໒. ຘມ຺ມານຸສ຺ສຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໔໖. ຘມ຺ມານຸສ຺ສຕິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປທຕ຺ໂຖ, ສຠາວຕ຺ໂຖ ຈ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ໂຕເຍວາຕິ ຕໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ຠາວນາວິຘານເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຘມ຺ມານຸສ຺ສຕິໍ ຠາເວຕຸກາເມນາປີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິຍໍ ວິຍ ‘‘ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທສມນ຺ນາຄເຕນາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ນນຸ ເອຕາ ປຏິປາຏິຍາ ຉ ອນຸສ຺ສຕິໂຍ ອຣິຍສາວການໍ ວເສນ ເທສນໍ ອາຣຸຬ຺ຫາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘສີລາທິຄຸຓານໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານມ຺ປິ ອິຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາທສມນ຺ນາຄເຕນາ’’ຕິ ອິຘ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຣິຍສາວການໍ ປນ ສຸເຂນ ອິຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ. ຕຖາປິ ປາຬິຍໍ ອາຄຕຕ຺ຕາ ຈ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິນິທ຺ເທເສ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ອຍຎ຺ຈ ວິຈາໂຣ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສເຕວ.

໑໔໗. ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ອິຕເຣສູຕິ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກາທິປເທສຸ. ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ໂມວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກາທິອຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣິຍາຍໂຕ ປເນເຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ເມປິ ສມ຺ຠວນ຺ເຕວ. ຕຖາ ຫິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ ພຫຸສ຺ສຸເຕນ ອາຄຕາຄເມນ ປຣເມນ ສຕິເນປກ຺ເກນ ສມນ຺ນາຄເຕນ ປຎ຺ຎວຕາ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທິວິເສສໂຕ ສຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ສນ຺ທິຏ຺ຐິໂກ. ອາຈຣິຍປຍິຣຸປາສນາຍ ວິນາ ນ ລພ຺ຠາຕິ ເຈ? ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມປິ ສມາເນ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສເຍເນວ ສິຊ຺ຌນໂຕ, ຕຖາ ສຕ຺ຖຸສນ຺ທສ຺ສເນປິ. ‘‘ສນ຺ທິຏ຺ຐິຍາ ຊຍຕີ’’ຕິ ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ຕິຕ຺ຖິຍນິມ຺ມທ຺ທເນ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕວ ລພ຺ຠຕິ, ກິເລສຊເຍ ປຣິຍາຍໂຕ ປຣມ຺ປຣາເຫຕຸຠາວໂຕ. ‘‘ສນ຺ທິຏ຺ຐໍ ອຣຫຕີ’’ຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠເຕວ, ສພ຺ພໂສ ສໍກິເລສຘມ຺ມານໍ ປຫານໍ, ໂວທານຘມ຺ມານໍ ປຣິພ຺ຣູຫນຎ຺ຈ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ເຍ ໂຂ ຕ຺ວໍ, ໂຄຕມິ, ຘມ຺ເມ ຊາເນຍ຺ຍາສິ, ອິເມ ຘມ຺ມາ ສຣາຄາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂນ ວິຣາຄາຍ, ສຎ຺ໂຎຄາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂນ ວິສຎ຺ໂຎຄາຍ, ສອຸປາທານາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂນ ອນຸປາທານາຍ. ເອກໍເສນ, ໂຄຕມິ, ຘາເຣຍ຺ຍາສິ ‘ເນໂສ ຘມ຺ໂມ, ເນໂສ ວິນໂຍ, ເນຕໍ ສຕ຺ຖຸສາສນ’’’ນ຺ຕິ (ຈູຬວ. ໔໐໖; ອ. ນິ. ໘.໕໓), ‘‘ຘມ຺ມາປິ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຫາຕພ຺ພາ, ປເຄວ ອຘມ຺ມາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໔໐) ຈ ເອວມາທີຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ວິຠາເວຕພ຺ໂພ. ອກາລິກາຘິຄມຸປາຍຕາຍ ອກາລິໂກ. ວິຊ຺ຊມານຕາປຣິສຸທ຺ຘຕາຫິ ເອຫິປສ຺ສວິຘິໍ ອຣຫຕີຕິ ເອຫິປສ຺ສິໂກ. ຕໂຕ ເອວ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິເກຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ເຕ ອຸປນຍນໍ, ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ຕຕ຺ຖ ອຸປນຍນໍ ອຣຫຕີຕິ ໂອປເນຍ຺ຍິໂກ. ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສີເສ ຐຕ຺ວາ ປຣິຈເຍນ ສມ຺ມເທວ ອຕ຺ຖເວທໍ, ຘມ຺ມເວທຎ຺ຈ ລຠນ຺ເຕຫິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ ເວທິຕພ຺ໂພ ວິຎ຺ຎູຫີຕິ. ເອວໍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກາທິປເທສຸ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມມ຺ປິ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມນສິກາໂຣ ຍຸຊ຺ຊເຕວ.

ສາຕິ ຄາຖາ. ສມນ຺ຕຠທ຺ຣກຕ຺ຕາຕິ ສພ຺ພຠາເຄຫິ ສຸນ຺ທຣຕ຺ຕາ. ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ສາສນຘມ຺ມສ຺ສ. ກິຎ຺ຈາປິ ອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ສມຸທາໂຍ ນາມ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ໂກຈິ ນຕ຺ຖິ, ເຍສຸ ປນ ອວຍເວສຸ ສມຸທາຍຣູເປນ ອເວກ຺ຂິເຕສຸ ‘‘ຄາຖາ’’ຕິ ສມຎ຺ຎາ, ຕໍ ຕໂຕ ຠິນ຺ນໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ສໍສາມິໂວຫາຣໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຐເມນ ປາເທນ ອາທິກລ຺ຍາຓາ’’ຕິອາທິມາຫ. ‘‘ເອການຸສນ຺ຘິກ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ນາຕິພຫຸວິຠາຄໍ ຍຖານຸສນ຺ຘິນາ ເອການຸສນ຺ຘິກໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຕຣສ຺ສ ປນ ເຕເນວ ເທເສຕພ຺ພຘມ຺ມວິຠາເຄນ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານຠາຄາ ລພ຺ຠນ຺ຕີຕິ. ນິທາເນນາຕິ ກາລເທສເທສກປຣິສາທິອປທິສນລກ຺ຂເຓນ ນິທານຄນ຺ເຖນ. ນິຄມເນນາຕິ ‘‘ອິທມໂວຈາ’’ຕິອາທິເກນ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙), ‘‘ອິຕິ ຍໍ ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທເມຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໒໗) ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕຕ຺ຖນິຄມເນນ.

