄາຖາ ຐປິຕາ. ຕຕ຺ຖ ຄຊ຺ຊມານໂກຕິ ສີຫຄຊ຺ຊິຕໍ ຄຊ຺ຊນ຺ໂຕ. ຄຸຓເມສນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຄຸຓສມຸທຍໍ ຄເວສນ຺ໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ໂຕ.

ມຓິລຣຸກ຺ເຂ ນິວາສິຕາຍ ຕໍ ເທວຕໍ ‘‘ມຓິລິຍາ’’ຕິ ໂວຫຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ສາ ເທວຕາປິ ‘‘ອຫໍ, ຠນ຺ເຕ, ມຓິລິຍາ’’ຕິ ອາຫ. ຣຸກ຺ຂເທວຕານໍ ຫິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ນິວາສຣຸກ຺ຂວເສນ ໂວຫາໂຣ ຍຖາ ຜນ຺ທນເທວຕາຕິ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ຈິຕ຺ຕລປພ຺ພເຕເຍວ.

‘‘ພລວປິຍຈິຕ຺ຕຕາຍາ’’ຕິ ອິມິນາ ພລວປິຍຈິຕ຺ຕຕາມຕ຺ເຕນປິ ສຕ຺ຖໍ ນ ກມຕິ, ປເຄວ ເມຕ຺ຕາຍ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິຍາຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ຂິປ຺ປເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕິ ເກນຈິ ປຣິປນ຺ເຖນ ປຣິຫີນຊ຺ຌານສ຺ສ ພ຺ຍາປາທສ຺ສ ທູຣສມຸສ຺ສາຣິຕຠາວໂຕ ຂິປ຺ປເມວ ສມາຘິຍຕິ. ອາສວານໍ ຂຍາຍາຕິ ເກຈິ. ເສສໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຎ຺ຈາປິ ອິໂຕ ອຎ຺ຎກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນ ອຘິຄຕຊ຺ຌານານມ຺ປິ ສຸຂສຸປນາທໂຍ ອານິສໍສາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ຍຖາຫ –

‘‘ສຸຂໍ ສຸປນ຺ຕິ ມຸນໂຍ, ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສຸສມາຫິຕາ;

ສຸປ຺ປພຸທ຺ຘໍ ປພຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ສທາ ໂຄຕມສາວກາ’’ຕິ. –

ຈ ອາທິ, ຕຖາປິເມ ອານິສໍສາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣລາຠິໂນ ອນວເສສາ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ພ຺ຍາປາທາທີນໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠາວໂຕ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣານໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນິສ຺ສຣຓໍ ເຫຕໍ, ອາວຸໂສ, ພ຺ຍາປາທສ຺ສ, ຍທິທໍ ເມຕ຺ຕາ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໖; ອ. ນິ. ໖.໑໓). ພ຺ຍາປາທາທິວເສນ ຈ ສຕ຺ຕານໍ ທຸກ຺ຂສຸປນາທໂຍຕິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຠູເຕສຸ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣສຸ ສິທ຺ເຘສຸ ສຸຂສຸປນາທໂຍ ຫຕ຺ຖຄຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ.

ກຣຸຓາຠາວນາວຓ຺ຓນາ

໒໕໙. ກຣຸຓນ຺ຕິ ກຣຸຓາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣໍ. ນິກ຺ກຣຸຓຕາຍາຕິ ວິເຫສາຍ, ‘‘ອິເຘກຈ຺ໂຈ ປາຓິນາ ວາ ເລຑ຺ຑຸນາ ວາ ທຓ຺ເຑນ ວາ ສຕ຺ເຖນ ວາ ອຎ຺ຎຕຣຎ຺ຎຕເຣນ ວາ ສຕ຺ຕານໍ ວິເຫຐນຊາຕິໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕວິເຫຐເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາທີນວນ຺ຕິ ໂທສໍ. ຍຖາ ຕຖາ ສຕ຺ຕານໍ ວິເຫຐນາຍ ປາປໂກ ວິປາໂກ ອິຘ ເຈວ ສມ຺ປຣາເຍ ຈ. ຕຖາ ຫິ ໂຍ ສຕ຺ເຕ ຊີວິຕາ ໂວໂຣປເນນ ວາ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄຈ຺ເຉທເນນ ວາ ຘນຊານິຍາ ວາ ອລາຠາຍ ວາ ອວາສາຍ ວາ ອນຕ຺ຖາຍ ວາ ອຍສຕ຺ຖາຍ ວາ ປຣິສໍສກ຺ກເນນ ວາ ອນ຺ຕມໂສ ຍຖາວຊ຺ຊທສ຺ສເນນປິ ວິເຫເຐຕິ, ຕສ຺ສ ໂສ ປມາທວິຫາໂຣ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ອລາຠາຍປິ ໂຫຕິ, ລທ຺ຘສ຺ສ ປຣິຫານາຍປິ ໂຫຕິ, ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕໍ ປາປໂກ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄຈ຺ຉຕິ, ອວິສາຣໂທ ປຣິສໍ ອຸປສງ຺ກມຕິ ມງ຺ກຸຠູໂຕ, ສມ຺ມູຬ຺ໂຫ ກາລໍ ກໂຣຕິ, ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ທຸຄ຺ຄຕິ ປາຏິກງ຺ຂາ, ສຸຄຕິຍມ຺ປິ ມນຸສ຺ສຠູໂຕ ທຸຊ຺ຊຈ຺ໂຈປິ ໂຫຕິ ນີຈກຸລິໂກ, ທຸພ຺ພຓ຺ໂຓປິ ໂຫຕິ ທຸທ຺ທສິໂກ, ພຫ຺ວາພາໂຘປິ ໂຫຕິ ໂຣຄພຫຸໂລ, ທຸຄ຺ຄໂຕປິ ໂຫຕິ ອປ຺ປນ຺ນປາໂນ, ອປ຺ປາຍຸໂກປິ ໂຫຕິ ປຣິຕ຺ຕຊີວິໂຕຕິ ເອວມາທິອເນການຕ຺ຖານຸພນ຺ຘິຕາ ວິເຫສາຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ກຣຸຓາຍ ອານິສໍສາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິກ຺ກຣຸຓຕາຍ ອາທີນວໍ ກຣຸຓາຍ ຈ ອານິສໍສໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ’’ຕິ. ‘‘ປິໂຍ ຫີ’’ຕິອາທິນາ ປຐມໍ ປິຍປຸຄ຺ຄລາທີສຸ ອນາຣມ຺ຠສ຺ສ ກາຣຓມາຫ. ປິຍໍ ຫິ ປຸຄ຺ຄລໍ ກຣຸຓາຍິຕຸມາຣຠນ຺ຕສ຺ສ ນ ຕາວ ປິຍຠາໂວ ວິຄຈ຺ຉຕິ, ອວິຄເຕ ຈ ຕສ຺ມິໍ ກຸໂຕ ກຣຸຓາຍນາ. ເຕນາຫ ‘‘ປິຍຏ຺ຐາເນເຍວ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ. ເສສປຸຄ຺ຄເລສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ລິງ຺ຄວິສຠາຄກາລກຕານໍ ອເຂຕ຺ຕຠາເວ ກາຣຓໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

ຍຕ຺ຖ ປນ ປຐມໍ ອາຣຠິຕພ຺ພາ, ຕໍ ປາຬິນເຍເນວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຖຎ຺ຈ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ທຸຄ຺ຄຕນ຺ຕິ ທລິທ຺ທໍ. ໂສ ຫິ ໂຠຄປາຣິຊຸຎ຺ຎໂຕ ສຸຂສາຘນານໍ ອຠາເວນ ທຸກ຺ຂໍ ຄໂຕ ອຸປຄໂຕ ທຸຄ຺ຄໂຕຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຖ ວາ ທຸຄ຺ຄຕນ຺ຕິ ທຸກ຺ເຂນ ສມງ຺ຄິຠາວໍ ຄຕໍ. ທຸຣຸເປຕນ຺ຕິ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີຫິ ອຸເປຕໍ. ຄຕິກຸລຣູປາທິວເສນ ວາ ຕມຠາເວ ຐິໂຕ ທຸຄ຺ຄໂຕ. ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທີຫິ ອຸເປຕຕ຺ຕາ ຕມປຣາຍຓຠາເວ ຐິໂຕ ທຸຣຸເປໂຕຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຣມກິຈ຺ຉປ຺ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕິວິຍ ກິຈ຺ຉມາປນ຺ນໍ ມຫາພ຺ຍສນໍ ນິມຸຄ຺ຄໍ. ອປ຺ເປວ ນາມາຕິ ສາຘຸ ວຕ.

ວເຘຖ ນນ຺ຕິ ‘‘ຆາເຕຖ ນໍ ໂຈຣ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປຫິຕາຍ ຣຎ຺ໂຎ ອາຓາຍ ຂາທນີຍມ຺ປິ…ເປ… ເທນ຺ຕິ ‘‘ອິທາເນວ ມາຣິຍມາໂນ ເອຕ຺ຕກມ຺ປິ ສຸຂໍ ລຠຕູ’’ຕິ. ສຸສຊ຺ຊິໂຕຕິ ສຸຂານຸຠວເນ ສນ຺ນທ຺ໂຘ.

