໔. ປຖວີກສິຓນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໑. ຜາສຸ ໂຫຕີຕິ ອາວາສສປ຺ປາຍາທິລາເຠນ ມນສິກາຣຜາສຸຕາ ຠາວນານຸກູລຕາ ໂຫຕິ. ປຣິໂສເຘນ຺ເຕນາຕິ ເຕສໍ ເຕສໍ ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານານໍ ຉິນ຺ທນວເສນ ວິໂສເຘນ຺ເຕນ. ອກິລມນ຺ໂຕເຍວາຕິ ອກິລນ຺ຕກາໂຍ ເອວ. ສຕິ ຫິ ກາຍກິລມເຖ ສິຍາ ກມ຺ມຏ຺ຐານມນສິກາຣສ຺ສ ອນ຺ຕຣາໂຍຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ, ອຘິປ຺ປາຍໂຕ ຈ ທຸພ຺ພິນິເວຘຕາຍ ຄຓ຺ຐິຠູຕໍ ຐານໍ. ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ຍາຖາວໂຕ ອຕ຺ຖສ຺ສ, ອຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ຈ ວິຠາວເນນ ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ, ວິຠູຕໍ ສຸປາກຏໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸວິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິສຸທ຺ຘໍ, ນິຄຸມ຺ພໍ ນິຊ຺ຊຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອນນຸຣູປວິຫາຣວຓ຺ຓນາ

໕໒. ອຎ຺ຎຕເຣນາຕິ ອຎ຺ຎຕເຣນາປິ, ປເຄວ ອເນເກຫີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມຫນ຺ຕຠາໂວ ມຫຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ເສເສສຸ. ໂສຓ຺ຑວາ ໂສຓ຺ຑີ. ຕຖາ ປຓ຺ຓນ຺ຕິອາທີສຸ. ໂພຘິອງ຺ຄຓາທີສຸ ກາຕພ຺ພໍ ອິຘ ‘‘ວຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປານີຍຆຏໍ ວາ ຣິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ນິຏ຺ຐິຕາຍາຕິ ປວິຏ຺ຐປວິຏ຺ຐານໍ ທາເນນ ປຣິກ຺ຂີຓາຍ. ຊິຓ຺ຓວິຫາເຣປິ ຍຕ຺ຣ ຠິກ຺ຂູ ເອວໍ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອາຍສ຺ມາ, ຍຖາສຸຂໍ ສມຓຘມ຺ມໍ ກໂຣຕຸ, ມຍໍ ປຏິຊຄ຺ຄິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ເອວຣູເປ ວິຫາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຍມ຺ປິ ນໂຍ ລພ຺ຠຕິ, ວຸຕ຺ຕນຍຕ຺ຕາ ປນ ນ ວຸຕ຺ໂຕ.

ມຫາປຖວິຫາເຣຕິ ມຫາປຖສມີເປ ວິຫາເຣ. ຠາຊນທາຣຸໂທຓິກາທີນີຕິ ຣຊນຠາຊນານິ, ຣຊນຕ຺ຖາຍ ທາຣຸ, ທາຣຸມຍໂທຓິກາ, ຣຊນປຈນຏ຺ຐານໍ, ໂຘວນຜລກນ຺ຕິ ເອວມາທີນິ. ສາກຫາຣິກາຕິ ສາກຫາຣິນິໂຍ ອິຕ຺ຖິໂຍ. ວິສຠາຄສທ຺ໂທ ກາມຄຸຓູປສໍຫິໂຕ ຄີຕສທ຺ໂທຕິ ວທນ຺ຕິ, ເກວໂລປິ ອິຕ຺ຖິສທ຺ໂທ ວິສຠາຄສທ຺ໂທ ເອວ. ຕຕ຺ຣາຕິ ປຸປ຺ຜວນ຺ເຕ ວິຫາເຣ. ຕາທິໂສເຍວາຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ ຍາທິໂສ ປຓ຺ຓວນ຺ເຕ ວິຫາເຣ ອຸປທ຺ທໂວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕາທິໂສເຍວ. ‘‘ປຸປ຺ຜຫາຣິກາໂຍ ປຸປ຺ຜໍ ໂອຈິນນ຺ຕິໂຍ’’ຕິ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ອຍມິຘ ວິເສໂສ.

ປຕ຺ຖນີເຍຕິ ຕຕ຺ຖ ວສນ຺ເຕສຸ ສມ຺ຠາວນາວເສນ ອຸປສງ຺ກມນາທິນາ ປຕ຺ເຖຕພ຺ເພ. ເຕນາຫ ‘‘ເລຓສມ຺ມເຕ’’ຕິ. ທກ຺ຂິຓາຄິຣີຕິ ມຄຘວິສເຍ ທກ຺ຂິຓາຄິຣີຕິ ວທນ຺ຕິ.

ວິສຠາຄາຣມ຺ມຓານິ ອິຏ຺ຐານິ, ອນິຏ຺ຐານິ ຈ. ອນິຏ຺ຐານໍ ຫິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ຆເຏຫິ ນິຆໍສນ຺ຕິໂຍ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທພ຺ພູປກຣຓໂຍຄ຺ຄາ ຣຸກ຺ຂາ ທພ຺ພູປກຣຓຣຸກ຺ຂາ.

ໂຍ ປນ ວິຫາໂຣ. ຂລນ຺ຕິ ຘຎ຺ຎກຣຓຏ຺ຐານໍ. ຄາໂວ ຣຸນ຺ຘນ຺ຕິ ‘‘ສສ຺ສໍ ຂາທິໍສູ’’ຕິ. ອຸທກວາຣນ຺ຕິ ເກທາເຣສຸ ສສ຺ສານໍ ທາຕພ຺ພອຸທກວາຣໍ. ອຍມ຺ປີຕິ ມຫາສງ຺ຆໂຠໂຄປິ ວິຫາໂຣ. ວາຣິຍມານາ ກມ຺ມຏ຺ຐານິເກນ ຠິກ຺ຂຸນາ.

ສມຸທ຺ທສາມຸທ຺ທິກນທີນິສ຺ສິຕໍ ອຸທກປຏ຺ຏນໍ. ມຫານຄຣານໍ ອາຍທ຺ວາຣຠູຕໍ ອຏວິມຸຂາທິນິສ຺ສິຕໍ ຖລປຏ຺ຏນໍ. ອປ຺ປສນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຜາສຸວິຫາໂຣ ນ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ມຎ຺ຎມານາ ຣາຊມນຸສ຺ສາ.

ສໂມສຣເຓນາຕິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ສຎ຺ຈຣເຓນ. ປປາເຕຕິ ປປາຕສີເສ ຐຕ຺ວາ ຄາຍິ ‘‘ຄີຕສທ຺ເທນ ອິຘາຄຕໍ ປປາເຕ ປາເຕຕ຺ວາ ຂາທິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ເວເຄນ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ເວເຄນາຄນ຺ຕ຺ວາ ‘‘ກຸຫິໍ ຍາສີ’’ຕິ ຂນ຺ເຘ ຄເຫຕ຺ວາ.

ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ວິຫາເຣ, ວິຫາຣສາມນ຺ຕາ ວາ ນ ສກ຺ກາ ໂຫຕິ ກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕໍ ລທ຺ຘຸໍ, ຕຕ຺ຖ ວິຫາເຣ ໂສ ອລາໂຠ ມຫາໂທໂສຕິ ໂຍຊນາ.

ປນ຺ຖນິນ຺ຕິ ປນ຺ເຖ ນີໂຕ ປວຕ຺ຕິໂຕຕິ ປນ຺ຖນີ, ມຄ຺ຄນິສ຺ສິໂຕ ວິຫາໂຣ. ຕໍ ປນ຺ຖນິໍ. ໂສຓ຺ຑິນ຺ຕິ ໂສຓ຺ຑິສຫິໂຕ ວິຫາໂຣ ໂສຓ຺ຑີ, ຕໍ ໂສຓ຺ຑິໍ. ຕຖາ ປຓ຺ຓນ຺ຕິອາທີສຸ. ນຄຣນິສ຺ສິຕໍ ນຄຣນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ຍຖາ ‘‘ຠີມເສໂນ ຠີໂມ’’ຕິ. ທາຣຸນາຕິ ທາຣຸນິສ຺ສິເຕນ ສຫ. ວິສຠາເຄນາຕິ ໂຍ ວິສຠາເຄຫິ ວຸສີຍຕິ, ວິສຠາຄານໍ ວາ ນິວາໂສ, ໂສ ວິຫາໂຣ ວິສຠາໂຄ. ເຕນ ວິສຠາເຄນ ສທ຺ຘິໍ. ປຈ຺ຈນ຺ຕນິສ຺ສິຕຎ຺ຈ ສີມານິສ຺ສິຕຎ຺ຈ ອສປ຺ປາຍຎ຺ຈ ປຈ຺ຈນ຺ຕສີມາສປ຺ປາຍໍ. ຍຕ຺ຖ ມິຕ຺ໂຕ ນ ລພ຺ຠຕິ, ຕມ຺ປີຕິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ຐານ-ສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ. ອິຕິ ວິຎ຺ຎາຍາຕິ ‘‘ຠາວນາຍ ອນນຸຣູປານີ’’ຕິ ເອວໍ ວິຊານິຕ຺ວາ.

ອນຸຣູປວິຫາຣວຓ຺ຓນາ

໕໓. ອຍໍ ອນຸຣູໂປ ນາມາຕິ ອຍໍ ວິຫາໂຣ ຠາວນາຍ ອນຸຣູໂປ ນາມ. ນາຕິທູຣນ຺ຕິ ໂຄຈຣຏ຺ຐານໂຕ ອຑ຺ຒຄາວຸຕໂຕ ໂອຣຠາຄຕາຍ ນ ອຕິທູຣໍ. ນາຈ຺ຈາສນ຺ນນ຺ຕິ ປຈ຺ຉິເມນ ປມາເຓນ ໂຄຈຣຏ຺ຐານໂຕ ປຎ຺ຈຘນຸສຕິກຕາຍ ນ ອຕິອາສນ຺ນໍ. ຕາຍ ຈ ປນ ນາຕິທູຣນາຈ຺ຈາສນ຺ນຕາຍ, ໂຄຈຣຏ຺ຐານໍ ປຣິສ຺ສຍາທິຣຫິຕມຄ຺ຄຕາຍ ຈ ຄມນສ຺ສ ຈ ອາຄມນສ຺ສ ຈ ຍຸຕ຺ຕຣູປຕ຺ຕາ ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນໍ. ທິວສຠາເຄ ມຫາຊນສໍກິຓ຺ຓຕາຠາເວນ ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ. ອຠາວຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍໍ ອປ຺ປ-ສທ຺ໂທ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ໂຉ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໓໓໖) ວິຍ. ຣຕ຺ຕິຍໍ ຊນາລາປສທ຺ທາຠາເວນ ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ. ສພ຺ພທາປິ ຊນສນ຺ນິປາຕນິຄ຺ໂຆສາຠາເວນ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສໍ. ອປ຺ປກສິເຣນາຕິ ອກສິເຣນ ສຸເຂເນວ. ສີລາທິຄຸຓານໍ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຖຣາ. ສຸຕ຺ຕເຄຍ຺ຍາທິ ພຫຸ ສຸຕໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕາ. ວາຈຸຄ຺ຄຕກຣເຓນ, ສມ຺ມເທວ ຄຣູນໍ ສນ຺ຕິເກ ອາຄມິຕຠາເວນ ຈ ອາຄໂຕ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມສງ຺ຂາໂຕ ອາຄໂມ ເອເຕສນ຺ຕິ ອາຄຕາຄມາ. ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ມສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ຘາຣເຓນ ຘມ຺ມຘຣາ. ວິນຍສ຺ສ ຘາຣເຓນ ວິນຍຘຣາ. ເຕສໍເຍວ ຘມ຺ມວິນຍານໍ ມາຕິກາຍ ຘາຣເຓນ ມາຕິກາຘຣາ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມປຣິປຸຈ຺ຉາຍ ປຣິປຸຈ຺ຉຕິ. ອຕ຺ຖປຣິປຸຈ຺ຉາຍ ປຣິປຎ຺ຫຕິ ວີມໍສຕິ ວິຈາເຣຕິ. ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ກຖໍ ອິມສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖຕິ ປຣິປຸຈ຺ຉນປຣິປຎ຺ຫາກາຣທສ຺ສນໍ. ອວິວຏຎ຺ເຈວ ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖໍ ປເທສນ຺ຕຣປາຬິທສ຺ສເນນ ອາຄມໂຕ ວິວຣນ຺ຕິ. ອນຸຕ຺ຕານີກຕຎ຺ຈ ຍຸຕ຺ຕິວິຠາວເນນ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣນ຺ຕິ. ກງ຺ຂຏ຺ຐານິເຍສຸ ຘມ຺ເມສຸ ສໍສຍຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຕາຍ ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານຠູເຕສຸ ປາຬິປເທເສສຸ ຍາຖາວໂຕ ວິນິຈ຺ຉຍທາເນນ ກງ຺ຂໍ ປຏິວິໂນເທນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ນາຕິທູຣໍ, ນາຈ຺ຈາສນ຺ນໍ, ຄມນາຄມນສມ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເອກໍ ອງ຺ຄໍ, ‘‘ທິວາ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓໍ, ຣຕ຺ຕິໍ ອປ຺ປສທ຺ທໍ ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສ’’ນ຺ຕິ ເອກໍ, ‘‘ອປ຺ປຑໍສມກສວາຕາຕປສຣີສປສມ຺ຜສ຺ສ’’ນ຺ຕິ ເອກໍ, ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ…ເປ… ປຣິກ຺ຂາຣາ’’ຕິ ເອກໍ, ‘‘ຕສ຺ມິໍ ໂຂ ປນ ເສນາສເນ ເຖຣາ…ເປ… ກງ຺ຂໍ ປຏິວິໂນເທນ຺ຕີ’’ຕິ ເອກໍ. ເອວໍ ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ເວທິຕພ຺ພານິ.

ຂຸທ຺ທກປລິໂພຘວຓ຺ຓນາ

໕໔. ຂຸທ຺ທກປລິໂພຘຸປຈ຺ເຉເທ ປໂຍຊນໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ອຄ຺ຄຬອນຸວາຕປຣິຠຓ຺ຑທານາທິນາ ທຬ຺ຫີກມ຺ມໍ ວາ. ຕນ຺ຕຈ຺ເຉທາທີສຸ ຕຸນ຺ນກມ຺ມໍ ວາ ກາຕພ຺ພໍ.

ຠາວນາວິຘານວຓ຺ຓນາ

໕໕. ສພ຺ພກມ຺ມຏ຺ຐານວເສນາຕິ ອນຸກ຺ກເມນ ນິທ຺ທິສິຍມານສ຺ສ ຈຕ຺ຕາລີສວິຘສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ວເສນ. ປິຓ຺ຑປາຕປຏິກ຺ກນ຺ເຕນາຕິ ປິຓ຺ຑປາຕປຣິໂຠຄໂຕ ປຏິນິວຕ຺ເຕນ, ປິຓ຺ຑປາຕຠຸຕ຺ຕາວິນາ ໂອນີຕປຕ຺ຕປາຓິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠຕ຺ຕສມ຺ມທໍ ປຏິວິໂນເທຕ຺ວາຕິ ໂຠຊນນິມິຕ຺ຕໍ ປຣິສ຺ສມໍ ວິໂນເທຕ຺ວາ. ອາຫາເຣ ຫິ ອາສຍໍ ປວິຏ຺ຐມຕ຺ເຕ ຕສ຺ສ ອາຄນ຺ຕຸກຕາຍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ສິຍາ ສຣີຣສ຺ສ ໂກຈິ ປຣິສ຺ສໂມ, ຕໍ ວູປສເມຕ຺ວາ. ຕສ຺ມິໍ ຫິ ອວູປສນ຺ເຕ ສຣີຣເຂເທນ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກຄ຺ຄຕໍ ນ ລເຠຍ຺ຍາຕິ. ປວິວິຕ຺ເຕຕິ ຊນວິວິຕ຺ເຕ. ສຸຂນິສິນ຺ເນນາຕິ ປລ຺ລງ຺ກໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ອຸຊຸໍ ກາຍໍ ປຓິຘາຍ ນິສຊ຺ຊາຍ ສຸຂນິສິນ຺ເນນ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕນ຺ຕິ ຍໍ ‘‘ກຕາຍ ວາ’’ຕິອາທິນາ ປຖວິຍາ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ອິຘ ວຸຈ຺ຈຕິ, ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ ໂປຣາຓຏ຺ຐກຖາຍໍ.