ອຍໍ ກຖາ ວິເສສໂຕ ສຸຕ຺ຕປິຏກສໍວຓ຺ຓນາຕິ ກຕ຺ວາ ສຸຕ຺ຕປິຏກວເສນ ຘມ຺ມສ຺ສ ອາທິກລ຺ຍາຓາທິກໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສຸຕ຺ຕປິຏກວິນຍປິຏການໍ ວເສນ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສນິທານສອຸປ຺ປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສນິທານສອຸປ຺ປຕ຺ຕິກຕ຺ຕາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕນິທາເນນ ສນິທານຕາຍ, ສອຏ຺ຐຸປ຺ປຕ຺ຕິກຕາຍ ຈ. ເວເນຍ຺ຍານໍ ອນຸຣູປໂຕຕິ ສິກ຺ຂາປທປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ, ຘມ຺ມເທສນາຍ ຈ ຕໍຕໍສິກ຺ຂາປທຠາເວນ ປຎ຺ຎາປິຍມານສ຺ສ ເວເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍານຸຣູປໍ ປວຕ຺ຕິຍມານສ຺ສ ອນຸຣູປໂຕ. ອຕ຺ຖສ຺ສາຕິ ເທສິຍມານສ຺ສ ຈ ສີລາທິອຕ຺ຖສ຺ສ. ‘‘ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໔໙)? ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໙໕) ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ເຫຕູປມາຄຫເຓນ ເຫຕຸທາຫຣຓຍຸຕ຺ຕໂຕ.

ເອວໍ ສຸຕ຺ຕວິນຍວເສນ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕີຓິ ປິຏການິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສກໂລປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສາສນຘມ຺ໂມຕິ –

‘‘ສພ຺ພປາປສ຺ສ ອກຣຓໍ, ກຸສລສ຺ສ ອຸປສມ຺ປທາ;

ສຈິຕ຺ຕປຣິໂຍທປນໍ, ເອຕໍ ພຸທ຺ຘານ ສາສນ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໑໘໓; ທີ. ນິ. ໒.໙໐) –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຖຸສາສນສ຺ສ ປກາສໂກ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ໂມ. ສີເລນ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ ສີລມູລກຕ຺ຕາ ສາສນສ຺ສ. ສມຖາທີຫິ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ ເຕສໍ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເວມຊ຺ຌຠາວໂຕ. ນິພ຺ພາເນນ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ ຕທຘິຄມໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິກຣຓີຍາຠາວໂຕ. ສາສເນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ນາມ ປຎ຺ຎາຍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ຈ ສີລໍ, ສມາຘິ ຈ ມູລນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສີລສມາຘີຫິ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ’’ຕິ. ປຎ຺ຎາ ປນ ອນຸໂພຘປຏິເວຘວເສນ ທຸວິຘາຕິ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ວິປສ຺ສນາມຄ຺ເຄຫິ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ’’ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ສ ນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ຜລໍ, ກິຈ຺ຈໍ ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກິຣິຍາ, ຕໂຕ ປຣໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຜລນິພ຺ພາເນຫິ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ’’ຕິ. ຜລຄ຺ຄຫເຓນ ວາ ສອຸປາທິເສສນິພ຺ພານມາຫ, ອິຕເຣນ ອິຕຣໍ, ຕທຸຠຍຎ຺ຈ ສາສນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ໂອສານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຜລນິພ຺ພາເນຫິ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ’’ຕິ.

ພຸທ຺ຘສ຺ສ ສຸໂພຘິຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘຕາ, ຕາຍ ອາທິກລ຺ຍາໂຓ ຕປ຺ປຠວຕ຺ຕາ. ສພ຺ພໂສ ສໍກິເລສປ຺ປຫານໍ ໂວທານໍ, ປາຣິປູຣີ ຈ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕາ, ຕາຍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາໂຓ ຕໍສຣີຣຕ຺ຕາ. ສຕ຺ຖາຣາ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ຕຖາ ປຏິປຕ຺ຕິ ສງ຺ຆສຸປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ, ຕາຍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາໂຓ, ຕາຍ ສາສນສ຺ສ ໂລເກ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວໂຕ. ຕນ຺ຕິ ສາສນຘມ຺ມໍ. ຕຖຕ຺ຕາຍາຕິ ຍຖຕ຺ຕາຍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ໂມ ເທສິໂຕ, ຕຖຕ຺ຕາຍ ຕຖຠາວາຍ. ໂສ ປນ ອຠິສມ຺ໂພຘິ ປຈ຺ເຈກໂພຘິ ສາວກໂພຘີຕິ ຕິວິໂຘ, ອິໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ນິພ຺ພານາຘິຄມສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພຄຸເຓຫິ ອຄ຺ຄຠາວໂຕ, ອິຕຣໂພຘິທ຺ວຍມູລຕາຍ ຈ ປຐມາຍ ໂພຘິຍາ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາ, ຄຸເຓຫິ ເວມຊ຺ຌຠາວໂຕ ທຸຕິຍາຍ ມຊ຺ເຌກລ຺ຍາຓຕາ, ຕທຸຠຍາວຣຕາຍ, ຕໂທສານຕາຍ ຈ ສາສນຘມ຺ມສ຺ສ ຕຕິຍາຍ ປຣິໂຍສານກລ຺ຍາຓຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ເອໂສຕິ ສາສນຘມ຺ໂມ. ນີວຣຓວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕຕິ ວິມຸຕ຺ຕາຍຕນສີເສ ຐຕ຺ວາ ສທ຺ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ ນີວຣຓານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນສມ຺ຠວໂຕ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ –

‘‘ຍຖາ ຍຖາວຸໂສ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ສຕ຺ຖາ ວາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອຎ຺ຎຕໂຣ ວາ ຄຣຸຏ຺ຐານິໂຍ ສພ຺ຣຫ຺ມຈາຣີ, ຕຖາ ຕຖາ ໂສ ຕຕ຺ຖ ລຠຕິ ອຕ຺ຖເວທໍ ລຠຕິ ຘມ຺ມເວທ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໕.໒໖).