ເອເຕເນວ ອຸປາເຍນາຕິ ເຍນ ເຍນ ວິຘິນາ ເອຕຣຫິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ປຣມກິຈ຺ຉາປນ຺ເນ ອາຍຕິໍ ວາ ທຸກ຺ຂຠາຄິມ຺ຫິ ປຸຄ຺ຄເລ ກຣຸຓາຍິຕຸໍ ກຣຸຓາ ອຸປ຺ປາທິຕາ, ເອເຕເນວ ນເຍນ. ປິຍປຸຄ຺ຄເລຕິ ປິຍາຍິຕພ຺ພປຸຄ຺ຄເລ. ເອຕຣຫິ ວາ ທິສ຺ສມານໍ ອາຍຕິໍ ວາ ຠາວິນິໍ ທຸກ຺ຂປ຺ປຕ຺ຕິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກຣຸຓາ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕເວຣີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂຍ ຫິ ໂສ ກຣຸຓາຍ ວຕ຺ຖຸຠູໂຕ ທຸວິໂຘ ປຸຄ຺ຄໂລ ວຸຕ຺ໂຕ, ກາມໍ ຕຕ຺ຖ ກຣຸຓາຠາວນາ ສຸເຂເນວ ອິຊ຺ຌຕິ, ອິມິນາ ປນ ຠິກ຺ຂຸນາ ຕຕ຺ຖ ຠາວນໍ ປຄຸຓຕຣໍ ກຕ຺ວາ ສີມາສມ຺ເຠທໍ ກາຕຸໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ປິຍປຸຄ຺ຄເລ, ຕໂຕ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ, ຕໂຕ ເວຣິປຸຄ຺ຄເລ ກຣຸຓາ ຠາເວຕພ຺ພາ. ຠາເວນ຺ເຕນ ຈ ເອເກກສ຺ມິໍ ໂກຏ຺ຐາເສ ມຸທຸໍ ກມ຺ມນິຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕເຣ ຕທນນ຺ຕເຣ ອຸປສໍຫຣິຕພ຺ພໍ. ຍສ຺ສ ປນ ເວຣິປຸຄ຺ຄໂລ ວາ ນຕ຺ຖິ, ມຫາປຸຣິສຊາຕິກຕ຺ຕາ ວາ ອນຕ຺ຖໍ ກໂຣນ຺ເຕປິ ເວຣິສຎ຺ຎາວ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເຕນ ມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ກມ຺ມນິຍໍ ຊາຕໍ, ອິທານິ ເວຣິມ຺ຫິ ອຸປສໍຫຣາມີຕິ ພ຺ຍາປາໂຣວ ນ ກາຕພ຺ໂພ. ຍສ຺ສ ປນ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ສເຈ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ເມຕ຺ຕາກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໔໐ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຕໍ ເມຕ຺ຕາຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ວູປສເມຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ອຖາເນນ ປຸຣິມປຸຄ຺ຄເລສູ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໔໓), ‘‘ກກຈູປມໂອວາທາທີນໍ ອນຸສ຺ສຣໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໔໓) ຈ ເມຕ຺ຕາຠາວນາຍ ວຸຕ຺ເຕນ ນເຍນ ຕໍ ປຏິຆໍ ວູປສເມຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ເອຕຣຫິ ມຫາທຸກ຺ຂປ຺ປຕ຺ເຕ ສຸຂິເຕປິ ອກຕກຸສລຕາຍ ອາຍຕິໍ ທຸກ຺ຂປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວເສນ ກຣຸຓາຍນວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ກຕກລ຺ຍາເຓປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍປິ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສນ຺ຕິ ພ຺ຍສນານໍ. ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໍ ອນຕິກ຺ກນ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນາປິ ອກ຺ຂາເນນ ປຣິໂຍສາເປຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍສ຺ສ ອນາຄຕສ຺ສ ອາປາຍິກສ຺ສ ສຸຄຕີສຸປິ ຊາຕິຊຣາທິເຠທສ຺ສາຕິ ອປຣິມິຕສ຺ສ ສໍສາຣທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນຕິກ຺ກນ຺ຕຠາວໂຕ. ສພ຺ພຖາປິ ກຣຸຓາຍິຕ຺ວາຕິ ທຸກ຺ຂປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ສຸຂປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອກຕກຸສລຕາຍ ວາ ກຕາກຸສລຕາຍ ວາຕິ ສພ຺ພປກາເຣນປິ ກຣຸຓາຍ ວຕ຺ຖຸຠາວສ຺ສ ສລ຺ລກ຺ຂເຓນ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ປຸຄ຺ຄເລ ກຣຸຓໍ ກຕ຺ວາ ກຣຸຓາຠາວນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ອຖາເນນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ເມຕ຺ຕາຍນ຺ເຕນາ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໔໓) ເມຕ຺ຕາຠາວນາຍໍ ວຸຕ຺ເຕນ ນເຍນ. ຕໍ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ສີມາສມ຺ເຠທວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ສມຖນິມິຕ຺ຕໍ. ເມຕ຺ຕາຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ຍຖາ ເມຕ຺ຕາຠາວນາຍໍ ‘‘ອປ຺ປກສິເຣເນວາ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໕໓) ຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານວເສນ ອປ຺ປນາ ‘‘ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໕໓-໒໕໔) ຕສ຺ສາ ວຑ຺ຒນາ ຈ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວມິຘ ກຣຸຓາຠາວນາຍໍ ຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານວເສນ ອປ຺ປນາ ເວທິຕພ຺ພາ ຈ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພາ ຈ, ຕເຖວສ຺ສາ ວຑ຺ຒນາວິຘິປິ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ອວຘາຣເຓນ ‘‘ປຐມໍ ເວຣິປຸຄ຺ຄໂລ ກຣຸຓາຍິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອິທໍ ຍຖາ ປາຬິວິຣຸທ຺ຘໍ, ເອວໍ ຍຸຕ຺ຕິວິຣຸທ຺ຘມ຺ປີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ປຐມໍ ຫິ ເວຣິໍ ສມນຸສ຺ສຣໂຕ ໂກໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ນ ກຣຸຓາ. ອຕ຺ຕາປິ ສກ຺ຂິຠາເວນ ກຣຸຓາຍນວເສນ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ໂສ ກິມິຕິ ປຈ຺ຉາ ຄຍ຺ຫຕີຕິ. ‘‘ອປ຺ປນາ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພາ’’ຕິ ອິມິນາ ຈ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ‘‘ກຣຸຓາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ ເອກໍ ທິສໍ ຜຣິຕ຺ວາ ວິຫຣຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗, ໕໐໙; ໒.໓໐໙, ໓໑໕, ໔໕໒, ໔໗໑; ໓.໒໓໐) ວຸຕ຺ຕວິກຸພ຺ພນາ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ.

ກຣຸຓາປທມຕ຺ຕເມວ ຈສ຺ສາ ປາຬິຍາ ວິເສໂສຕິ ຕໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ວຸຕ຺ຕວິກຸພ຺ພນາ, ເມຕ຺ຕາຍ ວຸຕ຺ຕອານິສໍສາ ຈ ອິຘ ລພ຺ຠນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ‘‘ກຣຸຓາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗, ໕໐໙; ໒.໓໐໙, ໓໑໕, ໔໕໒, ໔໗໑; ໓.໒໓໐) ວຸຕ຺ຕວິກຸພ຺ພນໂຕ ອຸປຣິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ມຸທິຕາຠາວນາວຓ຺ຓນາ

໒໖໐. ປິຍປຸຄ຺ຄລາທີສູຕິ ປິຍມຊ຺ຌຕ຺ຕເວຣີສຸ ນ ອາຣຠິຕພ຺ພາ. ມຸທິຕາຠາວນາຕິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ປຣິຓາເມຕ຺ວາ ໂຍຊນາ. ນ ຫີຕິອາທິ ຕຕ຺ຖ ກາຣຓວຈນໍ. ປິຍຠາວມຕ຺ເຕນາຕິ ເອຕ຺ຖ ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ ວິເສສນິວຕ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ໂສມນສ຺ສປຏິສນ຺ຘິກຕາທິສິທ຺ຘາ ນິຈ຺ຈປ຺ປຫໍສິຕມຸຂຕາ, ປຸພ຺ພຠາສິຕາ, ສຸຂສມ຺ຠາສຕາ, ສຂິລຕາ, ສມ຺ໂມທກຕາຕິ ເອວມາທິເກ ມຸທິຕາຍ ປທຏ຺ຐານຠູເຕ ວິເສເສ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕິ, ອີທິເສຫິ ວິເສເສຫິ ວິຣຫິໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວ-ກາເຣນ ປນ ປິຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ສຸຂສມປ຺ປິຕຕາທິໍ, ມຸທິຕາຍ ຈ ເຫຕຸຠູຕໍ ປໂມທປ຺ປວຕ຺ຕິໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ປິຍປຸຄ຺ຄເລປິ ຫິ ປຣມາຍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປມຸທິເຕ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ເຐ ຠິກ຺ຂຸໂນ ມຸທິໂຕກາສໍ ລເຠຍ຺ຍ. ວກ຺ຂຕິ ຫິ ‘‘ປິຍປຸຄ຺ຄລໍ ວາ’’ຕິອາທິ. ອາທິໂຕ ມຊ຺ຌຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລໍ ອນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ ອຸທາສິນຕາ ສຓ຺ຐາຕິ, ເວຣິໍ ສມນຸສ຺ສຣນ຺ຕສ຺ສ ໂກໂຘ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປເຄວ ມຊ຺ຌຕ຺ຕເວຣິໂນ’’ຕິ.

ປໂມທປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ໂສຓ຺ຑສທິໂສ ສຫາໂຍ ໂສຓ຺ຑສຫາໂຍ. ມຸທິຕມຸທິໂຕວາຕິ ປສາທໂສມ຺ມຕາຍ ອຕິວິຍ ມຸທິໂຕ ເອວ. ປສາເທ ຫິ ອິທໍ ອາເມຑິຕໍ. ເອວໍ ອຏ຺ຐກຖານເຍນ ອາທິໂຕ ມຸທິຕາຠາວນາຍ ວຕ຺ຖຸໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປາຬິນເຍນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປິຍປຸຄ຺ຄລໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຸຂິຕນ຺ຕິ ສຎ຺ຊາຕສຸຂໍ, ສຸຂປ຺ປຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຊ຺ຊິຕນ຺ຕິ ສຸຂານຸຠວເນ ສນ຺ນທ຺ຘໍ ປຏິຍຕ຺ຕສຸຂສາຘນໍ. ອໂຫ ສາຘູຕິ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ສມ຺ປຊຎ຺ຎປຸພ຺ພປໂມທນາກາຣທສ຺ສນໍ. ປຸນ ອໂຫ ສຸຏ຺ຐູຕິ ຕສ຺ສ ປໂມທນສ຺ສ ພຫຸລີກາຣທສ຺ສນໍ. ປິຍໍ ມນາປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ມນາປ-ຄ຺ຄຫເຓນ ປາຬິຍມ຺ປິ ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍໂກ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ເອເກ.

ອຕີເຕຕິ ຕສ຺ມິໍເຍວ ອຕ຺ຕຠາເວ ອຕີເຕ. ອນາຄເຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນ ຫິ ຠວນ຺ຕຣຄເຕ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຠາວນາ ຣຸຫຕິ. ຍທິ ເອວໍ, ອຕີຕານາຄເຕ ກຖນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ‘‘ໂສ ເອວາຍໍ ທຕ຺ໂຕ ຕິສ຺ໂສ’’ຕິ ອທ຺ຘາປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຕາຍ ວິຊ຺ຊມານຠາເວນ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ. ກຖໍ ປນສ຺ສ ອນາຄເຕ ສມ຺ປຕ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕີຕິ? ອາເທສາທິໂຕ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຍ ວາ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອນຸມານໂຕ ລທ຺ຘາຍ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ.