ອິທານິ ຕໍ ອຏ຺ຐກຖາປາຬິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຖວີກສິຓໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ປຖວີກສິຓໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕຕິ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕຠາເວນ ປຖວີກສິຓໍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອາທິຍນ຺ໂຕ, ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕຠູຕໍ ປຖວີກສິຓໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປ຺ປາທນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຕຖານິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາປນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຖວິຍນ຺ຕິ ວກ຺ຂມານວິເສເສ ປຖວີມຓ຺ຑເລ. ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ຕຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸນາ ອາທາສຕເລ ມຸຂນິມິຕ຺ຕໍ ວິຍ ຠາວນາຎາເຓນ ວກ຺ຂມານວິເສສໍ ປຖວີນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ. ‘‘ປຖວິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ວາປິ ມຓ຺ຑລາເປກ຺ຂາຍ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ. ກເຕຕິ ວກ຺ຂມານວິຘິນາ ອຠິສງ຺ຂເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວາ-ສທ຺ໂທ ອນິຍມຕ຺ໂຖ. ອກເຕຕິ ປາກຕິເກ ຂລມຓ຺ຑລາທິເກ ປຖວີມຓ຺ຑເລ. ສານ຺ຕເກຕິ ສອນ຺ຕເກ ເອວ, ສປຣິຈ຺ເຉເທ ເອວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາວຘາຣຓຎ຺ເຫຕໍ ວຈນໍ. ຕຖາ ຫິ ເຕນ ນິວຕ຺ຕິຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂນ ອນນ຺ຕເກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສໂກຏິເຍຕິອາທີນິປິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນານິ. ສຸປ຺ປມຕ຺ເຕ ວາຕິອາທີສຸ ສຸປ຺ປສຣາວານິ ສມປ຺ປມາຓານິ ອິຈ຺ຉິຕານິ. ເກຈິ ປນ ວທນ຺ຕິ ‘‘ສຣາວມຕ຺ຕໍ ວິທຕ຺ຖິຈຕຸຣງ຺ຄຸລໍ ໂຫຕິ, ສຸປ຺ປມຕ຺ຕໍ ຕໂຕ ອຘິກປ຺ປມາຓນ຺ຕິ. ກິຕ຺ຕິມໍ ກສິຓມຓ຺ຑລໍ ເຫຏ຺ຐິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ສຣາວມຕ຺ຕໍ, ອຸປຣິມປຣິຈ຺ເຉເທນ ສຸປ຺ປມຕ຺ຕໍ, ນ ຕໂຕ ອໂຘ, ອຸທ຺ຘໍ ວາຕິ ປຣິຕ຺ຕປ຺ປມາຓເຠທສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖໍ ‘ສຸປ຺ປມຕ຺ເຕ ວາ ສຣາວມຕ຺ເຕ ວາ’ຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຍຖາອຸປຏ຺ຐິເຕ ອາຣມ຺ມເຓ ເອກງ຺ຄຸລມຕ຺ຕມ຺ປິ ວຑ຺ຒິຕໍ ອປ຺ປມາຓເມວາຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຉຕ຺ຕມຕ຺ຕມ຺ປິ ກສິຓມຓ຺ຑລໍ ກາຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ໂສ ຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ກໂຣຕີຕິ ໂສ ໂຍຄາວຈໂຣ ຕໍ ປຖວີມຓ຺ຑລໍ ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ. ຍທາ ຈກ຺ຂຸໍ ອຸມ຺ມີເລຕ຺ວາ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ນິມ຺ມີເລຕ຺ວາ ອາວຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ອຸມ຺ມີເລຕ຺ວາ ໂອໂລກິຕກ຺ຂເຓ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຕທາ ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ກໂຣຕິ ນາມ. ອເຖຕ຺ຖ ສຕິໍ ສູປຏ຺ຐິຕໍ ກຕ຺ວາ ອພຫິຄເຕນ ມານເສນ ປຸນປ຺ປຸນໍ ສລ຺ລກ຺ເຂນ຺ໂຕ ສູປຘາຣິຕໍ ອຸປຘາເຣຕິ ນາມ. ເອວໍ ອຸປຘາຣິຕໍ ປນ ນໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ຕເມວາຣພ຺ຠ ອາເສວນໍ ຠາວນໍ ພຫຸລໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ສຸວວຕ຺ຖິຕໍ ວວຕ຺ຖເປຕິ ນາມ. ຕສ຺ມິໍ ອາຣມ຺ມເຓຕິ ເອວໍ ສຸຄ຺ຄຫິຕກຣຓາທິນາ ສມ຺ມເທວ ອຸປຏ຺ຐິເຕ ຕສ຺ມິໍ ປຖວີກສິຓສຎ຺ຎິເຕ ອາຣມ຺ມເຓ. ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປນິພນ຺ຘຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ນິພນ຺ຘຕິ ອຎ຺ຎາຣມ຺ມຓໂຕ ວິນິວຕ຺ຕໍ ກໂຣຕິ. ອທ຺ຘາ ອິມາຍາຕິອາທິ ອານິສໍສທສ຺ສາວິຕາທສ຺ສນໍ.

ອິທານິ ຍຖາທສ຺ສິຕສ຺ສ ອຏ຺ຐກຖາປາຐສ຺ສ ອຕ຺ຖປ຺ປກາສເນນ ສທ຺ຘິໍ ຠາວນາວິຘິໍ ວິຠາເວຕຸກາໂມ ອກເຕ ຕາວ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຖ ເຍນ ອຕີຕຠເວປີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຏ຺ຐກຖາປາເຐ. ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກຊ຺ຌານານີຕິ ຈຕຸກ຺ກປຎ຺ຈກນຍວເສນ ວທຕິ. ປຸຎ຺ຎວໂຕຕິ ຠາວນາມຍປຸຎ຺ຎວໂຕ. ອຸປນິສ຺ສຍສມ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ຕາທິເສເນວ ອຸປນິສ຺ສເຍນ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ. ຂລມຓ຺ຑເລຕິ ມຓ຺ຑລາກາເຣ ຘຎ຺ຎກຣຓຏ຺ຐາເນ. ຕໍຐານປ຺ປມາຓເມວາຕິ ໂອໂລກິຕຏ຺ຐານປ຺ປມາຓເມວ.

ອວິຣາເຘຕ຺ວາຕິ ອວິຣຊ຺ຌິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕວິຘິນາ ເອວ. ນີລປີຕໂລຫິຕໂອທາຕສມ຺ເຠທວເສນາຕິ ນີລາທິວຓ຺ຓາຫິ ມຕ຺ຕິກາຫິ ປຈ຺ເຈກໍ, ເອກຊ຺ຌຎ຺ຈ ສໍສຄ຺ຄວເສນ. ຄງ຺ຄາວເຫຕິ ຄງ຺ຄາໂສເຕ. ສີຫຬທີເປ ກິຣ ຣາວຓຄງ຺ຄາ ນາມ ນທີ, ຕສ຺ສາ ໂສເຕນ ຉິນ຺ນຕຏຏ຺ຐາເນ ມຕ຺ຕິກາ ອຣຸຓວຓ຺ຓາ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຄງ຺ຄາວເຫ ມຕ຺ຕິກາສທິສາຍ ອຣຸຓວຓ຺ຓາຍາ’’ຕິ. ອຣຸຓວຓ຺ຓາຍ ອຣຸຓນິຠາຍ, ອຣຸຓປ຺ປຠາວຓ຺ຓາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ກສິຓໂທເສ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ກສິຓກຣຓາທິເກ ເສສາກາເຣ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສໍຫາຣິມນ຺ຕິ ສໍຫຣິຕພ຺ພໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຈຣຓໂຍຄ຺ຄໍ. ຕຕ຺ຣຏ຺ຐກນ຺ຕິ ຍຕ຺ຣ ກຕໍ, ຕຕ຺ເຖວ ຕິຏ຺ຐນກໍ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓນ຺ຕິ ‘‘ສຸປ຺ປມຕ຺ເຕ ວາ ສຣາວມຕ຺ເຕ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໍ. ວຏ຺ຏນ຺ຕິ ມຓ຺ຑລສຓ຺ຐານໍ. ປຣິກມ຺ມກາເລຕິ ນິມິຕ຺ຕຸຄ຺ຄຫຓາຍ ຠາວນາກາເລ. ເອຕເທວາຕິ ຍໍ ວິທຕ຺ຖິຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖາຣໍ, ເອຕເທວ ປມາຓໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ສຸປ຺ປມຕ຺ຕໍ ວາ ສຣາວມຕ຺ຕໍ ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸປ຺ປໍ ຫິ ນາຕິມຫນ຺ຕໍ, ສຣາວຎ຺ຈ ມຫນ຺ຕໍ ຈາຏິປິຘານປ຺ປໂຫນກນ຺ຕິ ສມປ຺ປມາຓໍ ໂຫຕິ.

໕໖. ຕສ຺ມາຕິ ປຣິຈ຺ເຉທຕ຺ຖາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປມາຓໍ ປຣິຈ຺ເຉທນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໍ ວິທຕ຺ຖິຈຕຸຣງ຺ຄຸລວິຕ຺ຖາຣໍ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ, ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປມາຓໍ ວາ ກສິຓມຓ຺ຑລໍ ວິສຠາຄວຓ຺ເຓນ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ. ຣຸກ຺ຂປາຓິກາຕິ ກຸຈນ຺ທນາທິຣຸກ຺ຂປາຓິກາ ອຣຸຓວຓ຺ຓສ຺ສ ວິສຠາຄວຓ຺ຓໍ ສມຸຏ຺ຐເປຕິ. ຕສ຺ມາ ຕໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປກຕິຣຸກ຺ຂປາຓິກາ ປນ ປາສາຓປາຓິກາຄຕິກາວ. ນິນ຺ນຸນ຺ນຕຏ຺ຐານາຠາເວນ ເຠຣີຕລສທິສໍ ກຕ຺ວາ. ຕໂຕ ທູຣຕເຣຕິອາທິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂຕ ປເທສໂຕ, ປີຐໂຕ ຈ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ອາທີນວທສ຺ສນໍ. ກສິຓໂທສາຕິ ຫຕ຺ຖປາຓິປທາທໂຍ ອິຘ ກສິຓໂທສາ.

ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ອຑ຺ຒເຕຍ຺ຍຫຕ຺ຖນ຺ຕເຣ ປເທເສ, ວິທຕ຺ຖິຈຕຸຣງ຺ຄຸລປາທເກ ປີເຐ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕວິຘິນາວ. ກາເມສຸ ອາທີນວນ຺ຕິ ‘‘ກາມາ ນາເມເຕ ອຏ຺ຐິກງ຺ກລູປມາ ນິຣສ຺ສາທຏ຺ເຐນ, ຕິຓຸກ຺ກູປມາ ອນຸທຫນຏ຺ເຐນ, ອງ຺ຄາຣກາສູປມາ ມຫາຠິຕາປຏ຺ເຐນ, ສຸປິນກູປມາ ອິຕ຺ຕຣປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຏ຺ເຐນ, ຍາຈິຕກູປມາ ຕາວກາລິກຏ຺ເຐນ, ຣຸກ຺ຂຜລູປມາ ສພ຺ພງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄປລິຠຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ, ອສິສູນູປມາ ອຘິກຸຏ຺ຏນຏ຺ເຐນ, ສຕ຺ຕິສູລູປມາ ວິນິວິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ, ສປ຺ປສິຣູປມາ ສປຏິຠຍຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິນາ (ປາຈິ. ອຏ຺ຐ. ໔໑໗; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໒໓໔) ‘‘ອປ຺ປສ຺ສາທາ ກາມາ ພຫຸທຸກ຺ຂາ ພຫຸປາຍາສາ’’ຕິອາທິນາ (ປາຈິ. ໔໑໗; ມ. ນິ. ໑.໒໓໔; ໒.໔໒) ‘‘ກາມສຸຂຎ຺ຈ ນາເມຕໍ ພຫຸປຣິສ຺ສຍໍ, ສາສງ຺ກໍ, ສຠຍໍ, ສໍກິລິຏ຺ຐໍ, ມີຬ຺ຫປຣິໂຠຄສທິສໍ, ຫີນໍ, ຄມ຺ມໍ, ໂປຖຸຊ຺ຊນິກໍ, ອນຣິຍໍ, ອນຕ຺ຖສໍຫິຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຈ ອເນກາກາຣໂວກາຣໍ ວຕ຺ຖຸກາມກິເລສກາເມສຸ ອາທີນວໍ ໂທສໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ. ກາມນິສ຺ສຣເຓຕິ ກາມານໍ ນິສ຺ສຣຓຠູເຕ, ເຕຫິ ວາ ນິສ຺ສເຏ. ອຄ຺ຄມຄ຺ຄສ຺ສ ປາທກຠາເວນ ສພ຺ພທຸກ຺ຂສມຕິກ຺ກມສ຺ສ ອຸປາຍຠູເຕ. ເນກ຺ຂມ຺ເມຕິ ຌາເນ. ຊາຕາຠິລາເສນ ສຎ຺ຊາຕຈ຺ຉນ຺ເທນ. ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ວຕ ຠຄວາ ອວິປຣີຕຘມ຺ມເທສນຕ຺ຕາ, ສ຺ວາກ຺ຂາໂຕ ຘມ຺ໂມ ເອກນ຺ຕນິຍ຺ຍານິກຕ຺ຕາ, ສຸປ຺ປຏິປນ຺ໂນ ສງ຺ໂຆ ຍຖານຸສິຏ຺ຐໍ ປຏິປຊ຺ຊນໂຕ’’ຕິ ເອວໍ ພຸທ຺ຘຘມ຺ມສງ຺ຆຄຸຓານຸສ຺ສຣເຓນ ຣຕນຕ຺ຕຍວິສຍໍ ປີຕິປາໂມຊ຺ຊໍ ຊນຍິຕ຺ວາ. ເນກ຺ຂມ຺ມໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ ເອຕາຍາຕິ ເນກ຺ຂມ຺ມປຏິປທາ, ສອຸປຈາຣສ຺ສ ຌານສ຺ສ, ວິປສ຺ສນາຍ, ມຄ຺ຄສ຺ສ, ນິພ຺ພານສ຺ສ ຈ ອຘິຄມກາຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ເພ ປນ ປຐມຊ຺ຌານເມວ ເນກ຺ຂມ຺ມນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕາວເສສາ ສພ຺ເພປິ ເນກ຺ຂມ຺ມຘມ຺ມາ. ຍຖາຫ –

‘‘ປພ຺ພຊ຺ຊາ ປຐມໍ ຌານໍ, ນິພ຺ພານໍ ຈ ວິປສ຺ສນາ;

ສພ຺ເພປິ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ‘ເນກ຺ຂມ຺ມ’ນ຺ຕິ ປວຸຈ຺ຈເຣ’’ຕິ. (ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໑໐໙);

ປວິເວກສຸຂຣສສ຺ສາຕິ ຈິຕ຺ຕວິເວກາທິວິເວກຊສ຺ສ ສຸຂຣສສ຺ສ. ເອວເມເຕຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປເທຫິ ‘‘ອານິສໍສທສ຺ສາວີ’’ຕິອາທີນໍ ປທານໍ ອຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສເມນ ອາກາເຣນາຕິ ອຕິອຸມ຺ມີລນອຕິມນ຺ທາໂລຈນານິ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ນາຕິອຸມ຺ມີລນນາຕິມນ຺ທາໂລຈນສງ຺ຂາເຕນ ສເມນ ອາໂລຈນາກາເຣນ. ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນາຕິ ປຖວີກສິເຓ ຈກ຺ຂຸນາ ຄຫິຕນິມິຕ຺ຕໍ ມນສາ ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ. ຠາເວຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕຖາປວຕ຺ຕໍ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓໍ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພໍ ອາເສວິຕພ຺ພໍ ພຫຸລີກາຕພ຺ພໍ.

ຈກ຺ຂຸ ກິລມຕິ ອຕິສຸຂຸມໍ, ອຕິຠາສຸຣຎ຺ຈ ຣູປຄຕໍ ອຸປນິຊ຺ຌາຍໂຕ ວິຍ. ອຕິວິຠູຕໍ ໂຫຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວາວິຠາວໂຕ. ຕຖາ ຈ ວຓ຺ຓໂຕ ວາ ລກ຺ຂຓໂຕ ວາ ອຸປຕິຏ຺ເຐຍ຺ຍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເຕນສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕໍ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອວິຠູຕໍ ໂຫຕິ ຄຊນິມ຺ມີລເນນ ເປກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຣູປຄຕໍ ວິຍ. ຈິຕ຺ຕຎ຺ຈ ລີນໍ ໂຫຕິ ທສ຺ສເນ ມນ຺ທພ຺ຍາປາຣຕາຍ ໂກສຊ຺ຊປາຕໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ເອວມ຺ປິ ນິມິຕ຺ຕໍ ນຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອາທາສຕເລ ມຸຂນິມິຕ຺ຕທສ຺ສິນາ ວິຍາຕິ ຍຖາ ອາທາສຕເລ ມຸຂນິມິຕ຺ຕທສ຺ສີ ປຸຣິໂສ ນ ຕຕ຺ຖ ອຕິຄາຬ຺ຫໍ ອຸມ຺ມີລຕິ, ນາປິ ອຕິມນ຺ທໍ, ນ ອາທາສຕລສ຺ສ ວຓ຺ຓໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ນາປິ ລກ຺ຂຓໍ ມນສິ ກໂຣຕິ. ອຖ ໂຂ ສເມນ ອາກາເຣນ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ມຸຂນິມິຕ຺ຕເມວ ປສ຺ສຕິ, ເອວເມວ ອຍມ຺ປິ ປຖວີກສິຓໍ ສເມນ ອາກາເຣນ ໂອໂລເກນ຺ໂຕ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓປ຺ປສຸໂຕເຍວ ໂຫຕິ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສເມນ ອາກາເຣນາ’’ຕິອາທິ. ນ ວຓ຺ໂຓ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ໂພຕິ ໂຍ ຕຕ຺ຖ ປຖວີກສິເຓ ອຣຸຓວຓ຺ໂຓ, ໂສ ນ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ໂພ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ ປນ ຄຫຓໍ ນ ສກ຺ກາ ນິວາເຣຕຸໍ. ເຕເນເວຕ຺ຖ ‘‘ນ ໂອໂລເກຕພ຺ໂພ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ນ ລກ຺ຂຓໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ປຖວີຘາຕຸຍາ ຖທ຺ຘລກ຺ຂຓໍ, ຕໍ ນ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ.