‘‘ຍສ຺ມິໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມເຍ ອຣິຍສາວໂກ ໂອຫິຕໂສໂຕ ຘມ຺ມໍ ສຸຓາຕິ, ປຎ຺ຈສ຺ສ ນີວຣຓານິ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ປຫີນານິ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໑໙) –

ຈ ອາທິ. ສມຖວິປສ຺ສນາສຸຂາວຫນໂຕຕິ ສມຖສຸຂສ຺ສ ຈ ວິປສ຺ສນາສຸຂສ຺ສ ຈ ສມ຺ປາທນໂຕ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ –

‘‘ໂສ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫິ ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣໍ ວິເວກຊໍ ປີຕິສຸຂ’’ນ຺ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໗໙; ມ. ນິ. ໒.໑໓໘).

ຕຖາ –

‘‘ຍໂຕ ຍໂຕ ສມ຺ມສຕິ, ຂນ຺ຘານໍ ອຸທຍພ຺ພຍໍ;

ລຠຕີ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊໍ, ອມຕໍ ຕໍ ວິຊານຕໍ;

ອມານຸສີ ຣຕີ ໂຫຕິ, ສມ຺ມາ ຘມ຺ມໍ ວິປສ຺ສໂຕ’’ຕິ ຈ. (ຘ. ປ. ໓໗໔, ໓໗໓);

ຕຖາປຏິປນ຺ໂນຕິ ຍຖາ ສມຖວິປສ຺ສນາສຸຂໍ ອາວຫຕິ, ຍຖາ ວາ ສຕ຺ຖາຣາ ອນຸສິຏ຺ຐໍ, ຕຖາ ປຏິປນ຺ໂນ ສາສນຘມ຺ໂມ. ຕາທິຠາວາວຫນໂຕຕິ ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາວເສນ ອິຏ຺ຐາທີສຸ ຕາທິຠາວສ຺ສ ໂລກຘມ຺ເມຫິ ອນຸປເລປສ຺ສ ອາວຫນໂຕ. ເອສ ຠຄວາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຕິວິຘກລ຺ຍາຓໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສນ຺ໂຕ ຍໍ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍຎ຺ຈ ປກາເສຕິ, ຕໍ ຍຖານຸຣູປໍ ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສາຕ຺ຖໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ໂຍຊນາ.

ຕຕ຺ຖ ອວິເສເສນ ຕິສ຺ໂສ ສິກ຺ຂາ, ສກໂລ ຈ ຕນ຺ຕິຘມ຺ໂມ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຕເມສານໍ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ນຈິຣຏ຺ຐິຕິກໍ ອໂຫສີ’’ຕິອາທິ (ປາຣາ. ໑໘). ສພ຺ພສິກ຺ຂານໍ ມຓ຺ຑຠູຕສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫິໂຕ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຂີຓາ ຊາຕິ, ວຸສິຕໍ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ, ກຕໍ ກຣຓີຍ’’ນ຺ຕິ (ມຫາວ. ໒໓; ສໍ. ນິ. ໕.໑໘໖). ຍຖານຸຣູປນ຺ຕິ ຍຖາຣຫໍ. ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໍ ຫິ ສາສນພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສາຕ຺ຖໍ. ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິເຍ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຖຕາຍ. ສມ຺ປຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ ຫິ ອິຘ ສຫ-ສທ຺ໂທ. ອິຕຣໍ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ສາຕ຺ຖໍ, ສພ຺ຍຎ຺ຊນຎ຺ຈ. ເຍ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ວຈນສຠາວໍ ສາຕ຺ຖໍ, ອຕ຺ຖສຠາວໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ນ ສຸນ຺ທຣໍ, ຕຖາ ວິຠຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ສທ຺ທຕ຺ຖາ ຫິ ອຠິນ຺ນຣູປາ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ວິນິໂຍຄໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ເນສໍ ໂລກິຍາມິສ຺ສີຠາວໍ ປຏິຊານນ຺ຕິ. ສຕິປິ ວາ ເຠເທ ‘‘ສພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍທິ ຕຸລ຺ຍໂຍໂຄ ອຘິປ຺ເປໂຕ ‘‘ສປຸຕ຺ໂຕ ອາຄໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ເອວໍ ສຕິ ‘‘ອຕ຺ຖປຏິສຣຓາ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂຫຖ, ມາ ພ຺ຍຎ຺ຊນປຏິສຣຓາ’’ຕິ ອຕ຺ຖປ຺ປຘານວາໂທ ພາຘິໂຕ ສິຍາ, ອຖ ວິຊ຺ຊມານຕາມຕ຺ຕໍ ‘‘ສໂລມໂກ ສປກ຺ຂໂກ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິ ອຄ຺ຄຫິຕາ ສິຍາ. ຕສ຺ມາ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເນຕ຺ຕິນເຍນາປິ ອຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສງ຺ກາສນ…ເປ… ສພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍທິປິ ເນຕ຺ຕິຍໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຸເຂນ ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ອກ຺ຂຣໍ ປທ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ທ຺ວາທສປທ) ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານິ ປຐມໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ, ອິຘ ປນ ປາຬິຍໍ ‘‘ສາຕ຺ຖໍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ອາຄຕຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖປທານິເຍວ ປຐມໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສງ຺ກາສນປກາສນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປໂຕ ກາສນໍ ທີປນໍ ສງ຺ກາສນໍ ‘‘ມຎ຺ຎມາໂນ ຠິກ຺ຂຸ ພທ຺ໂຘ ມາຣສ຺ສ, ອມຎ຺ຎມາໂນ ມຸຕ຺ໂຕ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໖໔) ວິຍ. ຕຕ຺ຕເກນ ຫິ ເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາ ປຏິວິທ຺ຘໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຎ຺ຎາຕໍ ຠຄວາ’’ຕິອາທິ. ປຐມໍ ກາສນໍ ປກາສນໍ. ອາທິກມ຺ມສ຺ມິໍ ຫິ ອຍໍ ປສທ຺ໂທ ‘‘ປຎ຺ຎເປຕິ ປຏ຺ຐເປຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ວິຍ. ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍາເປກ຺ຂໍ ເຈຕໍ ປທທ຺ວຍໍ ອຸທ຺ເທສຠາວໂຕ. ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ຫິ ສງ຺ເຂປໂຕ ປຐມຎ຺ຈ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ. ສໍຂິຕ຺ຕສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣວຈນໍ, ສກິໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ປຸນ ວຈນຎ຺ຈ ວິວຣຓວິຠຊນານິ. ຍຖາ ‘‘ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ສກິໍເຍວ ຈ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ກຸສລາ? ຍສ຺ມິໍ ສມເຍ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ຈິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑) ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ວິວຣຓວເສນ, ວິຠຊນວເສນ ຈ ປຸນ ວຈນໍ. ມຊ຺ຌິມິນ຺ທ຺ຣິຍາເປກ຺ຂເມຕໍ ປທທ຺ວຍໍ ນິທ຺ເທສຠາວໂຕ. ວິວຏສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣຕຣາຠິຘານໍ, ວິຠຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ປກາເຣຫິ ຎາປນໍ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຈິຕ຺ຕປຣິໂຕສນໍ ອຸຕ຺ຕານີກຣຓປຎ຺ຎາປນານິ. ຍຖາ ‘‘ຜສ຺ໂສ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໒) ວິວຏວິຠຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ‘‘ກຕໂມ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຜສ຺ໂສ? ໂຍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍ ຜສ຺ໂສ ຜຸສນາ ສມ຺ຜຸສນາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໒) ອຸຕ຺ຕານີກິຣິຍາ, ປຎ຺ຎາປນາ ຈ. ມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍາເປກ຺ຂເມຕໍ ປທທ຺ວຍໍ ປຏິນິທ຺ເທສຠາວໂຕ. ‘‘ປຎ຺ຎາປນປຏ຺ຐປນວິວຣຓວິຠຊນອຸຕ຺ຕານີກຣຓປກາສນອຕ຺ຖປທສມາໂຍຄໂຕ’’ຕິປິ ປາໂຐ.