ປິຍປຸຄ຺ຄເລຕິ ໂສຓ຺ຑສຫາຍສຎ຺ຎິເຕ ອຕິປ຺ປິຍປຸຄ຺ຄເລ, ປິຍປຸຄ຺ຄເລ ຈ. ທຸວິໂຘປິ ເຈສ ອິຘ ປິຍຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ‘‘ປິຍປຸຄ຺ຄໂລ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອນຸກ຺ກເມນາຕິ ອຕິປ຺ປິຍປຸຄ຺ຄໂລ ປິຍປຸຄ຺ຄໂລ ມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ ເວຣີຕິ ຈຕູສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຄຸຓໍ, ມຸທຸໍ, ກມ຺ມນິຍຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ເສເສສຸ ອຸປສໍຫຣຓານຸກ຺ກເມນ. ກິຎ຺ຈາປິ ຈຕູສຸ ຊເນສຸ ສມຈິຕ຺ຕຕາວ ສີມາສມ຺ເຠໂທ ສີມາ ສມ຺ຠິຊ຺ຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ກຕ຺ວາ. ຠາວນາຍ ປນ ຕຖາ ພຫຸໂສ ປວຕ຺ຕມານາຍ ປຸຣິມສິທ຺ຘໍ ເຫຕຸໍ, ອິຕຣໍ ຜລຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມຈິຕ຺ຕຕາຍ ສີມາສມ຺ເຠທໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕສີມາຠາໂວ ວາ ສີມາສມ຺ເຠໂທຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມຈິຕ຺ຕຕາຍ ສີມາສມ຺ເຠທໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອຸເປກ຺ຂາຠາວນາວຓ຺ຓນາ

໒໖໑. ອຸເປກ຺ຂາຠາວນນ຺ຕິ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຠາວນໍ. ຍສ຺ມາ ປຸຣິມພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຕ຺ຕຍນິສ຺ສນ຺ໂທ ຈຕຸຕ຺ຖພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເມຕ຺ຕາທີສຸ ປຏິລທ຺ຘຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌາເນນາ’’ຕິ. ປຄຸຓຕຕິຍຊ຺ຌານາຕິ ສຸຠາວິຕໍ ວສີຠາວໍ ປາປິຕໍ ປຄຸຓໍ, ຕຖາຣູປາ ຕຕິຍພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຊ຺ຌານໂຕ. ອປ຺ປຄຸຓໍ ຫິ ອຸປຣິຌານສ຺ສ ປທຏ຺ຐານໍ ນ ໂຫຕິ. ຈຕຸກ຺ກນຍວເສນ ເຈຕ຺ຖ ຕຕິຍຄ຺ຄຫຓໍ. ສຸຂິຕາ ໂຫນ຺ຕູຕິອາທິວເສນາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ນິທ຺ທຸກ຺ຂາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສຕ຺ຕເກລາຍນໍ ສຕ຺ເຕສຸ ມມາຍນໍ ມມຕ຺ຕກຣຓໍ, ຕຖາ ມນສິກາເຣນ ໂຍໂຄ ສຕ຺ຕເກລາຍນມນສິກາຣຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ. ເມຕ຺ຕາທີນໍ ຣາຄເຄຫສ຺ສິຕໂທມນສ຺ສໂສມນສ຺ສານໍ ອາສນ຺ນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຍຖາຣຫໍ ປຏິຆານຸນຍສມີປຈາຣິຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຖ ວາ ‘‘ສຸຂິຕາ ໂຫນ຺ຕຸ, ທຸກ຺ຂໂຕ ມຸຈ຺ຈນ຺ຕຸ ໂມທນ຺ຕູ’’ຕິ ຫິເຕສິຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕິສ຺ສນ຺ນມ຺ປິ ອນຸນຍສ຺ສ ອາສນ຺ນຈາຣິຕາ. ສຕິ ຈ ຕພ຺ພິປຣິຍາເຍ ໂລຫິຕປ຺ປໂກເປ ປຸພ຺ໂພ ວິຍ ລທ຺ໂຘກາສເມເວຕ຺ຖ ປຏິຆນ຺ຕິ ອວິເສເສນ ຕາສໍ ປຏິຆານຸນຍສມີປຈາຣິຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

‘‘ໂສມນສ຺ສໂຍເຄນ ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ຕຕິຍຊ຺ຌານສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໂຕ ວຸຏ຺ຐິຕສ຺ສ ອິທມາທີນວທສ຺ສນນ຺ຕິ. ເມຕ຺ຕາທິວເສນ ປນ ໂອຬາຣິກຠາເວ ວຸຈ຺ຈມາເນ ວິຕກ຺ກວິຈາຣປີຕິໂຍເຄເນວ ໂອຬາຣິກຕາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍາ, ຕາຫິປິ ຕາສໍ ສມາໂຍຄສມ຺ຠວໂຕ, ອຸເປກ຺ຂາຍ ຈ ຕທຠາວໂຕ. ນ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ຕຕິຍຊ຺ຌານິການໍເຍວ ເມຕ຺ຕາທີນໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ຕໍຕໍຌານສມຕິກ຺ກເມເນວ ຈ ຕໍຕໍຌານິກາ ເມຕ຺ຕາທໂຍປິ ສມຕິກ຺ກນ຺ຕາ ເອວ ນາມ ໂຫນ຺ຕິ, ຌານສາມຎ຺ເຎນ ວິຍ ເມຕ຺ຕາທິສາມຎ຺ເຎນ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ. ປຸຣິມາສູຕິ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓາມຸທິຕາສຸ. ສນ຺ຕຠາວໂຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສຕ຺ຕເກລາຍນາທິອນຸປສນ຺ຕຠາວາຠາວໂຕ ອຸເປກ຺ຂາຍ ສນ຺ຕຠາວໂຕ. ‘‘ສນ຺ຕຠາວໂຕ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຸຂຸມຕາ ປຓີຕຕາ ວິທູຣກິເລສຕາ ວິປຸລຜລຕາຕິ ເອວມາທໂຍປິ ອຸເປກ຺ຂາຍ ອານິສໍສາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ປກຕິມຊ຺ຌຕ຺ໂຕຕິ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓໍ ອນເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ປກຕິຍາ ສຠາເວເນວ ອິມສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຸທາສິນປກ຺ເຂ ຐິໂຕ. ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕນາ ກຕກມ຺ມວເສເນວ ອຍມາຍສ຺ມາ ອາຄໂຕ ຄຈ຺ຉຕິ ຈ, ຕ຺ວມ຺ປິ ອຕ຺ຕນາ ກຕກມ຺ມວເສເນວ ອາຄໂຕ ຄຈ຺ຉສິ ຈ, ນ ຕສ຺ສ ຕວ ປໂຍເຄນ ກິຎ຺ຈິ ສຸຂໍ ວາ ອຸປເນຕຸໍ, ທຸກ຺ຂໍ ວາ ອປເນຕຸໍ ລພ຺ຠາ, ເກວລໍ ປເນຕໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸຊຸກມ຺ມໍ, ຍທິທໍ ເມຕ຺ຕາຍນາທິນາ ສຕ຺ເຕສຸ ເກລາຍນໍ. ພຸທ຺ຘາທີຫິ ອຣິເຍຫິ ຄຕມຄ຺ໂຄ ເຈສ ອປຓ຺ຓກປຏິປທາຠູໂຕ, ຍທິທໍ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາຕິ ເອວໍ ປຏິປກ຺ຂຊິຄຸຈ຺ຉາມຸເຂນ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາຍ ສມຸປຊາຕຄາຣວພຫຸມານາທໂຣ ຕໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕິ, ຕຕ຺ຖ ຈ ສວິເສສໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕິ, ຕສ຺ສ ຕຖາ ປຏິປຊ຺ຊໂຕ ປກຕິຍາປິ ອຸທາສິນຕ຺ຕາ ສາຕິສຍໍ ຕຕ຺ຖ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາ ສຓ຺ຐາຕິ. ຠາວນາພເລນ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ກິເລສາ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ, ໂສ ຕໍ ອຸເປກ຺ຂໍ ປິຍປຸຄ຺ຄລາທີສຸ ອຸປສໍຫຣຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸເປກ຺ຂາ ອຸປ຺ປາເທຕພ຺ພາ. ຕໂຕ ປິຍປຸຄ຺ຄລາທີສູ’’ຕິ. ເອກໍ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ ເອກ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອິຕ຺ເຖເກ ອຠິວທນ຺ຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໒໗) ວິຍ. ເອກວຈເນເນວ ເຈຕ຺ຖ ສງ຺ຂ຺ຍາວິເສໂສ ສິທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ອຎ຺ຎໍ ເອກໍ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ອຕ຺ຕານໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ‘‘ເນວ ມນາປ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປິຍປຸຄ຺ຄລໍ, ອຕິປ຺ປິຍສຫາຍກຎ຺ຈ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ວາ ອຕ຺ຕນິ ອມນາປຕາຍ ອຠາວໂຕ. ‘‘ນ ອມນາປ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອປ຺ປິຍໍ, ເວຣິປຸຄ຺ຄລຎ຺ຈ, ປາຣິເສສໂຕ ມຊ຺ຌຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ຄຫຓໍ ອາປນ຺ນໍ. ອິຕິ ‘‘ເອກໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ເນວ ມນາປໍ ນາມນາປ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອຕ຺ຕໂນ, ປິຍາທີນຎ຺ຈ ປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ອຸທາສິນປຸຄ຺ຄລໍ ທສ຺ເສຕິ.

ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ຍ຺ວາສ຺ສ ປກຕິມຊ຺ຌຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທິນາ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ເຕນ ນເຍນ. ອຕ຺ຕສິເນຫສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ ເວຣິໂຕປິ ອຕ຺ຕນິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາຍ ທຸຣູປສໍຫາຣຕ຺ຕາ ‘‘ອິເມສຸ ຈ ອຕ຺ຕນິ ຈາ’’ຕິ ອຕ຺ຕາ ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຖວີກສິເຓ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ອຍໍ ສມາປຕ຺ຕິ ອາສນ຺ນປີຕິປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໘໗) ປຖວີກສິເຓ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ຍໍ ຫິ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ປຄຸຓຕຕິຍຊ຺ຌານາ ວຸຏ຺ຐາຍາ’’ຕິອາທິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໘໗) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ຕີສຸ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣສຸ, ຈຕຸຕ຺ຖພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣ ຈ ອາທີນວານິສໍສທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິທໍ ປນ ຕຕິຍຊ຺ຌາເນ ອາທີນວໍ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາເນ ຈ ອານິສໍສໍ ທິສ຺ວາ ຈຕຸຕ຺ຖາຘິຄມາຍ ໂຍຄໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາກາຣທສ຺ສນໍ. ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຖວີສທ຺ທໍ ອປເນຕ຺ວາ ຕເທວ ນິມິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິນາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ປຖວີກສິຓາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເສສກສິຓານິ, ອສ຺ສາສປສ຺ສາສນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ກາມໍ ກສິຓານາປາເນສຸ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສາປິ ຕຕິຍຊ຺ຌານສ຺ສ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣນ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານາທິຕາຍ ອຕ຺ເຖວ ສຠາຄຕາ, ຕໍ ປນ ອກາຣຓໍ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ວິສທິສຕາຍາຕິ ອາຫ ‘‘ອາຣມ຺ມຓວິສຠາຄຕາຍາ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ອຎ຺ຎຖາວ ກສິຓາທິຠາວນາ, ອຎ຺ຎຖາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຠາວນາຕິ ຠາວນາວເສນາປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຊ຺ຌານານໍ ອຕ຺ເຖວ ວິສທິສຕາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຠາວນາວເສນ ປນ ວິສທິສຕາ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນ ເອກນ຺ຕິກໍ ກາຣຓໍ. ຕຖາ ຫິ ອຎ຺ຎຖາວ ເມຕ຺ຕາທິຠາວນາ, ອຎ຺ຎຖາ ອຸເປກ຺ຂາຠາວນາ. ຕຖາປິ ສຕ຺ເຕສຸ ຍຖາປວຕ຺ຕິຕໍ ຫິເຕສິຕາທິອາກາຣໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ອາມສນ຺ຕີ, ຕໂຕ ວິນິວຕ຺ຕມານຣູເປນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາກາເຣນ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ກມ຺ມສ຺ສກາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ກສ຺ສ ຣຸຈິຍາ ສຸຂິຕາ ວາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໖໓). ອາຣມ຺ມຓສຠາຄຕາປິ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີຕິ ເມຕ຺ຕາທິວເສນ ປຏິລທ຺ຘຕຕິຍຊ຺ຌານສ຺ສ ອິຊ຺ຌຕິ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເມຕ຺ຕາທີສູ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ເມຕ຺ຕາທີສູຕິ ເມຕ຺ຕາທີສຸ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພສຸ, ເມຕ຺ຕາທິວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ປກິຓ຺ຓກກຖາວຓ຺ຓນາ

໒໖໒. ພ຺ຣຫ຺ມຸຕ຺ຕເມນາຕິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ມຸຕິພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ອຸປປຕ຺ຕິພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວິສຸທ຺ຘິພ຺ຣຫ຺ມາໂນຕິ ຕິວິຘາ ພ຺ຣຫ຺ມາໂນ.

