໑. ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິກຖາວຓ຺ຓນາ

໑໒໓. ອສຸຠານນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອສຸຠກມ຺ມຏ຺ຐານານນ຺ຕຣໍ. ອນຸສ຺ສຕີສູຕິ ອນຸສ຺ສຕິກມ຺ມຏ຺ຐາເນສຸ. ‘‘ອນຸ ອນຸ ສຕິ ອນຸສ຺ສຕີ’’ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ນ ເອຕ຺ຖ ອນຸ-ສທ຺ທໂຍເຄນ ສຕິ-ສທ຺ໂທ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣວາຈໂກຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕິເຍວ ອນຸສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ນາຍມນຸ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອຸປລພ຺ຠຕີ’’ຕິອາທີສຸ ອຸປ-ສທ຺ໂທ ວິຍ ອນຕ຺ຖໂກ, ນາປິ ‘‘ສຎ຺ຊານນໍ ປຊານນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສໍ-ສທ຺ທາທໂຍ ວິຍ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣທີປໂກຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ປວຕ຺ຕິຕພ຺ພຏ຺ຐານມ຺ຫິເຍວ ວາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ຈ ອນຸສ຺ສຕິຍາ ອນຸສ຺ສຣິຕພ຺ພານຸຣູປຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ ປວຕ຺ຕກສ຺ເສວ ອນຸຣູປຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸຣູປາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສທ຺ຘາປພ຺ພຊິຕສ຺ສ ວາ ກຸລປຸຕ຺ຕສ຺ສ. ອນຸຣູປຕາ ນາມ ປວຕ຺ຕິຕພ຺ພຏ຺ຐານສ຺ສ ອນຸຣູປຕາຍ ເອວ ໂຫຕີຕິ ປວຕ຺ຕກສ຺ເສວ ອນຸຣູປຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ອຸຠຍສ຺ສ. ອນຸຣູປາຕິ ຈ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພຸທ຺ຘນ຺ຕິ ເຍ ຄຸເຓ ອຸປາທາຍ ຠຄວຕິ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ເຕ ຄຸເຓ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ພຸທ຺ຘຄຸຓາຣມ຺ມຓາຍ ສຕິຍາ ເອຕມຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອາຣພ຺ຠາຕິ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ເມນ ສທ຺ຘິໍ ນວວິຘມ຺ປິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມໍ. ນນຸ ຈ ນິພ຺ພານໍ ວິສຸໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາເວນ ວກ຺ຂຕິ? ກິຎ຺ຈາປິ ວກ຺ຂຕິ, ຘມ຺ມຠາວສາມຎ຺ເຎນ ປນ ມຄ຺ຄຜເລຫິ ສທ຺ຘິໍ ອິຘ ປາຬິຍາ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາປິ ຘມ຺ມານຸສ຺ສຕິກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ອສງ຺ຂຕາມຕາທິຠາເວນ ປນ ມຄ຺ຄຜເລຫິ ວິສິຏ຺ຐຕາຍ ຕສ຺ສ ວິສຸໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາເວນ ຄຫຓໍ ກຕໍ. ສີລານຸສ຺ສຕິອາທີນໍ ປນ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ອນຸສ຺ສຕີນໍ ວິສຸໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາເວນ ຄຫຓໍ ໂຍຄາວຈຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ເອວ ສີລສ຺ສ ຈາຄສ຺ສ ສທ຺ຘາທີນຎ຺ຈ ອນຸສ຺ສຕິຏ຺ຐານຠາເວນ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ຣູປກາຍໍ ຄຕາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກຣຊກາຍໍ ອາຣພ຺ຠ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ. ກາເຍຕິ ກາເຍ ວິສຍຠູເຕ. ໂກຏ຺ຐາສນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາຍາຕິ ເກສາທິໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປຏິກ຺ກູລນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາຍ. ອິໂຕ ປຸຣິມາສຸ ສຕ຺ຕສຸ ອນຸສ຺ສຕີສຸ ນຕ຺ຖິ ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ອິຘ ອຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ນິມິຕ຺ຕ-ຄ຺ຄຫຓໍ. ຕຖາ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາຍາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ອຸປສມນ຺ຕິ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣູປສມໍ, ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໒໔. ອເວຈ຺ຈ ພຸທ຺ຘຄຸເຓ ຍາຖາວໂຕ ຎຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ປສາໂທ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສາໂທ, ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອາຄຕປ຺ປສາໂທ, ຕໍສທິໂສປິ ວາ ໂຍ ທິຏ຺ຐິຄຕວາເຕຫິ ອຈໂລ ອສມ຺ປກມ຺ປິໂຍ, ເຕນ ສມນ຺ນາຄເຕນ. ຕາທິສສ຺ສ ພຸທ຺ຘານຸສ຺ສຕິຠາວນາ ອິຊ຺ຌຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ສ. ປຕິຣູປເສນາສເນຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕອຏ຺ຐາຣສໂທສວຊ຺ຊິເຕ ປຎ຺ຈງ຺ຄສມນ຺ນາຄເຕ ເສນາສເນ. ຣໂຫຄເຕນາຕິ ຣຫສິ ຄເຕນ. ເຕນ ກາຍວິເວກໍ ທສ຺ເສຕິ. ປຏິສລ຺ລີເນນາຕິ ນານາຣມ຺ມຓໂຕ ປຏິສລ຺ລີເນນ, ພຫິທ຺ຘາ ປຸຖຸຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໂຕ ປຏິກ຺ກມາເປຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ສລ຺ລີເນນ, ສຸສິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວນ຺ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ ອາຄຕນເຍນ.

ໂສ ຠຄວາຕິ ເອຕ຺ຖ ໂສຕິ ໂຍ ໂສ ສມຕິໍສ ປາຣມິໂຍ ປູເຣຕ຺ວາ ສພ຺ພກິເລເສ ຠຎ຺ຊິຕ຺ວາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ເທວານໍ ອຕິເທໂວ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ ອຕິພ຺ຣຫ຺ມາ ໂລກນາໂຖ ຠາຄ຺ຍວນ຺ຕຕາທີຫິ ກາຣເຓຫິ ສເທວເກ ໂລເກ ‘‘ຠຄວາ’’ຕິ ປຕ຺ຖຏກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ, ໂສ. ຠຄວາຕິ ອິທໍ ສຕ຺ຖຸ ນາມກິຕ຺ຕນໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຠຄວາຕິ ເນຕໍ ນາມໍ ມາຕຣາ ກຕ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມຫານິ. ໑໙໘, ໒໑໐; ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໒). ປຣໂຕ ປນ ຠຄວາຕິ ຄຸຓກິຕ຺ຕນໍ. ອຣຫນ຺ຕິອາທີສຸ ນວສຸ ຐາເນສຸ ປຈ຺ເຈກໍ ອິຕິປິ-ສທ຺ທໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ພຸທ຺ຘຄຸຓາ ອນຸສ຺ສຣິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິຕິປິ ອຣຫໍ…ເປ… ອິຕິປິ ຠຄວາຕິ ອນຸສ຺ສຣຕີ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ອິຕິເປຕໍ ຠູຕໍ ອິຕິເປຕໍ ຕຈ຺ຉ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໖) ວິຍ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓຕ຺ໂຖ, ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເນສໍ ພຫຸຠາໂວ ທີປິໂຕ, ຕານິ ຈ ຄຸຓສລ຺ລກ຺ຂຓກາຣຓານິ ຠາເວນ຺ເຕນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມຸຂີຠູຕານິ ກາຕພ຺ພານີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອິມິນາ ຈ ອິມິນາ ຈ ກາຣເຓນາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ.

໑໒໕. ທູຣຕາ ນາມ ອາສນ຺ນຕາ ວິຍ ອຸປາທາຍຸປາທາຍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ປຣມຸກ຺ກໍສຄຕໍ ທູຣຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສຸວິທູຣວິທູເຣ’’ຕິ ອາຫ, ສຸຏ຺ຐຸ ວິທູຣຠາເວເນວ ວິທູເຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ປນສ຺ສ ກິເລສໂຕ ທູຣຕາ ເຕສໍ ສພ຺ພໂສ ປຫີນຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ເຄນ ກິເລສານໍ ວິທ຺ຘໍສິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ນນຸ ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ຂີຓາສວານໍ ເຕ ປຫີນາ ເອວາຕິ ອນຸໂຍຄໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສວາສນານ’’ນ຺ຕິ. ນ ຫິ ຠຄວນ຺ຕໍ ຐເປຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎ ສຫ ວາສນາຍ ກິເລເສ ປຫາຕຸໍ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ເອເຕນ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓໍ ຠຄວໂຕ ອຣຫຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ກາ ປນາຍໍ ວາສນາ ນາມ? ປຫີນກິເລສສ຺ສາປິ ອປ຺ປຫີນກິເລສສ຺ສ ປໂຍຄສທິສປໂຍຄເຫຕຸຠູໂຕ ກິເລສນິຫິໂຕ ສາມຕ຺ຖິຍວິເສໂສ ອາຍສ຺ມໂຕ ປິລິນ຺ທວຈ຺ຉສ຺ສ (ປາຣາ. ໖໒໑) ວສລສມຸທາຈາຣນິມິຕ຺ຕໍ ວິຍ. ກຖໍ ປນ ‘‘ອາຣກາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ກິເລເສຫີ’’ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕີຕິ? ສາມຎ຺ຎໂຊຕນາຍ ວິເສເສ ອວຏ຺ຐານໂຕ, ວິເສສຕ຺ຖິນາ ຈ ວິເສສສ຺ສ ອນຸປໂຍເຊຕພ຺ພໂຕ, ‘‘ອາຣກາສ຺ສ ໂຫນ຺ຕິ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີນິ (ມ. ນິ. ໑.໔໓໔) ສຸຕ຺ຕປທາເນຕ຺ຖ ອຸທາຫຣິຕພ຺ພານິ. ອາຣກາຕິ ເຈຕ຺ຖ ອາ-ກາຣສ຺ສ ຣສ຺ສຕ຺ຕໍ, ກ-ກາຣສ຺ສ ຈ ຫ-ກາຣໍ, ສານຸສາຣໍ ກຕ຺ວາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ປທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ ‘‘ໂສ ຕໂຕ ອາຣກາ ນາມາ’’ຕິ ຄາຖາພນ຺ຘມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສມຎ຺ຊນສີໂລ ສມງ຺ຄີ, ນ ສມງ຺ຄິຕາ ອສມງ຺ຄິຕາ ອສມນ຺ນາຄໂມ ອສຫວຸຕ຺ຕິຕາ.

໑໒໖. ອນຕ຺ຖຈຣເຓນ ກິເລສາ ເອວ ອຣໂຍຕິ ກິເລສາຣໂຍ. ‘‘ອຣີນໍ ຫຕຕ຺ຕາ ອຣິຫາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໑໒໗. ຍຎ຺ເຈຕໍ ສໍສາຣຈກ຺ກນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຣຖຈກ຺ກສ຺ສ ນາຠິ ວິຍ ມູລາວຍວຠູຕໍ ອນ຺ໂຕ, ພຫິ ຈ ສມວຏ຺ຐິຕໍ ອວິຊ຺ຊາຠວຕຓ຺ຫາມຍໍ ທ຺ວຍນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຠວຕຓ຺ຫາມຍນາຠີ’’ຕິ. ນາຠິຍາ, ເນມິຍາ ຈ ສມ຺ພນ຺ຘາ ອຣສທິສາ ປຈ຺ຈຍຜລຠູເຕຫິ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາຊຣາມຣເຓຫິ ສມ຺ພນ຺ຘາ ປຸຎ຺ຎາທິສງ຺ຂາຣາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຎ຺ຎາທິອຠິສງ຺ຂາຣາຣ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຣິຍນ຺ຕຠາເວນ ປາກຏໍ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ຕໍ ເນມິຏ຺ຐານິຍໍ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຊຣາມຣຓເນມີ’’ຕິ. ຍຖາ ຈ ຣຖຈກ຺ກປວຕ຺ຕິຍາ ປຘານກາຣຓໍ ອກ຺ໂຂ, ເອວໍ ສໍສາຣຈກ຺ກປວຕ຺ຕິຍາ ອາສວສມຸທໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ອາສວສມຸທຍມເຍນ ອກ຺ເຂນ ວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອາສວາ ເອວ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ກາຣຓຕ຺ຕາ ອາສວສມຸທໂຍ. ຍຖາຫ ‘‘ອາສວສມຸທຍາ ອວິຊ຺ຊາສມຸທໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໓). ວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູປປ຺ປເຠໂທ ກາມຠວາທິໂກ ຕິຠໂວ ເອວ ຣໂຖ, ຕສ຺ມິໍ ຕິຠວຣເຖ. ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສມໍ, ສພ຺ພໂສ ວາ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຍຊິຕນ຺ຕິ ສມາໂຍຊິຕໍ. ອາທິຣຫິຕໍ ກາລໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອນາທິກາລປ຺ປວຕ຺ຕໍ.

‘‘ຂນ຺ຘານຎ຺ຈ ປຏິປາຏິ, ຘາຕຸອາຍຕນານ ຈ;

ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ນໍ ວຕ຺ຕມານາ, ‘ສໍສາໂຣ’ຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໙໕ ອປສາທນາວຓ຺ຓນາ; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໒.໖໐; ອ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໔.໑໙໙) –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສໍສາໂຣວ ສໍສາຣຈກ຺ກໍ. ອເນນາຕິ ຠຄວຕາ. ໂພຘິມຓ຺ເຑຕິ ໂພຘິສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ມຓ຺ຑຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ ຐາເນ, ກາເລ ວາ. ວີຣິຍປາເທຫີຕິ ສໍກິເລສໂວທານປກ຺ຂິເຍສຸ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠນສນ຺ນິກ຺ຂິປນກິຈ຺ຈຕາຍ ທ຺ວິຘາ ປວຕ຺ເຕຫິ ອຕ຺ຕໂນ ວີຣິຍສງ຺ຂາເຕຫິ ປາເທຫິ. ສີລປຖວິຍນ຺ຕິ ປຕິຏ຺ຐຏ຺ເຐນ ສີລເມວ ປຖວີ, ຕສ຺ສໍ. ປຕິຏ຺ຐາຍາຕິ ສມ຺ປາທນວເສນ ປຕິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ. ສທ຺ຘາຫຕ຺ເຖນາຕິ ອນວຊ຺ຊຘມ຺ມາທານສາຘນໂຕ ສທ຺ຘາວ ຫຕ຺ໂຖ, ເຕນ. ກມ຺ມກ຺ຂຍກຣນ຺ຕິ ກາຍກມ຺ມາທິເຠທສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສປິ ກມ຺ມສ຺ສ ຂຍກຣຓໂຕ ກມ຺ມກ຺ຂຍກຣໍ. ຎາຓຜຣສຸນ຺ຕິ ສມາຘິສິລາຍໍ ສຸນິສິຕມຄ຺ຄຎາຓຜຣສຸໍ ຄເຫຕ຺ວາ.

໑໒໘. ເອວໍ ‘‘ອຣານໍ ຫຕຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕອຣຆາເຕ ສໍສາຣໍ ຈກ຺ກໍ ວິຍ ຈກ຺ກນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຖໂຍຊນໍ ກຕ຺ວາ ອິທານິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາກ຺ກເມນປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອນມຕຄ຺ຄໍ ສໍສາຣວຏ຺ຏນ຺ຕິ ອນຸ ອນຸ ອມຕຄ຺ຄໍ ອວິຎ຺ຎາຕໂກຏິກໍ ສໍສາຣມຓ຺ຑລໍ. ເສສາ ທສ ຘມ຺ມາ ສງ຺ຂາຣາທໂຍ ຊາຕິປຣິໂຍສານາ ອຣາ. ກຖໍ? ນາຠິຍາ ອວິຊ຺ຊາຍ ມູລໂຕ, ເນມິຍາ ຊຣາມຣເຓນ ອນ຺ຕໂຕ ສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊາມູລກຕ຺ຕາ ຊຣາມຣຓປຣິຍນ຺ຕຕ຺ຕາ ຈາ’’ຕິ. ທຸກ຺ຂາທີສູຕິ ທຸກ຺ຂສມຸທຍນິໂຣຘມຄ຺ເຄສຸ. ຕຕ຺ຖ ທຸກ຺ເຂ ອຎ຺ຎາຓໍ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ, ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທນໂຕ ຈ, ເສເສສຸ ປຏິຈ຺ຉາທນໂຕວ. ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ເຈຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ຕໍ ກາມຠວາທິວເສນ ຕິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຕຖາ ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກໍ ອວິຊ຺ຊໍ, ອວິຊ຺ຊາທິປຈ຺ຈເຍ ຕີສຸ ຠເວສຸ ສງ຺ຂາຣາທິເກ ຈ ປຏິປາຏິຍາ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກາມຠເວ ຈ ອວິຊ຺ຊາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກາມຠເວ ອວິຊ຺ຊາຕິ ກາມຠເວ ອາທີນວປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກາ ອວິຊ຺ຊາ. ຣູປຠເວ ອຣູປຠເວ ອວິຊ຺ຊາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກາມຠເວ ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ກາມຠູມິປຣິຍາປນ຺ນານໍ ສງ຺ຂາຣານໍ, ກາມຠເວ ວາ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພາ ເຍ ສງ຺ຂາຣາ, ເຕສໍ ກາມຠວູປປຕ຺ຕິນິພ຺ພຕ຺ຕກສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣານໍ ຕາວ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ເຈວ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ຈາຕິ ທ຺ວິຘາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາເຣສຸ ສຫຊາຕສ຺ສ ສຫຊາຕາທິວເສນ, ອສຫຊາຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣາທິວເສນ, ນານນ຺ຕຣສ຺ສ ປນ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ເຈວ ອຸປນິສ຺ສຍວເສນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອຣູປຠເວ ສງ຺ຂາຣານນ຺ຕິ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາຣານໍ. ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ອຸປນິສ຺ສຍວເສເນວ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖ ເອຕ຺ຖ ວິຕ຺ຖາຣິຍມາເນ ອຕິປ຺ປປຎ຺ໂຈ ໂຫຕິ, ສຍເມວ ຈ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕີຕິ ນ ນໍ ວິຕ຺ຖາຣຍາມ.