ກຖໍ ປນາຍໍ ປາຐວິກປ຺ໂປ ຊາໂຕຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເນຕ຺ຕິປາຬິຍໍ ອາຄຕນເຍນ ປຸຣິມປາໂຐ. ຕຕ຺ຖ ຫິ –

‘‘ສງ຺ກາສນາ ປກາສນາ,

ວິວຣຓາ ວິຠຊນຸຕ຺ຕານີກມ຺ມປຎ຺ຎຕ຺ຕິ;

ເອເຕຫິ ຉຫິ ປເທຫິ,

ອຕ຺ໂຖ ກມ຺ມຎ຺ຈ ນິທ຺ທິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິ. (ເນຕ຺ຕິ. ໔ ທ຺ວາທສປທ) –

ເທສນາຫາຣໂຍຊນາຍ ຈ ເອຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ‘‘ສງ຺ກາສນາ ປກາສນາ’’ຕິອາທິນາ ອາຄຕໍ. ປຈ຺ຉິໂມ ປນ ‘‘ປຎ຺ຎເປຕິ ປຏ຺ຐເປຕິ ວິວຣຕິ ວິຠຊຕິ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣຕິ ‘ປສ຺ສຖາ’ຕິ ຈາຫາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕນເຍນ ພ຺ຍຎ຺ຊນມຕ຺ຕກໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ເນສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປາຐານໍ ວິເສໂສ, ນ ອຕ຺ຖໂຕ. ຕຖາ ຫິ ສງ຺ເຂປໂຕ ‘‘ປຐມໍ ຎາປນໍ ປຎ຺ຎາປນໍ, ປຐມເມວ ຐປນໍ ປຏ຺ຐປນ’’ນ຺ຕິ ອິມານິ ປທານິ ສງ຺ກາສນປກາສນປເທຫິ ອຕ຺ຖໂຕ ອວິສິຏ຺ຐານິ. ຍຎ຺ຈ ປຸຣິມປາເຐ ຉຏ຺ຐໍ ປທໍ ‘‘ປກາຣໂຕ ຎາປນ’’ນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາປນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ທຸຕິຍປາເຐ ປກາສນປເທນ ‘‘ນິພ຺ພິເສສໍ ປກາຣໂຕ ກາສນ’’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ຍສ຺ມາ ຎາປນກາສນານິ ອຕ຺ຖາວຠາສນສຠາວຕາຍ ອຠິນ຺ນານິ, ສພ຺ເພສຎ຺ຈ ເວເນຍ຺ຍານໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂຕສນໍ, ພຸທ຺ຘິຍາ ຈ ນິສານໍ ຍາຖາວໂຕ ວຕ຺ຖຸສຠາວາວຠາສເນ ຊາຍຕີຕິ. ເອວໍ ອຕ຺ຖປທຣູປຕ຺ຕາ ປຣິຍຕ຺ຕິອຕ຺ຖສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ຕຉອຕ຺ຖປທສມາໂຍຄໂຕ ສາຕ຺ຖໍ ສາສນໍ.