‘‘ສມ຺ປນ຺ນໍ ສາລິເກທາຣໍ, ສຸວາ ຠຸຎ຺ຊນ຺ຕິ ໂກສິຍ;

ປຏິເວເທມິ ເຕ ພ຺ຣຫ຺ເມ, ນ ເນ ວາເຣຕຸມຸສ຺ສເຫ. (ຊາ. ໑.໑໔.໑);

ປຣິພ຺ພຊ ມຫາພ຺ຣຫ຺ເມ, ປຈນ຺ຕຎ຺ເຎປິ ປາຓິໂນ’’ຕິ. (ປາຈິ. ໖໔໗) –

ຈ ເອວມາທີສຸ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມສທ຺ເທນ ສມ຺ມຸຕິພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວຸຕ຺ຕາ.

‘‘ອປາຣຸຕາ ເຕສໍ ອມຕສ຺ສ ທ຺ວາຣາ,

ເຍ ໂສຕວນ຺ໂຕ ປມຸຎ຺ຈນ຺ຕຸ ສທ຺ຘໍ;

ວິຫິໍສສຎ຺ຎີ ປຄຸຓໍ ນ ຠາສິໍ,

ຘມ຺ມໍ ປຓີຕໍ ມນຸເຊສຸ ພ຺ຣຫ຺ເມ’’.

‘‘ອຖ ໂຂ ພ຺ຣຫ຺ມາ ສຫມ຺ປຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໗໑; ມ. ນິ. ໑.໒໘໓; ໒.໓໔໐; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໒; ມຫາວ. ໙) ຈ ເອວມາທີສຸ ພ຺ຣຫ຺ມສທ຺ເທນ ອຸປປຕ຺ຕິພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ເຕຕີ’’ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໑໔໘; ສໍ. ນິ. ໒.໒໑; ອ. ນິ. ໔.໘; ໕.໑໑; ປຏິ. ມ. ໒.໔໔) ວຈນໂຕ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມ’’ນ຺ຕິ ອຣິຍຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໂຕ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອວິເສເສນ ສພ຺ເພປິ ອຣິຍາ ວິສຸທ຺ຘິພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ນາມ ປຣມຕ຺ຖພ຺ຣຫ຺ມຕາຍ. ວິເສສໂຕ ປນ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມາຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄຕສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ວຈນໂຕ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ອຸຕ຺ຕມພ຺ຣຫ຺ມາ ນາມ ສເທວເກ ໂລເກ ພ຺ຣຫ຺ມຠູເຕຫິ ຄຸເຓຫິ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ອິຕິ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອຸຕ຺ຕໂມ, ພ຺ຣຫ຺ມາ ຈ ໂສ ອຸຕ຺ຕໂມ ຈາຕິ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸຕ຺ຕໂມ, ຠຄວາ. ເຕນ ກຖິເຕ ‘‘ໂສ ເມຕ຺ຕາສຫຄເຕນ ເຈຕສາ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໕໕໖; ໓.໓໐໘; ມ. ນິ. ໑.໗໗, ໔໕໙, ໕໐໙; ໒.໓໐໙, ໓໑໕, ໔໕໑, ໔໗໑) ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເວເນຍ຺ຍານໍ ເທສິເຕ. ອິຕີຕິ ເອວໍ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ຠາວນາກ຺ກເມນ ເຈວ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາກ຺ກເມນ ຈ ວິທິຕ຺ວາ ຊານິຕ຺ວາ. ປກິຓ຺ຓກກຖາປິ ວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ອສາຘາຣຓໍ ຕໍຕໍພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣປຏິນິຍຕເມວ ອຕ຺ຖໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສາຘາຣຓຠາວໂຕ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ປກິຓ຺ຓກໍ ວິສຏໍ ອຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕາ ປກິຓ຺ຓກກຖາປິ ວິຊານິຕພ຺ພາ.

ເມຊ຺ຊຕີຕິ ຘມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກຕ຺ຕຸນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ຘມ຺ມເມວ ກຕ຺ຕາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິທ຺ທິສຕິ. ສິນິຍ຺ຫຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ເຕສຸ ພ຺ຍາປຊ຺ຊນວເສນ ລູຂຠາວສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠູຕໍ ຎາຓປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຫິຕາກາຣປວຕ຺ຕິວເສນ ສິເນຫນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ຕຓ຺ຫາຍນວເສນ. ຕໍ ຫິ ໂມຫປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ລຸພ຺ຠນສຠາວໍ, ອິທໍ ປນ ອທຸສ຺ສນສຠາວໍ ອໂລຠສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ຕຓ຺ຫາສິເນໂຫປິ ພ຺ຍາປາທວິໂຣຘີ ເຕນ ສຫານວຏ຺ຐານໂຕ. ຍທິປິ ເຕນ ສຫ ເອກສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ເຕ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ, ວິໂຣຘີ ປນ ນ ໂຫຕິ ອປ຺ປຫາຍກໂຕ. ເມຊ຺ຊຕີຕິ ມິຕ຺ໂຕ, ຫິຕຊ຺ຌາສໂຍ ຂນ຺ຘປ຺ປພນ຺ໂຘ, ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ມິຕ຺ເຕ ຠວາ, ມິຕ຺ເຕ ວາ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕ ປິເຍ ປຸຄ຺ຄເລ ຠວາ, ມິຕ຺ຕສ຺ສ ເອສາ ປວຕ຺ຕິ ເມຊ຺ຊນວເສນ ວາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ກໂຣຕີຕິ ກຣຸຓາ, ກິໍ ກໂຣຕິ, ເກສໍ, ກິໍ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣທຸກ຺ເຂ ສຕິ ສາຘູນໍ ຫທຍກມ຺ປນ’’ນ຺ຕິ. ກມ຺ປນນ຺ຕິ ຈ ປເຣສໍ ທຸກ຺ຂໍ ທິສ຺ວາ ຕສ຺ສ ອປເນຕຸກາມສ຺ສ ອສຫນາກາເຣນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ. ຕຍິທໍ ສປ຺ປຸຣິສານໍເຍວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສາຘູນ’’ນ຺ຕິ. ສປ຺ປຸຣິສາ ຫິ ສປຣຫິຕສາຘເນນ ‘‘ສາຘູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ວິນາເສຕີຕິ ອທສ຺ສນໍ ຄເມຕິ, ອປເນຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເນຕ຺ຖ ຫິໍສນໍ ອປນຍນນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຣທຸກ຺ຂາປນຍນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາ ຫິ ກຣຸຓາ. ຜຣຓວເສນາຕິ ຜຸສນວເສນ, ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣມ຺ມຓກຣຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂິເຕສຸ ທຸກ຺ຂາປນຍນາກາເຣເນວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ໂມທນ຺ຕິ ຕາຍາຕິ ໂມທນກິຣິຍາຍ ມຸທິຕາຍ ກຣຓຠາວນິທ຺ເທໂສ, ສ຺ວາຍໍ ອຸປຈາຣສິທ຺ໂຘ, ມຸທິຕາວິນິມຸຕ຺ໂຕ ນຕ຺ຖິ ຕຕ຺ຖ ໂກຈິ ກຕ຺ຕາຕິ ຕເມວ ກຕ຺ຕຸຠາເວນ ນິທ຺ທິສຕິ ‘‘ສຍໍ ວາ ໂມທຕີ’’ຕິ, ອຍມ຺ປິ ອຸປຈາຣນິທ຺ເທໂສວ. ຘມ຺ມານໍ ອວສວຕ຺ຕນໂຕຕິ ວສວຕ຺ຕິຠາວນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ໂມທນມຕ຺ຕເມວ ວາ ຕນ຺ຕິ ມຸທິຕາ’’ຕິ ອາຫ.

ປິຍາທີສຸ ປກ຺ຂປາຕຸປຈ຺ເຉທນມຸເຂນ ອຸທາສິນຠາວສງ຺ຂາຕາ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂາ ອຸເປກ຺ຂາ. ເຕນາຫ ‘‘ອເວຣາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ອຸເປກ຺ຂຕີຕິ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທເສ ກາຣຓໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

໒໖໓. ຫິໂຕ ນາມ ອຕ຺ຖຈໂຣ, ຕສ຺ມາ ຫິຕາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາຕິ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕຈຣຓາກາເຣນ ປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາ, ຫິຕາກາຣສ຺ສ ວາ ປວຕ຺ຕນລກ຺ຂຓາ. ຫິຕູປສໍຫາຣຣສາຕິ ສຕ຺ເຕສຸ ຫິຕສ຺ສ ອຸປນຍນກິຈ຺ຈາ, ອຸປນຍນສມ຺ປຕ຺ຕິກາ ວາ. ‘‘ອນຕ຺ຖໍ ເມ ອຈຣີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໒໓໗; ວິຠ. ໙໐໙) ປວຕ຺ຕນກສ຺ສ ອາຆາຕສ຺ສ ວິນຍນາກາເຣນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ຎາຓສ຺ສ ໂຄຈຣຠາວໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຍຕ຺ຖ ວາ ສຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕຕ຺ຖ ອາຆາຕວິນຍນໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕີຕິ ອາຆາຕວິນຍປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ອມນາປານມ຺ປິ ສຕ຺ຕານໍ ປຏິກ຺ກູເລ ອປ຺ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎິຕາຣູເປນ, ປເຄວ ມນາປານໍ ຍໍ ມນາປຠາວທສ຺ສນໍ, ຕຖາປວຕ຺ໂຕ ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ຕໍ ປທຏ຺ຐານໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ມນາປຠາວທສ຺ສນປທຏ຺ຐານາ. ພ຺ຍາປາທູປສໂມຕິ ພ຺ຍາປາທສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ວູປສໂມ. ສມ຺ປຕ຺ຕີຕິ ສມ຺ປຊ຺ຊນໍ ສມ຺ມເທວ ນິພ຺ພຕ຺ຕິ. ສິເນຫສມ຺ຠໂວຕິ ຕຓ຺ຫາສິເນຫສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ວິປຕ຺ຕີຕິ ວິນາໂສ. ເມຕ຺ຕາມຸເຂນ ຫິ ຣາໂຄ ວຎ຺ເຈຕິ.

ກຣຸຓາທີນໍ ລກ຺ຂຓາທີສຸ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວິເສສມຕ຺ຕເມວ ວຓ຺ຓຍິສ຺ສາມ. ສຕ຺ຕານໍ ປວຕ຺ຕທຸກ຺ຂສ຺ສ ອປນຍນາກາໂຣ. ອປນຍນໍ ປນ ໂຫຕຸ ວາ ມາ ວາ, ໂຍ ທຸກ຺ຂາປນຍນາກາໂຣ, ຕຖາປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາ ທຸກ຺ຂາປນຍນາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາ. ອປເນຕຸກາມຕາຍ ປເຣສໍ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອສຫນໍ ອນຘິວາສນໍ ປຣທຸກ຺ຂາສຫນໍ. ນ ວິຫິໍສາ ອວິຫິໍສາ, ສຕ຺ຕານໍ ອວິເຫຐນໍ. ຕໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕິ, ວິຫິໍສາຍ ວາ ປຏິປກ຺ຂຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອວິຫິໍສາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ວິຫິໍສູປສໂມຕິ ເອຕ຺ຖ ວິຫິໍສນ຺ຕິ ເອຕາຍ ສຕ຺ເຕ, ວິຫິໍສນໍ ວາ ເນສໍ ຕນ຺ຕິ ວິຫິໍສາ, ສຕ຺ຕານໍ ວິເຫຐນາກາເຣນ ປວຕ຺ໂຕ ກຣຸຓາຍ ປຏິປກ຺ຂຠູໂຕ ປຏິຆຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ກຣຸຓາມຸເຂນ ໂສໂກ ວຎ຺ເຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂສກສມ຺ຠໂວ ວິປຕ຺ຕີ’’ຕິ.