ຕິຓ຺ຓໍ ອາຍຕນານນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸໂສຕມນາຍຕນານໍ. ເອກສ຺ສາຍຕນສ຺ສາຕິ ມນາຍຕນສ຺ສ. ອິມິນາ ນເຍນ ຜສ຺ສາທີນມ຺ປິ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສາ ສາ ຕຓ຺ຫາຕິ ຣູປຕຓ຺ຫາທິເຠທາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກາມຠວາທີສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກາ ຕຓ຺ຫາ.

ຕຓ຺ຫາທິມູລິກາ ກຖາ ອຕິສໍຂິຕ຺ຕາຕິ ຕໍ, ອຸປາທານຠເວ ຈ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກາເມ ປຣິຠຸຎ຺ຊິສ຺ສາມີ’’ຕິ ອິມິນາ ກາມຕຓ຺ຫາປວຕ຺ຕິມາຫ. ຕຖາ ‘‘ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອນຸຠວິສ຺ສາມີ’’ຕິອາທີຫິ. ສາ ປນ ຕຓ຺ຫາ ຍສ຺ມາ ຠຸສມາທານວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ ກາມຸປາທານໍ ນາມ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ. ຕເຖວາຕິ ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ເອວ.

ພ຺ຣຫ຺ມໂລກສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຣູປີພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ. ‘‘ສພ຺ເພປິ ເຕຠູມກາ ຘມ຺ມາ ກາມນີຍຏ຺ເຐນ ກາມາ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑; ຈູຬນິ. ອຊິຕມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘ ໂຖກ ວິສທິສໍ) ວຈນໂຕ ຠວຣາໂຄປິ ກາມຸປາທານເມວາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ກາມຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ເອວ ເມຕ຺ຕໍ ຠາເວຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສຸປາທານມູລິກາສຸປີຕິ ເອຕ຺ຖາຍໍ ໂຍຊນາ – ອິເຘກຈ຺ໂຈ ‘‘ນຕ຺ຖິ ປໂຣ ໂລໂກ’’ຕິ ນຕ຺ຖິກທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ທິຏ຺ຐຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ກາເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣຕີຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອປໂຣ ‘‘ອສຸກສ຺ມິໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິຠເວ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂສ ຕຕ຺ຣູປປຕ຺ຕິຍາ ກາເຍນ ສຸຈຣິຕໍ ຈຣຕີຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອປໂຣ ‘‘ຣູປີ ມໂນມໂຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ. ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາຕິ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອປໂຣ ‘‘ອຣູປຠເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕາ ອຸຈ຺ຉິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອຣູປູປປຕ຺ຕິຍາ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ. ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາຕິ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອຕາຫິເຍວ ອຕ຺ຕວາທຸປາທານມູລິກາປິ ໂຍຊນາ ສໍວຓ຺ຓິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທວເສນາປິ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປໂຣ ‘‘ສີເລນ ສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ‘‘ອສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄໍ ສຸທ຺ຘິມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ປຣາມສນ຺ໂຕ ສີລພ຺ພຕຸປາທານປຈ຺ຈຍາ ກາເຍນ ທຸຈ຺ຈຣິຕໍ ຈຣຕີຕິອາທິນາ ສພ຺ພໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ອິທານິ ຍ຺ວາຍໍ ສໍສາຣຈກ຺ກໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ກາມຠເວ ອວິຊ຺ຊາ ກາມຠເວ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ, ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາໂວ ຈ ທສ຺ສິໂຕ, ຕເມວ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄປາຬິໍ ອາເນຕ຺ວາ ນິຄມນວເສນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ອຍ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ສງ຺ຂາຣາ ເຫຕຸນິພ຺ພຕ຺ຕາ, ເອວໍ ອວິຊ຺ຊາປິ ກາມາສວາທິນາ ສເຫຕຸກາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ອຸໂຠເປເຕ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິ. ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫຕິ ນາມຣູປສ຺ສ ປຈ຺ຈຍານໍ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຄຫເຓ, ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ ຠຸມ຺ມໍ. ປຎ຺ຎາຕິ ກງ຺ຂາວິຕຣຓວິສຸທ຺ຘິສງ຺ຂາຕາ ປກາຣໂຕ ຊານນາ. ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓນ຺ຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາວໂພໂຘ. ອິທຎ຺ຈ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓໍ ຍສ຺ມາ ອທ຺ຘາຕ຺ຕເຍ ກງ຺ຂາມລວິຕຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຕີຕມ຺ປິ ອທ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອເຕເນວ ນເຍນາຕິ ເອເຕນ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ ເຫຕູ’’ຕິອາທິນາ ອວິຊ຺ຊາຍໍ ວຸຕ຺ເຕນ ນເຍນ. ‘‘ສງ຺ຂາຣາ ເຫຕຸ, ວິຎ຺ຎາຓໍ ເຫຕຸສມຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໖) ສພ຺ພປທານິ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພານິ.

ສໍຂິປ຺ປນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ, ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຈາຕິ ສງ຺ເຂໂປ, ເຫຕຸ, ວິປາໂກ ຈ. ເຫຕຸ ວິປາໂກຕິ ວາ ສໍຂິປ຺ປຕີຕິ ສງ຺ເຂໂປ, ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຈ. ສງ຺ເຂປຠາວສາມຎ຺ເຎນ ປນ ເອກວຈນໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຕ ປນ ສງ຺ເຂປາ ອຕີເຕ ເຫຕຸ, ເອຕຣຫິ ວິປາໂກ, ເອຕຣຫິ ເຫຕຸ, ອາຍຕິໍ ວິປາໂກຕິ ເອວໍ ກາລວິຠາເຄນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຊາຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ປຸຣິມສງ຺ເຂໂປ ເຈຕ຺ຖ ອຕີໂຕ ອທ຺ຘາ’’ຕິອາທິ. ສງ຺ເຂປ-ສທ຺ໂທ ວາ ຠາຄາຘິວຈນນ຺ຕິ ອຕີໂຕ ເຫຕຸຠາໂຄ ປຐໂມ ສງ຺ເຂໂປ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຕຓ຺ຫຸປາທານຠວາ ຄຫິຕາວ ໂຫນ຺ຕິ ກິເລສກມ຺ມຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ, ເຕຫິ ວິນາ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣານໍ ສກິຈ຺ຈາກຣຓໂຕ ຈ. ກມ຺ມໍ ຕຓ຺ຫາ ຈ ຕສ຺ສ ສຫກາຣີກາຣຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ວຏ຺ຏນຕ຺ເຖນ ກມ຺ມວຏ຺ຏໍ.

ວິຎ຺ຎາຓນາມຣູປສຬາຍຕນຜສ຺ສເວທນານໍ ຊາຕິຊຣາຠງ຺ຄາວຕ຺ຖາ ‘‘ຊາຕິຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ຊາຕິຊຣາມຣຓາປເທເສນວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ’’ຕິ. ອິເມຕິ ວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ. ອາຍຕິໍ ວິປາກວຏ຺ຏໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນເຫຕຸໂຕ ຠາວີນໍ ອນາຄຕານໍ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ເຕຕິ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ. ອາກາຣໂຕຕິ ສຣູປໂຕ ອວຸຕ຺ຕາປິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສງ຺ຄເຫ ອາກິຣີຍນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທິຄ຺ຄຫເຓຫິ ປກາສີຍນ຺ຕີຕິ ອາກາຣາ, ອຕີຕເຫຕຸອາທີນໍ ວາ ປກາຣາ ອາກາຣາ, ຕໂຕ ອາກາຣໂຕ. ວີສຕິວິຘາ ໂຫນ຺ຕິ ອຕີເຕເຫຕຸປຎ຺ຈກາທິເຠທໂຕ.

ສງ຺ຂາຣວິຎ຺ຎາຓານໍ ອນ຺ຕຣາ ເອໂກ ສນ຺ຘີຕິ ເຫຕຸໂຕ ຜລສ຺ສ ອວິຈ຺ເຉທປ຺ປວຕ຺ຕິຠາວໂຕ ເຫຕຸຜລສມ຺ພນ຺ຘຠູໂຕ ເອໂກ ສນ຺ຘິ. ຕຖາ ຠວຊາຕີນມນ຺ຕຣາ. ເວທນາຕຓ຺ຫານມນ຺ຕຣາ ປນ ຜລໂຕ ເຫຕຸໂນ ອວິຈ຺ເຉທປ຺ປວຕ຺ຕິຠາວໂຕ ຜລເຫຕຸສມ຺ພນ຺ຘຠູໂຕ ເອໂກ ສນ຺ຘິ. ຜລຠູໂຕປິ ຫິ ຘມ຺ໂມ ອຎ຺ຎສ຺ສ ເຫຕຸສຠາວສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ.

ອິຕີຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປຣາມສນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຈຕຸສງ຺ເຂປ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສພ຺ພາກາຣໂຕຕິ ອິຘ ວຸຕ຺ເຕຫິ, ອວຸຕ຺ເຕຫິ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໒໒໕ ອາທໂຍ), ອນນ຺ຕນຍສມນ຺ຕປຏ຺ຐານາທີສຸ ຈ ອາຄເຕຫິ ສພ຺ເພຫິ ອາກາເຣຫິ. ຊານາຕີຕິ ອວພຸຊ຺ຌຕິ. ປສ຺ສຕີຕິ ທສ຺ສນຠູເຕນ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສຕິ. ອຎ຺ຎາຕິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີຕິ ເຕສໍເຍວ ເວວຈນໍ. ຕນ຺ຕິ ຕໍ ຊານນໍ. ຎາຕຏ຺ເຐນາຕິ ຍຖາສຠາວໂຕ ຊານນຏ຺ເຐນ. ປຊານນຏ຺ເຐນາຕິ ອນິຈ຺ຈາທີຫິ ປກາເຣຫິ ປຏິວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ.

ອິທານິ ຍທຕ຺ຖມິທໍ ຠວຈກ຺ກໍ ອິຘານີຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິມິນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເຕ ຘມ຺ເມຕິ ເຕ ອວິຊ຺ຊາທິເກ ຘມ຺ເມ. ຍຖາຠູຕໍ ຎຕ຺ວາຕິ ມຫາວຊິຣຎາເຓນ ຍາຖາວໂຕ ຊານິຕ຺ວາ. ນິພ຺ພິນ຺ທນ຺ໂຕ ພລວວິປສ຺ສນາຍ ວິຣຊ຺ຊນ຺ໂຕ ວິມຸຈ຺ຈນ຺ໂຕ ອຣິຍມຄ຺ເຄຫິ ອເຣ ຫນີຕິ ໂຍຊນາ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ຠຄວາ ວິຣຊ຺ຊຕິ ວິມຸຈ຺ຈຕິ, ຕທາ ອເຣ ຫນຕິ ນາມ. ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘກ຺ຂຓໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຫນິ ວິຫນິ ວິທ຺ຘໍເສສີ’’ຕິ.

໑໒໙. ຈກ຺ກວຕ຺ຕິໂນ ອເຈຕເນ ຈກ຺ກຣຕເນ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕຕ຺ເຖວ ໂລໂກ ປູຊໍ ກໂຣຕິ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປູຊາວິເສສາ ປຈ຺ຉິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘ ອຸປ຺ປນ຺ເນຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕຖາຄເຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ໂກ ປນ ວາໂທ ອຎ຺ເຎສໍ ປູຊາວິເສສານນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ເຎສໍ ອມເຫສກ຺ເຂຫິ ເທວມນຸສ຺ເສຫິ ກຣິຍມານານໍ ນາຕິອຸຬາຣານໍ ປູຊາວິເສສານໍ ອຣຫຠາເວ ກາ ນາມ ກຖາ. ອຕ຺ຖານຸຣູປນ຺ຕິ ອຣຫຕ຺ຕຕ຺ຖສ຺ສ ອນຸຣູປໍ ອນ຺ວຕ຺ຖໍ.

໑໓໐. ອສິໂລກຠເຍນາຕິ ອກິຕ຺ຕິຠເຍນ. ຣໂຫ ປາປໍ ກໂຣນ຺ຕິ ‘‘ມາ ນໍ ໂກຈິ ຊຎ຺ຎາ’’ຕິ ເອສ ຠຄວາ ນ ກທາຈິ ກໂຣຕິ ປາປເຫຕູນໍ ໂພຘິມຓ຺ເຑ ເອວ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ. ອປໂຣ ນໂຍ – ອາຣກາຕິ ອຣຫໍ, ສຸວິທູຣຠາວໂຕອິຈ຺ເຈວ ອຕ຺ໂຖ. ກຸໂຕ ປນ ສຸວິທູຣຠາວໂຕຕິ? ເຍ ອຠາວິຕກາຍາ ອຠາວິຕສີລາ ອຠາວິຕຈິຕ຺ຕາ ອຠາວິຕປຎ຺ຎາ, ຕໂຕ ເອວ ອປ຺ປຫີນຣາຄໂທສໂມຫາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອໂກວິທາ ອຣິຍຘມ຺ເມ ອວິນີຕາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ອທສ຺ສາວິໂນ ອປ຺ປຏິປນ຺ນາ ມິຈ຺ຉາປຏິປນ຺ນາ ຈ, ຕໂຕ ສຸວິທູຣຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ສງ຺ຆາຏິກຓ຺ເຓເຈປິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ຄເຫຕ຺ວາ ປິຏ຺ຐິໂຕ ປິຏ຺ຐິໂຕ ອນຸພນ຺ໂຘ ອສ຺ສ ປາເທ ປາທໍ ນິກ຺ຂິປນ຺ໂຕ, ໂສ ຈ ໂຫຕິ ອຠິຊ຺ຌາລຸ ກາເມສຸ ຕິພ຺ພສາຣາໂຄ ພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ປທຸຏ຺ຐມນສງ຺ກປ຺ໂປ ມຸຏ຺ຐສ຺ສຕິ ອສມ຺ປຊາໂນ ອສມາຫິໂຕ ວິພ຺ຠນ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປາກຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ. ອຖ ໂຂ ໂສ ອາຣກາວ ມຍ຺ຫໍ, ອຫຎ຺ຈ ຕສ຺ສ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຘມ຺ມໍ ຫິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ນ ປສ຺ສຕິ, ຘມ຺ມໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ມໍ ນ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໒).

ຍຖາວຸຕ຺ຕປຸຄ຺ຄລາ ຫິ ສເຈປິ ສາຍໍ ປາຕໍ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກາວຈຣາວ ສິຍຸໍ, ນ ເຕ ຕາວຕາ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິກາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ຕຖາ ສຕ຺ຖາປິ ເນສໍ. ອິຕິ ອສປ຺ປຸຣິສານໍ ອາຣກາ ທູເຣຕິ ອຣຫໍ.

‘‘ສມ຺ມາ ນ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຍ ນິຫີນາສຍາ ນຣາ;

ອາຣກາ ເຕຫິ ຠຄວາ, ທູເຣ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ’’ຕິ.

ຕຖາ ອາຣກາຕິ ອຣຫໍ, ອາສນ຺ນຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸໂຕ ປນ ອາສນ຺ນຠາວໂຕຕິ? ເຍ ຠາວິຕກາຍາ ຠາວິຕສີລາ ຠາວິຕຈິຕ຺ຕາ ຠາວິຕປຎ຺ຎາ, ຕໂຕ ເອວ ປຫີນຣາຄໂທສໂມຫາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ໂກວິທາ ອຣິຍຘມ຺ເມ ສຸວິນີຕາ ອຣິຍຘມ຺ມສ຺ສ ທສ຺ສາວິໂນ ສມ຺ມາປຏິປນ຺ນາ, ຕໂຕ ອາສນ຺ນຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ຠຄວຕາ –

‘‘ໂຍຊນສເຕ ເຈປິ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິຫເຣຍ຺ຍ, ໂສ ຈ ໂຫຕິ ອນຠິຊ຺ຌາລຸ ກາເມສຸ ນ ຕິພ຺ພສາຣາໂຄ ອພ຺ຍາປນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ອປ຺ປທຸຏ຺ຐມນສງ຺ກປ຺ໂປ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສຕິ ສມ຺ປຊາໂນ ສມາຫິໂຕ ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ໂຕ ສໍວຸຕິນ຺ທ຺ຣິໂຍ. ອຖ ໂຂ ໂສ ສນ຺ຕິເກວ ມຍ຺ຫໍ, ອຫຎ຺ຈ ຕສ຺ສ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ຘມ຺ມໍ ຫິ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ປສ຺ສຕິ, ຘມ຺ມໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ (ອິຕິວຸ. ໙໒).

ຕຖາຣູປາ ຫິ ປຸຄ຺ຄລາ ສຕ຺ຖຸ ໂຍຊນສຫສ຺ສນ຺ຕຣິກາປິ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຕາວຕາ ເຕ ‘‘ສຕ຺ຖຸ ທູຣຈາຣິໂນ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ຕຖາ ສຕ຺ຖາປິ ເນສໍ. ອິຕິ ສປ຺ປຸຣິສານໍ ອາຣກາ ອາສນ຺ເນຕິ ອຣຫໍ.

ເຍ ສມ຺ມາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ສຸປ຺ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິກາ;

ອາຣກາ ເຕຫິ ອາສນ຺ເນ, ເຕນາປິ ອຣຫໍ ຊິໂນ.