ອກ຺ຂຣປທພ຺ຍຎ຺ຊນາກາຣນິຣຸຕ຺ຕິນິທ຺ເທສສມ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸຈ຺ຈາຣຓເວລາຍໍ ອປຣິໂຍສິເຕ ປເທ ວຓ຺ໂຓ ອກ຺ຂຣໍ. ‘‘ເອກກ຺ຂຣໍ ປທໍ ອກ຺ຂຣ’’ນ຺ຕິ ເອເກ ‘‘ອາ ເອວໍ ກິຣ ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ອາ-ກາຣາທໂຍ ວິຍ. ‘‘ວິສຸທ຺ຘກຣຓານໍ ມນສາ ເທສນາວາຈາຍ ອກ຺ຂຣຓໂຕ ອກ຺ຂຣ’’ນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎ. ວິຠຕ຺ຕິຍນ຺ຕໍ ອຕ຺ຖຎາປນໂຕ ປທໍ. ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ປທາຠິຫິຕໍ ອຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຎ຺ເຊຕີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ, ວາກ຺ຍໍ. ‘‘ກິຣິຍາປທໍ ອພ຺ຍຍກາຣກວິເສສນຍຸຕ຺ຕໍ ວາກ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວທນ຺ຕິ. ປກາຣໂຕ ວາກ຺ຍວິຠາໂຄ ອາກາໂຣ. ອາກາຣາຠິຫິຕໍ ນິພ຺ພຈນໍ ນິຣຸຕ຺ຕິ. ນິພ຺ພຈນວິຕ຺ຖາໂຣ ນິສ຺ເສສຸປເທສໂຕ ນິທ຺ເທໂສ. ເອເຕສໍ ອກ຺ຂຣາທີນໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນປທານໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ປນ຺ນຕາຍ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ.

ຕຕ຺ຣາຍມສ຺ສ ອຕ຺ຖປທສມາໂຍໂຄ, ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິ ຈ – ອກ຺ຂເຣຫິ ສງ຺ກາເສຕິ, ປເທຫິ ປກາເສຕິ, ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ວິວຣຕິ, ອາກາເຣຫິ ວິຠຊຕິ, ນິຣຸຕ຺ຕີຫິ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣຕິ, ນິທ຺ເທເສຫິ ປຎ຺ຎເປຕິ, ຕຖາ ອກ຺ຂເຣຫິ ອຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ ປເທຫິ ວິເນຕິ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸໍ, ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ ວິປຎ຺ເຈຕ຺ວາ ອາກາເຣຫິ ວິເນຕິ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎຸໍ, ນິຣຸຕ຺ຕີຫິ ເນຕ຺ວາ ນິທ຺ເທເສຫິ ວິເນຕິ ເນຍ຺ຍໍ. ເອວຎ຺ຈາຍໍ ຘມ຺ໂມ ອຸຄ຺ຆຏິຍມາໂນ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎຸໍ ວິເນຕິ, ວິປຎ຺ຈິຍມາໂນ ວິປຎ຺ຈິຕຎ຺ຎຸໍ, ນິຍ຺ຍມາໂນ ເນຍ຺ຍໍ. ຕຕ຺ຖ ອຸຄ຺ຆຏນາ ອາທິ, ວິປຎ຺ຈນາ ມຊ຺ເຌ, ນຍນມນ຺ເຕ. ເອວໍ ຕີສຸ ກາເລສຸ ຕິຘາ ເທສິໂຕ ໂທສຕ຺ຕຍວິຘມໂນ ຄຸຓຕ຺ຕຍາວໂຫ ຕິວິຘເວເນຍ຺ຍວິນຍໂນຕິ. ເອວມ຺ປິ ຕິວິຘກລ຺ຍາໂຓຍໍ ຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຖພ຺ຍຎ຺ຊນປາຣິປູຣິຍາ ‘‘ສາຕ຺ໂຖ ສພ຺ຍຎ຺ຊໂນ’’ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ ‘‘ປຣິປຸຓ຺ໂຓ, ປຣິສຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ຈ.

ອຕ຺ຖຄມ຺ຠີຣຕາຕິອາທີສຸ ອຕ຺ໂຖ ນາມ ຕນ຺ຕິອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ໂມ ຕນ຺ຕິ. ປຏິເວໂຘ ຕນ຺ຕິຍາ, ຕນ຺ຕິອຕ຺ຖສ຺ສ ຈ ຍຖາຠູຕາວໂພໂຘ. ເທສນາ ມນສາ ວວຕ຺ຖາປິຕາຍ ຕນ຺ຕິຍາ ເທສນາ. ເຕ ປເນເຕ ອຕ຺ຖາທໂຍ ຍສ຺ມາ ສສາທີຫິ ວິຍ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີຫິ ທຸກ຺ໂຂຄາຫາ, ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐາ ຈ, ຕສ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ. ອຖ ວາ ອຕ຺ໂຖ ນາມ ເຫຕຸຜລໍ. ຘມ຺ໂມ ເຫຕຸ. ເທສນາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ຍຖາຘມ຺ມໍ ຘມ຺ມາຠິລາໂປ, ອນຸໂລມປຏິໂລມສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣາທິວເສນ ວາ ກຖນໍ. ປຏິເວໂຘ ອຠິສມໂຍ, ອຕ຺ຖານຸຣູປໍ ຘມ຺ເມສຸ, ຘມ຺ມານຸຣູປໍ ອຕ຺ເຖສຸ, ປຎ຺ຎຕ຺ຕິປຖານຸຣູປໍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີສຸ ອວໂພໂຘ, ເຕສໍ ເຕສໍ ວາ ຘມ຺ມານໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ສລກ຺ຂຓສງ຺ຂາໂຕ ອວິປຣີຕສຠາໂວ. ເຕປິ ເຈເຕ ອຕ຺ຖາທໂຍ ຍສ຺ມາ ອນຸປຈິຕກຸສລສມ຺ຠາເຣຫິ ທຸປ຺ປຎ຺ເຎຫິ ສສາທີຫິ ວິຍ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ທຸກ຺ໂຂຄາຫາ, ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍປຕິຏ຺ຐາ ຈ, ຕສ຺ມາ ຄມ຺ຠີຣາ. ເຕສຸ ປຏິເວຘສ຺ສາປິ ອຕ຺ຖສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖຄມ຺ຠີຣຕາປຏິເວຘຄມ຺ຠີຣຕາຫິ ສາຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ອຕ຺ຖຄຸຓທີປນໂຕ. ຕາສໍ ຘມ຺ມເທສນານໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສນ຺ນິສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຘມ຺ມຄມ຺ຠີຣຕາເທສນາຄມ຺ຠີຣຕາຫິ ສພ຺ຍຎ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ຕາສໍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິທີປນໂຕ.