ປໂມທນລກ຺ຂຓາຕິ ປຣສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປໂມທນລກ຺ຂຓາ. ອນິສ຺ສາຍນຣສາຕິ ອິສ຺ສາຍນສ຺ສ ອຸສູຍນສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠາວກິຈ຺ຈາ. ສຕ຺ຕານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ປນ຺ຕເສນາສເນສຸ, ອຘິກຸສລຘມ຺ເມສຸ ຈ ອສຫນໍ ອຣມຓໍ ອຣຕິອິຈ຺ເຈວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕສ຺ສາ ວິຫນນາກາເຣນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ສ ວາ ວິຆາຕໍ ວູປສມໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕີຕິ ອຣຕິວິຆາຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ.

ປຫາໂສ ເຄຫສິຕປີຕິວເສນ ປຫຏ຺ຐຠາໂວ ອຸປ຺ປິລາວິຕຕ຺ຕໍ. ສຕ຺ເຕສຸ ສມຠາວທສ຺ສນຣສາຕິ ປິຍາທິເຠເທສຸ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ອຸທາສິນວຸຕ຺ຕິຍາ ສມຠາວສ຺ເສວ ທສ຺ສນກິຈ຺ຈາ, ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂຓໂຕ ສມຠາເວເນວ ເຕສໍ ຄຫຓກິຈ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຕ຺ເຕສຸ ປຏິກ຺ກູລາປຏິກ຺ກູລາກາຣານໍ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ ຕຕ຺ຖ ປຏິຆານຸນຍານໍ ວູປສມນາກາເຣນ ວຸຕ຺ຕິຍາ ເຕສໍ ວູປສມໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕີຕິ ປຏິຆານຸນຍວູປສມປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ເອວໍ ປວຕ຺ຕກມ຺ມສ຺ສກຕາທສ຺ສນປທຏ຺ຐານາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ຫິຕູປສໍຫາຣທຸກ຺ຂາປນຍນສມ຺ປຕ຺ຕິປໂມທນາກາເຣນ ປຈ຺ຈາມສນ຺ໂຕ ເມຕ຺ຕາທີນໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣປຏິເສຘນມຸເຂນ ປວຕ຺ຕໍ ກມ຺ມສ຺ສກຕາຎາຓໍ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣສ຺ສ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ, ນ ຍໍ ກິຎ຺ຈີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໒໖໔. ວິປສ຺ສນາສຸຂຎ຺ເຈວ ຠວສມ຺ປຕ຺ຕິ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາໂຣ ຈາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຕມ຺ປິ ຫິ ເນສໍ ສາຘາຣຓປໂຍຊນໍ. ຕຖາ ‘‘ສຸຂໍ ສຸປຕີ’’ຕິອາທໂຍ (ອ. ນິ. ໘.໑; ໑໑.໑໕) ເອກາທສານິສໍສາ. ເຕ ປນ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ອິຘ ນ ຄຫິຕາ.

ນິສ຺ສຣຕິ ອປຄຈ຺ຉຕິ ເອເຕນາຕິ ນິສ຺ສຣຓໍ, ປຫາຍກໍ. ກາມຎ຺ເຈເຕຫິ ປຎ຺ຈປິ ນີວຣຓານິ, ຕເທກຏ຺ຐາ ຈ ປາປຘມ຺ມາ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຫີຍນ຺ຕິ, ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກທສ຺ສນວເສນ ປນ ພ຺ຍາປາທາທໂຍ ປາຬິຍໍ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໖; ອ. ນິ. ໖.໑໓) ວຸຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຣາຄນິສ຺ສຣຓຕາວຈນໍ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣສ຺ສ ສຸຏ຺ຐຸ ສມຕ຺ຖິຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໒໖໕. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣສຸ. ເມຕ຺ຕາ ສຕ຺ເຕສຸ ຍຖາຣຫໍ ທານປິຍວຈນາທິສີລສຸຕາທິຄຸຓຄຫຓວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຕ຺ຕານໍ ມນາປຠາວທສ຺ສນປທຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ຣາໂຄປິ ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ຕຖາ ຄຸຓຄ຺ຄຫຓມຸເຂເນວ ປວຕ຺ຕຕິ ມນາປສຎ຺ຎາປໂລຠໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຄຸຓທສ຺ສນສຠາຄຕາຍາ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ມິຕ຺ຕມຸຂສປຕ຺ໂຕ ວິຍ ຕຸລ຺ຍາກາເຣນ ທູສນໂຕ ຣາໂຄ ເມຕ຺ຕາຍ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈຕ຺ຖິໂກ, ໂສ ລຫຸໍ ໂອຕາຣໍ ລຠຕິ ສຕິສມ຺ໂມສມຕ຺ເຕນາປິ ເມຕ຺ຕໍ ອປນີຍ ຕສ຺ສາ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫຕ຺ຕາ. ຕໂຕຕິ ຣາຄໂຕ, ຣາຄສ຺ສ ວາ ໂອຕາຣລາຠໂຕ. ສຠາຄວິສຠາຄຕາຍາຕິ ສຠາຄສ຺ສ, ສຠາເຄນ ວາ ວິສຠາຄຕາຍ. ສຕ຺ເຕສຸ ຫິ ມນາປາກາຣຄາຫິໂນ ເມຕ຺ຕາສຠາຄສ຺ສ ຕພ຺ພິປຣີຕສຠາໂວ ພ຺ຍາປາໂທ ເຕນ ວິສຠາໂຄ. ຕສ຺ມາ ໂສ ໂອຕາຣໍ ລຠມາໂນ ຈິເຣເນວ ລເຠຍ຺ຍາຕິ ປຸຣິສສ຺ສ ທູເຣ ຐິຕສປຕ຺ໂຕ ວິຍ ເມຕ຺ຕາຍ ທູຣປຈ຺ຈຕ຺ຖິໂກ. ຕໂຕຕິ ພ຺ຍາປາທໂຕ. ນິພ຺ຠເຍນາຕິ ອນຸສ຺ສງ຺ກນປຣິສງ຺ກເນນ, ລທ຺ຘປຕິຏ຺ຐາຍ ເມຕ຺ຕາຍ ພ຺ຍາປາເທນ ທຸປ຺ປຘໍສິຍຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ເມຕ຺ຕາຍິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິ.

ອິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ປິຍານໍ. ກນ຺ຕານນ຺ຕິ ກມນີຍານໍ. ມນາປານນ຺ຕິ ມນວຑ຺ຒນການໍ. ຕໂຕ ເອວ ມໂນ ຣເມນ຺ຕີຕິ ມໂນຣມານໍ. ໂລກາມິສປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາສນ຺ນິສ຺ສິຕານໍ. ອປ຺ປຏິລາຠໂຕ ສມນຸປສ຺ສໂຕຕິ ອປ຺ປຏິລາເຠນ ອຫມິເມ ນ ລຠາມີຕິ ປຣິຕສ຺ສໂຕ. ອຕີຕນ຺ຕິ ອຕິກ຺ກນ຺ຕໍ. ນິຣຸທ຺ຘນ຺ຕິ ນິໂຣຘປ຺ປຕ຺ຕໍ. ວິປຣິຓຕນ຺ຕິ ສຠາວວິຄເມນ ວິຄຕໍ. ສມນຸສ຺ສຣໂຕຕິ ອນຸຕ຺ຖຸນນວເສນ ຈິນ຺ຕຍໂຕ. ເຄຫສິຕນ຺ຕິ ກາມຄຸຓນິສ຺ສິຕໍ. ‘‘ອາທິນາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານໍ ສທ຺ທານ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ວິປຕ຺ຕິທສ຺ສນສຠາຄຕາຍາຕິ ເຍສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ໂຠຄາທິວິປຕ຺ຕິທສ຺ສນມຸເຂນ ກຣຸຓາ ປວຕ຺ຕຕິ, ເຕສຸ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕເມວ ອໂຍນິໂສ ອາໂຠເຄ ສຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທມນສ຺ສມຸເຂນ ໂສໂກ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ໂສ ກຣຸຓາຍ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈຕ຺ຖິໂກ. ໂສໂກ ຫິ ອິຘ ໂທມນສ຺ສສີເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຠາຄວິສຠາຄຕາຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ເຕສຸ ທຸກ຺ຂາປນຍນກາມຕາກາຣສ຺ສ ກຣຸຓາສຠາຄສ຺ສ ເຕສຸ ທຸກ຺ຂູປນຍນາກາໂຣ ວິເຫສາສຠາໂວ ວິສຠາໂຄຕິ ຕາຍ ສຠາຄວິສຠາຄຕາຍ ສາ ໂອຕາຣໍ ລຠມານາ ຈິເຣເນວ ລເຠຍ຺ຍາຕິ ປຸຣິສສ຺ສ ທູເຣ ຐິຕສປຕ຺ໂຕ ວິຍ ກຣຸຓາຍ ທູຣປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ວຸຕ຺ຕາ.

ສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນສຠາຄຕາຍາຕິ ເຍສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ໂຠຄາທິສມ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນມຸເຂນ ມຸທິຕາ ປວຕ຺ຕຕິ, ເຕສຸ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕເມວ ອໂຍນິໂສ ອາໂຠເຄ ສຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານໍ ຣູປານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໓.໓໐໖) ວຸຕ຺ຕໂສມນສ຺ສມຸເຂນ ປຫາໂສ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ໂສ ຈ ມຸທິຕາຍ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈຕ຺ຖິໂກ. ປຫາໂສ ຫິ ອິຘ ໂສມນສ຺ສສີເສນ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຠາຄວິສຠາຄຕາຍາຕິ ໂຠຄາທິສມ຺ປຕ຺ຕີຫິ ມຸທິເຕສຸ ສຕ຺ເຕສຸ ປໂມທນາກາຣສ຺ສ ມຸທິຕາສຠາຄສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອນຠິຣມນາກາຣາ ອຣຕິ ວິສຠາຄາຕິ ຕາຍ ສຠາຄວິສຠາຄຕາຍ ສາ ໂອຕາຣໍ ລຠມານາ ຈິເຣເນວ ລເຠຍ຺ຍາຕິ ປຸຣິສສ຺ສ ທູເຣ ຐິຕສປຕ຺ໂຕ ວິຍ ມຸທິຕາຍ ທູຣປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ວຸຕ຺ຕາ. ປມຸທິໂຕ ຈາຕິອາທິ ມຸທິຕາຍ ສິທ຺ຘາຍ ອຍມ຺ປິ ອຣຕິ ນ ໂຫຕີຕິ ລທ຺ຘພ຺ພຄຸຓທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕອຣຕິນິຄ຺ຄຫທສ຺ສນວເສນ. ກາຍຈິຕ຺ຕວິເວກປຏິປກ຺ຂາຍ ວາ ອຣຕິຍາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາຍ ມຸທິຕາຍ ປຏິປກ຺ຂາ ອຣຕິ ສຸວິກ຺ຂມ຺ຠເນຍ຺ຍາ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອກເທເສນ ອຣຕິ ທສ຺ສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຘິກຸສລຘມ຺ເມສູຕິ ສມຖວິປສ຺ສນາຘມ຺ເມສຸ.