ເຍ ອິເມ ຣາຄາທໂຍ ປາປຘມ຺ມາ ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກມ຺ປິ ສມ຺ປຣາຍິກມ຺ປິ ອນຕ຺ຖໍ ອາວຫນ຺ຕິ. ນິພ຺ພານຄາມິນິຍາ ປຏິປທາຍ ເອກໍເສເນວ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕາ ຈ, ເຕ ອຕ຺ຕຫິຕໍ, ປຣຫິຕຎ຺ຈ ປຣິປູເຣຕຸໍ ສມ຺ມາ ປຏິປຊ຺ຊນ຺ເຕຫິ ສາຘູຫິ ທູຣໂຕ ຣຫິຕພ຺ພາ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພາ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ຣຫາ ນາມ, ເຕ ຈ ຍສ຺ມາ ຠຄວໂຕ ໂພຘິມູເລເຍວ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພໂສ ປຫີນາ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນາ. ຍຖາຫ –

‘‘ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂຂ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓ, ຣາໂຄ ປຫີໂນ ໂທໂສ ໂມໂຫ, ສພ຺ເພປິ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຫີນາ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາ ຕາລາວຕ຺ຖຸກຕາ ອນຠາວໍກຕາ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ’’ຕິ (ປາຣາ. ໙-໑໐ ອຕ຺ຖໂຕ ສມານໍ).

ຕສ຺ມາ ສພ຺ພໂສ ນ ສນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ຣຫາຕິ ອຣໂຫຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ໂອກາຣສ຺ສ ສານຸສາຣໍ ອ-ກາຣາເທສໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອຣຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປາປຘມ຺ມາ ຣຫາ ນາມ, ສາຘູຫິ ຣຫິຕພ຺ພໂຕ;

ເຕສໍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຫີນຕ຺ຕາ, ຠຄວາ ອຣຫໍ ມໂຕ.

ເຍ ເຕ ສພ຺ພໂສ ປຣິຎ຺ຎາຕກ຺ຂນ຺ຘາ ປຫີນກິເລສາ ຠາວິຕມຄ຺ຄາ ສຈ຺ຉິກຕນິໂຣຘາ ອຣຫນ຺ໂຕ ຂີຓາສວາ, ເຍ ຈ ເສກ຺ຂາ ອປ຺ປຕ຺ຕມານສາ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ໂຍຄກ຺ເຂມໍ ປຕ຺ຖຍມານາ ວິຫຣນ຺ຕິ, ເຍ ຈ ປຣິສຸທ຺ຘປໂຍຄາ ກລ຺ຍາຓຊ຺ຌາສຍາ ສທ຺ຘາສີລສຸຕາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ນາ ປຸຄ຺ຄລາ, ເຕຫິ ນ ຣຫິຕພ຺ໂພ ນ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ໂພ, ເຕ ຈ ຠຄວຕາຕິ ອຣຫໍ. ຕຖາ ຫິ ອຣິຍປຸຄ຺ຄລາ ສຕ຺ຖາຣາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣຓໂຕ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມສຣີເຣນ ອວິຣຫິຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຖາຫ ອາຍສ຺ມາ ປິງ຺ຄິໂຍ –

‘‘ປສ຺ສາມິ ນໍ ມນສາ ຈກ຺ຂຸນາວ,

ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓ ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ;

ນມສ຺ສມາໂນ ວິວເສມິ ຣຕ຺ຕິໍ,

ເຕເນວ ມຎ຺ຎາມິ ອວິປ຺ປວາສໍ.

‘‘ສທ຺ຘາ ຈ ປີຕິ ຈ ມໂນ ສຕິ ຈ,

ນາເປນ຺ຕິເມ ໂຄຕມສາສນມ຺ຫາ;

ຍໍ ຍໍ ທິສໍ ວຊຕິ ຠູຣິປຎ຺ໂຎ,

ສ ເຕນ ເຕເນວ ນໂຕຫມສ຺ມີ’’ຕິ. (ສຸ. ນິ. ໑໑໔໘-໑໑໔໙);

ເຕເນວ ຈ ເຕ ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ນ ອຸທ຺ທິສນ຺ຕິ. ຍຖາຫ –

‘‘ອຏ຺ຐານເມຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນວກາໂສ, ຍໍ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປນ຺ໂນ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຎ຺ຎໍ ສຕ຺ຖາຣໍ ອຸທ຺ທິເສຍ຺ຍາຕິ ເນຕໍ ຐານໍ ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໒໘; ອ. ນິ. ໑.໒໗໖).

ກລ຺ຍາຓປຸຖຸຊ຺ຊນາປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສຕ຺ຖຣິ ນິຈ຺ຈລສທ຺ຘາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ. ອິຕິ ສຸປ຺ປຏິປນ຺ເນຫິ ປຸຣິສວິເສເສຫິ ອວິຣຫິຕພ຺ພໂຕ, ເຕສຎ຺ຈ ອວິຣຫນໂຕ ນ ສນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ຣຫາ ປຣິຈ຺ຈຊນກາ, ນຕ຺ຖິ ວາ ເອຕສ຺ສ ຣໂຫ ສາຘູຫິ ປຣິຈ຺ຈຊິຕພ຺ພຕາຕິ ອຣຫໍ.

‘‘ເຍ ສຈ຺ຉິກຕສທ຺ຘມ຺ມາ, ອຣິຍາ ສຸທ຺ຘໂຄຈຣາ;

ນ ເຕຫິ ຣຫິໂຕ ໂຫຕິ, ນາໂຖ ເຕນາຣຫໍ ມໂຕ’’ຕິ.

ຣໂຫຕິ ຈ ຄມນໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠຄວໂຕ ຈ ນານາຄຕີສຸ ປຣິພ຺ຠມນສງ຺ຂາຕໍ ສໍສາເຣ ຄມນໍ ນຕ຺ຖິ ກມ຺ມກ຺ຂຍກເຣນ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ໂພຘິມູເລເຍວ ສພ຺ພໂສ ສສມ຺ຠາຣສ຺ສ ກມ຺ມວຏ຺ຏສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສິຕຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ –

‘‘ເຍນ ເທວູປປຕ຺ຍສ຺ສ, ຄນ຺ຘພ຺ໂພ ວາ ວິຫງ຺ຄໂມ;

ຍກ຺ຂຕ຺ຕໍ ເຍນ ຄຈ຺ເຉຍ຺ຍໍ, ມນຸສ຺ສຕ຺ຕຎ຺ຈ ອພ຺ພເຊ;

ເຕ ມຍ຺ຫໍ ອາສວາ ຂີຓາ, ວິທ຺ຘສ຺ຕາ ວິນຬີກຕາ’’ຕິ. (ອ. ນິ. ໔.໓໖);

ເອວໍ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ຣໂຫຄມນໍ ຄຕີສຸ ປຈ຺ຈາຊາຕີຕິປິ ອຣຫໍ.

ຣໂຫ ວາ ຄມນໍ ຍສ຺ສ, ສໍສາເຣ ນຕ຺ຖິ ສພ຺ພໂສ;

ປຫີນຊາຕິມຣໂຓ, ອຣຫໍ ສຸຄໂຕ ມໂຕ.

ປາສໍສຕ຺ຕາ ວາ ຠຄວາ ອຣຫໍ. ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕກາ ຫິ ປສໍສາຍໍ ອຣຫ-ສທ຺ທໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ປາສໍສຠາໂວ ຈ ຠຄວໂຕ ອນຎ຺ຎສາຘາຣໂຓ ຍຖາຠຸຈ຺ຈຄຸຓາຘິຄໂຕ ສເທວເກ ໂລເກ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕ. ຕຖາ ເຫສ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ສີເລນ ອນຸຕ຺ຕເຣນ ສມາຘິນາ ອນຸຕ຺ຕຣາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອນຸຕ຺ຕຣາຍ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ອສໂມ ອສມສໂມ ອປ຺ປຏິໂມ ອປ຺ປຏິຠາໂຄ ອປ຺ປຏິປຸຄ຺ຄໂລຕິ ເອວໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຄຸເຓ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວຸຈ຺ຈມາເນ ປຓ຺ຑິຕປຸຣິເສຫິ ເທເວຫິ ພ຺ຣຫ຺ເມຫິ ຠຄວຕາ ວາ ປນ ປຣິໂຍສາເປຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຣູໂປ. ອິຕິ ປາສໍສຕ຺ຕາປິ ຠຄວາ ອຣຫໍ.

ຄຸເຓຫິ ສທິໂສ ນຕ຺ຖິ, ຍສ຺ມາ ໂລເກ ສເທວເກ;

ຕສ຺ມາ ປາສໍສິຍຕ຺ຕາປິ, ອຣຫໍ ທ຺ວິປທຸຕ຺ຕໂມ.

ເອວໍ ສພ຺ພຖາປິ –

‘‘ອາຣກາ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີນໍ, ອາຣກາ ຈ ວິຊານຕໍ;

ຣຫານໍ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ, ວິທູນມຣເຫຍ຺ຍໂຕ;

ຠເວສຸ ຈ ຣຫາຠາວາ, ປາສໍສາ ອຣຫໍ ຊິໂນ’’ຕິ.

໑໓໑. ສມ຺ມາຕິ ອວິປຣີຕໍ. ສາມນ຺ຕິ ສຍເມວ. ສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ຫິ ເອຕ຺ຖ ສໍ-ສທ຺ໂທ ‘‘ສຍ’’ນ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ໂພຘໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສພ຺ພຘມ຺ມານນ຺ຕິ ອນວເສສານໍ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ. ກຖໍ ປເນຕ຺ຖ ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພໂຘ ລພ຺ຠຕີຕິ? ເອກເທສສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໂຕ. ປເທສຄ຺ຄຫເຓ ຫິ ອສຕິ ຄເຫຕພ຺ພສ຺ສ ນິປ຺ປເທສຕາວ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ຍຖາ ‘‘ທິກ຺ຂິໂຕ ນ ທທາຕີ’’ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຖວິເສສານເປກ຺ຂາ ກຕ຺ຕຣິ ເອວ ພຸທ຺ຘສທ຺ທສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ ກມ຺ມວຈນິຈ຺ຉາຍ ອຠາວໂຕ. ‘‘ສມ຺ມາ ສາມໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ເອຕ຺ຕກເມວ ຫິ ອິຘ ສທ຺ທໂຕ ລພ຺ຠຕິ, ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ ປນ ອຕ຺ຖໂຕ ລພ຺ຠມານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ພຸຊ຺ຌນກິຣິຍາ ອວິສຍາ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ອິທານິ ຕສ຺ສາ ວິສຍໍ ‘‘ສພ຺ພຘມ຺ເມ’’ຕິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ເຍຕິ ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ຎາເຓນ ຊານິຕພ຺ເພ. ເກ ປນ ເຕຕິ? ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ເມ. ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍໂຕ ພຸທ຺ໂຘຕິ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວໂຕ ພຸຊ຺ຌິ. ປຸພ຺ພຠາເຄ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ, ອຘິຄມກ຺ຂເຓ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎາຍ, ອປຣຠາເຄ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທີຫິ ອຎ຺ຎາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິໂຕ ປເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ເຍ ຘມ຺ເມຕິ ທຸກ຺ຂໍ ອຣິຍສຈ຺ຈມາຫ. ປຫາຕພ຺ເພຕິ ສມຸທຍປກ຺ຂິເຍ. ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພຕິ ນິພ຺ພານໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ປນ ໂສປາທິເສສາທິກໍ ປຣິຍາຍສິທ຺ຘໍ ເຠທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກໂຕ, ອຸທ຺ເທໂສ ວາ ອຍໍ ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມານນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຸທ຺ເທໂສ ຈ ອວິນິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖປຣິຈ຺ເຉທສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ວເສນ ກຣີຍຕິ. ອຸທ຺ເທເສນ ຫິ ອຸທ຺ທິສິຍມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຖິຕາມຕ຺ຕໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ອປຣິຈ຺ເຉເທນ ພຫຸວຈເນນ ວຸຕ຺ຕໍ ຍຖາ ‘‘ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຘມ຺ມາ, ອສງ຺ຂຕາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໗-໘). ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພຕິ ວາ ຜລວິມຸຕ຺ຕີນມ຺ປິ ຄຫຓໍ, ນ ນິພ຺ພານສ຺ເສວາຕິ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ຠາເວຕພ຺ເພຕິ ເອຕ຺ຖ ຌານານມ຺ປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຄາຖາຍໍ ຠາເວຕພ຺ພຎ຺ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ເຕນ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພສ຺ສ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ມາ ພຸທ຺ໂຘສ຺ມີຕິ ຍສ຺ມາ ຈຕ຺ຕາຣິ ສຈ຺ຈານິ ມຍາ ພຸທ຺ຘານິ, ສຈ຺ຈວິນິມຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ກິຎ຺ຈິ ເຎຍ຺ຍໍ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ສພ຺ພມ຺ປິ ເຎຍ຺ຍໍ ພຸທ຺ໂຘສ຺ມິ, ອພ຺ຠຎ຺ຎາສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໑໓໒. ເອວໍ ສຈ຺ຈວເສນ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ທ຺ວາຣາຣມ຺ມເຓຫິ ສທ຺ຘິໍ ທ຺ວາຣປ຺ປວຕ຺ຕຘມ຺ເມຫິ, ຂນ຺ຘາທີຫິ ຈ ສຈ຺ຈວເສເນວ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິ ຈາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ມູລກາຣຓຠາເວນາຕິ ສນ຺ເຕສຸປິ ອວິຊ຺ຊາທີສຸ ອຎ຺ເຎສຸ ກາຣເຓສຸ ເຕສມ຺ປິ ມູລຠູຕກາຣຓຠາເວນ. ຕຓ຺ຫາ ຫິ ກມ຺ມສ຺ສ ວິຈິຕ຺ຕຠາວເຫຕຸໂຕ, ສຫາຍຠາວູປຄມນໂຕ ຈ ທຸກ຺ຂວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ປຘານກາຣຓໍ. ສມຸຏ຺ຐາປິກາຕິ ອຸປ຺ປາທິກາ. ປຸຣິມຕຓ຺ຫາຕິ ປຸຣິມຠວສິທ຺ຘາ ຕຓ຺ຫາ. ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ, ຕໍສມຸທຍສ຺ສ ຈ. ອປ຺ປວຕ຺ຕີຕິ ອປ຺ປວຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕໍ. ນິໂຣຘປຊານນາຕິ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ນິໂຣຘສ຺ສ ປຏິວິຊ຺ຌນາ. ເອເກກປທຸທ຺ຘາເຣນາຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ຈກ຺ຂຸສມຸທໂຍ’’ຕິອາທິນາ ເອເກກໂກຏ຺ຐາສນິທ຺ຘາຣເຓນ. ຕຓ຺ຫາຍປິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວສພ຺ຠາວໂຕ, ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ ຈ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສງ຺ຄຫໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣູປຕຓ຺ຫາທໂຍ ຉ ຕຓ຺ຫາກາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກສິຓານີຕິ ກສິຓຊ຺ຌານານິ. ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣາຕິ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ໂກຏ຺ຐາສາ, ຕທາຣມ຺ມຓຊ຺ຌານານິ ຈ. ນວ ຠວາຕິ ກາມຠວາທໂຍ ຕໂຍ, ສຎ຺ຎີຠວາທໂຍ ຕໂຍ, ເອກໂວກາຣຠວາທໂຍ ຕໂຍຕິ ນວ ຠວາ. ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານີຕິ ອຄ຺ຄຫິຕາຣມ຺ມຓວິເສສານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ, ວິປາກຊ຺ຌານານໍ ວາ ເອຕໍ ຄຫຓໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕາ ຕຓ຺ຫາ ສມຸຏ຺ຐາປິກາ ປຸຣິມຕຓ຺ຫາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ກິຣິຍຘມ຺ມານໍ ປນ ຍຕ຺ຖ ເຕ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ກາຣຓຠູຕາ.

ອນຸພຸທ຺ໂຘຕິ ພຸຊ຺ຌິຕພ຺ພຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸຣູປໂຕ ພຸທ຺ໂຘ. ເຕນາຕິ ຕສ຺ມາ. ຍສ຺ມາ ສາມຎ຺ຎໂຕ, ວິເສສໂຕ ຈ ເອເກກປທຸທ຺ຘາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ເມ ພຸທ຺ໂຘ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ’’ຕິ, ສພ຺ພສ຺ສປິ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ສພ຺ພາກາຣໂຕ ອວິປຣີຕໍ ສຍເມວ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມິນາສ຺ສ ປໂຣປເທສຣຫິຕສ຺ສ ສພ຺ພາກາເຣນ ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພຘນສມຕ຺ຖສ຺ສ ອາກງ຺ຂປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິໂນ ອນາວຣຓຎາຓສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອຘິຄໂມ ທສ຺ສິໂຕ.