ທິສ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ວຓ຺ຓໍ ອມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ວຓ຺ຓວເສເນຕ຺ຖ ອາໂຠໂຄ ນ ກາຕພ຺ໂພ, ໂສ ປນ ວຓ຺ໂຓ ນິສ຺ສຍຄຕິໂກ ກາຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ນິສ຺ສຍສວຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ. ນິສ຺ສເຍນ ສມານາກາຣສນ຺ນິສ຺ສິໂຕ ໂສ ວຓ຺ໂຓ ຕາຍ ປຖວິຍາ ສມານຄຕິກໍ ກຕ຺ວາ, ວຓ຺ເຓນ ສເຫວ ‘‘ປຖວີ’’ຕິ ມນສິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸສ຺ສທວເສນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິຘມ຺ເມຕິ ປຖວີຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ສນ຺ນຠາເວນ ສຕ຺ຕິໂຕ ອຘິກຠາເວນ ສສມ຺ຠາຣປຖວິຍໍ ‘‘ປຖວີ’’ຕິ ໂຍ ໂລກໂວຫາໂຣ, ຕສ຺ມິໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິຘມ຺ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ປຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ‘‘ປຖວີ, ປຖວີ’’ຕິ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ຍທິ ໂລກໂວຫາເຣນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິມຕ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕພ຺ພໍ, ນາມນ຺ຕຣວເສນປິ ປຖວີ ມນສິ ກາຕພ຺ພາ ຠເວຍ຺ຍາຕິ, ໂຫຕຸ, ໂກ ໂທໂສຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມຫີ ເມທິນີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍມິຈ຺ຉຕີຕິ ຍໍ ນາມໍ ວຕ຺ຕຸໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຍທສ຺ສ ສຎ຺ຎານຸກູລໍ ໂຫຕິ ຍໍ ນາມໍ ອສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ປຸພ຺ເພ ຕຕ຺ຖ ຄຫິຕສຎ຺ຎາວເສນ ອນຸກູລໍ ປຈຸຣຕາຍ, ປຄຸຓຕາຍ ວາ ອາຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ຈ ປຐມສມນ຺ນາຫາເຣ ກສ຺ສຈິ ວຈີເຠໂທປິ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ອາຈຣິເຍນ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ສນ຺ຘາຍ. ກິໍ ວາ ພຫຸນາ, ປາກຏຠາໂວເຍເວຕ຺ຖ ປມາຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາເລນ ອຸມ຺ມີເລຕ຺ວາ ກາເລນ ນິມ຺ມີເລຕ຺ວາຕິ ກິຎ຺ຈິ ກາລໍ ຈກ຺ຂຸໍ ອຸມ຺ມີເລຕ຺ວາ ນິມິຕ຺ຕຄ຺ຄຫຓວເສນ ປຖວີມຓ຺ຑລໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ປຸນ ກິຎ຺ຈິ ກາລໍ ຈກ຺ຂຸໍ ນິມ຺ມີເລຕ຺ວາ ອາວຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ເຍນາກາເຣນ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ຄຫິຕໍ, ເຕນາກາເຣນ ປຸນ ຕໍ ສມນ຺ນາຫຣິຕພ຺ພໍ.

໕໗. ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕີຕິ ມໂນທ຺ວາຣິກຊວນານໍ ໂຄຈຣຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ. ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕສ຺ສ. ນ ຕສ຺ມິໍ ຐາເນ ນິສີທິຕພ຺ພໍ. ກສ຺ມາ? ຍທິ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ເຕ ຊາເຕປິ ປຖວີມຓ຺ຑລໍ ໂອໂລເກຕ຺ວາ ຠາເວຕິ, ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນ ສິຍາ. ສມີປຏ຺ເຐນ ຈ ນ ໂອໂລເກຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ວສນຏ຺ຐານໍ ປວິສິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ນິສ຺ສທ຺ທຠາວາຍ ເອກປຏລິກູປາຫນາຄຫຓໍ, ປຣິສ຺ສຍວິໂນທນຕ຺ຖໍ ກຕ຺ຕຣທຓ຺ຑຄ຺ຄຫຓໍ. ສເຈ ນສ຺ສຕິ, ອຖາເນນ ຠາເວຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ວກ຺ຂມາເນສຸ ອສປ຺ປາເຍສຸ ເກນຈິເທວ ອສປ຺ປາເຍນ ກາຣຓຠູເຕນ. ນິມິຕ຺ຕໍ ອາທາຍາຕິ ຍຖາຊາຕໍ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ. ສມນ຺ນາຫຣິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາວຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ສມ຺ມາ ວາ ອນຸ ອນຸ ອາຫຣິຕພ຺ພໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕກ຺ກາຫຕໍ ວິຕກ຺ກາຫຕນ຺ຕິ ຕກ຺ກນໂຕ, ສວິເສສໍ ຕກ຺ກນໂຕ ຈ ‘‘ຕກ຺ໂກ, ວິຕກ຺ໂກ’’ຕິ ຈ ເອວໍ ລທ຺ຘນາເມນ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕນ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ເປນ ອາຫນນປຣິຍາຫນນກິຈ຺ເຈນ ອປຣາປຣໍ ວຕ຺ຕມາເນນ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອາຫຕໍ, ປຣິຍາຫຕຎ຺ຈ ກາຕພ຺ພໍ, ພລປ຺ປຕ຺ຕວິຕກ຺ໂກ ມນສິກາໂຣ ພຫຸລໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສາຕິ ເອວໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຕກ຺ກາຫຕໍ ວິຕກ຺ກາຫຕໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ຍຖາ ຠາວນາ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສໍ ອາວຫຕິ, ເອວໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ. ອນຸກ຺ກເມນາຕິ ຠາວນານຸກ຺ກເມນ. ຍທາ ສທ຺ຘາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ສຸວິສທານິ ຕິກ຺ຂານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕທາ ອສ຺ສທ຺ຘິຍາທີນໍ ທູຣີຠາເວນ ສາຕິສຍຖາມປ຺ປຕ຺ເຕຫິ ສຕ຺ຕຫິ ພເລຫິ ລທ຺ຘູປຕ຺ຖມ຺ຠານິ ວິຕກ຺ກາທີນິ ກາມາວຈຣາເນວ ຌານງ຺ຄານິ ພຫູນິ ຫຸຕ຺ວາ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ເຕສໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕາ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທໂຍ ສທ຺ຘິໍ ຕເທກຏ຺ເຐຫິ ປາປຘມ຺ເມຫິ ວິທູຣີ ຠວນ຺ຕິ, ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ຘິໍ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິສີທນ຺ຕີຕິ ສມ຺ມເທວ ສີທນ຺ຕິ, ອຸປສມນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິມສ຺ສາຕິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕສ຺ສ. ອງ຺ຄຸລິປທປາຓິປທາທິໂກ ກສິຓໂທໂສ. ອາທາສມຓ຺ຑລູປມາທີຫິ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໂຕ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸປຣິສຸທ຺ຘຕໍ, ສຓ຺ຫສຸຂຸມຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕໍ ເນວ ວຓ຺ຓວນ຺ຕໍ ນ ສຓ຺ຐານວນ຺ຕໍ ອປຣມຕ຺ຖສຠາວຕ຺ຕາ. ອີທິສນ຺ຕິ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານວນ຺ຕໍ. ຕິລກ຺ຂຓພ຺ຠາຫຕນ຺ຕິ ອຸປ຺ປາທາທິລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍານຸປວິຏ຺ຐໍ, ອນິຈ຺ຈຕາທິລກ຺ຂຓຕ຺ຕຍງ຺ກິຕໍ ວາ. ຍທິ ນ ປເນຕໍ ຕາທິສໍ ວຓ຺ຓາທິວນ຺ຕໍ, ກຖໍ ຌານສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ເກວລຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ສຎ຺ຎຊນ຺ຕິ ຠາວນາສຎ຺ຎາຊນິຕໍ, ຠາວນາສຎ຺ຎາຍ ສຎ຺ຊາຕມຕ຺ຕໍ. ນ ຫິ ອສຠາວສ຺ສ ກຸໂຕຈິ ສມຸຏ຺ຐານໍ ອຕ຺ຖິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸປຏ຺ຐານາກາຣມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

໕໘. ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາເນວ ສນ຺ນິສິນ຺ນາວ, ນ ປນ ຕທຕ຺ຖໍ ອຸສ຺ສາໂຫ ກາຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ອຸປຈາຣສມາຘິນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອິຕໂຣປິ ສມາຘິ ອຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ອາປນ຺ນນ຺ຕິ ຕມ຺ປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ທຸວິໂຘ ຫິ ສມາຘີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ທ຺ວີຫາກາເຣຫີຕິ ຌານຘມ຺ມານໍ ປຏິປກ຺ຂທູຣີຠາໂວ, ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ ຈາຕິ ອິເມຫິ ທ຺ວີຫິ ກາຣເຓຫິ. ອິທານິ ຕານິ ກາຣຓານິ ອວຕ຺ຖາມຸເຂນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸປຈາຣຠູມິຍໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປຈາຣຠູມິຍນ຺ຕິ ອຸປຈາຣາວຕ຺ຖາຍໍ. ຍທິປິ ຕທາ ຌານງ຺ຄານິ ປຏຸຕຣານິ ມຫຄ຺ຄຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕານິ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕສໍ ປນ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນີວຣຓປ຺ປຫາເນນ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຫິຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປຏິລາຠຠູມິຍນ຺ຕິ ຌານສ຺ສ ອຘິຄມາວຕ຺ຖາຍໍ. ຕທາ ຫິ ອປ຺ປນາປຕ຺ຕານໍ ຌານຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອງ຺ຄປາຕຸຠາເວນາ’’ຕິ. ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຫິຕໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ນ ຖາມຊາຕານີຕິ ນ ຊາຕຖາມານິ, ນ ຠາວນາພລໍ ປຕ຺ຕານີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຌານຈິຕ຺ຕໍ. ເກວລມ຺ປິ ຣຕ຺ຕິໍ ເກວລມ຺ປິ ທິວສໍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ສມາປຕ຺ຕິເວລໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອຸປຈາຣຠູມິຍໍ ນິມິຕ຺ຕວຑ຺ຒນໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິມິຕ຺ຕໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ’’ຕິ. ລທ຺ຘປຣິຫານີຕິ ລທ຺ຘອຸປຈາຣຊ຺ຌານປຣິຫານິ. ນິມິຕ຺ເຕ ອວິນສ຺ສນ຺ເຕ ຕທາຣມ຺ມຓຌານມ຺ປິ ອປຣິຫີນເມວ ໂຫຕິ, ນິມິຕ຺ເຕ ປນ ອາຣກ຺ຂາຠາເວນ ວິນຏ຺ເຐ ລທ຺ຘໍ ລທ຺ຘໍ ຌານມ຺ປິ ວິນສ຺ສຕິ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣກ຺ຂມ຺ຫີ’’ຕິອາທິ.

ສຕ຺ຕສປ຺ປາຍວຓ຺ຓນາ

໕໙. ‘‘ຖາວຣຎ຺ຈ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຍຖາ ຖາວຣໍ ໂຫຕິ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕິ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາລທ຺ຘຎ຺ຫິ ນິມິຕ຺ຕໍ ຕຕ຺ຖ ສຕິໍ ສູປຏ຺ຐິຕໍ ກຕ຺ວາ ເອກຄ຺ຄຕໍ ວິນ຺ທນ຺ຕສ຺ສ ຖິຣໍ ນາມ ໂຫຕິ, ສຸຣກ຺ຂິຕຎ຺ຈ. ສຕິ-ຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ສມ຺ປຊຎ຺ຎໍ, ສມາຘິຄ຺ຄຫເຓນ ວີຣິຍຎ຺ຈ ສງ຺ຄຫິຕໍ ໂຫຕິ ນານນ຺ຕຣິຍຠາວໂຕ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ອາວາເສສຸ. ຕີຓິ ຕີຓີຕິ ເອເກກສ຺ມິໍ ອາວາເສ ອວຸຕ຺ຖອວຸຕ຺ຖຏ຺ຐາເນ ວສນນິຍາເມນ ຕໂຍ ຕໂຍ ທິວເສ ວສິຕ຺ວາ.

ອຸຕ຺ຕເຣນ ວາ ທກ຺ຂິເຓນ ວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຄມນາຄມເນ ສູຣິຍາຠິມຸຂຠາວນິວາຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ. ສຫສ຺ສຘນຸປ຺ປມາຓໍ ທິຍຑ຺ຒໂກສໍ.

ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ຕິຣຈ຺ຉານກຖາຕິ ຣາຊກຖາທິເກ (ທີ. ນິ. ໑.໑໗; ມ. ນິ. ໒.໒໒໓; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໐; ອ. ນິ. ໑໐.໖໙; ປາຈິ. ໕໐໘) ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕາ ຫິ ປາຬິຍໍ ສຣູປໂຕ ອນາຄຕາປິ ອຣຎ຺ຎປພ຺ພຕນທີທີປກຖາ ອິຕິ-ສທ຺ເທນ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂານໍ ຕິຣຈ຺ຉານຠາວໂຕ ‘‘ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ຕິຣຈ຺ຉານກຖາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ທສກຖາວຕ຺ຖຸນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ‘‘ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາ, ສນ຺ຕຸຏ຺ຐິ, ປວິເວໂກ, ອສໍສຄ຺ໂຄ, ວີຣິຍາຣມ຺ໂຠ, ສີລ, ສມາຘິ, ປຎ຺ຎາ, ວິມຸຕ຺ຕິ, ວິມຸຕ຺ຕິຎາຓທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ ອິມານິ ອປ຺ປິຈ຺ຉກຖາທີນໍ ວຕ຺ຖູນິ, ຕນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ຠສ຺ສໍ ສປ຺ປາຍໍ.

ອຕິຣຈ຺ຉານກຖິໂກຕິ ນຕິຣຈ຺ຉານກຖິໂກ, ຕິຣຈ຺ຉານກຖາ ວິຘຸຣໍ ຘມ຺ມິກໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຏິສໍຍຸຕ຺ຕເມວ ກຖໍ ກເຖຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສີລາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນຕິ ສີລສມາຘິອາທິຄຸຓສມ຺ປນ຺ໂນ. ໂຍ ຫິ ສມາຘິກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ, ສມາຘິກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ວາ ປາຣໍ ປຕ຺ໂຕ, ໂສ ອິມສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ສປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິອາທິ. ກາຍທຬ຺ຫີພຫຸໂລຕິ ກາຍສ຺ສ ສນ຺ຕປ຺ປນໂປສນປ຺ປສຸໂຕ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍາວທຕ຺ຖໍ ອຸທຣາວເທຫກໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍສຸຂໍ ປສ຺ສສຸຂໍ ມິທ຺ຘສຸຂໍ ອນຸຍຸຕ຺ໂຕ ວິຫຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໒໐; ມ. ນິ. ໑.໑໘໖; ອ. ນິ. ໕.໒໐໖).

ໂຠຊນໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ມຘຸຣມ຺ພິລຣສວເສນ ສຕ຺ຕານໍ ອຸປໂຍຄໍ ຄຈ຺ຉຕິ ທຘິອາທີສຸ ຕຖາ ທສ຺ສນໂຕ. ກຏຸກາທິຣສາ ປນ ເກວລໍ ອຠິສງ຺ຂາຣກາ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ກສ຺ສຈິ ມຘຸຣໍ, ກສ຺ສຈິ ອມ຺ພິລໍ ສປ຺ປາຍໍ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ຍສ຺ມິໍ ອິຣິຍາປເຖ ອາຘາຣຠູເຕ, ວຕ຺ຕມາເນ ວາ, ຍສ຺ມິໍ ວາ ອິຣິຍາປເຖ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ. ນິມິຕ຺ຕາເສວນພຫຸລສ຺ສາຕິ ນິມິຕ຺ເຕ ອາເສວນາພຫຸລສ຺ສ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ເຕ ວິສຍຠູເຕ ຠາວນາມນສິກາຣໍ ພຫຸລໍ ອາເສວນ຺ຕສ຺ສ, ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ໂຄຈຣາເສວນວເສນ ອາເສວນາພຫຸລສ຺ສ. ເຍນ ຫິ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ ຠາວນາເສວນາ, ເຕນ ໂຄຈຣາເສວນາປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ.

ທສວິຘອປ຺ປນາໂກສລ຺ລວຓ຺ຓນາ

໖໐. ນ ໂຫຕິ ອປ຺ປນາ. ເຍນ ວິຘິນາ ອປ຺ປນາຍໍ ກຸສໂລ ໂຫຕິ, ໂສ ທສວິໂຘ ວິຘິ ອປ຺ປນາໂກສລ຺ລໍ, ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ວາ ຎາຓໍ. ວຕ຺ຖຸວິສທກິຣິຍໂຕຕິ ວຕ຺ຖູນໍ ວິສທຠາວກຣຓໂຕ ອປ຺ປນາໂກສລ຺ລໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວໍ ເສເສສຸປິ.