ພາລກຣຘມ຺ມໂຍຄໂຕ ພາລສ຺ສ. ອຕ຺ຕຫິຕປຣຫິຕພ຺ຍາມູຬ຺ຫຕາຍ ມູຬ຺ຫສ຺ສ. ປຸຖູນໍ ກິເລສາທີນໍ ຊນນາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ. ກິເລໂສຘີນໍ ມຄ຺ໂຄຘີຫິ ອຊິຕຕ຺ຕາ ອໂນຘິຊິນສ຺ສ, ໂອຘິຊິນາ ວາ ເສກ຺ຂາ ໂອຘິໂສວ ກິເລສານໍ ຊິຕຕ຺ຕາ. ເຕນ ອິມສ຺ສ ໂອຘິຊິຕຠາວໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສຕ຺ຕມຠວາທິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປວຕ຺ຕນວິປາກສ຺ສ ອຊິຕຕ຺ຕາ ອວິປາກຊິນສ຺ສ, ວິປາກຊິນາ ວາ ອຣຫນ຺ໂຕ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ. ເຕນສ຺ສ ອເສກ຺ຂຕ຺ຕໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ອເນກາທີນເວ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ປາປຘມ຺ມານໍ ມູລຠູເຕ ສມ຺ໂມເຫ ອາທີນວານໍ ອທສ຺ສນສີລຕາຍ ອນາທີນວທສ຺ສາວິໂນ. ອາຄມາຘິຄມາຠາວາ ອສ຺ສຸຕວໂຕ. ເອທິໂສ ເອກໍເສນ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ນາມ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ອນ຺ຘປຸຖຸຊ຺ຊນຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸນປິ ‘‘ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຣູປາຕິ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ສມ຺ໂມຫປຸພ຺ພິກາ. ຣູປໍ ສາ ນາຕິວຕ຺ຕຕີຕິ ຣູປານໍ ສມຕິກ຺ກມນາຍ ກາຣຓໍ ນ ໂຫຕິ, ຣູປາຣມ຺ມເຓ ກິເລເສ ນາຕິວຕ຺ຕຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂສມນສ຺ສໂທມນສ຺ສຣຫິຕໍ ອຎ຺ຎາຓເມວ ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂາ. ໂທສຄຸຓາວິຈາຣຓວເສນ ສຠາຄຕ຺ຕາຕິ ຍຖາ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ເມຕ຺ຕາທໂຍ ວິຍ ສຕ຺ເຕສຸ ຫິຕູປສໍຫາຣາທິວເສນ ຄຸຓໂທເສ ອວິຈາເຣນ຺ຕີ ເກວລໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອຎ຺ຎາຓຸເປກ຺ຂາ ສຕ຺ເຕສຸ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ຄຸຓໂທສໍ ອຈິນ຺ເຕນ຺ຕີ ເກວລໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ໂທສຄຸຓາວິຈາຣຓວເສນ ສຠາຄາ. ຕສ຺ມາ ສາ ລຫຸໍ ໂອຕາຣໍ ລຠຕີຕິ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາຍ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ວຸຕ຺ຕາ. ສຠາຄວິສຠາຄຕາຍາຕິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ເຐສຸ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາຣສ຺ສ ອຸເປກ຺ຂາສຠາຄສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ອນຸໂຣຘວິໂຣຘປວຕ຺ຕິອາກາຣາ ຣາຄປຏິຆາ ວິສຠາຄາຕິ ຕາຍ ສຠາຄວິສຠາຄຕາຍ ເຕ ໂອຕາຣໍ ລຠມານາ ຈິເຣເນວ ລເຠຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ປຸຣິສສ຺ສ ທູເຣ ຐິຕສປຕ຺ໂຕ ວິຍ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣສ຺ສ ທູຣປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ວຸຕ຺ຕາ.

໒໖໖. ກຕ຺ຕຸກາມຕາ ຉນ຺ໂທ ອາທິ ‘‘ຉນ຺ທມູລກາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໘໓) ວຈນໂຕ, ອຖ ວາ ສຕ຺ເຕສຸ ຫິເຕສິຕາທຸກ຺ຂາປນຍນກາມຕາທິນາ ອນວຊ຺ຊາຠິປຕ຺ຖນາວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ‘‘ກຕ຺ຕຸກາມຕາ ຉນ຺ໂທ ອາທີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣປິ ຫິ ສຕ຺ເຕສຸ ອນິຣາກຕຫິຕຈ຺ຉນ຺ໂທເຍວ ‘‘ຕຕ຺ຖ ອພ຺ຍາວຏຕາ ອປຓ຺ຓກປຏິປທາ’’ຕິ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕຕິ ມາຕາ ວິຍ ສກິຈ຺ຈປສຸເຕ ປຸຕ຺ເຕ. ນີວຣຓາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕເທກຏ຺ຐກິເລສານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ກຕ຺ຖຈິ ສຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ສງ຺ຂາຣຄ຺ຄຫຓເມວ ໂຫຕິ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ເທສນາຍ ຍຖາ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໒໗; ຂຸ. ປາ. ໔.໑), ນ ເອວມິຘາຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຘມ຺ມວເສນ ເອໂກ ວາ ສຕ຺ໂຕ ອເນເກ ວາ ສຕ຺ຕາ ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ. ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຘມ຺ມວເສນາຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕຘມ຺ມວເສນ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ‘‘ສຸຂິຕາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໒.໒໓) ຠາວນາຍໍ ສຸຂາທິຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ລພ຺ຠຕິ. ຕໍ ປນ ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໕໕; ເຖຣຄາ. ໖໗໖; ເນຕ຺ຕິ. ໕) ວິປສ຺ສນາຍ ອນິຈ຺ຈລກ຺ຂຓຄຫຓໍ ວິຍ ອປ຺ປຘານຠູຕໍ, ສຕ຺ຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ເອວ ປຘານຠາເວນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸປຈາເຣ ວາ ປຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມຓວຑ຺ຒນໍ ຕຕ຺ຖາປິ ສີມາສມ຺ເຠທສິທ຺ຘິໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ເອກມາວາສໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ສຕ຺ເຕ ເມຕ຺ຕາຍ ຜຣິສ຺ສາມີ’’ຕິ ເອວໍ ຎາເຓນ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ເອກາ ຣຈ຺ຉາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕພ຺ພາຕິ ໂຍຊນາ. ຣຈ຺ຉາຄຫເຓນ ຣຈ຺ຉາວາສິໂນ ສຕ຺ຕາ ຄຫິຕາ ຍຖາ ເອກໍ ທິສນ຺ຕິ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ.

໒໖໗. ກສິຓານໍ ນິສ຺ສນ຺ໂທຕິ ກສິຓຊ຺ຌານານໍ ນິສ຺ສນ຺ທຜລສທິສາ ອາຣຸປ຺ປາ ອຣູປຊ຺ຌານານິ, ກສິຓຊ຺ຌານານໍ ປາຣິປູຣິຍາວ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ເຕຫິ ວິນາ ອສິຊ຺ຌນໂຕຕິ ເກຈິ. ສມາຘິນິສ຺ສນ຺ໂທຕິ ຣູປຊ຺ຌານສມາຘີນໍ, ເຫຏ຺ຐິມານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອຣູປຊ຺ຌານສມາຘີນຎ຺ຈ ນິສ຺ສນ຺ໂທ ປຏິປາຏິຍາ ເຕ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາວ ປຏິລຠິຕພ຺ພໂຕ. ວິປສ຺ສນານິສ຺ສນ຺ໂທ ວິປສ຺ສນານຸຠາເວນ ລທ຺ຘພ຺ພໂຕ, ວິປສ຺ສນາວເສເນວ ຈ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໂຕ. ສມຖວິປສ຺ສນານິສ຺ສນ຺ໂທ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ທ຺ວີຫິ ພເລຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໘໖໘). ‘‘ປຸຣິມພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຕ຺ຕຍນິສ຺ສນ຺ໂທ’’ຕິ ອິມິນາ ເມຕ຺ຕາທິວເສນ ຕີຓິ ຌານານິ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ເສວ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣ, ນ ອິຕຣສ຺ສາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕເມວຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ປາກຏຕຣໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

໒໖໘. ສິຍາຕິ ວຸຈ຺ຈມານາກາເຣນ ສິຍາ ກສ຺ສຈິ ປຣິວິຕກ຺ໂກ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ເມຕ຺ຕາທີສຸ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຕາ ເວທິຕພ຺ພາ, ອິຕຣກມ຺ມຏ຺ຐານານິ ອຕ຺ຕຫິຕປຏິປຕ຺ຕິມຕ຺ຕານິ. ອິມານິ ປນ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ສຸຂິຕາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໒.໒໒) ປຣຫິຕປຏິປຕ຺ຕິຠູຕານິ. ຕສ຺ມາ ສຕ຺ເຕສຸ ສມ຺ມາ ປຏິປຕ຺ຕິຠາເວນ ເສຏ຺ຐາ ເອເຕ ວິຫາຣາ. ພ຺ຣຫ຺ມາໂນຕິ ອຸປປຕ຺ຕິພ຺ຣຫ຺ມາໂນ. ເຕ ຫິ ອິຘ ຌານຠາວນາຍ ວິນີວຣຓຈິຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຕຕ຺ຖ ຍາວຕາຍຸກໍ ວິນີວຣຓຈິຕ຺ຕາວ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ນິທ຺ໂທສຈິຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫ຺ມາໂນຕິ ວາ ສກລພຸທ຺ຘຄຸຓເຫຕຸຠູຕານໍ ທານປາຣມິຕາທີນໍ ພຸທ຺ຘກຣຘມ຺ມານໍ ປຣິປູຣຓວເສນ ພ຺ຣູຫິຕຄຸຓາ ມຫາສຕ຺ຕາ ໂພຘິສຕ຺ຕາ. ເຕ ຫິ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ຫິເຕສເນນ, ອຫິຕາປນຍເນນ, ສມ຺ປຕ຺ຕິປໂມທເນນ, ສພ຺ພຕ຺ຖ ວິວຊ຺ຊິຕາຄຕິຄມນມຊ຺ຌຕ຺ຕຠາວາຘິຏ຺ຐາເນນ ຈ ນິທ຺ໂທສຈິຕ຺ຕາ ວິຫຣນ຺ຕິ. ເອວນ຺ຕິ ຍຖາ ເຕ ອຸປປຕ຺ຕິພ຺ຣຫ຺ມາໂນ, ມຫາໂພຘິສຕ຺ຕພ຺ຣຫ຺ມາໂນ ວາ, ເອວໍ ເອເຕຫິ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສມງ຺ຄີຠູຕາ.