ອຕ຺ເຖສຸ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ. ອຕ຺ຖຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາສຸ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ອິມິສ຺ສາປິ ປຏິສມ຺ຠິທາຍ ອຕ຺ຖວິສຍຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຖປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາວິສຍໂຕ ສາຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ, ອຕ຺ຖສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອສຕິ ຕທຠາວໂຕ. ຘມ຺ໂມຕິ ຕນ຺ຕິ. ນິຣຸຕ຺ຕີຕິ ຕນ຺ຕິປທານໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ວຈນໍ. ຕຕ຺ຖ ປເຠທຄຕານິ ຎາຓານິ ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ອາຫ ‘‘ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາວິສຍໂຕ ສພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ, ອສຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕທຠາວໂຕ. ປຣິກ຺ຂກຊນປ຺ປສາທກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ປຣິກ຺ຂກຊນານໍ ກິໍກຸສລຄເວສີນໍ ປສາທາວຫໍ, ຕສ຺ມາ ສາຕ຺ຖໍ. ອຕ຺ຖສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ຜເລນ ເຫຕຸໂນ ອນຸມານໍ ນທີປູເຣນ ວິຍ ອຸປຣິ ວຸຏ຺ຐິປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ. ສາຕ຺ຖກຕາ ປນສ຺ສ ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍຕາຍ, ສາ ປຣມຄມ຺ຠີຣສຓ຺ຫສຸຂຸມຠາວໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຄມ຺ຠີໂຣ ທຸທ຺ທໂສ’’ຕິອາທິ (ມຫາວ. ໘). ໂລກິຍຊນປ຺ປສາທກນ຺ຕິ ສພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ໂລກິຍຊນສ຺ສ ປສາທາວຫໍ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ຍຎ຺ຊນໍ. ໂລກິຍຊໂນ ຫິ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕຸສ຺ສຕິ, ອິຘາປິ ຜເລນ ເຫຕຸໂນ ອນຸມານໍ. ສພ຺ຍຎ຺ຊນຕາ ປນສ຺ສ ສທ຺ເຘຍ຺ຍຕາຍ, ສາ ອາທິກລ຺ຍາຓາທິຠາວໂຕ ເວທິຕພ຺ພາ.

ອຖ ວາ ປຓ຺ຑິຕເວທນີຍໂຕ ສາຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ປຎ຺ຎາປທຏ຺ຐານຕາຍ ອຕ຺ຖສມ຺ປນ຺ນຕໍ ອາຫ, ຕໂຕ ປຣິກ຺ຂກຊນປ຺ປສາທກໍ. ສທ຺ເຘຍ຺ຍໂຕ ສພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ສທ຺ຘາປທຏ຺ຐານຕາຍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນຕໍ, ຕໂຕ ໂລກິຍຊນປ຺ປສາທກນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຄມ຺ຠີຣາຘິປ຺ປາຍໂຕ ສາຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາຍໂຕ ອຄາຘາປາຣຕາຍ ອຕ຺ຖສມ຺ປນ຺ນໍ ອຎ຺ຎຖາ ຕທຠາວໂຕ. ອຸຕ຺ຕານປທໂຕ ສພ຺ຍຎ຺ຊນນ຺ຕິ ສຸໂພຘສທ຺ທຕາຍ ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປນ຺ນໍ, ປຣມຄມ຺ຠີຣສ຺ສປິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ເວເນຍ຺ຍານໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວາປາທນໂຕ. ສພ຺ໂພເປສ ປຐມສ຺ສ ອຕ຺ຖທ຺ວຍສ຺ສ ປເຠໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ຕຖາ ເຈວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສໍວຓ຺ຓິຕໍ. ຕຖາ ເຫຕ຺ຖ ວິກປ຺ປສ຺ສ, ສມຸຈ຺ຈຍສ຺ສ ວາ ອຄ຺ຄຫຓໍ. ອຸປເນຕພ຺ພສ຺ສາຕິ ປກ຺ຂິປິຕພ຺ພສ຺ສ ໂວທານຕ຺ຖສ຺ສ ອວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ສກລປຣິປຸຓ຺ຓຠາເວນາຕິ ສພ຺ພຠາເຄຫິ ປຣິປຸຓ຺ຓຕາຍ. ອປເນຕພ຺ພສ຺ສາຕິ ສໍກິເລສຘມ຺ມສ຺ສ.

ປຏິປຕ຺ຕິຍາຕິ ສີລວິສຸທ຺ຘິຍາທິສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ, ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕໍ. ອຘິຄມພ຺ຍຕ຺ຕິໂຕຕິ ສຈ຺ຈປຏິເວເຘນ ອຘິຄມເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍສພ຺ຠາວໂຕ ສາຕ຺ຖໍ ກປິລວຕາທິ ວິຍ ຕຸຈ຺ຉໍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ອຫຸຕ຺ວາ ອຕ຺ຖສມ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ປຣິຍຕ຺ຕິຍາຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມປຣິຈເຍນ. ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕິໂຕຕິ ທຸຣກ຺ຂາຕຘມ຺ເມສຸ ປຣິຈຍໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ສມ຺ໂມຫໍ ອຊເນຕ຺ວາ ພາຫຸສຈ຺ຈເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍສພ຺ຠາວໂຕ ສພ຺ຍຎ຺ຈນໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຫິ ສຕິ ອາຄມພ຺ຍຕ຺ຕີຕິ. ສີລາທິປຎ຺ຈຘມ຺ມກ຺ຂນ຺ຘຍຸຕ຺ຕໂຕຕິ ສີລາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສຫິ ອວິຣຫິຕຕ຺ຕາ. ເກວລປຣິປຸຓ຺ຓໍ ອນວເສເສນ ສມນ຺ຕໂຕ ປຸຓ຺ຓໍ ປູຣິຕໍ. ນິຣຸປກ຺ກິເລສໂຕຕິ ທິຏ຺ຐິມານາທິອຸປກ຺ກິເລສາຠາວໂຕ. ນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖາຍາຕິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ນິສ຺ສຣຓາຍ. ໂລກາມິສນິຣເປກ຺ຂໂຕຕິ ກຖຎ຺ຈິປິ ຕຓ຺ຫາສນ຺ນິສ຺ສຍສ຺ສ ອນິສ຺ສຍນໂຕ.