ນນຸ ຈ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອນາວຣຓຎາຓໍ, ອຎ຺ຎຖາ ‘‘ຉ ອສາຘາຣຓຎາຓານິ ພຸທ຺ຘຎາຓານີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ມາຕິກາ ໑.໗໓) ວຈນໍ ວິຣຸຊ຺ເຌຍ຺ຍາຕິ? ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ວິສຍປວຕ຺ຕິເຠທວເສນ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອກສ຺ເສວ ຎາຓສ຺ສ ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອກເມວ ຫິ ຕໍ ຎາຓໍ ອນວເສສສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕສມ຺ມຸຕິຘມ຺ມວິສຍຕາຍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອາວຣຓາຠາວໂຕ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣມຸປາທາຍ ‘‘ອນາວຣຓຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາຫ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ‘‘ສພ຺ພໍ ສງ຺ຂຕມສງ຺ຂຕໍ ອນວເສສໍ ຊານາຕີຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໍ, ຕຕ຺ຖ ອາວຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອນາວຣຓຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໙). ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ເນສໍ ອຕ຺ຖໂຕ ເຠໂທ, ເອກນ຺ເຕນ ເຈຕໍ ເອວມິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕານາວຣຓຎາຓານໍ ສາຘາຣຓຕາ, ອສພ຺ພຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຕາ ຈ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ຎາຓສ຺ສ ອຓຸມຕ຺ຕມ຺ປິ ອາວຣຓໍ ອຕ຺ຖິ, ອນາວຣຓຎາຓສ຺ສ ຈ ອສພ຺ພຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຠາເວ ຍຕ຺ຖ ຕໍ ນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຕ຺ຖາວຣຓສພ຺ຠາວໂຕ ອນາວຣຓຠາໂວເຍວ ນ ສິຍາ. ອຖ ວາ ປນ ໂຫຕຸ ອຎ຺ຎເມວ ອນາວຣຓຎາຓໍ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓໂຕ, ອິຘ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອນາວຣຓຎາຓນ຺ຕິ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຕສ຺ສ ຈາຘິຄເມນ ຠຄວາ ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎູ, ສພ຺ພວິທູ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ ນ ສກິໍເຍວ ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພຘໂຕ. ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໖໒) ‘‘ວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກເມຕໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ໂພຘິຍາ ມູເລ ສຫ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຏິລາຠາ ສຈ຺ຉິກາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຍທິທໍ ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ. ສພ຺ພຘມ຺ມາວໂພຘນສມຕ຺ຖຎາຓສມຘິຄເມນ ຫິ ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕາເນ ອນວເສສຘມ຺ເມ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາ ອໂຫສີຕິ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ກິໍ ປນິທໍ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕມານໍ ສກິໍເຍວ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຸທາຫຸ ກເມນາຕິ? ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຕາວ ສກິໍເຍວ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິສເຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຕີຕານາຄຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນອຊ຺ຌຕ຺ຕພຫິທ຺ຘາທິເຠທຠິນ຺ນານໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ, ອສງ຺ຂຕສມ຺ມຸຕິຘມ຺ມານຎ຺ຈ ເອກຊ຺ຌໍ ອຸປຏ຺ຐາເນ ທູຣໂຕ ຈິຕ຺ຕປຏໍ ເປກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ປຏິວິຠາເຄນາວໂພໂຘ ນ ສິຍາ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ ວິປສ຺ສນ຺ຕານໍ ອນຕ຺ຕາກາເຣນ ວິຍ ສພ຺ພຘມ຺ມາ ອນິຣູປິຕຣູເປນ ຠຄວໂຕ ຎາຓສ຺ສ ວິສຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຍປິ ‘‘ສພ຺ພເຎຍ຺ຍຘມ຺ມານໍ ຐິຕລກ຺ຂຓວິສຍໍ ວິກປ຺ປຣຫິຕໍ ສພ຺ພກາລໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ເຕນ ເຕ ‘ສພ຺ພວິທູ’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘ຈຣໍ ສມາຫິໂຕ ນາໂຄ, ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕປິ ສມາຫິໂຕ’ຕິ ອິທມ຺ປິ ວຈນໍ ສຸວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕໂທສານາຕິວຕ຺ຕິ, ຐິຕລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓຕາຍ ຈ ອຕີຕານາຄຕສມ຺ມຸຕິຘມ຺ມານໍ ຕທຠາວໂຕ ເອກເທສວິສຍເມວ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ ສິຍາ. ຕສ຺ມາ ສກິໍເຍວ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ.

ອຖ ກເມນ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິສເຍ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ? ເອວມ຺ປິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິ ຊາຕິຠູມິສຠາວາທິວເສນ, ທິສາເທສກາລາທິວເສນ ຈ ອເນກເຠທຠິນ຺ເນ ເຎຍ຺ເຍ ກເມນ ຄຍ຺ຫມາເນ ຕສ຺ສ ອນວເສສປຏິເວໂຘ ສມ຺ຠວຕິ, ອປຣິຍນ຺ຕຠາວໂຕ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ. ເຍ ປນ ‘‘ອຕ຺ຖສ຺ສ ອວິສໍວາທນໂຕ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ເອກເທສໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ‘ເສເສປິ ເອວ’ນ຺ຕິ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ວວຕ຺ຖາປເນນ ສພ຺ພຎ຺ຎູ ຠຄວາ, ຕຎ຺ຈ ຎາຓໍ ນ ອນຸມານິກໍ ສໍສຍາຠາວໂຕ. ສໍສຍານຸພທ຺ຘໍ ຫິ ໂລເກ ອນຸມານຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ຕໍ ນ ຍຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພສ຺ສ ຫິ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາເວ ອຕ຺ຖາວິສໍວາທເນນ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ເອກເທສໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ເສເສປິ ເອວ’’ນ຺ຕິ ອຘິມຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ວວຕ຺ຖາປນສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ. ຍຎ຺ຫິ ຕໍ ເສສໍ, ຕໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂນ຺ຕິ.

ອຖ ຕມ຺ປິ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ, ຕສ຺ສ ເສສຠາໂວ ເອວ ນ ສິຍາຕິ? ສພ຺ພເມຕໍ ອກາຣຓໍ. ກສ຺ມາ? ອວິສຍວິຈາຣຓຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ພຸທ຺ຘວິສໂຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ ນ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ໂພ. ໂຍ ຈິນ຺ເຕຍ຺ຍ, ອຸມ຺ມາທສ຺ສ ວິຆາຕສ຺ສ ຠາຄີ ອສ຺ສາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໗໗). ອິທໍ ປເນຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ – ຍໍກິຎ຺ຈິ ຠຄວຕາ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ ສກລໍ, ເອກເທໂສ ວາ, ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຎາຓໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ນິຈ຺ຈສມາຘານຎ຺ຈ ວິກ຺ເຂປາຠາວໂຕ. ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ຈ ສກລສ຺ສ ອວິສຍຠາເວ ຕສ຺ສ ອາກງ຺ຂປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາ ນ ສິຍາ, ເອກນ຺ເຕເນວ ສາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ອາວຊ຺ຊນປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ອາກງ຺ຂປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ມນສິກາຣປ຺ປຏິພທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທປ຺ປຏິພທ຺ຘາ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ອຕີຕານາຄຕວິສຍມ຺ປິ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ ອນຸມານາຄມຕກ຺ກຄ຺ຄຫຓວິຣຫິຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈກ຺ຂເມວ.

ນນຸ ຈ ເອຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຍທາ ສກລໍ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ, ຕທາ ສກິໍເຍວ ສກລວິສຍຕາຍ ອນິຣູປິຕຣູເປນ ຠຄວໂຕ ຎາຓໍ ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໂທສານາຕິວຕ຺ຕິເຍວາຕິ? ນ, ຕສ຺ສ ວິໂສຘິຕຕ຺ຕາ. ວິໂສຘິໂຕ ຫິ ໂສ ພຸທ຺ຘວິສໂຍ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ປຈຸຣຊນຎາຓສມານວຸຕ຺ຕິຕາຍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ຎາຓສ຺ສ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍຕາ ນ ສິຍາ. ຕສ຺ມາ ສກລຘມ຺ມາຣມ຺ມຓມ຺ປິ ຕໍ ເອກຘມ຺ມາຣມ຺ມຓໍ ວິຍ ສຸວວຕ຺ຖາປິເຕເຍວ ເຕ ຘມ຺ເມ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ອຈິນ຺ເຕຍ຺ຍໍ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຍາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ, ຕາວຕກໍ ຎາຓໍ. ຍາວຕກໍ ຎາຓໍ, ຕາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ. ເຎຍ຺ຍປຣິຍນ຺ຕິກໍ ຎາຓໍ, ຎາຓປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ມຫານິ. ໖໙; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໕; ປຏິ. ມ. ໓.໕). ເອວເມກຊ຺ຌໍ, ວິສຸໍ, ສກິໍ, ກເມນ ວາ ອິຈ຺ຉານຸຣູປໍ ສມ຺ມາ ສາມຎ຺ຈ ສພ຺ພຘມ຺ມານໍ ພຸທ຺ຘຕ຺ຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ.

໑໓໓. ວິຊ຺ຊາຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ວິນ຺ທິຍໍ ວິນ຺ທຕີຕິ ວິຊ຺ຊາ, ຍາຖາວໂຕ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ວິຊ຺ຊາ, ຕໂມກ຺ຂນ຺ຘາທິກສ຺ສ ປທາລນຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ເອວ ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍສ຺ສ ວິທິຕກຣຓຏ຺ເຐນປິ ວິຊ຺ຊາ. ສມ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ, ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ ວາ, ອວິກລຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕິສ຺ສນ຺ນໍ, ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ຈ ວິຊ຺ຊານໍ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສຸຕ຺ເຕ ຄຫຓໍ ວິເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສຕ຺ຕ ສທ຺ຘມ຺ມາ ນາມ ສທ຺ຘາ ຫິຣີ ໂອຕ຺ຕປ຺ປໍ ພາຫຸສຈ຺ຈໍ ວີຣິຍໍ ສຕິ ປຎ຺ຎາ ຈ. ເຍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ສທ຺ໂຘ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໑໐.໑໑). ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານີຕິ ຍານິ ການິຈິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານິ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ສີລາທໂຍ ປນ຺ນຣເສວ ‘‘ຈຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອິເມເຍວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ເຕສໍ ສິກ຺ຂຕ຺ຕຍສງ຺ຄຫໂຕ ນິພ຺ພານຸປຄມເນ ເອກໍສໂຕ ສາຘນຠາວມາຫ. ອິທານິ ຕທຕ຺ຖສາຘນາຍ ອາຄມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຠຄວາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ນິຄມນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ນນຸ ຈາຍໍ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປທາ ສາວເກສຸປິ ລພ຺ຠຕີຕິ? ກິຎ຺ຈາປິ ລພ຺ຠຕິ, ນ ປນ ຕຖາ, ຍຖາ ຠຄວໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປທາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຣຓຘມ຺ມປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕາ ກຣຸຓາພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣສ຺ສ, ໂສ ເຈຕ຺ຖ ມຫຄ຺ຄຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕາ ສາຘາຣຓຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ຈຣຓສມ຺ປທາ ມຫາກາຣຸຓິກຕໍ ປູເຣຕ຺ວາ ຐິຕາ’’ຕິ. ຍຖາ ສຕ຺ຕານໍ ອນຕ຺ຖໍ ປຣິວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອຕ຺ເຖ ນິໂຍຊນໍ ປຎ຺ຎາຍ ວິນາ ນ ໂຫຕິ, ເອວໍ ເນສໍ ອຕ຺ຖານຕ຺ຖຊານນໍ ສຕ຺ຖຸ ກຣຸຓາຍ ວິນາ ນ ໂຫຕີຕິ ອຸຠຍມ຺ປິ ອຸຠຍຕ຺ຖ ສກິຈ຺ຈກເມວ ສິຍາ. ຍຕ຺ຖ ປນ ຍສ຺ສາ ປຘານຠາໂວ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂສ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ຕໍ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ຍຖາ ອຎ຺ໂຎປິ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ໂນ, ເຕນ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປນ຺ນສ຺ເສວາຍໍ ອາເວຓິກາ ປຏິປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາ ປນາຍໍ ສຕ຺ຖຸ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປທາ ສາສນສ຺ສ ນິຍ຺ຍານິກຕາຍ ສາວການໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ເອກນ຺ຕກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍເມວ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ວິຊ຺ຊາສມ຺ປທາຍ ສຕ຺ຖຸ ປຎ຺ຎາມຫຕ຺ຕໍ ປກາສິຕໍ ໂຫຕິ, ຈຣຓສມ຺ປທາຍ ກຣຸຓາມຫຕ຺ຕໍ. ເຕສຸ ປຎ຺ຎາຍ ຠຄວໂຕ ຘມ຺ມຣຊ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕິ, ກຣຸຓາຍ ຘມ຺ມສໍວິຠາໂຄ. ປຎ຺ຎາຍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂນິພ຺ພິທາ, ກຣຸຓາຍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂສຫນໍ. ປຎ຺ຎາຍ ປຣທຸກ຺ຂປຣິຊານນໍ, ກຣຸຓາຍ ປຣທຸກ຺ຂປຕິກາຣາຣມ຺ໂຠ. ປຎ຺ຎາຍ ປຣິນິພ຺ພານາຠິມຸຂຠາໂວ, ກຣຸຓາຍ ຕທຘິຄໂມ. ປຎ຺ຎາຍ ສຍໍ ຕຣຓໍ, ກຣຸຓາຍ ປເຣສໍ ຕາຣຓໍ. ປຎ຺ຎາຍ ພຸທ຺ຘຠາວສິທ຺ຘິ, ກຣຸຓາຍ ພຸທ຺ຘກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິ. ກຣຸຓາຍ ວາ ໂພຘິສຕ຺ຕຠູມິຍໍ ສໍສາຣາຠິມຸຂຠາໂວ, ປຎ຺ຎາຍ ຕຕ຺ຖ ອນຠິຣຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຍ ປເຣສໍ ອຠິໍສາປນໍ, ປຎ຺ຎາຍ ສຍໍ ປເຣຫິ ອຠາຍນໍ. ກຣຸຓາຍ ປຣໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕານໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ປຣໍ ຣກ຺ຂຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຍ ອປຣນ຺ຕໂປ, ປຎ຺ຎາຍ ອນຕ຺ຕນ຺ຕໂປ. ເຕນ ອຕ຺ຕຫິຕາຍ ປຏິປນ຺ນາທີສຸ ຈຕູສຸ ປຸຄ຺ຄເລສຸ ຈຕຸຕ຺ຖປຸຄ຺ຄລຠາໂວ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ຕຖາ ກຣຸຓາຍ ໂລກນາຖຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ອຕ຺ຕນາຖຕາ. ກຣຸຓາຍ ຈສ຺ສ ນິນ຺ນຕາຠາໂວ, ປຎ຺ຎາຍ ອຸນ຺ນມາຠາໂວ. ຕຖາ ກຣຸຓາຍ ສພ຺ພສຕ຺ເຕສຸ ຊນິຕານຸຄ຺ຄໂຫ ປຎ຺ຎານຸຄຕຕ຺ຕາ ນ ຈ ນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ, ປຎ຺ຎາຍ ສພ຺ພຘມ຺ເມສຸ ວິຣຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ກຣຸຓານຸຄຕຕ຺ຕາ ນ ຈ ນ ສພ຺ພສຕ຺ຕານຸຄ຺ຄຫາຍ ປວຕ຺ໂຕ. ຍຖາ ຫິ ກຣຸຓາ ຠຄວໂຕ ສິເນຫໂສກວິຣຫິຕາ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາ ອຫໍກາຣມມໍກາຣວິນິມຸຕ຺ຕາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິໂສຘິຕາ ປຣມວິສຸທ຺ຘາ ຄຸຓວິເສສາ ວິຊ຺ຊາຈຣຓສມ຺ປທາຫິ ປກາສິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໑໓໔. ຄມນມ຺ປິ ຫິ ຄຕນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຄເຕ ຐິເຕ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໑.໒໑໔; ໒.໓໗໖). ໂສຠນນ຺ຕິ ສຸຠໍ. ສຸຠຠາໂວ ວິສຸທ຺ຘຕາຍ, ວິສຸທ຺ຘຕາ ໂທສວິຄເມນາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘມນວຊ຺ຊ’’ນ຺ຕິ. ຄມນຎ຺ຈ ນາມ ພຫຸວິຘນ຺ຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ ຄມນໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ໂຄ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ຫິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຄຕິ ອຘິຄໂມຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ຄຕໍ, ຄມນ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທານິ ຕສ຺ເສວ ຄຫເຓ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນ ເຫສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຂມໍ ທິສນ຺ຕິ ນິພ຺ພານໍ. ອສຊ຺ຊມາໂນຕິ ປຣິປນ຺ຖາຠາເວນ ສຸຄຕິຄມເນປິ ອສຊ຺ຊນ຺ໂຕ ສງ຺ຄໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ, ປເຄວ ອິຕຣຕ຺ຖ. ອຖ ວາ ເອກາສເນ ນິສີທິຕ຺ວາ ຂິປ຺ປຠິຎ຺ຎາວເສເນວ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ມຄ຺ຄານໍ ປຏິລທ຺ຘຠາວໂຕ ອສຊ຺ຊມາໂນ ອສຊ຺ຊນ຺ໂຕ ຄໂຕ. ຍໍ ຄມນໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ສພ຺ພມນຕ຺ຖໍ ອປຫຣຕິ, ສພ຺ພຎ຺ຈ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ອາວຫຕິ, ຕເທວ ໂສຠນໍ ນາມ. ເຕນ ຈ ຠຄວາ ຄໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕິ ໂສຠນຄມນຕ຺ຕາ ສຸຄໂຕ’’ຕິ ໂສຠນຕ຺ໂຖ ສຸ-ສທ຺ໂທຕິ ກຕ຺ວາ.