໒໖໙. ຈຕສ຺ໂສວາຕິອາທິປຎ຺ຫສ຺ສາຕິ ຈຕສ຺ໂສຕິອາທິກສ຺ສ ຕິວິຘສ຺ສ ປຎ຺ຫສ຺ສ. ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄາທິວສາຕິ ເອຕ຺ຖ ພ຺ຍາປາທສໍກິເລສາທິໂຕ ວິສຸຊ຺ຌນຸປາໂຍ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຫິຕູປສໍຫາຣາທິມນສິກາຣວິເສສາ ສງ຺ຄຫິຕາ. ອາສໍ ເມຕ຺ຕາທີນໍ. ອປ຺ປມາເຓຕິ ປມາຓຣຫິເຕ. ເຍນາຕິ ເຍນ ກາຣເຓນ. ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ມາ. ທ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ.

ພ຺ຍາປາທພຫຸລສ຺ສ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ, ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ປກ຺ຂປາຕວເສນ ອນາຠຸຊນມນາໂຠໂຄ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາໂຣຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍ຺ວາຍໍ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ສຕ຺ເຕສຸ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕເມວ ອຸປມາຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ຈ ຍຖາ ມາຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕສ຺ສາປິ ຫິຕູປສໍຫາຣາທິອຕ຺ຖສ຺ສ ອຸປເມຍ຺ຍຠາວໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຕ຺ຖຸປນຍນຕ຺ໂຖ ‘‘ຍສ຺ມາ ຈາ’’ຕິ ຈ-ສທ຺ໂທ. ປຣິຍາເຍຕິ ວາເຣ, ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ກິຈ຺ຈວເສນ ປຣິວຕ຺ຕນກ຺ກເມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອພ຺ຍາວຏາຕິ ອນຸສ຺ສຸກ຺ກາ. ຕຖາຕິ ຍຖາ ມາຕາ ທຫຣາທີສຸ ປຸຕ຺ເຕສຸ, ຕຖາ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ເມຕ຺ຕາທິວເສນ ເມຕ຺ຕາຍນາທິວສິເກນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ສພ຺ເພປິ ສໍກິເລສຘມ຺ມາ ຍຖາຣຫໍ ໂທສໂມຫຣາຄປກ຺ຂິຍາ, ເຕຫິ ຈ ວິສຸຊ຺ຌນຸປາໂຍ ອປ຺ປມຎ຺ຎາ, ຫິຕູປສໍຫາຣາທິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ຈ ສຕ຺ເຕສຸ ມນສິກາໂຣ, ຕສ຺ມາ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄາທິວສາ ຈຕສ຺ໂສວ ອປ຺ປມຎ຺ຎາ. ຈຕສ຺ໂສປິ ເອຕາ ຠາເວຕຸກາເມນ ນ ເອເກກນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຕິ ຫິ ສພ຺ພສງ຺ຄເຫ ກເມນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ຫິເຕສິຕາ ເມຕ຺ຕາຍນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ປຕ຺ຖິຕຫິຕານ’’ນ຺ຕິ. ສມ຺ຠາເວຕ຺ວາ ວາຕິ ‘‘ອິມາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອຍໍ ນິຣຍາທີສຸ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຍ຺ຍາ’’ຕິ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາ ວາ. ທຸກ຺ຂາປນຍນາກອາຣປ຺ປວຕ຺ຕິວເສນ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຕໂຕ ຫິຕາກາຣປ຺ປວຕ຺ຕິອາທິໂຕ ປຣໍ. ກຕ຺ຕພ຺ພາຠາວໂຕຕິ ຈຕຸຕ຺ຖສ຺ສ ປກາຣສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ອຍໍ ກໂມຕິ ອຍໍ ອິມາສໍ ອປ຺ປມຎ຺ຎານໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປວຕ຺ຕນກ຺ກໂມຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ອິມິນາວ ກເມນ ເອຕາສໍ ປວຕ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ’’ຕິ. ເມຕ຺ຕາທີນໍ ຫິ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຠາວນານໍ ກມນິຍໂມ ນຕ຺ຖິ, ຍໍ ວາ ຕໍ ວາ ປຐມໍ ຠາເວຕຸໍ ລພ຺ຠາ, ເທສນາກ຺ກມວເສນ ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອກສຕ຺ຕສ຺ສາປີຕິ ເອກສ຺ສາປິ ສຕ຺ຕສ຺ສ. ອປ຺ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຣິຈ຺ເຉທຄ຺ຄຫຓໍ ນຕ຺ຖິ, ນ ຈ ສມ຺ມຸຕິສຈ຺ຈວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ສຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຣູປາທິຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປຣາມາສສຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓມຸທ຺ຘຠູຕານໍ ເມຕ຺ຕາທີນໍ ເອກສຕ຺ຕາຣມ຺ມຓານມ຺ປິ ອປ຺ປມາຓໂຄຈຣຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເອວໍ ປມາຓໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ອຸທ຺ຘຸມາຕກາທີສຸ ອຕິເຣກຸທ຺ຘຸມາຕກາທິຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ ປເທເສ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຍ຺ຫຕິ, ເອວໍ ປມາຓໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ສກລຜຣຓວເສນາຕິ ນິຣວເສສຜຣຓວເສນ.

໒໗໐. ນິສ຺ສຣຓຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ຍສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓໍ, ຕໍ ຕສ຺ສ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂຠູຕເມວ ໂຫຕິ. ຍຖາ ກາມານໍ ເນກ຺ຂມ຺ມໍ, ຣູປານໍ ອາຣຸປ຺ປາ, ສງ຺ຂາຣານໍ ນິພ຺ພານໍ, ເອວໍ ໂທມນສ຺ສສຫິຕານໍ ພ຺ຍາປາທວິຫິໍສາຣຕີນໍ ນິສ຺ສຣຓຠູຕາ ເມຕ຺ຕາກຣຸຓາມຸທິຕາ ນ ໂສມນສ຺ສຣຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ນິສ຺ສຣຓຄ຺ຄຫເຓເນວ ຈ ປຸພ຺ພຠາຄິຍານໍ ຕາສໍ ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ປໂຍໂຄປິ ອນຸຎ຺ຎາໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ອນິສ຺ສຣຓຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ອຏ຺ຐວີສຕິຍາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ກຣຸຓາມຸທິຕານໍ ປວຕ຺ຕິໍ ອາຈຣິຍາ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ. ນ ຫິ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ ອຸເປກ຺ຂາເວທນໍ ວິນາ ວຕ຺ຕຕິ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸເປກ຺ຂາ ວິຍ. ນ ຫິ ກທາຈິ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸເປກ຺ຂາ ເວທນຸເປກ຺ຂໍ ວິນາ ວຕ຺ຕຕີຕິ.

໒໗໑. ສາຕສຫຄຕນ຺ຕິ ສຸຂສຫຄຕໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ‘‘ຕໂຕ ຕ຺ວໍ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິກາຍ (ອ. ນິ. ໘.໖໓) ເທສນາຍ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ອປ຺ປມຎ຺ຎານໍ ສວິຕກ຺ກາທິຠາໂວ ວິຍ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຠາໂວປິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ຕສ຺ມາ. ຈຕສ຺ໂສປິ ອປ຺ປມຎ຺ຎາ ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານິກາຕິ ໂຈທກສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວຎ຺ຫິ ສຕີຕິ ຍທິ ມູລສມາຘິມ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕຕາຍ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາເຣສຸ ປກ຺ຂິປຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ກາຍານຸປສ຺ສນາທໂຍປິ ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານິກາ ສິຍຸໍ, ນ ປນ ໂຫນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາວເສນ ເທສິຕຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ໂຫນ຺ຕຸ ກາຍານຸປສ຺ສນາທໂຍ ອານາປານຠາວນາວເສນ ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານິກາຕິ ວເທຍ຺ຍາຕິ ອາສງ຺ກນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເວທນາທີສູ’’ຕິອາທິ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຈ຺ຉາຍາມຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ເມຕ຺ຕາ ເມ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ ຠາວິຕາ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ປກາສິໂຕ ເອວ ຈິຕ຺ຕສມາຘິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ຐິຕໍ ຠວິສ຺ສຕີ’’ຕິອາທີຫິປິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ປກາສິໂຕຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໂຕ ລພ຺ຠມານສມາຘິຈ຺ຉາຍາມຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸຠຍຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານໍ ອຘິປ຺ປາຍໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຕ຺ຕຕ຺ຖໍ ຫິ ອຎ຺ຎຖາ ວທນ຺ໂຕ ອຍຖາວາທິຕາຍ ສຕ຺ຖາຣໍ ອປວທນ຺ໂຕ ນາມ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ມາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອພ຺ຠາຈິກ຺ຂີ’’ຕິ.

໒໗໒. ‘‘ຕຍິມໍ ໂທສໍ ປຣິຫຣິຕຸກາເມນ ນ ສພ຺ພໍ ສຸຕ຺ຕໍ ນີຕຕ຺ຖເມວ, ຕສ຺ມາ ຄຣຸກຸລໂຕ ອຘິປ຺ປາໂຍ ມຄ຺ຄິຕພ຺ໂພ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຄມ຺ຠີຣໍ ຫີ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອຘິປ຺ປາຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຍຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ອາຍາຈິຕາ ຘມ຺ມເທສນາ ເອເຕນາຕິ ອາຍາຈິຕຘມ຺ມເທສໂນ, ຕໍ ອາຍາຈິຕຘມ຺ມເທສນໍ. ເອວເມວາຕິ ຄຣຫເນ ນິປາໂຕ, ມຸທາ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂຄຈຣຊ຺ຌຕ຺ເຕ, ກມ຺ມຏ຺ຐານາຣມ຺ມເຓຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ ນາມ ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍໍ ‘‘ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈິຕ຺ຕໍ ຐິຕໍ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ພຫິທ຺ຘາ ອວິກ຺ຂິປ຺ປມານໍ ເອກຄ຺ຄຠາເວ ຐິຕໍ ຠວິສ຺ສຕິ. ຕໂຕ ເອວ ສຸສຓ຺ຐິຕໍ, ສຸຏ຺ຐຸ ສມາຫິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ອວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ. ປາປກາຕິ ລາມກາ. ອກຸສລາ ຘມ຺ມາຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍ ອໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ. ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຍາທາຍ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ໂອກາສາທາເນນ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ເຂເປຕ຺ວາ ນ ຈ ຐສ຺ສນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອິມິນາ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມາຘານສ຺ສ ກາຣຓມາຫ.

ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາມຕ຺ໂຕຕິ ຠາວນມນຸຍຸຕ຺ເຕນ ປຏິລທ຺ຘມຕ຺ຕໍ ນາຕິສຸຠາວິຕໍ ສມາຘານໍ. ຕໍ ປນ ອຸປຣິ ວຸຈ຺ຈມານານໍ ສມາຘິວິເສສານໍ ມູລກາຣຓຠາວໂຕ ‘‘ມູລສມາຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ສ຺ວາຍໍ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາມຕ຺ໂຕ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປມິ ສນ຺ນິສາເທມິ ເອໂກທິໍ ກໂຣມິ ສມາທຫາມີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ຂຓິກສມາຘິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ຍເຖວ ຫິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ‘‘ອາຣທ຺ຘໍ ໂຂ ປນ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ວີຣິຍໍ ອໂຫສິ ອສລ຺ລີນໍ…ເປ… ສມາຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໘.໑໑; ປາຣາ. ໑໑) ວຕ຺ວາ ‘‘ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ອ. ນິ. ໘.໑໑) ປຐມໍ ວຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ ‘‘ຂຓິກສມາຘີ’’ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວມິຘາປີຕິ. ໂສ ເອວ ສມາຘີຕິ ມູລສມາຘິມາຫ.