ເອວໍ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທິອປເທເສນ ສຕ຺ຖຸ ປຸຣິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍວເສນ ຘມ຺ມສ຺ສ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕໍ ວິຠາເວຕ຺ວາ ອິທານິ ປຈ຺ຉິມເວສາຣຊ຺ຊທ຺ວຍວເສນາປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຕ຺ຖວິປລ຺ລາສາຠາວໂຕ ວາ ສຸຏ຺ຐຸ ອກ຺ຂາໂຕຕິ ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ພ຺ຍຕິເຣກມຸເຂນ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ວິປລ຺ລາສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຕສໍ ຘມ຺ເມ ‘‘ອນ຺ຕຣາຍິກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວິປາກາທີນໍ ອນ຺ຕຣາຍິກຕ຺ຕາຠາວໂຕ ເອກໍເສນ ອປາຍູປປຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ອຠາວໂຕ. ນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕາຠາວໂຕຕິ ອຕມ຺ມຍຕາຠາວໂຕ, ສໍສາຣໂຕ ຈ ນິຍ຺ຍານິກາຕິ ວຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ເອກຈ຺ຈຍຎ຺ຎກິຣິຍາປກຕິປຸຣິສນ຺ຕຣຎ຺ຎາຓາທີນໍ ຕໂຕ ນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕາຠາວໂຕ ວິປຣີໂຕ ເອວ ໂຫຕິ. ເຕນາຕິ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວິປລ຺ລາສາປຊ຺ຊເນນ. ເຕ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍາ. ຕຖາຠາວານຕິກ຺ກມນໂຕຕິ ກມ຺ມນ຺ຕຣາຍາທີນໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອນ຺ຕຣາຍິກຠາວສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ນິຍ຺ຍານິກຠາວສ຺ສ ກທາຈິປິ ອນຕິວຕ຺ຕນໂຕ.

ນິພ຺ພານານຸຣູປາຍ ປຏິປຕ຺ຕິຍາຕິ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ສພ຺ພສງ຺ຂຕວິນິສ຺ສຏສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອນຸຣູປາຍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣນິສ຺ສຣຓູປາຍຠູຕາຍ ສປຸພ຺ພຠາຄາຍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອກ຺ຂາຕຕ຺ຕາຕິ ໂຍຊນາ. ປຏິປທານຸຣູປສ຺ສາຕິ ສພ຺ພທຸກ຺ຂນິຍ຺ຍານິກຠູຕາ ອາຣມ຺ມຓກຣຓມຕ຺ເຕນາປິ ກິເລເສຫິ ອນາມສນີຍາ ຍາທິສີ ປຏິປທາ, ຕທນຸຣູປສ຺ສ. ສຸປຎ຺ຎຕ຺ຕາຕິ ສີລາທິກ຺ຂນ຺ຘຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫິຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທິປ຺ປເຠທາ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ປຫາຍິກຠາເວນ ສຸຏ຺ຐຸ ສມ຺ມເທວ ວິຫິຕາ. ສໍສນ຺ທຕິ ກິເລສມລວິສຸທ຺ຘິຕາຍ ສເມຕິ. ເອວໍ ມຄ຺ຄນິພ຺ພານານໍ ປຏິປທາປຏິປຊ຺ຊນີຍຠາເວຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຸຣູປຕາຍ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕິວິຘສ຺ສາປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ເຈກໍ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອນ຺ຕທ຺ວຍນ຺ຕິ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທໍ, ກາມສຸຂອຕ຺ຕກິລມຖານຸໂຍຄໍ, ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ, ປຕິຏ຺ຐານາຍູຫນນ຺ຕິ ເອວໍ ປເຠທໍ ອນ຺ຕທ຺ວຍໍ. ອນຸປຄມ຺ມາຕິ ອນຸປຄນ຺ຕ຺ວາ, ອນຸປຄມນເຫຕຸ ວາ. ປຏິປສ຺ສທ຺ຘກິເລສານີຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ວູປສນ຺ຕກິເລສານິ, ປຏິປສ຺ສທ຺ຘິປ຺ປຫານວເສນ ສມ຺ມເທວ ປຫີນໂທສານິ. ສສ຺ສຕາທິສຠາວວເສນາຕິ ‘‘ສສ຺ສຕຎ຺ຈ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມິ ອມຕຎ຺ຈ ຕາຓຎ຺ຈ ເລຓຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິນາ ເຕສຸ ເຕສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ສສ຺ສຕາທິຠາວກິຕ຺ຕນວເສນ.

໑໔໘. ‘‘ຣາຄາທີນໍ ອຠາວໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ອຣິຍປຸຄ຺ຄເລນ ສາມໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ມມ ຣາຄາທໂຍ ປຫີນາ’’ຕິ ສຍໍ ອຕ຺ຕນາ ອນຎ຺ຎເນຍ຺ເຍນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພຕິ ສນ຺ທິຏ຺ຐິ, ສນ຺ທິຏ຺ຐິ ເອວ ສນ຺ທິຏ຺ຐິໂກ.