ອສຸນ຺ທຣານໍ ທຸກ຺ຂານໍ ສງ຺ຂາຣປ຺ປວຕ຺ຕີນໍ ອຠາວໂຕ ອຈ຺ຈນ຺ຕສຸຂຕ຺ຕາ ເອກນ຺ຕໂຕ ສຸນ຺ທຣໍ ນາມ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕູຕິ ອາຫ ‘‘ສຸນ຺ທຣຎ຺ເຈສ ຐານໍ ຄໂຕ ອມຕໍ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ປຣມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໑໕; ຘ. ປ. ໒໐໓-໒໐໔). ສມ຺ມາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ. ສຸຏ຺ຐຸ ຄມນຎ຺ຈ ນາມ ປຏິປກ຺ເຂນ ອນຠິຠູຕສ຺ສ ຄມນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຫີເນ ກິເລເສ ປຸນ ອປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ’’ຕິ. ອິທຎ຺ຈ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕໍ ສມ຺ມາຄມນໍ, ຍາຍ ອາຄມນີຍປຏິປທາຍ ສິທ຺ຘໍ, ສາປິ ສມ຺ມາຄມນເມວາຕິ ເອວມ຺ປິ ຠຄວາ ສຸຄໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສມ຺ມາ ວາ ຄໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາຕິ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິຍາ ສມ຺ປາປເນ ອວິປຣີຕປຏິປຕ຺ຕິຍາ. ‘‘ສພ຺ພໂລກສ຺ສ ຫິຕສຸຂເມວ ກໂຣນ຺ໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ມຫາໂພຘິຍາ ປຏິປທາ ອວິຠາເຄນ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ສພ຺ພທາ ຫິຕສຸຂາວຫຠາເວເນວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ສສ຺ສຕໍ ອຸຈ຺ເຉທນ຺ຕິ ອິເມ ອນ຺ເຕ ອນຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຄຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ກາມສຸຂໍ ອຕ຺ຕກິລມຖນ຺ຕິ ອິເມ ອນຸປຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຄໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ອຣິຍມຄ຺ຄຄຕິໍ ທສ຺ເສຕິ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ຍຸຕ຺ຕສ຺ເສວ ຠາສເນ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ເພ, ສາເຘຕພ຺ເພ ເຈຕໍ ຠຸມ຺ມໍ. ອຠູຕນ຺ຕິ ອຠູຕຕ຺ຖໍ. ອຕ຺ຖມຸເຂນ ຫິ ວາຈາຍ ອຠູຕຕາ, ຠູຕຕາ ວາ. ອຕຈ຺ຉນ຺ຕິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນໍ. ອຠູຕນ຺ຕິ ວາ ອສນ຺ຕໍ ອວິຊ຺ຊມານໍ. ອຕຈ຺ຉນ຺ຕິ ອຕຖາກາຣໍ ອຎ຺ຎຖາສນ຺ຕໍ. ອນຕ຺ຖສຎ຺ຫິຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິເກນ, ສມ຺ປຣາຍິເກນ ວາ ອນຕ຺ເຖນ ສຎ຺ຫິຕໍ, ອນຕ຺ຖາວຫໍ. ນ ອຕ຺ໂຖຕິ ອນຕ຺ໂຖ, ອຕ຺ຖສ຺ສ ປຏິປກ຺ໂຂ, ອຠາໂວ ຈ, ເຕນ ສຎ຺ຫິຕໍ, ປິສຸຓວາຈໍ, ສມ຺ຜປ຺ປລາປຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວເມຕ຺ຖ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສາປິ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຐມາ ວາຈາ ສີລວນ຺ຕໍ ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິ, ອຈຓ຺ຑາລາທິເມວ ‘‘ຈຓ຺ຑາໂລ’’ຕິອາທິນາ ຠາສມານສ຺ສ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ທຸຕິຍາ ທຸສ຺ສີລໍ ‘‘ທຸສ຺ສີໂລ’’ຕິ, ຈຓ຺ຑາລາທິເມວ ‘‘ຈຓ຺ຑາໂລ’’ຕິອາທິນາ ອວິນເຍນ ຠາສມານສ຺ສ. ຕຕິຍາ ເນຣຍິກາທິກສ຺ສ ເນຣຍິກາທິຠາວວິຠາວນີກຖາ ຍຖາ ‘‘ອາປາຍິໂກ ເທວທຕ຺ໂຕ ເນຣຍິໂກ’’ຕິອາທິກາ (ຈູຬວ. ໓໔໘). ຈຕຸຕ຺ຖີ ‘‘ເວທວິຫິເຕນ ຍຎ຺ຎວິຘິນາ ປາຓາຕິປາຕາທິກຕໍ ສຸຄຕິໍ ອາວຫຕີ’’ຕິ ໂລກສ຺ສ ພ຺ຍາໂມຫນກຖາ. ປຎ຺ຈມີ ຠູເຕນ ເປສຸຎ຺ຎູປສໍຫາຣາທິກຖາ. ຉຏ຺ຐາ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ ປວຕ຺ຕິຕາ ທານສີລາທິກຖາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ສມ຺ມາ ຄທຕ຺ຕາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຠູຕາທິໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຠູຕໍ ຕຈ຺ຉໍ ອຕ຺ຖສຎ຺ຫິຕໍ ປິຍໍ ມນາປໍ ຕໂຕ ເອວ ສມ຺ມາ ສຸຏ຺ຐຸ ຄທນໂຕ ສຸຄໂຕ ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ອາປາຖຄມນມຕ຺ເຕນ ກສ຺ສຈິ ອປ຺ປິຍມ຺ປິ ຫິ ຠຄວໂຕ ວຈນໍ ປິຍໍ ມນາປເມວ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍາ ໂລກສ຺ສ ຫິຕສຸຂາວຫຕ຺ຕາ.

ອປິຈ ໂສຠນໍ ຄຕໍ ຄມນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸຄໂຕ. ຠຄວໂຕ ຫິ ເວເນຍ຺ຍຊນຸປສງ຺ກມນໍ ເອກນ຺ເຕນ ເຕສໍ ຫິຕສຸຂນິປ຺ຜາທນໂຕ ໂສຠນໍ ຠທ຺ທກໍ. ຕຖາ ລກ຺ຂຓານຸພ຺ຍຎ຺ຊນປຏິມຓ຺ຑິຕຣູປກາຍຕາຍ ທຸຕວິລມ຺ພິຕຂລິຕານຸກຑ຺ຒນນິປ຺ປີຬນຸກ຺ກຸຏິກກຸຏິລາກຸລຕາທິໂທສຣຫິຕວິລາສິຕຣາຊຫໍສວສຠວາຣຓມິຄຣາຊຄມນໍ ກາຍຄມນໍ, ຎາຓຄມນຎ຺ຈ ວິປຸລນິມ຺ມລກຣຸຓາສຕິວີຣິຍາທິຄຸຓວິເສສສຫິຕໍ ອຠິນີຫາຣໂຕ ຍາວ ມຫາໂພຘິ ອນວຊ຺ຊຕາຍ, ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂາວຫຕາຍ ຈ ໂສຠນເມວ. ອຖ ວາ ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ສກລມ຺ປິ ໂລກໍ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມຍວເສນ ປຣິຊານນ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອວຄໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ຕຖາ ໂລກສມຸທຍໍ ປຫານາຠິສມຍວເສນ ປຊຫນ຺ໂຕ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາເທນ຺ໂຕ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອຕີໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ໂລກນິໂຣຘໍ ນິພ຺ພານໍ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຠິສມຍວເສນ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ອຘິຄໂຕຕິ ສຸຄໂຕ. ໂລກນິໂຣຘຄາມິນິໍ ປຏິປທໍ ຠາວນາຠິສມຍວເສນ ສມ຺ມາ ຄໂຕ ປຏິປນ຺ໂນຕິ ສຸຄໂຕ. ຕຖາ ຍໍ ອິມສ຺ສ ສເທວກສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ທິຏ຺ຐໍ ສຸຕໍ ມຸຕໍ ວິຎ຺ຎາຕໍ ປຕ຺ຕໍ ປຣິເຍສິຕໍ ອນຸວິຈຣິຕໍ ມນສາ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ຫຕ຺ຖຕເລ ອາມລກໍ ວິຍ ສມ຺ມາ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຄໂຕ ອພ຺ຠຎ຺ຎາສີຕິ ສຸຄໂຕ.

໑໓໕. ສພ຺ພຖາຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ. ໂຍ ໂຍ ໂລໂກ ຍຖາ ຍຖາ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕຖາ ຕຖາ. ເຕ ປນ ປກາເຣ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຠາວໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຠາວໂຕຕິ ທຸກ຺ຂສຠາວໂຕ. ສພ຺ໂພ ຫິ ໂລໂກ ທຸກ຺ຂສຠາໂວ. ຍຖາຫ ‘‘ສໍຂິຕ຺ເຕນ ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑໔; ທີ. ນິ. ໒.໓໘໗). ສມຸທຍໂຕຕິ ຍໂຕ ໂສ ສມຸເທຕິ, ຕໂຕ ຕຓ຺ຫາທິໂຕ. ນິໂຣຘໂຕຕິ ຍຕ຺ຖ ໂສ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕໂຕ ວິສງ຺ຂາຣໂຕ. ນິໂຣຘູປາຍໂຕຕິ ເຍນ ວິຘິນາ ໂສ ນິໂຣໂຘ ປຕ຺ຕພ຺ໂພ, ຕໂຕ ອຣິຍມຄ຺ຄໂຕ, ອິໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ປກາຣສ຺ສ ອຠາວາ.

ອິຕິ ‘‘ສພ຺ພຖາ ໂລກໍ ອເວທີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖສາຘກໍ ສຸຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍຕ຺ຖ ໂຂ ອາວຸໂສ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ນ ຊາຍຕີ’’ຕິອາທິນາ ອຸຊຸກໍ ຊາຕິອາທີນິ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ນ ຈວຕິ ນ ອຸປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ປທທ຺ວເຍນ ອປຣາປຣໍ ຈວນຸປປຊ຺ຊນານິ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ນ ຊາຍຕີຕິອາທິ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຕຣໍ ໂອປປາຕິກວເສນາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕນ຺ຕິ ຊາຕິອາທິຣຫິຕໍ. ຄມເນນາຕິ ປທສາ ຄມເນນ. ຎາເຕຍ຺ຍນ຺ຕິ ຊານິຕພ຺ພໍ. ‘‘ຎາຕາຍ’’ນ຺ຕິ ວາ ປາໂຐ, ຎາຕາ ອຍໍ ນິພ຺ພານຕ຺ຖິໂກຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ກາມໍ ປາທຄມເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ ໂລກສ຺ສນ຺ຕໍ ຎາຕຸໍ, ທຏ຺ຐຸໍ, ປຕ຺ຕຸໍ ວາ ນ ສກ຺ກາ, ອປິຈ ປຣິມິຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຏ຺ຐາເນ ຕໍ ປຎ຺ຎາເປຕ຺ວາ ທສ຺ເສມີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສສຎ຺ຎິມ຺ຫີຕິ ສຎ຺ຎາສຫິເຕ. ຕໂຕ ເອວ ສມນເກ ສວິຎ຺ຎາຓເກ. ອວິຎ຺ຎາຓເກ ປນ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານຣູປສມຸທາຍມຕ຺ເຕ ປຎ຺ຎາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂລກນ຺ຕິ ຂນ຺ຘາທິໂລກໍ. ໂລກນິໂຣຘນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ໂລກສ຺ສ ນິຣຸຊ຺ຌນໍ, ນິພ຺ພານເມວ ວາ. ອເທສມ຺ປິ ຫິ ຕໍ ເຍສໍ ນິໂຣໂຘ, ເຕສໍ ວເສນ ອຸປຈາຣໂຕ, ເທສໂຕປິ ນິທ຺ທິສີຍຕິ ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ໂລເກ ປິຍຣູປໍ ສາຕຣູປໍ, ເອຕ຺ເຖສາ ຕຓ຺ຫາ ປຫີຍມານາ ປຫີຍຕິ, ເອຕ຺ຖ ນິຣຸຊ຺ຌມານາ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໑; ມ. ນິ. ໑.໑໓໔; ວິຠ. ໒໐໔).

ຄມເນນາຕິ ປາກຕິກຄມເນນ. ໂລກສ຺ສນ຺ໂຕຕິ ສງ຺ຂາຣໂລກສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ອນ຺ຕກິຣິຍາເຫຕຸຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ. ກຸທາຈນນ຺ຕິ ກທາຈິປິ. ອປຕ຺ວາຕິ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ອນຘິຄນ຺ຕ຺ວາ. ປໂມຈນນ຺ຕິ ປມຸຕ຺ຕິ ນິສ຺ສຣຓໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ໂລກສ຺ສນ຺ຕໍ ອປຕ຺ວາ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂໂຕ ມຸຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ. ຫເວຕິ ນິປາຕມຕ຺ຕໍ. ໂລກວິທູຕິ ສຠາວາທິໂຕ ສພ຺ພໍ ໂລກໍ ຊານນ຺ໂຕ. ສຸເມໂຘຕິ ສຸນ຺ທຣປຎ຺ໂຎ. ໂລກນ຺ຕຄູຕິ ປຣິຎ຺ຎາຠິສມເຍນ ໂລກໍ ວິທິຕ຺ວາ ປຫານາຠິສມເຍນ ໂລກນ຺ຕຄູ. ມຄ຺ຄພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍວາສສ຺ສ ປຣິນິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ວຸສິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິໂຍ. ສພ຺ເພສໍ ກິເລສານໍ ສມິຕຕ຺ຕາ, ຈຕຸສຈ຺ຈຘມ຺ມານໍ ວາ ອຠິສມິຕຕ຺ຕາ ສມິຕາວີ. ນາສີສຕິ ນ ປຕ຺ເຖຕິ. ຍຖາ ອິມໍ ໂລກໍ, ເອວໍ ປຣຎ຺ຈ ໂລກໍ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ.

໑໓໖. ເອວໍ ຍທິປິ ໂລກວິທຸຕາ ອນວເສສໂຕ ທສ຺ສິຕາ ສຠາວໂຕ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ, ໂລໂກ ປນ ເອກເທເສເນວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ຕໍ ອນວເສສໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈ ຕໂຍ ໂລກາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘານໍ ຂນ຺ຘານໍ ສມູໂຫ, ສນ຺ຕາໂນ ຈ ສຕ຺ຕໂລໂກ. ຣູປາທີສຸ ສຕ຺ຕວິສຕ຺ຕຕາຍ ສຕ຺ໂຕ, ໂລກີຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກຸສລາກຸສລໍ, ຕພ຺ພິປາໂກ ຈາຕິ ໂລໂກຕິ. ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘານໍ ຣູປາທີນໍ ສມູໂຫ, ສນ຺ຕາໂນ ຈ ໂອກາສໂລໂກ ໂລກິຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຕສາ, ຖາວຣາ ຈ, ເຕສຎ຺ຈ ໂອກາສຠູໂຕຕິ. ຕທາຘາຣຕາຍ ເຫສ ‘‘ຠາຊນໂລໂກ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຸຠເຍປິ ຂນ຺ຘາ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕິ, ລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ປລຸຊ຺ຊນ຺ຕິ ຈາຕິ. ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິກາ, ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິກາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ເຫຕ຺ຖ ອາຫາຣ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອຍມາຫາໂຣ ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຍາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໒໓໒) ວິຍ. ເອວໍ ຫິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິມິນາ ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕາປິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ສາ ປນາຍໍ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກຕາ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ສງ຺ຂາຣຘມ຺ໂມ, ນ ສຕ຺ຕຘມ຺ໂມຕິ ອາຫ ‘‘ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາຕິ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

ຍທິ ເອວໍ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ກຖນ຺ຕິ? ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ເທສນາຕິ ນາຍໍ ໂທໂສ. ຍຖາ ອຎ຺ຎຕ຺ຖາປິ ‘‘ເອກຘມ຺ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ສມ຺ມາ ນິພ຺ພິນ຺ທມາໂນ ສມ຺ມາ ວິຣຊ຺ຊມາໂນ ສມ຺ມາ ວິມຸຈ຺ຈມາໂນ ສມ຺ມາ ປຣິຍນ຺ຕທສ຺ສາວີ ສມ຺ມທຕ຺ຖໍ ອຠິສເມຈ຺ຈ ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ ທຸກ຺ຂສ຺ສນ຺ຕກໂຣ ໂຫຕິ. ກຕມສ຺ມິໍ ເອກຘມ຺ເມ? ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑໐.໒໗). ທິຏ຺ຐິຄຕິການໍ ສສ຺ສຕາທິວເສນ ‘‘ອຕ຺ຕາ, ໂລໂກ’’ຕິ ຈ ປຣິກປ຺ປນາ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສຕ຺ຕວິສຍາ, ນ ສງ຺ຂາຣວິສຍາຕິ ອາຫ ‘‘ສສ຺ສໂຕ ໂລໂກຕິ ວາ ອສສ຺ສໂຕ ໂລໂກຕິ ວາ ອາຄຕຏ຺ຐາເນ ສຕ຺ຕໂລໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

ຍາວຕາ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ປຣິຫຣນ຺ຕີຕິ ຍຕ຺ຕເກ ຐາເນ ຈນ຺ທິມສູຣິຍາ ປຣິວຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຣິພ຺ຠມນ຺ຕິ. ທິສາ ຠນ຺ຕິ ວິໂຣຈມານາຕິ ເຕສໍ ປຣິພ຺ຠມເນເນວ ຕາ ທິສາ ປຠສ຺ສຣາ ຫຸຕ຺ວາ ວິໂຣຈນ຺ຕິ. ຕາວ ສຫສ຺ສຘາ ໂລໂກຕິ ຕຕ຺ຕກໍ ສຫສ຺ສປ຺ປກາໂຣ ໂອກາສໂລໂກ, ສຫສ຺ສໂລກຘາຕຸໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຕາວ ສຫສ຺ສວາ’’ຕິ ວາ ປາໂຐ.