໖໑. ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ຫິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ສຣີຣໍ, ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘານິ ຈີວຣາທີນິ ຈ ອິຘ ‘‘ວຕ຺ຖູນີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕານິ. ຕານິ ຍຖາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຸຂາວຫານິ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ກຣຓໍ ເຕສໍ ວິສທຠາວກຣຓໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ສຣີຣໍ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ອຏ຺ຐານປ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ, ສຣີຣໍ ເສທມລຄ຺ຄຫິຕໍ ວາ ອຎ຺ເຎນ ວາ ອວສ຺ສຸຕກິຈ຺ເຈນ ວິພາຘິຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເສນາສນໍ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ເທນ ປຕ຺ຕາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນນຸ ຈາຍໍ ນໂຍ ຂຸທ຺ທກປລິໂພຘຸປຈ຺ເຉເທນ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ປຸນ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ໂຕຕິ? ສຈ຺ຈໍ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ໂສ ຈ ໂຂ ຠາວນາຍ ອາຣມ຺ຠກາເລ. ອິຘ ປນ ອາຣທ຺ຘກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ອຸປຈາຣຊ຺ຌາເນ ຐຕ຺ວາ ອປ຺ປນາປຣິວາສໍ ວສນ຺ຕສ຺ສ ກາລນ຺ຕເຣ ຊາເຕ ຕຖາປຏິປຕ຺ຕິ ອປ຺ປນາໂກສລ຺ລາຍ ວຸຕ຺ຕາ. ອວິສເທ ສຕິ, ວິສຍຠູເຕ ວາ. ກຖໍ ຠາວນມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ຕານິ ວິສໂຍ? ອນ຺ຕຣນ຺ຕຣາ ປວຕ຺ຕນກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທວເສເນວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕ ຫິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທາ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາຍ ອປຣິສຸທ຺ຘຠາວາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕເຈຕສິເກສຸ ນິສ຺ສຍາທິປຈ຺ຈຍຠູເຕສຸ. ຎາຓມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑເນ. ເຕນ ‘‘ນ ເກວລໍ ຕໍ ວຕ຺ຖຸເຍວ, ອຖ ໂຂ ຕສ຺ມິໍ ອປຣິສຸທ຺ເຘ ຎາຓມ຺ປິ ອປຣິສຸທ຺ຘໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ທສ຺ສິຕໍ. ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ປນ ອປຣິສຸທ຺ຘຕາ ອວຸຕ຺ຕສິທ຺ຘາ, ຎາຓສ຺ສ ຈ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ ອປ຺ປນາຍ ພຫຸກາຣຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ຌານໍ ‘‘ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎໍ, ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ຎາຓມຸເຂນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ນິສ຺ສຍນິສ຺ສໂຍປິ ນິສ຺ສໂຍຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ທີປກປລ຺ລິກວຏ຺ຏິເຕລານິ ນິສ຺ສາຍາ’’ຕິ. ຎາເຓ ອວິສເທ ວິປສ຺ສນາຠາວນາ ວິຍ ສມາຘິຠາວນາປິ ປຣິທຸພ຺ພລາ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປຣິສຸທ຺ເຘນ ຎາເຓນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມຖກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອາຫ. ວຸຑ຺ຒິໍ ອງ຺ຄປາຕຸຠາເວນ, ວິຣູຬ຺ຫິໍ ຄຸຓຠາເວນ, ເວປຸລ຺ລໍ ສພ຺ພໂສ ວສິຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວິສເທ ປນາຕິ ສຸກ຺ກປກ຺ໂຂ, ຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໖໒. ສມຠາວກຣຓນ຺ຕິ ກິຈ຺ຈໂຕ ອນູນາຘິກຠາວກຣຓໍ. ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ອຘິໂມກ຺ຂກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຏຸຕຣຠາເວນ, ປຎ຺ຎາຍ ອວິສທຕາຍ, ວີຣິຍາທີນໍ ຈ ສິຖິລຕາທິນາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຕຣານິ ມນ຺ທານີ’’ຕິ. ຕໂຕຕິ ຕສ຺ມາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ, ອິຕເຣສຎ຺ຈ ມນ຺ທຕ຺ຕາ. ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ປຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ອນຸພລປ຺ປທານໍ ປຄ຺ຄໂຫ, ປຄ຺ຄໂຫວ ກິຈ຺ຈໍ, ປຄ຺ຄຫກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຐານໍ, ອນິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວາ ອຸປຏ຺ຐານໍ, ວິກ຺ເຂປປຏິປກ຺ໂຂ. ເຍນ ວາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕາ ໂຫນ຺ຕິ, ໂສ ອວິກ຺ເຂໂປ. ຣູປຄຕໍ ວິຍ ຈກ຺ຂຸນາ ເຍນ ຍາຖາວໂຕ ວິສຍສຠາວໍ ປສ຺ສຕິ, ຕໍ ທສ຺ສນກິຈ຺ຈໍ ກາຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ພລວຕາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິເຍນ ອຠິຠູຕຕ຺ຕາ. ສຫຊາຕຘມ຺ເມສຸ ຫິ ອິນ຺ທຏ຺ຐໍ ກາເຣນ຺ຕານໍ ສຫປວຕ຺ຕມານານໍ ຘມ຺ມານໍ ເອກຣສຕາວເສເນວ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ກາຣຓຠາເວນ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ຕນ຺ຕິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນາຕິ ຍສ຺ສ ສທ຺ເຘຍ຺ຍວຕ຺ຖຸໂນ ອຸຬາຣຕາທິຄຸເຓ ອຘິມຸຈ຺ຈນສ຺ສ ສາຕິສຍປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ຊາຕໍ, ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນາທິວິຠາຄໂຕ ຍາຖາວໂຕ ວີມໍສເນນ. ເອວຎ຺ຫິ ເອວໍຘມ຺ມຕານເຍນ ສຠາວຣສໂຕ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມາເນ ສວິປ຺ຜາໂຣ ອຘິໂມກ຺ໂຂ ນ ໂຫຕິ, ‘‘ອຍໍ ອິເມສໍ ຘມ຺ມານໍ ສຠາໂວ’’ຕິ ປຣິຊານນວເສນ ປຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ສາຕິສຍຕ຺ຕາ. ຘຸຣິຍຘມ຺ເມສຸ ຫິ ຍຖາ ສທ຺ຘາຍ ພລວຠາເວ ປຎ຺ຎາຍ ມນ຺ທຠາໂວ ໂຫຕິ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາຍ ພລວຠາເວ ສທ຺ຘາຍ ມນ຺ທຠາໂວ ໂຫຕີຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໍ ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ຫາເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ຕຖາ ອມນສິກາເຣນາຕິ ເຍນາກາເຣນ ຠາວນມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ໂຫຕິ, ເຕນາກາເຣນ ຠາວນາຍ ອນນຸຍຸຎ຺ຊນໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ອິຘ ທຸວິເຘນ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາໂວ, ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຈ຺ຈຍວິເສສໂຕ ກິຈ຺ຈຸຕ຺ຕຣິເຍນ, ວີຣິຍາທີນໍ ວາ ມນ຺ທກິຈ຺ຈຕາຍ. ຕຕ຺ຖ ປຐມວິກປ຺ເປ ຫາປນວິຘິ ທສ຺ສິໂຕ, ທຸຕິຍວິກປ຺ເປ ປນ ຍຖາ ມນສິ ກໂຣໂຕ ວີຣິຍາທີນໍ ມນ຺ທກິຈ຺ຈຕາຍ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ພລວໍ ຊາຕໍ, ຕຖາ ອມນສິກາເຣນ ວີຣິຍາທີນໍ ປຏຸກິຈ຺ຈຠາວາວເຫນ ມນສິກາເຣນ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ເຕຫິ ສມຣສໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ຫາເປຕພ຺ພໍ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸປິ ຫາປນວິຘິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖູຕິ ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ສທ຺ຘາຘິມຸຕ຺ຕຕາຍ ກຕາຘິກາໂຣ ສຕ຺ຖຸ ຣູປກາຍທສ຺ສນປ຺ປສຸໂຕ ເອວ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາຣາ ‘‘ກິໍ ເຕ, ວກ຺ກລິ, ອິມິນາ ປູຕິກາເຍນ ທິຏ຺ເຐນ? ໂຍ ໂຂ, ວກ຺ກລິ, ຘມ຺ມໍ ປສ຺ສຕິ, ໂສ ມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໗) ໂອວທິຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ນິໂຍຊິໂຕປິ ຕໍ ອນນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປຓາມິໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ວິນິປາເຕຕຸໍ ປປາຕຏ຺ຐານໍ ອຠິຣຸຫິ. ອຖ ນໍ ສຕ຺ຖາ ຍຖານິສິນ຺ໂນວ ໂອຠາສໍ ວິສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ –

‘‘ປາໂມຊ຺ຊພຫຸໂລ ຠິກ຺ຂຸ, ປສນ຺ໂນ ພຸທ຺ຘສາສເນ;

ອຘິຄຈ຺ເຉ ປທໍ ສນ຺ຕໍ, ສງ຺ຂາຣູປສມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ. (ຘ. ປ. ໓໘໑) –

ຄາຖໍ ວຕ຺ວາ ‘‘ເອຫິ ວກ຺ກລີ’’ຕິ ອາຫ. ໂສ ເຕນ ອມເຕເນວ ອຠິສິຕ຺ໂຕ ຫຏ຺ຐຕຸຏ຺ໂຐ ຫຸຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ປຏ຺ຐເປສິ. ສທ຺ຘາຍ ປນ ພລວຠາວໂຕ ວິປສ຺ສນາວີຖິໍ ນ ໂອຕຣິ. ຕໍ ຎຕ຺ວາ ຠຄວາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕໍ ປຏິປາເທນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ອທາສິ. ໂສ ສຕ຺ຖາຣາ ທິນ຺ນນເຍນ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປຏິປາຏິຍາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປາປຸຓິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວກ຺ກລິຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ.

ອິຕຣກິຈ຺ຈເຠທນ຺ຕິ ອຸປຏ຺ຐານາທິກິຈ຺ຈວິເສສໍ. ປສ຺ສທ຺ຘາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມາຘິອຸເປກ຺ຂາສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຫາເປຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ພລວຠາໂວ ຘມ຺ມສຠາວປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຓນ ຫາຍຕິ, ເອວໍ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕາ ປສ຺ສທ຺ຘິອາທິຠາວນາຍ ຫາຍຕິ, ສມາຘິປກ຺ຂິຍຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ. ຕຖາ ຫິ ສາ ສມາຘິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕໍ ໂກສຊ຺ຊປາຕໂຕ ຣກ຺ຂນ຺ຕີ ວີຣິຍາທິຠາວນາ ວິຍ ວີຣິຍິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປາຕໂຕ ຣກ຺ຂນ຺ຕີ ເອກໍສໂຕ ຫາເປຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປສ຺ສທ຺ຘາທິຠາວນາຍ ຫາເປຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖູຕິ (ມຫາວ. ໒໔໓) ສຸກຸມາຣສ຺ສ ໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ສຕ຺ຖຸ ສນ຺ຕິເກ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ຄເຫຕ຺ວາ ສີຕວເນ ວິຫຣນ຺ໂຕ ‘‘ມມ ສຣີຣໍ ສຸຂຸມາລໍ, ນ ຈ ສກ຺ກາ ສຸເຂເນວ ສຸຂໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ, ກາຍໍ ກິລເມຕ຺ວາປິ ສມຓຘມ຺ໂມ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ຐານຈງ຺ກມເມວ ອຘິຏ຺ຐາຍ ປຘານມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ ປາທຕເລສຸ ໂຜເຏສຸ ອຸຏ຺ຐິເຕສຸປິ ເວທນໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ທຬ຺ຫໍ ວີຣິຍໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາຍ ວິເສສໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕຸໍ ນາສກ຺ຂິ. ສຕ຺ຖາ ຕຕ຺ຖ ຄນ຺ຕ຺ວາ ວີໂຓວາເທນ ໂອວທິຕ຺ວາ ວີຣິຍສມຕາໂຍຊນວິຘິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ໂສເຘຕ຺ວາ ຄິຊ຺ຌກູຏໍ ຄໂຕ. ເຖໂຣປິ ສຕ຺ຖາຣາ ທິນ຺ນນເຍນ ວີຣິຍສມຕໍ ໂຍເຊນ຺ໂຕ ວິປສ຺ສນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ເຕ ປຕິຏ຺ຐາສິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສຓຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ທສ຺ເສຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ເສເສສຸປີຕິ ສຕິສມາຘິປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸປິ. ເອກສ຺ສາຕິ ເອເກກສ຺ສ. ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທໂສວາຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເອວໍ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປຈ຺ເຈກໍ ອຘິມຕ຺ຕຕາຍ ປນ ຫາປນວເສນ ສມຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ເຍສໍ ວິເສສໂຕ ອສາຘາຣຓໂຕ, ສາຘາຣຓໂຕ ຈ ສມຕາ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິເສສໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ. ສມຕນ຺ຕິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອນູນານຘິກຠາວໍ. ຕຖາ ສມາຘິວີຣິຍານໍ. ຍຖາ ຫິ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຘຸຣິຍຘມ຺ມຠູຕານໍ ກິຈ຺ຈໂຕ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຕິວຕ຺ຕນໍ ວິເສສໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມວ, ຍໂຕ ເນສໍ ສມຘຸຣຕາຍ ອປ຺ປນາ ສມ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ, ເອວໍ ສມາຘິວີຣິຍານໍ ໂກສຊ຺ຊອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິການໍ ສມຣສຕາຍ ສຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປຕ຺ຖມ຺ຠນໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອນ຺ຕທ຺ວຍປາຕາຠາເວນ ສມ຺ມເທວ ອປ຺ປນາ ອິຊ຺ຌຕິ.

‘‘ພລວສທ຺ໂຘ ຫີ’’ຕິອາທິ ນິທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ໂຍ ພລວຕິຍາ ສທ຺ຘາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອວິສທຎາໂຓ, ໂສ ມຸທ຺ຘປ຺ປສນ຺ໂນ ໂຫຕິ, ນ ອເວຈ຺ຈປ຺ປສນ຺ໂນ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ອວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ປສີທຕິ ເສຍ຺ຍຖາປິ ຕິຕ຺ຖິຍສາວກາ. ເກຣາຏິກປກ຺ຂນ຺ຕິ ສາເຐຍ຺ຍປກ຺ຂໍ ຠຊຕິ. ສທ຺ຘາຫີນາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຕິຘາວນ຺ໂຕ ‘‘ເທຍ຺ຍວຕ຺ຖຸປຣິຈ຺ຈາເຄນ ວິນາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕນປິ ທານມຍໍ ປຸຎ຺ຎໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທີນິ ປຣິກປ຺ເປຕິ ເຫຕຸປຏິຣູປເກຫິ ວຎ຺ຈິໂຕ. ເອວໍຠູໂຕ ປນ ສຸກ຺ຂຕກ຺ກວິລຸຕ຺ຕຈິຕ຺ໂຕ ປຓ຺ຑິຕານໍ ວຈນໍ ນາທິຍຕິ, ສຎ຺ຎຕ຺ຕິໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ເຠສຊ຺ຊສມຸຏ຺ຐິໂຕ ວິຍ ໂຣໂຄ ອເຕກິຈ຺ໂຉ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍຖາ ເຈຕ຺ຖ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິຣໂຫ ນ ອຕ຺ຖາວໂຫ ອນຕ຺ຖາວໂຫ ຈ, ເອວມິຘາປິ ສມາຘິວີຣິຍານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິຣໂຫ ນ ອວິກ຺ເຂປາວໂຫ ວິກ຺ເຂປາວໂຫ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ໂກສຊ຺ຊໍ ອຠິຠວຕິ, ເຕນ ອປ຺ປນໍ ນ ປາປຸຓາຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ອຠິຠວຕີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ຕໍ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎາທ຺ວຍໍ, ສມາຘິວີຣິຍທ຺ວຍຎ຺ຈ. ສມໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມຣສໍ ກາຕພ຺ພໍ.

ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສາຕິ ສມຖກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ. ເອວນ຺ຕິ ເອວໍ ສນ຺ເຕ, ສທ຺ຘາຍ ເຕສໍ ພລວຠາເວ ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສທ຺ທຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ປຖວີ ປຖວີ’’ຕິ ມນສິກຣຓມຕ຺ເຕນ ກຖໍ ຌານຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ອຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ‘‘ອທ຺ຘາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ວຸຕ຺ຕວິຘິ ອິຊ຺ຌິສ຺ສຕີ’’ຕິ ສທ຺ທຫນ຺ໂຕ ສທ຺ຘໍ ຊເນນ຺ໂຕ. ໂອກປ຺ເປນ຺ໂຕຕິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ວິຍ ອຘິມຸຈ຺ຈນວເສນ ໂອກປ຺ເປນ຺ໂຕ ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ໂຕ. ເອກຄ຺ຄຕາ ພລວຕີ ວຏ຺ຏຕິ ສມາຘິປຘານຕ຺ຕາ ຌານສ຺ສ. ອຸຠິນ຺ນນ຺ຕິ ສມາຘິປຎ຺ຎານໍ, ສມາຘິກມ຺ມິກສ຺ສ ສມາຘິໂນ ອຘິມຕ຺ຕຕາປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ສມຕາຍປີ’’ຕິ, ສມຠາເວນາປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ປນາຕິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕອປ຺ປນາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ໂຫຕິເຍວາ’’ຕິ ສາສງ຺ກໍ ວທຕິ, ໂລກຸຕ຺ຕຣປ຺ປນາ ປນ ເຕສໍ ສມຠາເວເນວ ອິຈ຺ຉິຕາ. ຍຖາຫ – ‘‘ສມຖວິປສ຺ສນໍ ຍຸຄນທ຺ຘໍ ຠາເວຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໒.໑, ໕).