ອສ຺ສາຕິ ຠິກ຺ຂຸໂນ, ອສ຺ສ ວາ ມູລສມາຘິສ຺ສ. ຠາວນນ຺ຕິ ວຑ຺ຒນໍ. ອຍໍ ສມາຘີຕິ ຈ ມູລສມາຘິເຍວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເອວໍ ຠາວິໂຕຕິ ຍຖາ ອຣຓິສຫິເຕນ ອຸປ຺ປາທິໂຕ ອຄ຺ຄິ ໂຄມຍຈຸຓ຺ຓາທີຫິ ວຑ຺ຒິໂຕ ໂຄມຍຄ຺ຄິອາທິຠາວໍ ປຕ຺ໂຕປິ ອຣຓິສຫິເຕນ ອຸປ຺ປາທິຕມູລຄ຺ຄີຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມິຘາປິ ມູລສມາຘິ ເອວ ເມຕ຺ຕາທິວເສນ ວຑ຺ຒິໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຎ຺ເຎສຸປິ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ປຖວີກສິຓາທີສຸ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ເມຕ຺ຕາຠາວນາປຸພ຺ພງ຺ຄເມນ ຠາວນານເຍນ ປຖວີກສິຓາທີສຸ ສວິຕກ຺ກາທິຠາວວເສນ ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານສມ຺ປາປນວິຘິນາ ມູລສມາຘິສ຺ສ ຠາວນາ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວໍ ກຣຸຓາທິຠາວນາປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ປຖວີກສິຓາທີສຸປິ ຠາວນາວິຘິໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ກາຍານຸປສ຺ສນາທິປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ຠາວນາວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາສວກ຺ຂຍາຍ ຘມ຺ມໍ ເທເສສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຣຸຓາ ເມ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕີ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ເອວໍ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາປຣິໂຍສານາຍ ເທສນາຍ ອຣຫຕ຺ຕາຘິຄມາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ກຖິຕຕ຺ຕາ ປຸນ ‘‘ຕໂຕ ຕ຺ວໍ, ຠິກ຺ຂຸ, ອິມໍ ສມາຘິໍ ສວິຕກ຺ກມ຺ປີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໘.໖໓) ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຘມ຺ມານຸປສ຺ສນາຍ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ສາ ຫິ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຠາເວນ ວຕ຺ຕມານາ ຍຖາວຸຕ຺ຕຊ຺ຌານຘມ຺ເມ ສມ຺ມສນ຺ຕີ ວິເສສໂຕ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕາ ນາມ ໂຫຕິ. ຜລສມາປຕ຺ຕິຠູມິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເກຈິ.

ປຸນ ຍໂຕ ໂຂ ເຕຕິອາທິ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ລທ຺ຘພ຺ພຜາສຸວິຫາຣທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ຄຄ຺ຆສີຕິ ຄມິສ຺ສສິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ‘‘ສວິຕກ຺ກມ຺ປີ’’ຕິອາທິກາ ເທສນາ ເມຕ຺ຕາທີນໍ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ສມາຘິໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ອປ຺ປມຎ຺ຎາ, ຕສ຺ມາ. ‘‘ຕເຖວາ’’ຕິອາທິນາ ຄນ຺ຖນ຺ຕເຣນປິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕເຖວາຕິ ຕິກຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານວເສເນວ. ອຠິຘມ຺ເມຕິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ເຑ (ຘ. ສ. ໒໕໑ ອາທໂຍ), ອປ຺ປມຎ຺ຎາວິຠງ຺ຄາທີສຸ (ວິຠ. ໖໘໔ ອາທໂຍ) ຈ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຠິຘມ຺ມປ຺ປເທເສສຸ.

໒໗໓. ສຸຠປຣມາທິວເສນາຕິ ສຸຠ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສຸຠນ຺ເຕວ ອຘິມຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໒໑໒; ອ. ນິ. ໘.໖໖) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສຸຠວິໂມກ຺ຂໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ໂຕ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ. ປຣມ-ສທ຺ໂທ ອຸກ຺ກໍສຕ຺ໂຖ. ສຸໂຠ ສຸຠວິໂມກ຺ໂຂ ປຣໂມ ອຸກ຺ກໍໂສ ປຣມາ ໂກຏິ ເອຕິສ຺ສາຕິ ສຸຠປຣມາ, ເມຕ຺ຕາເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິ, ຕໂຕ ປຣໍ ຕາຍ ສາເຘຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສາຘາຣຓສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ວິປສ຺ສນາສຸຂາທໂຍ ອິຘ ອນວສຣາ. ອິຕເຣຕຣວິສິຏ຺ຐາເປເຕ ວິເສສາ, ປເຄວ ປເຣຫິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສທິໂສ ອານຸຠາວວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ວິເສເສຕ຺ວາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິສິຏ຺ຐໍ ກຕ຺ວາ.

ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍຕ຺ຕາຕິ ສຸຠວິໂມກ຺ຂາທິກສ຺ສ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ວິໂມກ຺ຂສ຺ສ ປກຕູປນິສ຺ສຍວເສນ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອສ຺ສ ເມຕ຺ຕາວິຫາຣິສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປສໍຫຣໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອປ຺ປຏິກ຺ກູລປຣິຈຍາຕິ ເມຕ຺ຕາຠາວນາວເສນ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອາຣມ຺ມເຓ ອປ຺ປຏິກ຺ກູລາກາເຣເນວ ຄຫຓສ຺ສ ປຣິຈິຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາຣຠູຕມ຺ປິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອປ຺ປຏິກ຺ກູລາກາເຣເນວ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ປເຄວ ສຠາວໂຕ. ‘‘ອປ຺ປຏິກ຺ກູລ’’ນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິຣຕິວເສນ ນິຣາສງ຺ກໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ຈ ສຸເຂນ, ສຸຏ຺ຐຸ ຈ ວິມຸຈ຺ຈຕິ, ຍຕສ຺ສ ຌານສ຺ສ ວິໂມກ຺ຂປຣິຍາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອປ຺ປຏິກ຺ກູເລສູ’’ຕິອາທິ. ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ຈ ອຕ຺ໂຖ ອນຕ຺ຖຈຣຓາທິອຘິປ຺ປາເຍນ ສເຈຕເນ ອາຣມ຺ມເຓ ອາຆາຕໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ກູລປຣິຈຍາ ອເຈຕເນປິ ວາຕາຕປາທິເກ ອາຆາຕຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ນ ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ຕໂຕ ສຸຠວິໂມກ຺ຂໂຕ ປຣໍ ກສ຺ສຈິ ວິໂມກ຺ຂສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອຠິຫນນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ອຠິຆາໂຕ, ທຓ຺ໂຑ ອຠິຆາໂຕ ຍສ຺ສ ຕໍ ທຓ຺ຑາຠິຆາຕໍ, ຕໍ ອາທິ ຍສ຺ສ ຕໍ ທຓ຺ຑາຠິຆາຕາທິ, ທຓ຺ຑາຠິຆາຕາທິ ຣູປໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ຍສ຺ສ ຕໍ ທຓ຺ຑາຠິຆາຕາທິຣູປນິມິຕ຺ຕໍ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຕທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ, ທຓ຺ຑປ຺ປຫາຣາທິຊນິຕໍ ກຣຊຣູປເຫຕຸກໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣູເປ ອາທີນໂວ ສຸປຣິວິທິໂຕ ໂຫຕິ ກຣຸຓາວິຫາຣິສ຺ສ ຣູປນິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ທຸກ຺ຂສ຺ສ ກຣຸຓາຍ ຈ ປຣທຸກ຺ຂາສຫນຣສຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕຕ຺ຖ ອາກາເສ. ຈິຕ຺ຕໍ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ ສພ຺ພໂສ ຣູປານໍ ອຠາໂວ ວິວຣມປຄໂມຕິ.

ເຕນ ເຕນາຕິອາທີສຸ ອຍໍ ໂຍຊນາ – ເຕນ ເຕນ ໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິອາທິນາ ປາໂມຊ຺ຊກາຣເຓນ ປມຸທິຕານໍ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນປາໂມຊ຺ຊວິຎ຺ຎາຓໍ ສມນຸປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ‘‘ສາຘຸ ວຕາຍໍ ສຕ຺ໂຕ ປໂມທຕີ’’ຕິ ມຸທິຕາຍ ປວຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ ປມຸທິຕວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ທສ຺ສເນນ ວິຎ຺ຎາຓຄ຺ຄຫຓປຣິຈິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ.

ອນຸກ຺ກມາຘິຄຕນ຺ຕິ ອາກາສກສິຓວຊ຺ເຊ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ກສິເຓ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານາຘິຄມານຸກ຺ກເມນ ຣູປວິຣາຄຠາວນາຍ ອຘິຄຕໍ. ອາກາສນິມິຕ຺ຕໍ ໂຄຈໂຣ ເອຕສ຺ສາຕິ ອາກາສນິມິຕ຺ຕໂຄຈຣໍ, ຕສ຺ມິໍ ອາກາສນິມິຕ຺ຕໂຄຈເຣ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາເຓ. ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປສໍຫຣໂຕຕິ ທຸຕິຍາຣຸປ຺ປາຘິຄມາຍ ຠາວນາຈິຕ຺ຕໍ ເນນ຺ຕສ຺ສ, ຕຖາ ຠາວຍໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາເຓ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນຈິຕ຺ຕໍ. ປກ຺ຂນ຺ທຕີຕິ ອນຸປວິສຕິ ວິໂມກ຺ຂຠາເວນ ອປ຺ເປຕິ.

ອາໂຠຄາຠາວໂຕຕິ ‘‘ສຸຂິຕາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໒.໒໓) ສຸຂາສີສນາທິວເສນ ອາຠຸຊນາຠາວໂຕ. ສຕ຺ຕານໍ ສຸຂາສີສນາທິວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ ເມຕ຺ຕາທິຠາວນາວ ປຣມຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓມຸເຂນ ສຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕິ, ອຸເປກ຺ຂາຠາວນາ ປນ ຕຖາ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ເກວລໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນວເສເນວ ສຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸເປກ຺ຂາວິຫາຣິສ຺ສ ສຸຂທຸກ຺ຂາທິປຣມຕ຺ຖຄ຺ຄາຫວິມຸຂຠາວໂຕ ອວິຊ຺ຊມານຄ຺ຄຫຓທຸກ຺ຂໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ‘‘ກມ຺ມສ຺ສກາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ກສ຺ສ ຣຸຈິຍາ ສຸຂິຕາ ວາ ຠວິສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ປຏິກ຺ເຂປວເສນປິ ປຣມຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓມຸເຂເນວ ອຸເປກ຺ຂາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາໂຣປິ ສຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕີຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຕໍ ປນ ຠາວນາຍ ປຸພ຺ພຠາເຄ, ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ປນ ເກວລໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນວເສເນວ ສຕ຺ເຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ກໂຣຕີຕິ ສວິເສສໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອວິຊ຺ຊມາເນ ເອວ ວິສເຍ ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ. ອວິຊ຺ຊມານຄ຺ຄຫຓທຸກ຺ຂຕາ ຈ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນວເສນ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອປຣາມາສສຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓມຸທ຺ຘຠູຕຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.