ຕມ຺ປີຕິ ຕໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ໂລກໍ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ສພ຺ພຖາປິ ວິທິໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອໂກ ໂລໂກຕິ ‘‘ສພ຺ເພ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ ຍາຍ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາຍ ກຖາຍ ສພ຺ເພສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຕາຍ ສພ຺ໂພ ສງ຺ຂາຣໂລໂກ ເອໂກ ເອກວິໂຘ ປກາຣນ຺ຕຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ທ຺ເວ ໂລກາຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ນາມ-ຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຄ຺ຄຫຓໍ, ຕສ຺ສ ອໂລກສຠາວຕ຺ຕາ. ນນຸ ຈ ‘‘ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ມຄ຺ຄຜລຘມ຺ມານມ຺ປິ ໂລກຕາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ, ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍານໍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈຘມ຺ມານໍ ອິຘ ‘‘ໂລໂກ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ‘‘ນ ລຸຊ຺ຊຕິ ນ ປລຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ໂຍ ຄຫິໂຕ ຕຖາ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ໂລໂກຕິ ຕໍຄຫຓຣຫິຕານໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣານໍ ນຕ຺ຖິ ໂລກຕາ. ອຸປາທານານໍ ອາຣມ຺ມຓຠູຕາ ຂນ຺ຘາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘາ. ທສາຍຕນານີຕິ ທສ ຣູປາຍຕນານິ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິກາ’’ຕິ ປຈ຺ຈຍາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາວຈເນນ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈຕາ. ຕາຍ ຈ ‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ. ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕທນຕ຺ຕາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕) ວຈນໂຕ ທຸກ຺ຂານຕ຺ຕຕາ ຈ ປກາສິຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕີຓິປິ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓານິ ຄຫິຕານິ. ນາມນ຺ຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣູປິໂນ ຂນ຺ຘາ, ເຕ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຜສ຺ສາທໂຍ. ຣູປນ຺ຕິ ຠູຕຸປາທາຍຣູປານິ, ຕານິ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ປຖວີອາທໂຍຕິ ອວິເສເສເນວ ສລກ຺ຂຓໂຕ ສງ຺ຂາຣາ ຄຫິຕາ. ຕຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຍ ເຕສໍ ວິເສສາ ກຸສລາທໂຍ, ເຫຕຸອາທໂຍ ຈ, ເຕປິ ຄຫິຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອິຕິ ອຍໍ ສງ຺ຂາຣໂລໂກປິ ສພ຺ພຖາ ວິທິໂຕ’’ຕິ.

ອາຄມ຺ມ ຈິຕ຺ຕໍ ເສຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອາສໂຍ ມິຄາສໂຍ ວິຍ. ຍຖາ ມິໂຄ ໂຄຈຣາຍ ຄນ຺ຕ຺ວາ ປຈ຺ຈາຄນ຺ຕ຺ວາ ຕຕ຺ເຖວ ວນຄຫເນ ສຍຕີຕິ ໂສ ຕສ຺ສ ອາສໂຍ, ເອວໍ ອຎ຺ຎຖາ ປວຕ຺ຕິຕ຺ວາປິ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຄມ຺ມ ຍຕ຺ຖ ເສຕິ, ໂສ ຕສ຺ສ ອາສໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂສ ປນ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິອາທິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຈ –

‘‘ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ ຈ, ຂນ຺ຕິ ເຈວານຸໂລມິກາ;

ຍຖາຠູຕຎ຺ຈ ຍໍ ຎາຓໍ, ເອຕໍ ອາສຍສທ຺ທິຕ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ສພ຺ພທິຏ຺ຐີນໍ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐີຫິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສພ຺ເພປິ ທິຏ຺ຐິຄຕິກາ ສຕ຺ຕາ ອິມາ ເອວ ທ຺ເວ ທິຏ຺ຐິໂຍ ສນ຺ນິສ຺ສິຕາ. ຍຖາຫ ‘‘ທ຺ວຍນິສ຺ສິໂຕ ຂ຺ວາຍໍ, ກຈ຺ຈານ, ໂລໂກ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອຕ຺ຖິຕຎ຺ຈ ນຕ຺ຖິຕຎ຺ຈາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕). ອຕ຺ຖິຕາຕິ ຫິ ສສ຺ສຕຄ຺ຄາໂຫ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ນຕ຺ຖິຕາຕິ ອຸຈ຺ເຉທຄ຺ຄາໂຫ. ອຍໍ ຕາວ ວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕານໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ອາສໂຍ. ວິວຏ຺ຏນິສ຺ສິຕານໍ ປນ ສຸທ຺ຘສຕ຺ຕານໍ ອນຸໂລມິກາ ຂນ຺ຕິ, ຍຖາຠູຕຎາຓນ຺ຕິ ທຸວິໂຘ ອາສໂຍ.

ອາສຍໍ ຊານາຕີຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ສຕ຺ຕານໍ ອາສຍໍ ຊານາຕິ. ຊານນ຺ໂຕ ຈ ເຕສໍ ທິຏ຺ຐິຄຕານໍ, ເຕສຎ຺ຈ ຎາຓານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓປິ ຊານາຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ກາມໍ ເສວນ຺ຕຎ຺ເຎວ ຊານາຕິ ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ກາມຄຣຸໂກ ກາມາສໂຍ ກາມາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ, ກາມໍ ເສວນ຺ຕຎ຺ເຎວ ຊານາຕິ ‘ອຍໍ ປຸຄ຺ຄໂລ ເນກ຺ຂມ຺ມຄຣຸໂກ ເນກ຺ຂມ຺ມາສໂຍ ເນກ຺ຂມ຺ມາຘິມຸຕ຺ໂຕ’ຕິ’’ອາທິ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໑໓).

ອປ຺ປຫີນຠາເວນ ສນ຺ຕາເນ ອນຸ ອນຸ ສຍນ຺ຕີຕິ ອນຸສຍາ, ອນຸຣູປໍ ກາຣຓໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ເນສໍ ກາຣຓລາເຠ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ອປ຺ປຫີນາ ຫິ ກິເລສາ ກາຣຓລາເຠ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ເກ ປນ ເຕ? ຣາຄາທໂຍ ສຕ຺ຕ ອນາຄຕາ ກິເລສາ, ອຕີຕາ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ຕໍສຠາວຕ຺ຕາ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ນ ຫິ ຘມ຺ມານໍ ກາລເຠເທນ ສຠາວເຠໂທ ອຕ຺ຖິ. ຕໍ ສຕ຺ຕວິຘໍ ອນຸສຍໍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ ສນ຺ຕາເນ ປໂຣປຣຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານໍ ຊານາຕິ.

ຈຣິຕນ຺ຕິ ສຸຈຣິຕທຸຈ຺ຈຣິຕໍ. ຕໍ ຫິ ວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໘໑໔, ໘໑໗) ຈຣິຕນິທ຺ເທເສ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ອຖ ວາ ຈຣິຕນ຺ຕິ ຈຣິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕາ ປນ ຣາຄໂທສໂມຫສທ຺ຘາພຸທ຺ຘິວິຕກ຺ກວເສນ ຉ ມູລຈຣິຍາ, ຕາສໍ ອປຣິຍນ຺ໂຕ ອນ຺ຕຣເຠໂທ, ສໍສຄ຺ຄເຠໂທ ປນ ເຕສຏ຺ຐິວິໂຘ. ຕໍ ຈຣິຕໍ ສຠາວໂຕ ສໍກິເລສໂວທານໂຕ ສມຸຏ຺ຐານໂຕ ຜລໂຕ ນິສ຺ສນ຺ທໂຕຕິ ເອວມາທິນາ ປກາເຣນ ຊານາຕິ.

ອຘິມຸຕ຺ຕິ ອຊ຺ຌາສຍຘາຕຸ. ສາ ທຸວິຘາ ຫີນາຘິມຸຕ຺ຕິ ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕີຕິ. ຍາຍ ຫີນາຘິມຸຕ຺ຕິກາ ສຕ຺ຕາ ຫີນາຘິມຸຕ຺ຕິເກເຍວ ເສວນ຺ຕິ, ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິກາ ຈ ປຓີຕາຘິມຸຕ຺ຕິເກເຍວ. ສາ ອຊ຺ຌາສຍຘາຕຸ ອຊ຺ຌາສຍສຠາໂວ ອຘິມຸຕ຺ຕິ. ຕໍ ອຘິມຸຕ຺ຕິໍ ຊານາຕິ ‘‘ອິມສ຺ສ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ຫີນາ, ອິມສ຺ສ ປຓີຕາ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ‘‘ອິມສ຺ສ ມຸທຸ, ອິມສ຺ສ ມຸທຸຕຣາ, ອິມສ຺ສ ມຸທຸຕມາ’’ຕິອາທິນາ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຫິ ຕິກ຺ຂມຸທຸຠາວາທິນາ ຍຖາຣຫໍ ອຘິມຸຕ຺ຕິຍາ ຕິກ຺ຂມຸທຸຠາວາທິໂກ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນີຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໘໑໘, ໘໒໐) ‘‘ເຫຏ຺ຐາ ຄຫິຕາປິ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ອິຘ ສຕ຺ຕານໍ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸນ ຄຫິຕາ’’ຕິ.

ອປ຺ປຣຊໍ ອກ຺ຂໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາ, ອປ຺ປໍ ວາ ຣຊໍ ປຎ຺ຎາມເຍ ອກ຺ຂິມ຺ຫິ ເອເຕສນ຺ຕິ ອປ຺ປຣຊກ຺ຂາ, ອນຸສ຺ສທຣາຄາທິຣຊາ ສຕ຺ຕາ, ເຕ ອປ຺ປຣຊກ຺ເຂ. ມຫາຣຊກ຺ເຂຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຸສ຺ສທຣາຄາທິຣຊາ ມຫາຣຊກ຺ຂາ.

ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິເຍຕິ ຕິຂິເຓຫິ ສທ຺ຘາທີຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄເຕ. ມຸທິນ຺ທ຺ຣິເຍຕິ ມຸທຸເກຫິ ສທ຺ຘາທີຫິ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄເຕ. ອຸປນິສ຺ສຍອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ນາມ ອິຘາຘິປ຺ເປຕານິ. ສ຺ວາກາເຣຕິ ສຸນ຺ທຣາກາເຣ ກລ຺ຍາຓປກຕິເກ, ວິວຏ຺ຏຊ຺ຌາສເຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸວິຎ຺ຎາປເຍຕິ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາມໍ ວິຎ຺ຎາເປຕຸໍ ສຸກເຣ ສທ຺ເຘ, ປຎ຺ຎວນ຺ເຕ ຈ. ຠພ຺ເພ ອຠພ຺ເພຕິ ເອຕ຺ຖ ຠພ຺ເພຕິ ກມ຺ມາວຣຓກິເລສາວຣຓວິປາກາວຣຓຣຫິເຕ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ທ຺ວາກາຣທຸວິຎ຺ຎາປຍາຠພ຺ພາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ອິມສ຺ສ ຣາຄຣໂຊ ອປ຺ໂປ, ອິມສ຺ສ ໂທສຣໂຊ ອປ຺ໂປ’’ຕິອາທິນາ ອປ຺ປຣຊກ຺ເຂສຸ ຊານນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ຠຄວາ ອປຣິມາເຓ ສຕ຺ເຕ ອາສຍາທິໂຕ ອນວເສເສຕ຺ວາ ຊານາຕິ, ຕສ຺ມາ ອສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສຕ຺ຕໂລໂກປິ ສພ຺ພຖາ ວິທິໂຕ.

ນນຸ ຈ ສຕ຺ເຕສຸ ປມາຓາທິປິ ຊານິຕພ຺ໂພ ອຕ຺ຖີຕິ? ອຕ຺ຖິ. ຕສ຺ສ ປນ ຊານນໍ ນ ນິພ຺ພິທາຍ ວິຣາຄາຍ ນິໂຣຘາຍາຕິ ອິຘ ນ ຄຫິຕໍ, ຠຄວໂຕ ປນ ຕມ຺ປິ ສຸວິທິຕໍ ສຸວວຕ຺ຖາປິຕເມວ, ປໂຍຊນາຠາວາ ເທສນໍ ນາຣຸຬ຺ຫໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຣິຕ຺ຕໍ ນຂສິຂາຍໍ ປໍສຸໍ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູ ອາມນ຺ເຕສິ ‘ຕໍ ກິໍ ມຎ຺ຎຖ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຕມໍ ນຸ ໂຂ ພຫຸຕຣໍ – ໂຍ ວາຍໍ ມຍາ ປຣິຕ຺ໂຕ ນຂສິຂາຍໍ ປໍສຸ ອາໂຣປິໂຕ, ອຍໍ ວາ ມຫາປຖວີ’’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໒໑).

໑໓໗. ໂອກາສໂລໂກປິ ສພ຺ພຖາ ວິທິໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຈກ຺ກວາຬນ຺ຕິ ໂລກຘາຕຸ. ສາ ຫິ ເນມິມຓ຺ຑລສທິເສນ ຈກ຺ກວາຬປພ຺ພເຕນ ສມນ຺ຕໂຕ ປຣິກ຺ຂິຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ຈກ຺ກວາຬ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຈຕຸຕິໍສສຕານິ ຈາຕິ ຈຕຸອຘິການິ ຕິໍສສຕານິ, ຕີຓິສຫສ຺ສານິ, ຈຕ຺ຕາຣິສຕານິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຑ຺ຒຸຑ຺ຒານີຕິ ອຸປຑ຺ຒຈຕຸຕ຺ຖານິ, ຕີຓິສຕານິ, ປຎ຺ຎາສຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນຫຸຕານີຕິ ທສສຫສ຺ສານິ. ສງ຺ຂາຕາຕິ ກຖິຕາ. ສຓ຺ຐິຕີຕິ ເຫຏ຺ຐາ, ອຸປຣິໂຕ ຈາຕິ ສພ຺ພໂສ ຐິຕິ.

ເອວໍ ສຓ຺ຐິເຕຕິ ເອວມວຏ຺ຐິເຕ. ເອຕ຺ຖາຕິ ຈກ຺ກວາເຬ. ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄໂຕ ຕາວເທວາຕິ ຕຕ຺ຕກເມວ ຈຕຸຣາສີຕິ ໂຍຊນສຫສ຺ສານິເຍວ ອຸພ຺ເພໂຘ. ນ ເກວລໍ ເຈຕ຺ຖ ອຸພ຺ເພໂຘວ, ອຖ ໂຂ ອາຍາມວິຕ຺ຖາຣາປິສ຺ສ ຕຕ຺ຕກາເຍວ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ –

‘‘ສິເນຣຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ປພ຺ພຕຣາຊາ ຈຕຸຣາສີຕິ ໂຍຊນສຫສ຺ສານິ ອາຍາເມນ, ຈຕຸຣາສີຕິ ໂຍຊນສຫສ຺ສານິ ວິຕ຺ຖາເຣນາ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໗.໖໖).

ຕໂຕຕິ ສິເນຣຸສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ, ອຸປຣິ ຈ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໂຕ. ອຸປຑ຺ຒຸປຑ຺ເຒນາຕິ ອຸປຑ຺ເຒນ ອຸປຑ຺ເຒນ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສ ໂຍຊນສຫສ຺ສານິ ສມຸທ຺ເທ ອຊ຺ໂຌຄາຬ຺ໂຫ ຕຕ຺ຕກເມວ ຈ ອຸປຣິ ອຸຄ຺ຄໂຕ ຍຸຄນ຺ຘຣປພ຺ພໂຕ, ເອກວີສ ໂຍຊນສຫສ຺ສານິ ສມຸທ຺ເທ ອຊ຺ໂຌຄາຬ຺ໂຫ ຕຕ຺ຕກເມວ ຈ ອຸປຣິ ອຸຄ຺ຄໂຕ ອີສຘໂຣ ປພ຺ພໂຕຕິ ອິມິນາ ນເຍນ ເສເສສຸປິ ອຸປຑ຺ຒຸປຑ຺ຒປມາຓຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຖາ ມຫາສມຸທ຺ໂທ ຍາວ ຈກ຺ກວາຬປາທມູລາ ອນຸປຸພ຺ພນິນ຺ໂນ, ເອວໍ ຍາວ ສິເນຣຸປາທມູລາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ສິເນຣຸປມາຓໂຕ ອຸປຑ຺ຒປມາໂຓປິ ຍຸຄນ຺ຘຣປພ຺ພໂຕ ປຖວິຍໍ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິໂຕ, ເອວໍ ອີສຘຣາທໂຍປີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ ‘‘ມຫາສມຸທ຺ໂທ, ຠິກ຺ຂເວ, ອນຸປຸພ຺ພນິນ຺ໂນ ອນຸປຸພ຺ພໂປໂຓ ອນຸປຸພ຺ພປພ຺ຠາໂຣ’’ຕິ (ອຸທາ. ໔໕; ຈູຬວ. ໓໘໔; ອ. ນິ. ໘.໑໙). ສິເນຣຸຍຸຄນ຺ຘຣາທີນໍ ອນ຺ຕເຣ ສີທນ຺ຕຣສມຸທ຺ທາ ນາມ. ເຕ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຍຖາກ຺ກມໍ ສິເນຣຸອາທີນໍ ອຈ຺ຈຸຄ຺ຄຕສມານປຣິມາຓາຕິ ວທນ຺ຕິ. ພ຺ຣຫາຕິ ມຫນ຺ໂຕ.

ສິເນຣຸສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕຕິ ປຣິກ຺ຂິປນວເສນ ສິເນຣຸສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ ຐິຕາ. ສິເນຣຸໍ ຕາວ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຐິໂຕ ຍຸຄນ຺ຘໂຣ, ຕໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອີສຘໂຣ. ເອວໍ ຕໍ ຕໍ ປຣິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຐິຕາ ‘‘ສິເນຣຸສ຺ສ ສມນ຺ຕໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ໂຍຊນານໍ ສຕານຸຈ຺ໂຈ, ຫິມວາ ປຎ຺ຈ ປພ຺ພໂຕຕິ ຫິມວາ ປພ຺ພໂຕ ປຎ຺ຈ ໂຍຊນານໍ ສຕານິ ອຸຈ຺ໂຈ ອຸພ຺ເພໂຘ. ນຄວ຺ຫຍາຕິ ນຄ-ສທ຺ເທນ ອວ຺ຫາຕພ຺ພາ ຣຸກ຺ຂາຠິຘານາ. ປຎ຺ຎາສໂຍຊນກ຺ຂນ຺ຘສາຂາຍາມາຕິ’ ອຸພ຺ເພຘໂຕ ປຎ຺ຎາສໂຍຊນກ຺ຂນ຺ຘາຍາມາ, ອຸພ຺ເພຘໂຕ, ສມນ຺ຕໂຕ ຈ ປຎ຺ຎາສໂຍຊນສາຂາຍາມາ ຈ. ຕໂຕ ເອວ ສຕໂຍຊນວິຕ຺ຖິຓ຺ຓາ, ຕາວເທວ ຈ ອຸຄ຺ຄຕາ. ຍສ຺ສານຸຠາເວນາຕິ ຍສ຺ສາ ມຫນ຺ຕຕາ ກປ຺ປຏ຺ຐາຍິຕາທິປ຺ປກາເຣນ ປຠາເວນ.