ຍທິ ວິເສສໂຕ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎານໍ, ສມາຘິວີຣິຍານຎ຺ຈ ສມຕາ ອິຈ຺ຉິຕາ, ກຖໍ ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສຕິ ປນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ພລວຕີ ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ເຂສຸ ປຎ຺ຈສຸ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍສຸ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເຍ ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ສທ຺ຘາວີຣິຍປຎ຺ຎານ’’ນ຺ຕິ ອາຫ. ອຎ຺ຎຖາປີຕິ ຈ ຄເຫຕພ຺ພາ ສິຍາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂນ ສມາຘິນາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ປສ຺ສທ຺ຘິສມາຘິອຸເປກ຺ຂາຫີ’’ຕິ. ສາ ສຕິ. ສພ຺ເພສຸ ຣາຊກມ຺ເມສຸ ນິຍຸຕ຺ໂຕ ສພ຺ພກມ຺ມິໂກ. ເຕນ ກາຣເຓນ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ເຖນ. ອາຫ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ນິຍຸຕ຺ຕາ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ, ສພ຺ເພນ ວາ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິເຍນ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຄ຺ຄຫເຓນ ອຕ຺ເຖຕພ຺ພາ ສພ຺ພຕ຺ຖິຍາ, ສພ຺ພຕ຺ຖິຍາວ ສພ຺ພຕ຺ຖິກາ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສ ຫິ ສຕິ ປຏິສຣຓໍ ປຣາຍຓໍ ອປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ປຕ຺ຕິຍາ ອນຘິຄຕສ຺ສ ອຘິຄມາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອາຣກ຺ຂປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິ.

໖໓. ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕານິມິຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາຍ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ, ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຈ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຫິ ສມາຫິຕາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ສມຖນິມິຕ຺ຕໍ ຣກ຺ຂນ຺ໂຕເຍວ ກສິຓນິມິຕ຺ຕໍ ຣກ຺ຂຕິ. ຕສ຺ມາ ປຖວີກສິຓາທິກສ຺ສາຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນ ເກວລໍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕສ຺ເສວ, ອຖ ໂຂ ສມຖນິມິຕ຺ຕສ຺ສາປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕນ຺ຕິ ຣກ຺ຂຓໂກສລ຺ລໍ. ອິຘ ອປ຺ປນາໂກສລ຺ລກຖາຍໍ ‘‘ນິມິຕ຺ຕໂກສລ຺ລ’’ນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ກຣຓຠາວນາໂກສລ຺ລານໍ ປເຄວ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໖໔. ອຕິສິຖິລວີຣິຍຕາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປໂມທນສໍເວຊນວິປຣິຍາເຍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ລີນນ຺ຕິ ສງ຺ກຸຈິຕໍ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂປຕິຕໍ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຠາວນາຈິຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທໂຍ ຠາເວຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຕໂຍ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ປນ ເຕ ຠາເວຕພ຺ພາ, ຕໍ ສຍເມວ ວກ຺ຂຕິ.

ປຣິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອປ຺ປກໍ. ອຸຊ຺ຊາເລຕຸກາໂມຕິ ປທີເປຕຸກາໂມ. ອຸທກວາຕໍ ທເທຍ຺ຍາຕິ ອຸທກມິສ຺ສໍ ວາຕໍ ອຸປເນຍ຺ຍ. ອກາໂລຕິ ນກາໂລ, ອຍຸຕ຺ຕກາໂລ ວາ. ສຕິອາທິຘມ຺ມສາມຄ຺ຄິສງ຺ຂາຕາຍ ໂພຘິຍາ ພຸຊ຺ຌຕິ ເອຕາຍາຕິ ກຕ຺ວາ, ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ວາ ພຸຊ຺ຌຕີຕິ ໂພຘິໂນ ໂຍຄິໂນ ອງ຺ຄນ຺ຕິ ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ, ປສຕ຺ໂຖ, ສຸນ຺ທໂຣ ວາ ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ. ກາຍຈິຕ຺ຕທຣຖວູປສມລກ຺ຂຓາ ປສ຺ສທ຺ຘິເຍວ ສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ, ຕສ຺ສ ປສ຺ສທ຺ຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ. ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ສມາຘິສ຺ສ ຕາວ ປທຕ຺ຖລກ຺ຂຓານິ ເຫຏ຺ຐາ ອາຄຕາເນວ. ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂຕີຕິ ອຸເປກ຺ຂາ. ສາ ປນາຍໍ ອຕ຺ຖໂຕ ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາວ ອິຘ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ ເວທິຕພ຺ພາ. ທຸສມຸຏ຺ຐາປຍນ຺ຕິ ສມຸຏ຺ຐາເປຕຸໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ. ຘມ຺ມານໍ, ຘມ຺ເມສຸ ວາ ວິຈໂຍ ຘມ຺ມວິຈໂຍ, ປຎ຺ຎາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວີຣສ຺ສ ຠາໂວ, ກມ຺ມໍ ວາ, ວິຘິນາ ວາ ອີເຣຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ວີຣິຍໍ, ອຸສ຺ສາໂຫ. ປີເຓຕິ ກາຍໍ, ຈິຕ຺ຕໍ ຈ ສນ຺ຕປ຺ເປຕີຕິ ປີຕິ.

ຍໍ ຍໍ ສກໍ ຍຖາສກໍ, ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຫາຣວເສນາຕິ ປຈ຺ຈຍວເສນ. ຠາວນາຕິ ອຸປ຺ປາທນາ, ວຑ຺ຒນາ ຈ. ກຸສລາກຸສລາຕິ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕຏ຺ເຐນ ກຸສລາ, ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂໂຕ ອກຸສລາ. ເຍ ອກຸສລາ, ເຕ ສາວຊ຺ຊາ. ເຍ ກຸສລາ, ເຕ ອນວຊ຺ຊາ. ອກຸສລາ ຫີນາ, ອິຕເຣ ປຓີຕາ. ກຸສລາປິ ວາ ຫີເນຫິ ຉນ຺ທາທີຫິ ອາຣທ຺ຘາ ຫີນາ, ອິຕເຣ ປຓີຕາ. ກຓ຺ຫາຕິ ກາຬກາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອປຠສ຺ສຣຠາວກຣຓາ, ສຸກ຺ກາຕິ ໂອທາຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຠສ຺ສຣຠາວກຣຓາ. ກຓ຺ຫາຠິຊາຕິເຫຕຸໂຕ ວາ ກຓ຺ຫາ, ສຸກ຺ກາຠິຊາຕິເຫຕຸໂຕ ສຸກ຺ກາ. ເຕ ເອວ ສປ຺ປຏິຠາຄາ. ກຓ຺ຫາ ຫິ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຕາຍ ສຸກ຺ເກຫິ ສປ຺ປຏິຠາຄາ. ຕຖາ ສຸກ຺ກາປິ ອິຕເຣຫິ. ອຖ ວາ ກຓ຺ຫາ ຈ ສຸກ຺ກາ ຈ ສປ຺ປຏິຠາຄາ ຈ ກຓ຺ຫສຸກ຺ກສປ຺ປຏິຠາຄາ. ສຸຂາ ຫິ ເວທນາ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ສປ຺ປຏິຠາຄາ, ທຸກ຺ຂາ ຈ ເວທນາ ສຸຂາຍ ສປ຺ປຏິຠາຄາຕິ. ອນຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ອນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ. ອຸປ຺ປາທາຍາຕິ ອຸປ຺ປາທນຕ຺ຖາຍ. ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສາຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕສ຺ສ. ຠິຍ຺ໂຍຠາວາຍາຕິ ປຸນປ຺ປຸນຠາວາຍ. ເວປຸລ຺ລາຍາຕິ ວິປຸລຠາວາຍ. ຠາວນາຍາຕິ ວຑ຺ຒິຍາ. ປາຣິປູຣິຍາຕິ ປຣິປູຣຓຕ຺ຖາຍ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຠິກ຺ຂເວ’’ຕິອາທິນາ ທສ຺ສິຕປາເຐ. ສຠາວສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓປຏິເວຘວເສນາຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ຄຫເຓ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກາທິກສ຺ສ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ປນ ຜຸສນາທິກສ຺ສ ສຠາວລກ຺ຂຓສ຺ສ, ອນິຈ຺ຈາທິກສ຺ສ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓສ຺ສ ຈ ປຏິວິຊ຺ຌນວເສນ. ປວຕ຺ຕມນສິກາໂຣຕິ ກຸສລາທີນໍ ຕໍຕໍສຠາວລກ຺ຂຓາທິກສ຺ສ ຍາຖາວໂຕ ອວພຸຊ຺ຌນວເສນ ອຸປ຺ປນ຺ນຊວນຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ. ໂສ ຫິ ອວິປຣີຕມນສິກາຣຕາຍ ‘‘ໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕທາໂຠຄຕາຍ ອາວຊ຺ຊນາປິ ຕຄ຺ຄຕິກາວ. ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓາທິກມ຺ປິ ອິຘ ສາມຎ຺ຎລກ຺ຂເຓເນວ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກຸສລກິຣິຍາຍ ອາທິອາຣມ຺ຠວເສນ ປວຕ຺ຕວີຣິຍໍ ຘິຕິສຠາວຕາຍ ‘‘ຘາຕູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາຣມ຺ຠຘາຕູຕິ ປຐມວີຣິຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ລທ຺ຘາເສວນໍ ວີຣິຍໍ ພລປ຺ປຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຏິປກ຺ຂໍ ວິຘມຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂກສຊ຺ຊໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ. ອຘິມຕ຺ຕາຘິມຕ຺ຕຕຣານໍ ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມານໍ ວິຘມນສມຕ຺ຖໍ ປຏຸປຏຸຕຣາທິຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣໍ ປຣໍ ຐານໍ ອກ຺ກມນໂຕ ຕໂຕປິ ພລວຕຣ’’ນ຺ຕິ. ຕິຏ຺ຐຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ຐານິຍາ, ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ຐານິຍາ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານິຍາ. ຐາຕພ຺ໂພ ວາ ຐານິໂຍ, ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ຐານິໂຍ ເອເຕສູຕິ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານິຍາ, ອປຣາປຣໍ ວຕ຺ຕມານາ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຕສຸ ປີຕິເຍວ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ວິເສສກາຣຓໍ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປີຕິຍາ ເອວ ເອຕໍ ນາມ’’ນ຺ຕິ. ອຸປ຺ປາທກມນສິກາໂຣຕິ ຍຖາ ມນສິ ກໂຣໂຕ ອນຸປ຺ປນ຺ໂນ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ວຑ຺ຒຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕມນສິກາໂຣ.

ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາຕິ ປຣິໂຍຄາເຫຕ຺ວາ ປຸຈ຺ຉກຠາໂວ. ປຎ຺ຈປິ ຫິ ນິກາເຍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອາຈຣິເຍ ປຣິຍຸປາສິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ປຣິປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ, ເຕ ວາ ສຫ ອຏ຺ຐກຖາຍ ປຣິໂຍຄາເຫຕ຺ວາ ຍໍ ຍໍ ຕຕ຺ຖ ຄຓ຺ຐິຏ຺ຐານໍ, ຕໍ ຕໍ ‘‘ອິທໍ, ຠນ຺ເຕ, ກຖໍ, ອິມສ຺ສ ໂກ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ. ວຕ຺ຖຸວິສທກິຣິຍາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ຕປຏິປາທນາ ສງ຺ເຂປໂຕ, ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈ ປກາສິຕາ ເອວ. ຕຕ຺ຖ ປນ ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິຍຠາເວນ ອາຄຕາ, ອິຘ ປຎ຺ຎາສໍວຕ຺ຕນິຍຠາເວນ. ຍທຄ຺ເຄນ ຫິ ສມາຘິສໍວຕ຺ຕນິກາ, ຕທຄ຺ເຄນ ປຎ຺ຎາສໍວຕ຺ຕນິກາ ສມາຘິສ຺ສ ຎາຓປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໂຕ. ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໙໙; ໕.໑໐໗໑) ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸປ຺ປຎ຺ຎປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນາ ນາມ ທຸປ຺ປຎ຺ຎານໍ ມນ຺ທພຸທ຺ຘີນໍ ຠຕ຺ຕນິກ຺ຂິຕ຺ຕກາກມໍສນິກ຺ຂິຕ຺ຕສຸນຂສທິສານໍ ໂມມູຫປຸຄ຺ຄລານໍ ທູຣໂຕ ປຣິຈ຺ຈຊນາ. ປຎ຺ຎວນ຺ຕປຸຄ຺ຄລເສວນາ ນາມ ປຎ຺ຎາຍ ກຕາຘິກາຣານໍ ສຈ຺ຈປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທີສຸ ກຸສລານໍ ອຣິຍານໍ, ວິປສ຺ສນາກມ຺ມິການໍ ວາ ມຫາປຎ຺ຎານໍ ກາເລນ ກາລໍ ອຸປສງ຺ກມນໍ. ຄມ຺ຠີຣຎາຓຈຣິຍປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຕິ ຄມ຺ຠີຣຎາເຓຫິ ຈຣິຕພ຺ພານໍ ຂນ຺ຘາຍຕນຘາຕາທີນໍ, ສຈ຺ຈປຈ຺ຈຍາກາຣາທິທີປນານໍ ວາ ສຸຎ຺ຎຕາປຏິສໍຍຸຕ຺ຕານໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ. ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາຕິ ປຎ຺ຎາຘິມຸຕ຺ຕຕາ, ປຎ຺ຎາຍ ນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອປາຍາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຊາຕິອາທິໍ ອຕີເຕ ວຏ຺ຏມູລກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ອນາຄເຕ ວຏ຺ຏມູລກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ເນ ອາຫາຣປຣິເຍຏ຺ຐິມູລກຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ວີຣິຍາຍຕ຺ຕສ຺ສ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣວິເສສສ຺ສ ອຘິຄໂມ ເອວ ອານິສໍໂສ, ຕສ຺ສ ທສ຺ສນສີລຕາ ວີຣິຍາຍຕ຺ຕ…ເປ… ທສ຺ສິຕາ. ສປຸພ຺ພຠາໂຄ ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ໂຄ ຄມນວີຖິ ຄນ຺ຕພ຺ພາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ ປຏິປທາຕິ ກຕ຺ວາ. ທາຍການໍ ມຫປ຺ຜລຠາວກຣເຓນ ປິຓ຺ຑາປຈາຍນຕາຕິ ປຈ຺ຈຍທາຍການໍ ອຕ຺ຕນິ ກາຣສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ມຫປ຺ຜລກາຣຠາວສ຺ສ ກຣເຓນ ປິຓ຺ຑສ຺ສ ຠິກ຺ຂາຍ ປຏິປູຊນາ. ອິຕຣຖາຕິ ອາມິສປູຊາຍ. ກຸສີຕປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນຕາຕິ ອລສານໍ ຠາວນາຍ ນາມມຕ຺ຕມ຺ປິ ອຊານນ຺ຕານໍ ກາຍທຬ຺ຫີພຫຸລານໍ ຍາວທຕ຺ຖໍ ຠຸຎ຺ຊິຕ຺ວາ ເສຍ຺ຍສຸຂາທິອນຸຍຸຎ຺ຊນການໍ ຕິຣຈ຺ຉານກຖິການໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ທູຣໂຕ ປຣິຈ຺ຈຊນາ. ອາຣທ຺ຘວີຣິຍປຸຄ຺ຄລເສວນຕາຕິ ‘‘ທິວສໍ ຈງ຺ກເມນ ນິສຊ຺ຊາຍາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໕໑໙; ອ. ນິ. ໓.໑໖) ຠາວນາຣມ຺ຠວເສນ ອາຣທ຺ຘວີຣິຍານໍ ທຬ຺ຫປຣກ຺ກມານໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ກາເລນ ກາລໍ ອຸປສງ຺ກມນາ. ສມ຺ມປ຺ປຘານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຕາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສມ຺ມປ຺ປຘານານຸຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຕາ. ຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາຕິ ຕສ຺ມິໍ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ເຄ ອຘິມຸຕ຺ຕິ ສພ຺ພິຣິຍາປເຖສຸ ນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຖິນມິທ຺ຘວິໂນທນກຸສີຕປຸຄ຺ຄລປຣິວຊ຺ຊນອາຣທ຺ຘວີຣິຍປຸຄ຺ຄລເສວນຕທຘິມຸຕ຺ຕຕາ ປຏິປກ຺ຂວິຘມນປຈ຺ຈຍູປສໍຫາຣວເສນ, ອປາຍາທິຠຍປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທໂຍ ສມຸຕ຺ເຕຊນວເສນ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ພຸທ຺ຘາທີສຸ ປສາທສິເນຫາຠາເວນ ຖຸສຂຣຫທຍາ ລູຂປຸຄ຺ຄລາ, ຕພ຺ພິປຣິຍາເຍນ ສິນິທ຺ຘປຸຄ຺ຄລາ ເວທິຕພ຺ພາ. ພຸທ຺ຘາທີນໍ ຄຸຓປຣິທີປນາ ສມ຺ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕາທໂຍ (ທີ. ນິ. ໓.໑໔໑ ອາທໂຍ) ປສາທນີຍສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ. ອິເມຫິ ອາກາເຣຫີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ກຸສລາທີນໍ ສຠາວສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓປຏິວິຊ຺ຌນາທິອາກາເຣຫິ ເຈວ ປຣິປຸຈ຺ຉກຕາທິອາກາເຣຫິ ຈ. ເອເຕ ຘມ຺ເມຕິ ເອເຕ ກຸສລາທີສຸ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິເກ ເຈວ ຘມ຺ມຕ຺ຖຎ຺ຎຸຕາທິເກ ຈ.