ເຕນ ເຕນ ອຣິຍສາວເກນ ປຣສທ຺ຘາຍ ປຣສ຺ສ ສທ຺ທຫເນນ ປຣເນຍ຺ເຍນ ຄນ຺ຕພ຺ພຕໍ ຫິຕ຺ວາ ຎາເປຕພ຺ພຕໍ ປຫາຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາເຓນ ກຣຓຠູເຕນ. ປສຕ຺ຖາ ທິຏ຺ຐິ ສນ຺ທິຏ຺ຐິ ຍຖາ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ. ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ອຕ຺ຕນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິຍາ ກິເລເສ ຊຍຕິ, ອຣິຍຜລໍ ຕາຍ ເອວ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣຓຠູຕາຍ, ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣເຓນ ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍີຠູຕາຍ ສນ຺ທິຏ຺ຐິຍາ ກິເລເສ ຊຍຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ຠາວນາຠິສມຍວເສນ ມຄ຺ຄຘມ຺ໂມ. ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ນິພ຺ພານຘມ຺ໂມ. ຜລມ຺ປິ ເຫຏ຺ຐິມໍ ສກທາຄາມິວິປສ຺ສນາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອຸປຣິ ມຄ຺ຄາຘິຄມສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ປຣິຍາຍໂຕ ‘‘ທິສ຺ສມາໂນ ວຏ຺ຏຠຍໍ ນິວຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕິ.

໑໔໙. ນາສ຺ສ ກາໂລຕິ ນາສ຺ສ ອາຄເມຕພ຺ໂພ ກາໂລ ອຕ຺ຖິ. ຍຖາ ຫິ ໂລກິຍກຸສລສ຺ສ ‘‘ອຸປປຊ຺ເຊ, ອປຣປຣິຍາເຍ’’ຕິອາທິນາ ຜລທານໍ ປຕິ ອາຄເມຕພ຺ໂພ ກາໂລ ອຕ຺ຖິ, ນ ເອວເມຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ປຎ຺ຈາຫາ’’ຕິອາທິ. ປກຏ຺ໂຐຕິ ທູໂຣ. ຜລທານໍ ປຕິ ກາໂລ ປກຏ຺ໂຐ ອສ຺ສາຕິ ກາລິໂກ, ກາລນ຺ຕຣຜລທາຍີ. ເຕນາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຜລທາເນ’’ຕິ. ປຕ຺ໂຕຕິ ອຸປນີໂຕ. ອິທນ຺ຕິ ‘‘ອກາລິໂກ’’ຕິ ປທໍ.

໑໕໐. ວິຘິນ຺ຕິ ວິຘານໍ, ‘‘ເອຫິ ປສ຺ສາ’’ຕິ ເອວໍປວຕ຺ຕວິຘິວຈນໍ. ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາຕິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ກິເລສມລວິຣເຫນ ສພ຺ພຖາ ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ. ອມນຸຎ຺ຎມ຺ປິ ກທາຈິ ປໂຍຊນວເສນ ຍຖາສຠາວປ຺ປກາສເນນ ທສ຺ເສຕພ຺ພໍ ຠເວຍ຺ຍາຕິ ຕທຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ມນຸຎ຺ຎຠາວປ຺ປກາສເນນາ’’ຕິ.

໑໕໑. ອຸປເນຕພ຺ໂພຕິ ອຸປເນຍ຺ໂຍ, ອຸປເນຍ຺ໂຍວ ໂອປເນຍ຺ຍິໂກຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອຸປເນຕພ຺ໂພຕິ ໂອປເນຍ຺ຍິໂກ’’ຕິ. ຈິຕ຺ເຕ ອຸປນຍນໍ ອຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິທໍ ສງ຺ຂເຕ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ເມ ຍຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ຈິຕ຺ເຕ ອຸປນຍນນ຺ຕິ ປນ ອາຣມ຺ມຓຠູຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠາວູປນຍເນ ອຘິປ຺ເປເຕ ອສງ຺ຂເຕປິ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ ‘‘ອາຣມ຺ມຓກຣຓສງ຺ຂາຕໍ ອຸປນຍນໍ ອຣຫຕີຕິ ໂອປເນຍ຺ຍິໂກ’’ຕິ. ອລ຺ລີຍນນ຺ຕິ ຜຸສນໍ. ນິພ຺ພານໍ ອຸປເນຕິ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໑໕໒. ວິຎ຺ຎູຫີຕິ ວິທູຫິ, ປຏິວິທ຺ຘສຈ຺ເຈຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕ ປນ ເອກໍສໂຕ ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູອາທໂຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຄ຺ຆຏິຕຎ຺ຎູອາທີຫີ’’ຕິ. ‘‘ປຈ຺ຈຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ‘‘ປຕິ ອຕ຺ຕນີ’’ຕິ ຠຸມ຺ມວເສນ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕນິ ອຕ຺ຕນີ’’ຕິ. ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ກຖໍ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ຠາວິໂຕ ເມ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເມ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ປຈ຺ຈຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ປເທນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອນ຺ວຍໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ພ຺ຍຕິເຣເກນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ. ‘‘ວິຎ຺ຎູຫີ’’ຕິ ອິທໍ ອນ຺ໂຕຄຘາວຘາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພາລານໍ ປນ ອວິສໂຍ ເຈສາ’’ຕິ ອາຫ.

ເອວໍ ອາທິກລ຺ຍາຓຕາທິນາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອນຸຣູປເທສນາຍ ຘມ຺ມສ຺ສ ສ຺ວາກ຺ຂາຕຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ປຸຣິມສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ສ ປຈ຺ຉິມໍ ປຈ຺ຉິມໍ ປທໍ ກາຣຓວຈນນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ທິຏ຺ຐິກຕ຺ຕາຕິ ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສາມໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ສນ຺ທິຏ຺ຐິຍາ ກິເລເສ ວິທ຺ຘໍເສຕິ, ສນ຺ທສ຺ສນຎ຺ຈ ອຣຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ທຸຣກ຺ຂາເຕ ຕິຕ຺ຖິຍຘມ຺ເມ ຕທຠາວໂຕ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສປເທສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໑໕໓. ຕສ຺ເສວນ຺ຕິອາທີສຸ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເວທິຕພ຺ພໍ.