ຄຣຸຬານໍ ສິມ຺ພລິຣຸກ຺ໂຂ ສິເນຣຸສ຺ສ ທຸຕິຍປຣິຠຓ຺ເຑ ປຕິຏ຺ຐິໂຕ.

ສິຣີເສນາຕິ ປຈ຺ຈຕ຺ເຕ ກຣຓວຈນໍ. ສຕ຺ຕມນ຺ຕິ ລິງ຺ຄວິປລ຺ລາເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ສິຣີໂສ ຠວຕິ ສຕ຺ຕໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຕ຺ຖ ຈຓ຺ຑມຓ຺ຑລໍ ເຫຏ຺ຐາ, ສູຣິຍມຓ຺ຑລໍ ອຸປຣິ. ຕສ຺ສ ອາສນ຺ນຠາເວນ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລໍ ອຕ຺ຕໂນ ຉາຍາຍ ວິກລຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ຕານິ ໂຍຊນນ຺ຕຣິການິ ຍຸຄນ຺ຘຣຄ຺ຄປມາເຓ ອາກາເສ ວິຈຣນ຺ຕິ. ອສຸຣຠວນໍ ສິເນຣຸສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ. ອວີຈິ ຊມ຺ພຸທີປສ຺ສ. ຊມ຺ພຸທີໂປ ສກຏສຓ຺ຐາໂນ. ອປຣໂຄຍານໍ ອາທາສສຓ຺ຐາໂນ. ປຸພ຺ພວິເທໂຫ ອທ຺ຘຈນ຺ທສຓ຺ຐາໂນ. ອຸຕ຺ຕຣກຸຣຸ ປີຐສຓ຺ຐາໂນ. ຕໍຕໍນິວາສີນໍ, ຕໍຕໍປຣິວາຣທີປວາສີນຎ຺ຈ ມນຸສ຺ສານໍ ມຸຂມ຺ປິ ຕໍຕໍສຓ຺ຐານນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕທນ຺ຕເຣສູຕິ ເຕສໍ ຈກ຺ກວາຬານໍ ອນ຺ຕເຣສຸ. ຕິຓ຺ຓໍ ຫິ ປຕ຺ຕານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎອາສນ຺ນຠາເວນ ຐປິຕານໍ ອນ຺ຕຣສທິເສ ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຈກ຺ກວາຬານໍ ອນ຺ຕເຣ ເອເກໂກ ໂລກນ຺ຕຣນິຣໂຍ.

ອນນ຺ຕານີຕິ ອປຣິມາຓານິ, ‘‘ເອຕ຺ຕການີ’’ຕິ ອຎ຺ເຎຫິ ມິນິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍານິ. ຠຄວາ ອນນ຺ເຕນ ພຸທ຺ຘຎາເຓນ ອເວທິ ‘‘ອນນ຺ໂຕ ອາກາໂສ, ອນນ຺ໂຕ ສຕ຺ຕນິກາໂຍ, ອນນ຺ຕານິ ຈກ຺ກວາຬານີ’’ຕິ ຕິວິຘມ຺ປິ ອນນ຺ຕໍ ພຸທ຺ຘຎາຓໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ ສຍມ຺ປິ ອນນ຺ຕຕ຺ຕາ. ຍາວຕກໍ ຫິ ເຎຍ຺ຍໍ, ຕາວຕກໍ ຎາຓໍ. ຍາວຕກໍ ຎາຓໍ, ຕາວຕກໍ ເຎຍ຺ຍໍ. ເຎຍ຺ຍປຣິຍນ຺ຕິກໍ ຎາຓໍ, ຎາຓປຣິຍນ຺ຕິກໍ ເຎຍ຺ຍນ຺ຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນນ຺ເຕນ ພຸທ຺ຘຎາເຓນ ອເວທີ’’ຕິ. ອນນ຺ຕຕາ ຈສ຺ສ ອນນ຺ຕເຎຍ຺ຍປຏິວິຊ຺ຌເນເນວ ເວທິຕພ຺ພາ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຏິຫຕຈາຣຕ຺ຕາ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ວິວຏ຺ຏາທີນມ຺ປິ ວິທິຕຕາ ວຕ຺ຕພ຺ພາຕິ? ສຈ຺ຈໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ສາ ປນ ປຣໂຕ ອຠິຎ຺ຎາກຖາຍໍ ອາຄມິສ຺ສຕີຕິ ອິຘ ນ ຄຫິຕາ.

໑໓໘. ອຕ຺ຕນາຕິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນເມຕໍ. ຄຸເຓຫິ ອຕ຺ຕນາ ວິສິຏ຺ຐຕຣສ຺ສາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຣ-ຄ຺ຄຫຓໍ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ອນຸຕ຺ຕໂຣ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ຖນິທ຺ເທສຕາຍ ກຕໍ, ນ ວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຕ຺ຖິຕາຍ. ສເທວເກ ຫິ ໂລເກ ສທິສກປ຺ໂປປິ ນາມ ໂກຈິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ນຕ຺ຖິ, ກຸໂຕ ສທິໂສ. ວິສິຏ຺ເຐ ປນ ກາ ກຖາ. ກສ຺ສຈີຕິ ກສ຺ສຈິປິ. ອຠິຠວຕີຕິ ສີລສມ຺ປທາຍ ອຸປນິສ຺ສຍຠູຕານໍ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປເມຕ຺ຕາກຣຸຓານໍ, ວິເສສປຈ຺ຈຍານໍ ສທ຺ຘາສຕິວີຣິຍປຎ຺ຎານຎ຺ຈ ອຸກ຺ກໍສປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມຸທາຄມໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣໂຓ ສວາສນປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ອຸກ຺ກໍສປາຣມິປ຺ປຕ຺ໂຕ ສຕ຺ຖຸ ສີລຄຸໂຓ. ເຕນ ຠຄວາ ສເທວກໍ ໂລກໍ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອຠິຠຸຍ຺ຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ສຍໍ ເກນຈິ ອຠິຠຸຍ຺ຍຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອວໍ ສມາຘິຄຸຓາທີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ສີລາທໂຍ ເຈເຕ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣມິສ຺ສກາ ເວທິຕພ຺ພາ. ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນໍ ປນ ໂລກິຍໍ ກາມາວຈຣເມວ.

ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ເຕນ ສເທວກໍ ໂລກໍ ອຠິຠວຕີຕິ? ຕສ຺ສາປິ ອານຸຠາວໂຕ ອສທິສຕ຺ຕາ. ຕມ຺ປິ ຫິ ວິສຍໂຕ, ປວຕ຺ຕິໂຕ, ປວຕ຺ຕິ ອາກາຣໂຕ ຈ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣເມວ. ຕໍ ຫິ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓໍ ສຕ຺ຖຸ ວິມຸຕ຺ຕິຄຸຓໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕິ, ປວຕ຺ຕມານຎ຺ຈ ອຕກ຺ກາວຈຣໍ ປຣມຄມ຺ຠີຣໍ ສຓ຺ຫສຸຂຸມໍ ສວິສຍໍ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມານໍ ສຸປ຺ປຫີນຕ຺ຕາ ສຸຏ຺ຐຸ ປາກຏໍ ວິຠູຕຕຣໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕິ, ສມ຺ມເທວ ຈ ວສີຠາວສ຺ສ ປາປິຕຕ຺ຕາ, ຠວງ຺ຄປຣິວາສສ຺ສ ຈ ອຕິປຣິຕ຺ຕກຕ຺ຕາ ລຫຸໍ ລຫຸໍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ.

ເອວໍ ສີລາທິຄຸເຓຫິ ຠຄວໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິຕຣສ຺ສ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ສທິສສ຺ສາປິ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອສໂມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອສໂມຕິ ເອກສ຺ມິໍ ກາເລ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ສີລາທິຄຸເຓນ ສມາ ສທິສາຕິ ອສໂມ. ຕຖາ ອສເມຫິ ອຕີຕານາຄຕພຸທ຺ເຘຫິ ສໂມ, ອສມາ ວາ ສມາ ເອຕສ຺ສາຕິ ອສມສໂມ. ສີລາທິຄຸເຓນ ນຕ຺ຖິ ເອຕສ຺ສ ປຏິມາຕິ ອປ຺ປຏິໂມ. ເສສປທທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ອຸປມາມຕ຺ຕໍ ປຏິມາ, ສທິສູປມາ ປຏິຠາໂຄ, ຍຸຄຄ຺ຄາຫວເສນ ຐິໂຕ ປຏິປຸຄ຺ຄໂລ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ນ ໂຂ ປນາຫໍ ສມນຸປສ຺ສາມີຕິ ມມ ສມນ຺ຕຈກ຺ຂຸນາ ຫຕ຺ຖຕເລ ອາມລກໍ ວິຍ ສພ຺ພໂລກໍ ປສ຺ສນ຺ໂຕປິ ຕຕ຺ຖ ສເທວເກ…ເປ… ປຊາຍ ອຕ຺ຕນາ ອຕ຺ຕໂຕ ສີລສມ຺ປນ຺ນຕຣໍ ສມ຺ປນ຺ນຕຣສີລໍ ກຎ຺ຈິ ປຸຄ຺ຄລໍ ນ ໂຂ ປນ ປສ຺ສາມິ, ຕາທິສສ຺ສ ອຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຄ຺ຄປ຺ປສາທສຸຕ຺ຕາທີນີຕິ ເອຕ຺ຖ –

‘‘ຍາວຕາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕ຺ຕາ ອປທາ ວາ ທ຺ວິປທາ ວາ ຈຕຸປ຺ປທາ ວາ ພຫຸປ຺ປທາ ວາ ຣູປິໂນ ວາ ອຣູປິໂນ ວາ ສຎ຺ຎິໂນ ວາ ອສຎ຺ຎິໂນ ວາ ເນວສຎ຺ຎິນາສຎ຺ຎິໂນ ວາ, ຕຖາຄໂຕ ເຕສໍ ອຄ຺ຄມກ຺ຂາຍຕິ ອຣຫໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ. ເຍ, ຠິກ຺ຂເວ, ພຸທ຺ເຘ ປສນ຺ນາ, ອຄ຺ເຄ ເຕ ປສນ຺ນາ. ອຄ຺ເຄ ໂຂ ປນ ປສນ຺ນານໍ ອຄ຺ໂຄ ວິປາໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໓໔; ໕.໓໒; ໑໐.໑໕; ອິຕິວຸ໙໐) –

ອິທໍ ອຄ຺ຄປ຺ປສາທສຸຕ຺ຕໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ –

‘‘ສເທວເກ…ເປ… ສເທວມນຸສ຺ສາຍ ຕຖາຄໂຕ ອຠິຠູ ອນຠິຠູໂຕ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸທໂສ ວສວຕ຺ຕີ, ຕສ຺ມາ ‘ຕຖາຄໂຕ’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໔.໒໔; ທີ. ນິ. ໓.໑໘໘) –

ເອວມາທີນິ ສຸຕ຺ຕປທານິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ອາທິກາ ຄາຖາໂຍຕິ ເອຕ຺ຖ –

‘‘ອຫໍ ຫິ ອຣຫາ ໂລເກ, ອຫໍ ສຕ຺ຖາ ອນຸຕ຺ຕໂຣ;

ເອໂກມ຺ຫິ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ສີຕິຠູໂຕສ຺ມິ ນິພ຺ພຸໂຕ. (ມຫາວ. ໑໑; ມ. ນິ. ໑.໒໘໕; ໒.໓໔໑);

‘‘ທນ຺ໂຕ ທມຍຕໍ ເສຏ຺ໂຐ, ສນ຺ໂຕ ສມຍຕໍ ອິສິ;

ມຸຕ຺ໂຕ ໂມຈຍຕໍ ອຄ຺ໂຄ, ຕິຓ຺ໂຓ ຕາຣຍຕໍ ວໂຣ. (ອິຕິວຸ. ໑໑໒);

‘‘ນຍິມສ຺ມິໍ ໂລເກ ປຣສ຺ມິໍ ວາ ປນ,

ພຸທ຺ເຘນ ເສຏ຺ໂຐ ສທິໂສ ຈ ວິຊ຺ຊຕິ;

ຍມາຫຸ ທກ຺ຂິເຓຍ຺ຍານໍ ອຄ຺ຄຕໍ ຄໂຕ,

ປຸຎ຺ຎຕ຺ຖິການໍ ວິປຸລຜເລສິນ’’ນ຺ຕິ. (ວິ. ວ. ໑໐໔໗; ກຖາ. ໗໙໙) –

ເອວມາທິກາ ຄາຖາ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພາ.

໑໓໙. ທເມຕີຕິ ສເມຕິ, ກາຍສມາທີຫິ ໂຍເຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໍ ປນ ກາຍສມາທີຫິ ໂຍຊນໍ ຍຖາຣຫໍ ຕທງ຺ຄວິນຍາທີສຸ ປຕິຏ຺ຐາປນໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິເນຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ທເມຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ທມນາຣຫາ. ອມນຸສ຺ສປຸຣິສາຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ມນຸສ຺ສາຕິ ອມນຸສ຺ສາ. ຕໍສທິສຕາ ເອຕ຺ຖ ໂຊຕີຍຕິ, ເຕນ ມນຸສ຺ສຕ຺ຕມຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ, ອຎ຺ຎໍ ສມານນ຺ຕິ ຍກ຺ຂາທໂຍ ‘‘ອມນຸສ຺ສາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ, ນ ເຍ ເກຈິ ມນຸສ຺ເສຫິ ອຎ຺ເຎ. ຕຖາ ຫິ ຕິຣຈ຺ຉານປຸຣິສານໍ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ ກຕໍ, ຍກ຺ຂາທໂຍ ເອວ ຈ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ອປລາໂລ ຫິມວນ຺ຕວາສີ. ຈູໂຬທຣມໂຫທຣາ ນາຄທີປວາສິໂນ. ອຄ຺ຄິສິຂຘູມສິຂາ ສີຫຬທີປວາສິໂນ. ນິພ຺ພິສາ ກຕາ ໂທສວິສສ຺ສ ວິໂນທເນນ. ເຕນາຫ ‘‘ສຣເຓສຸ ຈ ສີເລສຸ ຈ ປຕິຏ຺ຐາປິຕາ’’ຕິ. ກູຏທນ຺ຕາທໂຍຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂຆຏມຸຂອຸປາລິຄຫປຕິອາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສກ຺ກເທວຣາຊາທໂຍຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຊກລາປຍກ຺ຂພກພ຺ຣຫ຺ມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິທໍ ເຈຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິທໍ ເກສິສຸຕ຺ຕໍ. ວິນີຕາ ວິຈິຕ຺ເຣຫິ ວິນຍນູປາເຍຫີຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວິຕ຺ຖາເຣຕພ຺ພໍ ຍຖາຣຫໍ ສຓ຺ຫາທີຫິ ອຸປາເຍຫິ ວິນຍສ຺ສ ທີປນໂຕ.

ວິສຸທ຺ຘສີລາທີນໍ ປຐມຊ຺ຌານາທີນີຕິ ‘‘ວິສຸທ຺ຘສີລສ຺ສ ປຐມຊ຺ຌານໍ, ປຐມຊ຺ຌານລາຠິໂນ ທຸຕິຍຊ຺ຌານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຸປຣູປຣິ ວິເສສໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ໂສຕາປນ຺ນາທີນນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ທນ຺ເຕປິ ທເມຕິເຍວາ’’ຕິ ອິທໍ ປຸພ຺ເພ ‘‘ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ທມຖໍ ອນຸປຄຕາ ປຸຣິສທມ຺ມາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍ ປນ ວິປ຺ປກຕທມ຺ມຠາວາ ສພ຺ພຖາ ທເມຕພ຺ພຕໍ ນາຕິວຕ຺ຕາ, ເຕ ສຕ຺ເຕ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ທນ຺ເຕປິ ທເມຕິເຍວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕປິ ຫິ ປຸຣິສທມ຺ມາ ເອວາຕິ, ຍໂຕ ເນ ສຕ຺ຖາ ທເມຕິ.

ອຕ຺ຖປທນ຺ຕິ ອຕ຺ຖາຠິພ຺ຍຎ຺ຊກປທໍ, ວາກ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວາກ຺ເຍນ ຫິ ອຕ຺ຖາຠິພ຺ຍຕ຺ຕິ, ນ ນາມາທິປທມຕ຺ເຕນ. ເອກປທຠາເວນ ຈ ອນຎ຺ຎສາຘາຣໂຓ ສຕ຺ຖຸ ປຸຣິສທມ຺ມສາຣຖິຠາໂວ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິ. ອຏ຺ຐ ທິສາຕິ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ຕາ ຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມ຺ພນ຺ຘາປິ ອສໍກິຓ຺ຓຠາເວນ ທິສ຺ສນ຺ຕິ ອປທິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ທິສາ, ທິສາ ວິຍາຕິ ວາ ທິສາ. ອສຊ຺ຊມານາຕິ ນ ສຊ຺ຊມານາ ວສີຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ນິສ຺ສງ຺ຄຈາຣາ. ຘາວນ຺ຕິ ຊວນວຸຕ຺ຕິໂຍຄໂຕ. ເອກໍເຍວ ທິສໍ ຘາວຕິ, ອຕ຺ຕໂນ ກາຍໍ ອປຣິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຕ຺ຖາຣາ ປນ ທມິຕາ ປຸຣິສທມ຺ມາ ເອກິຣິຍາປເຖເນວ ອຏ຺ຐ ທິສາ ຘາວນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເອກປລ຺ລງ຺ເກເນວ ນິສິນ຺ນາ’’ຕິ. ອຏ຺ຐ ທິສາຕິ ຈ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕເມຕໍ, ໂລກິເຍຫິ ອຄຕປຸພ຺ພໍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິທິສໍ, ອມຕທິສຎ຺ຈ ປກ຺ຂນ຺ທນໂຕ.