໖໕. ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາທີຫີຕິ ອຕິວິຍ ປຄ຺ຄຫິຕວີຣິຍຕາທີຫິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສໍເວຊນປໂມທນາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຸທ຺ຘຕນ຺ຕິ ສມາຘິອາທີນໍ ມນ຺ທຕາຍ ອວູປສນ຺ຕໍ. ທຸວູປສມຍນ຺ຕິ ວູປສເມຕຸໍ ສມາຘາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍໍ.

ຕໍ ອາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາຕິ ເຍນາກາເຣນ ອສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ປສ຺ສທ຺ຘິ ສມາຘິ ອຸເປກ຺ຂາຕິ ອິເມ ປສ຺ສທ຺ຘິອາທໂຍ ຘມ຺ມາ ປຸພ຺ເພ ຍຖາຣຫໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພາ, ຕໍ ຈິຕ຺ຕຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປສ຺ສທ຺ຘາກາຣໍ, ສມາຫິຕາກາຣໍ, ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕາກາຣຎ຺ຈ ອຸປລກ຺ເຂຕ຺ວາ ອຸປຘາເຣຕ຺ວາ. ຕີສຸປິ ປເທສູຕິ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ກາຍປ຺ປສ຺ສທ຺ຘີ’’ຕິອາທິນາ ອາຄເຕສຸ ຕີສຸປິ ວາກ຺ເຍສຸ, ເຕຫິ ວາ ປກາສິເຕສຸ ຕີສຸ ຘມ຺ມໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ຍຖາສມາຫິຕາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫມາໂນ ສມໂຖ ເອວ ສມຖນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສມຖນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຈ ສມຖສ຺ເສເວຕມຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ນານາຣມ຺ມເຓ ປຣິພ຺ຠມເນນ ວິວິຘໍ ອຄ຺ຄໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ພ຺ຍຄ຺ໂຄ, ວິກ຺ເຂໂປ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ອນວຏ຺ຐານຣໂສ, ຠນ຺ຕຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອກຄ຺ຄຕາຠາວໂຕ ພ຺ຍຄ຺ຄປຏິປກ຺ໂຂຕິ ອພ຺ຍຄ຺ໂຄ, ສມາຘິ. ໂສ ເອວ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິກ຺ເຂປຏ຺ເຐນ ຈ ຕສ຺ເສວ ອພ຺ຍຄ຺ຄນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ.

ສຣີຣາວຕ຺ຖໍ ຎຕ຺ວາ ມຕ຺ຕໂສ ປຣິຠຸຕ຺ໂຕ ປຓີຕາຫາໂຣ ກາຍລຫຸຕາທີນໍ ສມຸຏ຺ຐາປເນນ ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕຖາ ອຸຕຸສປ຺ປາຍໍ, ອິຣິຍາປຖສປ຺ປາຍຎ຺ຈ ເສວິຕໍ, ປໂຍໂຄ ຈ ກາຍິໂກ ປວຕ຺ຕິໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ປຓີຕໂຠຊນເສວນຕາ’’ຕິອາທິ. ປໂຍຄສມຕາທີນໍ ອຠາເວນ ສທຣຖກາຍຈິຕ຺ຕາ ປຸຄ຺ຄລາ ສາຣທ຺ຘປຸຄ຺ຄລາ. ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ປສ຺ສທ຺ຘກາຍາ ປຸຄ຺ຄລາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນິຣສ຺ສາທສ຺ສາຕິ ຠາວນສ຺ສາທຣຫິຕສ຺ສ. ຠາວນາ ຫິ ວີຖິປຏິປນ຺ນາ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສວຕີ ປວຕ຺ຕມານາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອສ຺ສາທໍ ອຸປສມສຸຂໍ ອາວຫຕິ, ຕທຠາວໂຕ ນິຣສ຺ສາທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ສທ຺ຘາສໍເວຄວເສນາຕິ ສທ຺ຘາວເສນ, ສໍເວຄວເສນ ຈ. ສມ຺ປຫໍສນຕາຕິ ສມ຺ມເທວ ປຫໍສນຕາ ສໍເວຊນປຸພ຺ພກປສາທຸປ຺ປາທເນນ ຠາວນາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂຕສນາ. ສມ຺ມາປວຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈວິຣເຫນ, ສມຖວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຈ ສມໍ, ສວິເສສຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ມເທວ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນຕາຕິ ປຄ຺ຄຫນິຄ຺ຄຫສມ຺ປຫໍສເນສຸ ອພ຺ຍາວຏຕາ. ຌານວິໂມກ຺ຂປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຕາຕິ ປຐມາທີນິ ຌານານິ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ເມຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິມຸຕ຺ຕຕາທິນາ ເຕເຍວ ວິໂມກ຺ຂາ ເຕສໍ ‘‘ເອວໍ ຠາວນາ, ເອວໍ ສມາປຊ຺ຊນາ, ເອວໍ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ເອວໍ ວຸຏ຺ຐານໍ, ເອວໍ ສໍກິເລໂສ, ເອວໍ ໂວທານ’’ນ຺ຕິ ປຕິ ປຕິ ອເວກ຺ຂຓາ.

ສຕ຺ຕມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາຕິ ສຕ຺ເຕສຸ ປິຍຏ຺ຐານິເຍສຸປິ ຄຫຏ຺ຐປພ຺ພຊິເຕສຸ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາໂຣ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາ. ສງ຺ຂາຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິເກສຸ ຈກ຺ຂາທີສຸ, ພາຫິເຣສຸ ປຕ຺ຕຈີວຣາທີສຸ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາໂຣ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາ. ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣານໍ ມມາຍນໍ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາຣເກລາຍນໍ. ອິເມຫາກາເຣຫີຕິ ອິເມຫິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ປສ຺ສທ຺ຘາກາຣສລ຺ລກ຺ຂຓາທິອາກາເຣຫິ ເຈວ ສປ຺ປາຍາຫາຣເສວນາທິອາກາເຣຫິ ຈ. ເອເຕ ຘມ຺ເມຕິ ເອເຕ ປສ຺ສທ຺ຘິອາທິຘມ຺ເມ.

໖໖. ປຎ຺ຎາປໂຍຄມນ຺ທຕາຍາຕິ ປຎ຺ຎາພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ອປ຺ປຠາເວນ. ຍຖາ ຫິ ທານສີລານິ ອໂລຠາໂທສປ຺ປຘານານິ, ເອວໍ ຠາວນາ ອໂມຫປ຺ປຘານາ ວິເສສໂຕ ອປ຺ປນາວຫາ. ຕຕ຺ຖ ຍທາ ປຎ຺ຎາ ນ ພລວຕີ ໂຫຕິ, ຕທາ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນຠິສງ຺ຂໂຕ ວິຍ ອາຫາໂຣ ປຸຣິສສ຺ສ ອຠິຣຸຈິໍ ນ ຊເນຕິ, ເຕນ ຕໍ ນິຣສ຺ສາທໍ ໂຫຕິ. ຍທາ ຈ ຠາວນາ ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ວິເສສາວຫາ ນ ໂຫຕິ ສມ຺ມເທວ ອວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ, ຕທາ ອຸປສມສຸຂສ຺ສ ອລາເຠນ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຣສ຺ສາທໍ ໂຫຕິ. ຕທຸຠຍໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາປໂຍຄມນ຺ທຕາຍາ’’ຕິອາທິ. ນນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ຊາຕິຊຣາພ຺ຍາຘິມຣຓານິ ຍຖາຣຫໍ ສຸຄຕິຍໍ, ທຸຄ຺ຄຕິຍຎ຺ຈ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕທຎ຺ຎເມວ ປຎ຺ຈວິຘພນ຺ຘນາທິຂຸປ຺ປິປາສາທິອຎ຺ຎມຎ຺ຎວິພາຘນາທິເຫຕຸກໍ ອປາຍທຸກ຺ຂໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຍິທໍ ສພ຺ພໍ ເຕສໍ ເຕສໍ ສຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຠວນິສ຺ສິຕໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອຕີເຕ, ອນາຄເຕ ຈ ກາເລ ວຏ຺ຏມູລກທຸກ຺ຂານິ ວິສຸໍ ຄຫິຕານິ. ເຍ ປນ ສຕ຺ຕາ ອາຫາຣູປຊີວິໂນ, ຕຕ຺ຖ ຈ ອຸຏ຺ຐານຜລູປຊີວິໂນ, ເຕສໍ ອຎ຺ເຎຫິ ອສາຘາຣຓໍ ຊີວິຕທຸກ຺ຂໍ ອຏ຺ຐມໍ ສໍເວຄວຕ຺ຖຸ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອສ຺ສາຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ອລີນນ຺ຕິອາທີສຸ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ຂິຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຘິມຕ຺ຕຕາຍ ອລີນໍ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈປກ຺ຂິການໍ ຘມ຺ມານໍ ອນຘິມຕ຺ຕຕາຍ ອນຸທ຺ຘຕໍ. ປຎ຺ຎາປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ອຸປສມສຸຂາຘິຄເມນ ຈ ອນິຣສ຺ສາທໍ. ປຸພ຺ເພນາປຣໍ ສວິເສສໍ ຕໂຕ ເອວ ອາຣມ຺ມເຓ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໍ, ສມຖວີຖິປຏິປນ຺ນຎ຺ຈ. ຕຕ຺ຖ ອລີນຕາຍ ປຄ຺ຄເຫ, ອນຸທ຺ຘຕຕາຍ ນິຄ຺ຄເຫ, ອນິຣສ຺ສາທຕາຍ ສມ຺ປຫໍສເນ ນ ພ຺ຍາປາຣໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອລີນານຸທ຺ຘຕຕາຍ ຫິ ອາຣມ຺ມເຓ ສມປ຺ປວຕ຺ຕໍ ອນິຣສ຺ສາທຕາຍ ສມຖວີຖິປຏິປນ຺ນໍ. ສມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ວາ ອລີນໍ ອນຸທ຺ຘຕໍ, ສມຖວີຖິປຏິປຕ຺ຕິຍາ ອນິຣສ຺ສາທນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ເນກ຺ຂມ຺ມປຏິປທນ຺ຕິ ຌານປຏິປຕ຺ຕິໍ. ສມາຘິອຘິມຸຕ຺ຕຕາຕິ ສມາຘິນິພ຺ພຕ຺ຕເນ ຌານາຘິຄເມ ຍຸຕ຺ຕປ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ສມາຘິໍ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣຠາເວນ ປວຕ຺ຕິຍາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສມາຘິຄຣູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໖໗. ປຏິລທ຺ເຘ ນິມິຕ຺ຕສ຺ມິໍ ເອວໍ ຫິ ສມ຺ປາທຍໂຕ ອປ຺ປນາໂກສລ຺ລໍ ອິມໍ ອປ຺ປນາ ສມ຺ປວຕ຺ຕຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສາຕິ ອປ຺ປນາ. ຫິຕ຺ວາ ຫີຕິ ຫິ-ສທ຺ໂທ ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ຐານເມຕໍ ນ ວິຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ຠາວນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ລີນຸທ຺ຘຕາທິວເສນ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ຂຍໍ ອຸປຘາເຣນ຺ໂຕ. ສມຕໍ ວີຣິຍສ຺ເສວ ວີຣິຍສ຺ສ ສມາຘິນາ ສມຣສຕໍເຍວ ໂຍຊເຍຖ. ກຖໍ ປນ ໂຍຊເຍຖາຕິ ອາຫ ‘‘ອີສກມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ລຍນ຺ຕິ ລີນຠາວໍ, ສງ຺ໂກຈນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍນ຺ຕນ຺ຕິ ຄຈ຺ຉນ຺ຕໍ, ປຄ຺ຄຓ຺ເຫເຖວ ສມຠາວາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘໍ ນິເສເຘຕ຺ວາ ສມເມວ ປວຕ຺ຕເຍ’’ຕິ. ກຖໍ ປນ ສມເມວ ປວຕ຺ຕເຍຕິ ອາຫ ‘‘ເຣຓຸມ຺ຫີ’’ຕິອາທິ. ຍຖາຕິ ເຣຓຸອາທີສຸ ຍຖາ ມຘຸກຣາທີນໍ ປວຕ຺ຕິ ອຸປມາຠາເວນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ສມ຺ມວຓ຺ຓິຕາ, ເອວໍ ລີນຸທ຺ຘຕຠາເວຫິ ໂມຈຍິຕ຺ວາ ວີຣິຍສມຕາໂຍຊເນນ ນິມິຕ຺ຕາຠິມຸຂໍ ມານສໍ ປຏິປາທເຍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕາຠິມຸຂໍ ຠາວນາຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປາເທຍ຺ຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ນິມິຕ຺ຕາຠິມຸຂປຏິປາທນວຓ຺ຓນາ

໖໘. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ‘‘ເຣຓຸມ຺ຫີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕຄາຖາທ຺ວເຍ. ອຕ຺ຖທີປນາ ອຸປມູປເມຍ຺ຍຕ຺ຖວິຠາວນາ. ອເຉໂກຕິ ອກຸສໂລ. ປກ຺ຂນ຺ໂທຕິ ຘາວິຕຸໍ ອາຣທ຺ໂຘ. ວິກສນກ຺ຂເຓເຍວ ສຣສໍ ກຸສຸມປຣາຄໍ ໂຫຕິ, ປຈ຺ຉາ ວາຕາທີຫິ ປຣິປຕຕິ, ວິຣສໍ ວາ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ນິວຕ຺ຕເນ ເຣຓຸ ຂີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຂີເຓ ເຣຓຸມ຺ຫິ ສມ຺ປາປຸຓາຕີ’’ຕິ. ປຸປ຺ຜຣາສິນ຺ຕິ ຣຸກ຺ຂສາຂາສຸ ນິສ຺ສິຕໍ ປຸປ຺ຜສຎ຺ຈຍໍ.

ສລ຺ລກຕ຺ຕອນ຺ເຕວາສິເກສູຕິ ສລ຺ລກຕ຺ຕອາຈຣິຍສ຺ສ ອນ຺ເຕວາສິເກສຸ. ອຸທກຖາລຄເຕຕິ ອຸທກຖາລິຍໍ ຐປິເຕ. ສຕ຺ຖກມ຺ມນ຺ຕິ ສິຣາເວຘນາທິສຕ຺ຖກມ຺ມໍ. ຜຸສິຕຸມ຺ປິ ອຸປ຺ປລປຕ຺ຕນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ສເມນາຕິ ປຸຣິມກາ ວິຍ ຄຣຸໍ, ມນ຺ທຎ຺ຈ ປໂຍຄໍ ອກຕ຺ວາ ສມປ຺ປມາເຓນ ປໂຍເຄນ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອຸປ຺ປລປຕ຺ເຕ. ປຣິໂຍທາຕສິປ຺ໂປຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘສິປ຺ໂປ ນິປ຺ຜນ຺ນສິປ຺ໂປ.

ມກ຺ກຏກສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ລູຕສຸຕ຺ຕໍ. ນິຍາມໂກ ນາວາສາຣຖີ. ລງ຺ກາຣນ຺ຕິ ກິລຎ຺ຊາທິມຍໍ ນາວາກຏສາຣກໍ. ເຕເລນ ອຉຑ຺ເຑນ຺ໂຕ ນາຬິໍ ປູເຣຕີຕິ ສຣາວາທິຄເຕນ ເຕເລນ ອຉຑ຺ເຑນ຺ໂຕ ສຸຂຸມຈ຺ຉິທ຺ທກໍ ເຕລນາຬິໍ ປູເຣຕິ. ເອວເມວາຕິ ຍຖາ ເຕ ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕມຘຸກຣສລ຺ລກຕ຺ຕອນ຺ເຕວາສິສຸຕ຺ຕາກຑ຺ຒກນິຍາມກເຕລປູຣກາ ເວເຄນ ປໂຍຄໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເອວເມວ ໂຍ ຠິກ຺ຂຸ ‘‘ສີຆໍ ອປ຺ປນໍ ປາປຸຓິສ຺ສາມີ’’ຕິ ຄາຬ຺ຫໍ ວີຣິຍໍ ກໂຣຕິ, ໂຍ ມຊ຺ເຌ ວຸຕ຺ຕມຘຸກຣາທໂຍ ວິຍ ວີຣິຍໍ ນ ກໂຣຕິ, ອິເມ ທ຺ເວປິ ວີຣິຍສມຕາຠາເວນ ອປ຺ປນໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ. ໂຍ ປນ ອວສາເນ ວຸຕ຺ຕມຘຸກຣາທໂຍ ວິຍ ສມປ຺ປໂຍໂຄ, ອຍໍ ອປ຺ປນໍ ປາປຸຓິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ ວີຣິຍສມຕາໂຍຄໂຕຕິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອໂກ ຠິກ຺ຂູ’’ຕິອາທິ. ລີນໍ ຠາວນາຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ປຐມຊ຺ຌານກຖາວຓ຺ຓນາ

໖໙. ເອວນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ. ວີຣິຍສມຕາໂຍຊນວເສນ ວີຖິປຏິປນ຺ນໍ ຠາວນາມານສໍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ເຕເຍວ ຐປນວເສນ ນິມິຕ຺ຕາຠິມຸຂໍ ປຏິປາທຍໂຕ ອສ຺ສ ໂຍຄິໂນ. ອິຊ຺ຌິສ຺ສຕີຕິ ສມິຊ຺ຌິສ຺ສຕິ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊິສ຺ສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນຸໂຍຄວເສນາຕິ ຠາວນາວເສນ. ເສສານີຕິ ເສສານິ ຕີຓິ, ຈຕ຺ຕາຣິ ວາ. ປກຕິຈິຕ຺ເຕຫີຕິ ປາກຕິເກຫິ ກາມາວຈຣຈິຕ຺ເຕຫິ. ພລວ…ເປ… ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕານິ ຠາວນາພເລນ ປຏຸຕຣສຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ປຣິກມ຺ມຕ຺ຕາຕິ ປຏິສງ຺ຂາຣກຕ຺ຕາ. ຍທິ ອາສນ຺ນຕ຺ຕາ ອຸປຈາຣຕາ, ໂຄຕ຺ຣຠຸໂນ ເອວ ອຸປຈາຣສມຎ຺ຎາ ສິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ສມີປຈາຣິຕ຺ຕາ ວາ’’ຕິ. ອນຈ຺ຈາສນ຺ໂນປິ ຫິ ນາຕິທູຣປວຕ຺ຕີ ສມີປຈາຣີ ນາມ ໂຫຕິ. ອປ຺ປນໍ ອຸເປຈ຺ຈ ຈຣນ຺ຕີຕິ ອຸປຈາຣານິ. ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ປຣິກມ຺ມານນ຺ຕິ ນານາວຊ຺ຊນວີຖິຍໍ ປຣິກມ຺ມານໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ປຣິກມ຺ມຸປຈາຣານຸໂລມສຎ຺ຎິເຕສຸ. ສພ຺ພນ຺ຕິມນ຺ຕິ ຕຕິຍໍ, ຈຕຸຕ຺ຖໍ ວາ. ປຣິຕ຺ຕໂຄຕ຺ຕາຠິຠວນໂຕຕິ ປຣິຕ຺ຕສ຺ສ ໂຄຕ຺ຕສ຺ສ ອຠິຠວນໂຕ. ຄໍຕາຍຕີຕິ ຫິ ໂຄຕ຺ຕໍ, ‘‘ປຣິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຠິຘານໍ, ພຸທ຺ຘິຎ຺ຈ ເອກໍສິກວິສຍຕາຍ ຣກ຺ຂຕີຕິ ປຣິຕ຺ຕໂຄຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ພຸທ຺ຘິ ອາຣມ຺ມຓຠູເຕນ ອຕ຺ເຖນ ວິນາ ນ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອຠິຘານໍ ອຠິເຘຍ຺ຍຠູເຕນ. ຕສ຺ມາ ໂສ ຕານິ ຕາຍຕິ ຣກ຺ຂຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕໍ ປນ ມຫຄ຺ຄຕານຸຕ຺ຕຣວິຘຸຣໍ ກາມຕຓ຺ຫາຍ ໂຄຈຣຠູຕໍ ກາມາວຈຣຘມ຺ມານໍ ອາເວຓິກຣູປໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ມຫຄ຺ຄຕໂຄຕ຺ເຕປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຠາວນໂຕຕິ ອຸປ຺ປາທນໂຕ.

ອວິເສເສນ ສພ຺ເພສໍ ສພ຺ພາ ສມຎ຺ຎາຕິ ປຐມນໂຍ ຄຫິຕຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຄ຺ຄຫິຕຄ຺ຄຫເຓນາ’’ຕິອາທິ. ນານາວຊ຺ຊນປຣິກມ຺ມເມວ ປຣິກມ຺ມນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ປຐມໍ ວາ ອຸປຈາຣ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອປ຺ປນາຈິຕ຺ຕໍ, ປຎ຺ຈມໍ ວາ ອປ຺ປນາຈິຕ຺ຕໍ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສເຈ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ໂຄຕ຺ຣຠຸ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈມໍ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ອນິຍເມ. ສ຺ວາຍໍ ອນິຍໂມ ອິມິນາ ກາຣເຓນາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຎ຺ຈ ໂຂ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎວເສນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຂິປ຺ປາຠິຎ຺ຎສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ອປ຺ເປຕິ, ທນ຺ຘາຠິຎ຺ຎສ຺ສ ປຎ຺ຈມໍ. ກສ຺ມາ ປນ ຈຕຸຕ຺ຖໍ, ປຎ຺ຈມໍ ວາ ອປ຺ເປຕິ, ນ ຕໂຕ ປຣນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຕໂຕ ປຣໍ ຊວນໍ ປຕຕີ’’ຕິ. ຕໂຕ ປຎ຺ຈມໂຕ ປຣໍ ຉຏ຺ຐໍ, ສຕ຺ຕມຎ຺ຈ ຊວນໍ ປຕນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂີຓຊວຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຍຖາ ອລທ຺ຘາເສວນໍ ປຐມຊວນໍ ທຸພ຺ພລຕ຺ຕາ ໂຄຕ຺ຣຠຸໍ ນ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ລທ຺ຘາເສວນໍ ປນ ພລວຠາວໂຕ ທຸຕິຍໍ, ຕຕິຍໍ ວາ ໂຄຕ຺ຣຠຸໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ເອວໍ ລທ຺ຘາເສວນຕາຍ ພລວຠາວໂຕ ຉຏ຺ຐໍ, ສຕ຺ຕມມ຺ປິ ອປ຺ເປຕີຕິ ເຖຣສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ ຉຏ຺ເຐປິ ສຕ຺ຕເມປິ ອປ຺ປນາ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕນ຺ຕິ ເຖຣສ຺ສ ວຈນໍ. ສຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕານຸໂລມອາຈຣິຍວາເທຫິ ອນຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕໂນມຕິມຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ປຸຣິມາ ປຸຣິມາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໑໒) ປນ ສຸຕ຺ຕປທມກາຣຓໍ ອາເສວນປຈ຺ຈຍລາຠສ຺ສ ພລວຠາເວ ອເນກນ຺ຕິກຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ອລທ຺ຘາເສວນາປິ ປຐມເຈຕນາ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມເວທນີຍາ ໂຫຕິ, ລທ຺ຘາເສວນາ ທຸຕິຍເຈຕນາ ຍາວ ຉຏ຺ຐເຈຕນາ ອປຣາປຣິຍເວທນີຍາ. ຈຕຸຕ຺ຖປຎ຺ຈເມສຸເຍວາຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວຕ຺ຖສ຺ສ ຍຸຕ຺ຕິທສ຺ສນມຸເຂນ ນິຄມນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍທິ ຉຏ຺ຐສຕ຺ຕມໍ ຊວນໍ ປຕິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ ປຣິກ຺ຂີຓຊວຕ຺ຕາ, ກຖໍ ສຕ຺ຕມຊວນເຈຕນາ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍາ, ອານນ຺ຕຣິຍາ ຈ ໂຫຕີຕິ? ນາຍໍ ວິເສໂສ ອາເສວນປຈ຺ຈຍລາເຠນ ພລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ກິຎ຺ຈຣຫິ ກິຣິຍາວຕ຺ຖາວິເສສໂຕ. ກິຣິຍາວຕ຺ຖາ ຫິ ອາຣມ຺ຠມຊ຺ຌປຣິໂຍສານວເສນ ຕິວິຘາ. ຕຕ຺ຖ ຈ ປຣິໂຍສານາວຕ຺ຖາຍ ສນ຺ນິຏ຺ຐາປກເຈຕນາຠາເວນ ອຸປປຊ຺ຊເວທນີຍາທິຕາ ໂຫຕິ, ນ ພລວຠາເວນາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປຏິສນ຺ຘິຍາ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາວິໂນ ວິປາກສນ຺ຕານສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາເວນ ຕຖາ ອຠິສງ຺ຂຕຕ຺ຕາຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຉຏ຺ຐສຕ຺ຕມານໍ ປປາຕາຠິມຸຂຕາຍ ປຣິກ຺ຂີຓຊວຕາ ນ ສກ຺ກາ ນິວາເຣຕຸໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ຍຖາ ຫິ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສາ ຈ ປນ ອປ຺ປນາ. ອທ຺ຘານປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ກາລປຣິຈ຺ເຉໂທ. ໂສ ປເນຕ຺ຖ ສຕ຺ຕສຸ ຐາເນສຸ ກຕ຺ຖຈິ ອປຣິມາຓຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓຕາຍ, ກຕ຺ຖຈິ ອຕິອິຕ຺ຕຣຂຓຕາຍ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ນ ເຫຕ຺ຖ ສມ຺ປຸຓ຺ຓຊວນວີຖິ ອທ຺ຘາ ລພ຺ຠຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ມຄ຺ຄານນ຺ຕຣຜລ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເສສຏ຺ຐາເນສູຕິ ປຐມປ຺ປນາ, ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎາ, ມຄ຺ຄກ຺ຂໂຓ, ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ຜລກ຺ຂໂຓຕິ ເອເຕສຸ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ.

ເອຕ຺ຕາວຕາຕິ ເອຕ຺ຕເກນ ຠາວນາກ຺ກເມນ ເອສ ໂຍຄາວຈໂຣ ປຐມໍ ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ. ເອວໍ ວິຫຣຕາ ຈ ອເນນ ຕເທວ ປຐມໍ ຌານໍ ອຘິຄຕໍ ໂຫຕິ ປຖວີກສິຓນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

໗໐. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຌານປາເຐ. ວິວິຈ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ວິສຸໍ ຫຸຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ວິນາ ຫຸຕ຺ວາ ອປກ຺ກມິຕ຺ວາ’’ຕິ, ປຊຫນວເສນ ອປສກ຺ກິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ວິວິຈ຺ຈາ’’ຕິ ອິມິນາ ວິເວຈນໍ ຌານກ຺ຂເຓ ກາມານໍ ອຠາວມຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ວິວິຈ຺ເຈວາ’’ຕິ ປນ ອິມິນາ ເອກໍສໂຕ ກາມານໍ ວິເວເຈຕພ຺ພຕາທີປເນນ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂຕາ ຌານສ຺ສ, ກາມວິເວກສ຺ສ ຈ ຌານາຘິຄມູປາຍຕາ ທສ຺ສິຕາ ໂຫຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຐມໍ ຌານ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອນ຺ຘກາເຣ ສຕິ ປທີໂປຠາໂສ ວິຍາ’’ຕິ ເອເຕນ ຍຖາ ປທີໂປຠາສາຠາເວນ ຣຕ຺ຕິຍໍ ອນ຺ຘກາຣາຠິຠໂວ, ເອວໍ ຌານາຠາເວນ ສຕ຺ຕສນ຺ຕຕິຍໍ ກາມາຠິຠໂວຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເອຕນ຺ຕິ ປຸພ຺ພປເທເຍວ ອວຘາຣຓວຈນໍ. ນ ໂຂ ປນ ເອວໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ‘‘ກາເມຫິ ເອວາ’’ຕິ ອວຘາຣຓສ຺ສ ອກຕຕ຺ຕາ. ນິສ຺ສຣນ຺ຕິ ນິຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ ເອເຕນ, ເອຕ຺ຖ ວາຕິ ນິສ຺ສຣຓໍ. ເກ ນິຄ຺ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ? ກາມາ, ເຕສໍ ກາມານໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ປຫານໍ ຕນ຺ນິສ຺ສຣຓໍ, ຕໂຕ. ກຖໍ ປນ ສມາເນ ວິກ຺ຂມ຺ຠເນ ກາມານເມເວຕໍ ນິສ຺ສຣຓໍ, ນ ພ຺ຍາປາທາທີນນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ, ອາຄມໂຕ ຈ ໂສເຘຕຸໍ ‘‘ກາມຘາຕູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ກາມຘາຕຸສມຕິກ຺ກມນໂຕຕິ ສກລສ຺ສປິ ກາມຠວສ຺ສ ສມຕິກ຺ກມປຏິປທາຠາວໂຕ. ເຕນ ອິມສ຺ສ ຌານສ຺ສ ກາມປຣິຎ຺ຎາຠາວມາຫ. ກາມຣາຄປຏິປກ຺ຂໂຕຕິ ວກ຺ຂມານວິຠາຄສ຺ສ ກິເລສກາມສ຺ສ ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກຠາວໂຕ. ເຕນ ຍຖາ ເມຕ຺ຕາ ພ຺ຍາປາທສ຺ສ, ກຣຸຓາ ວິຫິໍສາຍ, ເອວມິທໍ ຌານໍ ກາມຣາຄສ຺ສ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອວມຕ຺ຕໂນ ປວຕ຺ຕິຍາ, ວິປາກປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຈ ກາມຣາຄໂຕ, ກາມຘາຕຸໂຕ ຈ ວິນິວຕ຺ຕສຠາວຕ຺ຕາ ອິທໍ ຌານໍ ວິເສສໂຕ ກາມານເມວ ນິສ຺ສຣຓໍ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ປາຐຄໂຕ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິ. ກາມຎ຺ເຈຕມຕ຺ຖໍ ທີເປຕຸໍ ປຸຣິມປເທເຍວ ອວຘາຣຓໍ ຄຫິຕໍ, ອຸຕ຺ຕຣປເທປິ ປນ ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພເມວ ຕຖາ ອຕ຺ຖສມ຺ຠວໂຕຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸຕ຺ຕຣປເທປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິໂຕຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທໂຕ. ເອສ ນິຍໂມ. ສາຘາຣຓວຈເນນາຕິ ອວິເສສວຈເນນ. ຕທງ຺ຄວິກ຺ຂມ຺ຠນສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຏິປສ຺ສທ຺ຘິນິສ຺ສຣຓວິເວກາ ຕທງ຺ຄວິເວກາທໂຍ. ຈິຕ຺ຕກາຍອຸປຘິວິເວກາ ຈິຕ຺ຕວິເວກາທໂຍ. ຕໂຍ ເອວ ອິຘ ຌານກຖາຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ ສມຸຈ຺ເຉທວິເວກາທີນໍ ອສມ຺ຠວໂຕ.

ນິທ຺ເທເສຕິ ມຫານິທ຺ເທເສ (ມຫານິ. ໑, ໗). ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ອຸທ຺ທານໂຕ ທ຺ເວ ກາມາ – ວຕ຺ຖຸກາມາ ກິເລສກາມາ ຈາ’’ຕິ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕເມ ວຕ຺ຖຸກາມາ? ມນາປິຍາ ຣູປາ…ເປ… ມນາປິຍາ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິອາທິນາ ວຕ຺ຖຸກາມາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ. ເຕ ປນ ກາມີຍນ຺ຕີຕິ ກາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ນິທ຺ເທເສ ເອວ. ວິຠງ຺ເຄຕິ ຌານວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໕໖໔). ປຕ຺ຖນາກາເຣນ ປວຕ຺ໂຕ ທຸພ຺ພໂລ ໂລໂຠ ຉນ຺ທນຏ຺ເຐນ ຉນ຺ໂທ, ຕໂຕ ພລວາ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາໂຄ, ຕໂຕປິ ພລວຕໂຣ ພຫລຣາໂຄ ຉນ຺ທຣາໂຄ. ນິມິຕ຺ຕານຸພ຺ຍຎ຺ຊນານິ ສງ຺ກປ຺ເປຕິ ເອເຕນາຕິ ສງ຺ກປ຺ໂປ, ຕຖາປວຕ຺ໂຕ ໂລໂຠ, ຕໂຕ ພລວາ ຣຎ຺ຊນຏ຺ເຐນ ຣາໂຄ, ສງ຺ກປ຺ປນວເສເນວ ປວຕ຺ໂຕ ຕໂຕປິ ພລວຕໂຣ ສງ຺ກປ຺ປຣາໂຄຕິ. ສ຺ວາຍໍ ປເຠໂທ ເອກສ຺ເສວ ໂລຠສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວເສນ, ອວຕ຺ຖາເຠທວເສນ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ ຍຖາ ‘‘ວຈ຺ໂຉ ທມ຺ໂມ ພລີພທ຺ໂທ’’ຕິ. ອິເມ ກິເລສກາມາ. ກາເມນ຺ຕີຕິ ກາມາ, ກາເມນ຺ຕິ ເອເຕຫີຕິ ວາ.

ເອວຎ຺ຫິ ສຕີຕິ ເອວໍ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ກາມານໍ ສງ຺ຄເຫ ສຕິ. ວຕ຺ຖຸກາເມຫິປີຕິ ‘‘ວຕ຺ຖຸກາເມຫິ ວິວິຈ຺ເຈວາ’’ຕິປິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ເອວໍ ຍຸຊ຺ຊມານຕ຺ຖນ຺ຕຣສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ປິ-ສທ຺ໂທ, ນ ກິເລສກາມສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາ? ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ກິເລສກາເມຫິ ວິເວກສ຺ສ ທຸຕິຍປເທນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຕິ ວຕ຺ຖຸກາມວິເວເກນ. ກາຍວິເວໂກ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ ປຸຕ຺ຕທາຣາທິປຣິຄ຺ຄຫວິເວກທີປນໂຕ. ປຸຣິເມນາຕິ ກາຍວິເວເກນ. ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫິ, ວິວິຈ຺ຈ ອກຸສເລຫິ ຘມ຺ເມຫີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປທທ຺ວເຍ, ອິໂຕ ວາ ນິທ຺ຘາຣິເຕ ວິເວກທ຺ວເຍ. ອກຸສລ-ສທ຺ເທນ ຍທິປິ ກິເລສກາມາ, ສພ຺ພາກຸສລາປິ ວາ ຄຫິຕາ, ສພ຺ພຖາ ປນ ກິເລສກາເມຫິ ວິເວໂກ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ທຸຕິເຍນ ກິເລສກາເມຫິ ວິເວກວຈນໂຕ’’ຕິ. ທຸຕິເຍນາຕິ ຈ ຈິຕ຺ຕວິເວເກນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕສນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປທານໍ, ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ຕຓ຺ຫາທິສໍກິເລສານໍ ວຕ຺ຖຸໂນ ປຫານໍ ສໍກິເລສວຕ຺ຖຸປ຺ປຫານໍ. ໂລລຠາໂວ ນາມ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຣູປາທີສຸ ຕຓ຺ຫຸປ຺ປາໂທ, ຕສ຺ສ ເຫຕຸ ວຕ຺ຖຸກາມາ ເອວ ເວທິຕພ຺ພາ. ພາລຠາໂວ ອວິຊ຺ຊາ, ທຸຈ຺ຈິນ຺ຕິຕຈິນ຺ຕິຕາທິ ວາ, ຕສ຺ສ ອໂຍນິໂສມນສິກາໂຣ, ສພ຺ເພປິ ວາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ເຫຕຸ. ກາມຄຸຓາຘິຄມເຫຕຸປິ ປາຓາຕິປາຕາທິອສຸທ຺ຘປໂຍໂຄ ໂຫຕີຕິ ຕພ຺ພິເວເກນ ປໂຍຄສຸທ຺ຘິ ວິຠາວິຕາ. ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສໂສຘເນນ, ວິວຏ຺ຏູປນິສ຺ສຍສໍວຑ຺ຒເນນ ຈ ອຊ຺ຌາສຍວິໂສຘນໍ ອາສຍໂປສນໍ. ກາເມສູຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ຠຸມ຺ມໍ.