໑໔໐. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຈ຺ຈກ຺ໂຂ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິໂກ, ອິຘໂລກຕ຺ໂຖ. ກມ຺ມກິເລສວເສນ ສມ຺ປເຣຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ມາ ຄນ຺ຕພ຺ພໂຕ ສມ຺ປຣາໂຍ, ປຣໂລໂກ, ຕຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ໂຕຕິ ສມ຺ປຣາຍິໂກ, ປຣໂລກຕ຺ໂຖ. ປຣໂມ ອຸຕ຺ຕໂມ ອຕ຺ໂຖ ປຣມຕ຺ໂຖ, ນິພ຺ພານໍ. ເຕຫິ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກສມ຺ປຣາຍິກປຣມຕ຺ເຖຫິ. ຍຖາຣຫນ຺ຕິ ຍຖານຸຣູປໍ. ເຕສຸ ອຕ຺ເຖສຸ ໂຍ ໂຍ ປຸຄ຺ຄໂລ ຍໍ ຍໍ ອຣຫຕິ, ຕທນຸຣູປໍ. ອນຸສາສຕີຕິ ວິເນຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ປຕິຏ຺ຐເປຕິ, ສຫ ອຕ຺ເຖນ ວຕ຺ຕຕີຕິ ສຕ຺ໂຖ, ຠຓ຺ຑມູເລນ ວາຓິຊ຺ຊາຍ ເທສນ຺ຕຣໍ ຄຈ຺ຉນ຺ໂຕ ຊນສມູໂຫ. ຫິຕຸປເທສາທິວເສນ ປຣິປາເລຕພ຺ໂພ ສາສິຕພ຺ໂພ ໂສ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ສຕ຺ຖາ, ສຕ຺ຖວາໂຫ. ໂສ ວິຍ ຠຄວາຕິ ອາຫ ‘‘ສຕ຺ຖາ ວິຍາຕິ ສຕ຺ຖາ, ຠຄວາ ສຕ຺ຖວາໂຫ’’ຕິ.

ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ນິທ຺ເທສປາຬິນເຍນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ສຕ຺ຖວາໂຫ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຕ຺ເຖຕິ ສຕ຺ຖິເກ ຊເນ. ກໍ ຕາເຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ກນ຺ຕາໂຣ, ນິຣຸທໂກ ອຣຎ຺ຎປ຺ປເທໂສ. ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ປນ ອິຕໂຣປິ ອຣຎ຺ຎປ຺ປເທໂສ ຕຖາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຈຣກນ຺ຕາຣນ຺ຕິ ໂຈເຣຫິ ອຘິຏ຺ຐິຕກນ຺ຕາຣໍ. ຕຖາ ວາຬກນ຺ຕາຣໍ. ທຸພ຺ຠິກ຺ຂກນ຺ຕາຣນ຺ຕິ ທຸລ຺ລຠຠິກ຺ຂໍ ກນ຺ຕາຣໍ. ຕາເຣຕີຕິ ອເຂມນ຺ຕຏ຺ຐານໍ ອຕິກ຺ກາເມຕິ. ອຸຕ຺ຕາເຣຕີຕິອາທິ ອຸປສຄ຺ເຄນ ປທໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ອຸຕ຺ຕາເຣຕີຕິ ເຂມນ຺ຕຠູມິໍ ອຸປເນນ຺ໂຕ ຕາເຣຕິ. ນິຕ຺ຕາເຣຕີຕິ ອເຂມນ຺ຕຏ຺ຐານໂຕ ນິກ຺ຂາເມນ຺ໂຕ ຕາເຣຕິ. ປຕາເຣຕີຕິ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຕາເຣຕິ, ຫຕ຺ເຖນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິຍ ຕາເຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພມ຺ເປຕໍ ຕາຣຓຸຕ຺ຕາຣຓາທິເຂມຏ຺ຐາເນ ຐປນເມວາຕິ ອາຫ ‘‘ເຂມນ຺ຕຠູມິໍ ສມ຺ປາເປຕີ’’ຕິ. ສຕ຺ເຕຕິ ເວເນຍ຺ຍສຕ຺ເຕ. ມຫາຄຫນຕາຍ, ມຫານຕ຺ຖຕາຍ, ທຸນ຺ນິຕ຺ຖຣຓຕາຍ ຈ ຊາຕິເຍວ ກນ຺ຕາໂຣ ຊາຕິກນ຺ຕາໂຣ, ຕໍ ຊາຕິກນ຺ຕາຣໍ.

ອຸກ຺ກຏ຺ຐປຣິຈ຺ເຉທວເສນາຕິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐສຕ຺ຕປຣິຈ຺ເຉທວເສນ. ເທວມນຸສ຺ສາ ເອວ ຫິ ອຸກ຺ກຏ຺ຐສຕ຺ຕາ, ນ ຕິຣຈ຺ຉານາທໂຍ. ຠພ຺ພປຸຄ຺ຄລປຣິຈ຺ເຉທວເສນາຕິ ສມ຺ມຕ຺ຕນິຍາໂມກ຺ກມນສ຺ສ ໂຍຄ຺ຍປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນວເສນ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ເທວມນຸສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ. ຠຄວໂຕຕິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ ຍຖາ ‘‘ອຸປຊ຺ຌາຍໂຕ ອຊ຺ເຌຕີ’’ຕິ, ຠຄວໂຕ ສນ຺ຕິເກຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ຕິເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິອາທິກໍ ມຄ຺ຄຜລາຘິຄມສ຺ສ ພລວກາຣຓໍ.

ຄຄ຺ຄຣາຍາຕິ ຄຄ຺ຄຣາຍ ນາມ ຣຎ຺ໂຎ ເທວິຍາ, ຕາຍ ວາ ກາຣິຕຕ຺ຕາ ‘‘ຄຄ຺ຄຣາ’’ຕິ ລທ຺ຘນາມາຍ. ສເຣ ນິມິຕ຺ຕໍ ອຄ຺ຄເຫສີຕິ ‘‘ຘມ຺ໂມ ເອໂສ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ຘມ຺ມສຎ຺ຎາຍ ສເຣ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫິ, ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຈ ປສນ຺ນຈິຕ຺ໂຕ ປຣິສປຣິຍນ຺ເຕ ນິປຊ຺ຊິ. ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສີຕິ ຕສ຺ສ ສີເສ ທຓ຺ຑສ຺ສ ຐປິຕຠາວໍ ອປສ຺ສນ຺ໂຕ ຕຕ຺ຖ ທຓ຺ຑໍ ອຸປ຺ປີເຬຕ຺ວາ ອຏ຺ຐາສິ. ມຓ຺ຑູໂກປິ ທຓ຺ເຑ ຐປິເຕປິ ອຸປ຺ປີຬິເຕປິ ຘມ຺ມຄເຕນ ປສາເທນ ວິສ຺ສຣມກໂຣນ຺ໂຕວ ກາລມກາສິ. ເທວໂລເກ ນິພ຺ພຕ຺ຕສຕ຺ຕານໍ ອຍໍ ຘມ຺ມຕາ, ຍາ ‘‘ກຸໂຕຫໍ ອິຘ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ, ຕຕ຺ຖ ກິໍ ນຸ ໂຂ ກມ຺ມມກາສິ’’ນ຺ຕິ ອາວຊ຺ຊນາ. ຕສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ປຸຣິມຠວສ຺ສ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອເຣ ອຫມ຺ປິ ນາມ ອິຘນິພ຺ພຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຠຄວໂຕ ປາເທ ວນ຺ທິ ກຕຎ຺ຎຸຕາສໍວຑ຺ຒິເຕນ ເປມຄາຣວພຫຸມາເນນ.

ຠຄວາ ຊານນ຺ໂຕວ ມຫາຊນສ຺ສ ກມ຺ມຜລໍ, ພຸທ຺ຘານຸຠາວຎ຺ຈ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກາຕຸກາໂມ ‘‘ໂກ ເມ ວນ຺ທຕີ’’ຕິ ຄາຖາຍ ປຸຈ຺ຉິ. ຕຕ຺ຖ ໂກຕິ ເທວນາຄຍກ຺ຂຄນ຺ຘພ຺ພາທີສຸ ໂກ, ກຕໂມຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເມຕິ ມມ. ປາທານີຕິ ປາເທ. ອິທ຺ຘິຍາຕິ ອິມາຍ ເອວຣູປາຍ ເທວິທ຺ຘິຍາ. ‘‘ຍສສາ’’ຕິ ອິມິນາ ເອທິເສນ ປຣິວາເຣນ, ປຣິຈ຺ເຉເທນ ຈ. ຊລນ຺ຕິ ວິຊ຺ໂຊຕມາໂນ. ອຠິກ຺ກນ຺ເຕນາຕິ ອຕິວິຍ ກນ຺ເຕນ ກມນີເຍນ ສຸນ຺ທເຣນ. ວຓ຺ເຓນາຕິ ຉວິວຓ຺ເຓນ ສຣີຣວຓ຺ຓນິຠາຍ. ສພ຺ພາ ໂອຠາສຍໍ ທິສາຕິ ສພ຺ພາ ທສປິ ທິສາ ປຠາເສນ຺ໂຕ, ຈນ຺ໂທ ວິຍ, ສູຣິໂຍ ວິຍ ຈ ເອໂກຠາສໍ ເອກາໂລກໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ປນ ຠຄວຕາ ປຸຈ຺ຉິໂຕ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ປເວເທນ຺ໂຕ ‘‘ມຓ຺ຑູໂກຫໍ ປຸເຣ ອາສິ’’ນ຺ຕິ ຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຸເຣຕິ ປຸຣິມຊາຕິຍໍ. ‘‘ອຸທເກ’’ຕິ ອິທໍ ຕທາ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານທສ຺ສນໍ. ‘‘ອຸທເກ ມຓ຺ຑູໂກ’’ຕິ ເອເຕນ ອຸທ຺ຘມາຍິກາທິກສ຺ສ ຖເລ ມຓ຺ຑູກສ຺ສ ນິວຕ຺ຕນໍ ກຕໍ ໂຫຕິ. ຄາໂວ ຈຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ໂຄຈໂຣ, ຄຸນ຺ນໍ ຆາເສສນຏ຺ຐານໍ. ອິຘ ປນ ໂຄຈໂຣ ວິຍາຕິ ໂຄຈໂຣ, ວາຣິ ອຸທກໍ ໂຄຈໂຣ ເອຕສ຺ສາຕິ ວາຣິໂຄຈໂຣ. ອຸທກຈາຣີປິ ຫິ ໂກຈິ ກຈ຺ຉປາທິ ອວາຣິໂຄຈໂຣປິ ໂຫຕີຕິ ‘‘ວາຣິໂຄຈໂຣ’’ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕວ ຘມ຺ມໍ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສາຕິ ພ຺ຣຫ຺ມສ຺ສເຣນ ກຣວີກຣຸຕມຎ຺ຊຸນາ ເທເສນ຺ຕສ຺ສ ຕວ ຘມ຺ມໍ ‘‘ຘມ຺ໂມ ເອໂສ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ ສເຣ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄາຫວເສນ ສຸຓນ຺ຕສ຺ສ. ອນາທເຣ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ອວຘິ ວຈ຺ຉປາລໂກຕິ ວຈ຺ເຉ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕ ໂຄປາລທາຣໂກ ມມ ສມີປໍ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ທຓ຺ຑໂມລຸພ຺ຠ ຕິຏ຺ຐນ຺ໂຕ ມມ ສີເສ ທຓ຺ຑໍ ສນ຺ນິຣຸມ຺ຠິຕ຺ວາ ມໍ ມາເຣສີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສິຕໍ ກຕ຺ວາຕິ ‘‘ຕຖາ ປຣິຕ຺ຕຕເຣນາປິ ປຸຎ຺ຎານຸຠາເວນ ເອວໍ ອຕິວິຍ ອຸຬາຣາ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ລພ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິ ປີຕິໂສມນສ຺ສຊາໂຕ ຠາສຸຣຕຣຘວລວິປ຺ຜຸຣນ຺ຕທສ຺ສນກິຣຓາວລີຫິ ຠິຍ຺ໂຍໂສ ມຕ຺ຕາຍ ຕໍ ປເທສໍ ໂອຠາເສນ຺ໂຕ ສິຕໍ ກຕ຺ວາ. ປີຕິໂສມນສ຺ສວເສນ ຫິ ໂສ –

‘‘ມຸຫຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕປສາທສ຺ສ, ອິທ຺ຘິໍ ປສ຺ສ ຍສຎ຺ຈ ເມ;

ອານຸຠາວຎ຺ຈ ເມ ປສ຺ສ, ວຓ຺ຓໍ ປສ຺ສ ຊຸຕິຎ຺ຈ ເມ.

‘‘ເຍ ຈ ເຕ ທີຆມທ຺ຘານໍ, ຘມ຺ມໍ ອສ຺ໂສສຸໍ ໂຄຕມ;

ປຕ຺ຕາ ເຕ ອຈລຏ຺ຐານໍ, ຍຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ນ ໂສຈເຣ’’ຕິ. (ວິ. ວ. ໘໕໙-໘໖໐);

ອິມາ ທ຺ເວ ຄາຖາ ວຕ຺ວາ ປກ຺ກາມິ.

໑໔໑. ຍໍ ປນ ກິຎ຺ຈີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ອນິຍມິຕວຈນໍ. ຕຖາ ກິຎ຺ຈີຕິ. ປນາຕິ ວຈນາລງ຺ກາຣມຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ກິຎ຺ຈີຕິ ເຎຍ຺ຍສ຺ສ ອນວເສສປຣິຍາທານໍ ກຕໍ ໂຫຕິ. ປນາຕິ ວາ ວິເສສຕ຺ຖທີປໂກ ນິປາໂຕ. ເຕນ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ອິມິນາ ສງ຺ເຂປໂຕ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ສຕ຺ຖຸ ຈຕຸສຈ຺ຈາຠິສມ຺ໂພໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ຕທຎ຺ຎສ຺ສປິ ເຎຍ຺ຍສ຺ສາວໂພໂຘ. ປຸຣິເມນ ວາ ສຕ຺ຖຸ ປຏິເວຘຎາຓານຸຠາໂວ, ປຈ຺ຉິເມນ ເທສນາຎາຓານຸຠາໂວ. ປີຕິ ອຸປຣິ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ວິເສໂສ ໂຊຕີຍຕິ. ສພ຺ພໂສ ປຏິປກ຺ເຂຫິ ວິມຸຈ຺ຈຕີຕິ ວິໂມກ຺ໂຂ, ອຄ຺ຄມຄ຺ໂຄ. ຕສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ອຄ຺ຄຜລໍ, ຕຕ຺ຖ ຠວໍ ຕສ຺ມິໍ ລທ຺ເຘ ລທ຺ຘພ຺ພໂຕ ວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກຎາຓໍ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ສທ຺ຘິໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ພຸທ຺ຘຎາຓໍ. ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ –

‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕາຍ ພຸທ຺ໂຘ, ສພ຺ພທສ຺ສາວິຕາຍ ພຸທ຺ໂຘ, ອນຎ຺ຎເນຍ຺ຍຕາຍ ພຸທ຺ໂຘ, ວິສວິຕາຍ ພຸທ຺ໂຘ, ຂີຓາສວສງ຺ຂາເຕນ ພຸທ຺ໂຘ, ນິຣຸປເລປສງ຺ຂາເຕນ ພຸທ຺ໂຘ, ເອກນ຺ຕວີຕຣາໂຄຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ເອກນ຺ຕວີຕໂທໂສຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ເອກນ຺ຕວີຕໂມໂຫຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ເອກນ຺ຕນິກ຺ກິເລໂສຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ເອກາຍນມຄ຺ຄໍ ຄໂຕຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ເອໂກ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ສມ຺ມາສມ຺ໂພຘິໍ ອຠິສມ຺ພຸທ຺ໂຘຕິ ພຸທ຺ໂຘ, ອພຸທ຺ຘິວິຫຕຕ຺ຕາ ພຸທ຺ຘິປຏິລາຠາ ພຸທ຺ໂຘ. ພຸທ຺ໂຘຕິ ເນຕໍ ນາມໍ ມາຕຣາ ກຕໍ, ນ ປິຕຣາ ກຕໍ, ນ ຠາຕຣາ ກຕໍ, ນ ຠຄິນິຍາ ກຕໍ, ນ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ເຈຫິກຕໍ, ນ ຎາຕິສາໂລຫິເຕຫິ ກຕໍ, ນ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓຫິ ກຕໍ, ນ ເທວຕາຫິ ກຕໍ. ວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກເມຕໍ ພຸທ຺ຘານໍ ຠຄວນ຺ຕານໍ ໂພຘິຍາ ມູເລ ສຫ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຏິລາຠາ ສຈ຺ຉິກາ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຍທິທໍ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑໙໒) –

ອຍໍ ນິທ຺ເທສປາຬິນໂຍ. ຍສ຺ມາ ເຈຕ຺ຖ ຕສ຺ສາ ປຏິສມ຺ຠິທາປາຬິຍາ ເຠໂທ ນຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ທ຺ວີສຸ ເອເກນາປິ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຏິສມ຺ຠິທານໂຍ ວາ’’ຕິ ອນິຍມຕ຺ໂຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ວຸຕ຺ໂຕ.