ອເນກເຠໂທຕິ ກາມາສວກາມຣາຄສໍໂຍຊນາທິວເສນ, ຣູປຕຓ຺ຫາທິວເສນ ຈ ອເນກປ຺ປເຠໂທ. ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທເຍວາຕິ ກາມສຠາໂວເຍວ ຉນ຺ໂທ, ນ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ໂທ, ນາປິ ກຸສລຈ຺ຉນ຺ໂທຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຌານປຏິປກ຺ຂໂຕຕິ ຌານສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ຕໍເຫຕຸ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕໍ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ອກຸສລຠາວສາມຎ຺ເຎນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິສຸໍ ສຣູເປນ ຄຫິໂຕ. ຍທິ ກິເລສກາໂມວ ປຸຣິມປເທ ວຸຕ຺ໂຕ, ກຖໍ ພຫຸວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອເນກເຠທໂຕ’’ຕິອາທິ.

ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ທິຏ຺ຐິມານອຫິຣິກາໂນຕ຺ຕປ຺ປາທີນໍ, ຕໍສຫິຕຜສ຺ສາທີນຎ຺ຈ. ອຸປຣິ ວຸຈ຺ຈມານານິ ຌານງ຺ຄານິ ອຸປຣິຌານງ຺ຄານິ, ເຕສໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈນີການໍ ປຏິປກ຺ຂຠາວທສ຺ສນໂຕ ຕປ຺ປຈ຺ຈນີກນີວຣຓວຈນໍ. ນີວຣຓານິ ຫິ ຌານງ຺ຄປຈ຺ຈນີການິ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕິນິວາຣຓໂຕ. ສມາຘິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທສ຺ສ ປຏິປກ຺ໂຂ ຣາຄປ຺ປຓິຘິຍາ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠາວໂຕ, ນານາຣມ຺ມເຓຫິ ປໂລຠິຕສ຺ສ ປຣິພ຺ຠມນ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມາຘານໂຕ ຈ. ປີຕິ ພ຺ຍາປາທສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂາ ປາໂມຊ຺ເຊນ ສມານໂຍຄກ຺ເຂມຕ຺ຕາ. ວິຕກ຺ໂກ ຖິນມິທ຺ຘສ຺ສ ປຏິປກ຺ໂຂ ໂຍນິໂສ ສງ຺ກປ຺ປນວເສນ ສວິປ຺ຜາຣປວຕ຺ຕິໂຕ. ສຸຂໍ ອວູປສມານຸຕາປສຠາວສ຺ສ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈສ຺ສ ປຏິປກ຺ຂໍ ວູປສນ຺ຕສີຕລສຠາວຕ຺ຕາ. ວິຈາໂຣ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ປຏິປກ຺ໂຂ ອາຣມ຺ມເຓ ອນຸມຊ຺ຊນວເສນ ປຎ຺ຎາປຏິຣູປສຠາວຕ຺ຕາ. ມຫາກຈ຺ຈານຕ຺ເຖເຣນ ເທສິຕໍ ປິຏການໍ ສໍວຓ຺ຓນາ ເປຏກໍ, ຕສ຺ມິໍ ເປຏເກ.

ປຎ຺ຈກາມຄຸຓເຠທວິສຍສ຺ສາຕິ ຣູປາທິປຎ຺ຈກາມຄຸຓວິເສສວິສຍສ຺ສ. ອາຆາຕວຕ຺ຖຸເຠທາທິວິສຍານນ຺ຕິ ພ຺ຍາປາທວິເວກວຈເນນ ‘‘ອນຕ຺ຖໍ ເມ ອຈຣີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໐; ອ. ນິ. ໙.໒໙; ວິຠ. ໙໖໐) ອາທິອາຆາຕວຕ຺ຖຸເຠທວິສຍສ຺ສ ໂທສສ຺ສ, ໂມຫາຘິເກຫິ ຖິນມິທ຺ຘາທີຫິ ວິເວກວຈເນນ ປຏິຈ຺ຉາທນວເສນ ທຸກ຺ຂາທິປຸພ຺ພນ຺ຕາທິເຠທວິສຍສ຺ສ ໂມຫສ຺ສ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິເວໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ກາມຣາຄພ຺ຍາປາທຕເທກຏ຺ຐຖິນມິທ຺ຘາທິວິກ຺ຂມ຺ຠກຎ຺ເຈຕໍ ສພ຺ພາກຸສລປຏິປກ຺ຂສຠາວຕ຺ຕາ. ສພ຺ພກຸສລານໍ ເຕນ ສຠາເວນ ສພ຺ພາກຸສລປ຺ປຫາຍກໍ ໂຫຕິ, ໂຫນ຺ຕມ຺ປິ ກາມຣາຄາທິວິກ຺ຂມ຺ຠນສຠາວເມວ ໂຫຕິ ຕໍສຠາວຕ຺ຕາຕິ ອວິເສເສຕ຺ວາ ນີວຣຓາກຸສລມູລາທີນໍ ‘‘ວິກ຺ຂມ຺ຠນວິເວໂກ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ.

໗໑. ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ປວຕ຺ຕມານານໍ ສຠາວຘມ຺ມານໍ ນຕ຺ຖິ ກາຈິ ວສວຕ຺ຕິຕາຕິ ວສວຕ຺ຕິຠາວນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ‘‘ວິຕກ຺ກນໍ ວິຕກ຺ໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຍິທໍ ‘‘ວິຕກ຺ກນໍ ອີທິສມິທ’’ນ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ປຣິກປ຺ປນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອູຫນນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຕກ຺ກພເລນ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຠິນິຣຸຬ຺ຫໍ ວິຍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ອາຣມ຺ມຓາຠິນິໂຣປນລກ຺ຂໂຓ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍຖາ ຫິ ໂກຈິ ຣາຊວລ຺ລຠໍ, ຕໍສມ຺ພນ຺ຘິນໍ ມິຕ຺ຕໍ ວາ ນິສ຺ສາຍ ຣາຊເຄຫໍ ອາໂຣຫຕິ ອນຸປວິສຕິ, ເອວໍ ວິຕກ຺ກໍ ນິສ຺ສາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕິ. ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ອວິຕກ຺ກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕີຕິ? ວິຕກ຺ກພເລເນວ. ຍຖາ ຫິ ໂສ ປຸຣິໂສ ປຣິຈເຍນ ເຕນ ວິນາປິ ນິຣາສງ຺ໂກ ຣາຊເຄຫໍ ປວິສຕິ, ເອວໍ ປຣິຈເຍນ ວິຕກ຺ເກນ ວິນາປິ ອວິຕກ຺ກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອາໂຣຫຕິ. ປຣິຈເຍນາຕິ ຈ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕວິຕກ຺ກຠາວນາສງ຺ຂາເຕນ ປຣິຈເຍນ. ວິຕກ຺ກສ຺ສ ຫິ ສນ຺ຕາເນ ອຠິຓ຺ຫໍ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ວເສນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓາຠິຣຸຫຓໍ ຈິຣປຣິຈິຕໍ. ເຕນ ຕໍ ກທາຈິ ວິຕກ຺ເກນ ວິນາປິ ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕເຕວ. ຍຖາ ຕໍ ຎາຓສຫິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ສມ຺ມສນວເສນ ຈິຣປຣິຈິຕໍ ກທາຈິ ຎາຓວິຣຫິຕມ຺ປິ ສມ຺ມສນວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຍຖາ ວາ ກິເລສສຫິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ສພ຺ພໂສ ກິເລສຣຫິຕມ຺ປິ ປຣິຈເຍນ ກິເລສວາສນາວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍສມ຺ປທມິທໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອາທິໂຕ, ອຠິມຸຂໍ ວາ ຫນນໍ ອາຫນນໍ. ປຣິໂຕ, ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ວາ ອາຫນນໍ ປຣິຍາຫນນໍ. ‘‘ຣູປໍ ຣູປໍ, ປຖວີ ປຖວີ’’ຕິ ອາໂກເຏນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ປວຕ຺ຕິ ‘‘ອາຫນນໍ, ປຣິຍາຫນນ’’ນ຺ຕິ ຈ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອານຍນໍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມເຓ ອຸປນຍນໍ, ອາກຑ຺ຒນໍ ວາ.

ອນຸສຎ຺ຈຣຓໍ ອນຸປຣິພ຺ຠມນໍ. ສ຺ວາຍໍ ວິເສໂສ ສນ຺ຕານມ຺ຫິ ລພ຺ຠມາໂນ ເອວ ສນ຺ຕາເນ ປາກໂຏ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອນຸມຊ຺ຊນໍ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນຸມສນໍ, ປຣິມຊ຺ຊນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ວິຈາໂຣ ‘‘ປຣິມຊ຺ຊນຫຕ຺ໂຖ ວິຍ, ສຎ຺ຈຣຓຫຕ຺ໂຖ ວິຍາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖາຕິ ອາຣມ຺ມເຓ. ສຫຊາຕານໍ ອນຸໂຍຊນໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອນຸວິຈາຣຓສງ຺ຂາຕອນຸມຊ຺ຊນວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອນຸປ຺ປພນ຺ຘນໍ ອາຣມ຺ມເຓ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອວິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ວິຍ ປວຕ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ‘‘ອນຸສນ຺ຘານຕາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໘) ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ເຕເນວ ຈ ‘‘ຆຓ຺ຑານຸຣໂວ ວິຍ, ປຣິພ຺ຠມນໍ ວິຍາ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ໂຕ.

ກຕ຺ຖຈີຕິ ປຐມຊ຺ຌາເນ, ປຣິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ຈ. ວິຈາຣໂຕ ໂອຬາຣິກຏ຺ເຐນ, ວິຈາຣສ຺ເສວ ຈ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຏ຺ເຐນ ອນຸຣວໂຕ ໂອຬາຣິໂກ, ຕສ຺ສ ຈ ປຸພ຺ພງ຺ຄໂມ ຆຓ຺ຑາຠິຆາໂຕ ວິຍ ວິຕກ຺ໂກ. ຍຖາ ຫິ ຆຓ຺ຑາຠິຆາໂຕ ປຐມາຠິນິປາໂຕ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂນິໂຣປນຏ຺ເຐນ ວິຕກ຺ໂກ ເຈຕໂສ ປຐມາຠິນິປາໂຕ ໂຫຕິ. ອຠິຆາຕ-ຄ຺ຄຫເຓນ ເຈຕ຺ຖ ອຠິຆາຕໂຊ ສທ຺ໂທ ຄຫິໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ວິປ຺ຜາຣວາຕິ ວິຈລນຍຸຕ຺ໂຕ ສປຣິປ຺ຜນ຺ໂທ. ປຣິພ຺ຠມນໍ ວິຍ ປຣິສ຺ສຍາຠາວວີມໍສນຕ຺ຖໍ. ອນຸປ຺ປພນ຺ເຘນ ປວຕ຺ຕິຍນ຺ຕິ ອຸປຈາເຣ ວາ ອປ຺ປນາຍໍ ວາ ສນ຺ຕາເນນ ປວຕ຺ຕິຍໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ວິຕກ຺ໂກ ນິຈ຺ຈໂລ ຫຸຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມຓໍ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ປຐມາຠິນິປາເຕ. ປາກໂຏ ໂຫຕີຕິ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ວິເສໂສ ອຠິນິໂຣປນາກາໂຣ ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາ ປຐມຊ຺ຌາເນ ປາກໂຏ ໂຫຕິ, ຕທຠາວໂຕ ປຎ຺ຈກນເຍ ທຸຕິຍຊ຺ຌາເນ ວິຈາຣສ຺ສ ວິເສໂສ ອນຸມຊ຺ຊນາກາໂຣ ປາກໂຏ ໂຫຕິ.

ວາລຓ຺ຑຸປກໍ ເອຬກໂລມາທີຫິ ກຕຈຸມ຺ພຏກໍ. ອຸປ຺ປີຬນຫຕ຺ໂຖຕິ ປິຓ຺ຑສ຺ສ ອຸປ຺ປີຬນຫຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ເສວ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສຎ຺ຈຣຓຫຕ຺ໂຖ. ມຓ຺ຑລນ຺ຕິ ກໍສຠາຊນາທີສຸ ກິຎ຺ຈິ ມຓ຺ຑລໍ ວຏ຺ຏເລຂໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ. ຍຖາ ປຸປ຺ຜຜລສາຂາທິອວຍວວິນິມຸຕ຺ໂຕ ອວິຊ຺ຊມາໂນປິ ຣຸກ຺ໂຂ ‘‘ສປຸປ຺ໂຜ ສຜໂລ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ, ເອວໍ ວິຕກ຺ກາທິອງ຺ຄວິນິມຸຕ຺ຕໍ ອວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ຌານໍ ‘‘ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣ’’ນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣຸກ຺ໂຂ ວິຍາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຌານຠາວນາຍ ປຸຄ຺ຄລວເສນ ເທເສຕພ຺ພຕ຺ຕາ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ວິວິຈ຺ເຈວ ກາເມຫີ’’ຕິອາທິນາ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ຌານານິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານີຕິ. ຍທິປິ ວິຠງ຺ເຄ ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐານາ ເທສນາ ກຕາ, ອຕ຺ໂຖ ປນ ຕຕ຺ຣາປິ ວິຠງ຺ເຄປິ ຍຖາ ອິຘ ‘‘ອິມິນາ ຈ ວິຕກ຺ເກນາ’’ຕິອາທິນາ ຘມ຺ມວເສນ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອວເມວ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ປຸຄ຺ຄລສ຺ເສວ ອຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຕ຺ໂຖ…ເປ… ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ຌານສມງ຺ຄິໂນ ວິຕກ຺ກວິຈາຣສມງ຺ຄິຕາທສ຺ສເນນ, ຌານສ຺ເສວ ຈ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣຕາຍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ເອວໍ ວາ ເອຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ວິເວກາຕິ ວິເວກາ ເຫຕຸຠູຕາຕິ ວິເວກ-ສທ຺ທສ຺ສ ຠາວສາຘນຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ວິເວເກຕິ ກຕ຺ຕຸສາຘນຕໍ, ກມ຺ມສາຘນຕໍ ວາ. ‘‘ວິວິຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຫິ ອິມິນາ ນີວຣເຓຫິ ວິນາຠູໂຕ ເຕຫິ ວິເວຈິໂຕຕິ ຈ ສາຘນທ຺ວຍມ຺ປິ ສງ຺ຄຫິຕເມວາຕິ.

໗໒. ປີຓຍຕີຕິ ຕປ຺ເປຕິ, ວຑ຺ເຒຕິ ວາ. ສມ຺ປິຍາຍນລກ຺ຂຓາຕິ ປຣິຕຸສ຺ສນລກ຺ຂຓາ. ປີຓນຣສາຕິ ປຣິພ຺ຣູຫນຣສາ. ຜຣຓຣສາຕິ ປຓີຕຣູເປຫິ ກາຍສ຺ສ ພ຺ຍາປນຣສາ. ອຸທຄ຺ຄຠາໂວ ໂອທຄ຺ຍໍ. ຂຸທ຺ທິກາ ລຫຸໍ ໂລມຫໍສນມຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຠິນ຺ນາ ນ ປຸນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຂຓິກາ ພຫຸລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອຸພ຺ເພຄໂຕ ຜຣຓາ ນິຈ຺ຈລຕ຺ຕາ, ຈິຣຏ຺ຐິຕິກຕ຺ຕາ ຈ ປຓີຕຕຣາ. ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ຄນ຺ຕ຺ວາຕິ ປຸຓ຺ຓວລ຺ລິກວິຫາເຣ ເຈຕິຍງ຺ຄຓໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ປກຕິຍາ ທິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ປຸພ຺ເພ ມຫາເຈຕິຍໍ ຄຫິຕາຣມ຺ມຓວເສນ. ຈິຕ຺ຣເຄຓ຺ຑຸໂກ ວິຈິຕ຺ຣາກາເຣນ ກຕເຄຓ຺ຑຸໂກ. ອຸປນິສ຺ສເຍຕິ ສມີເປ, ຕສ຺ສ ວາ ວິຫາຣສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູເຕ, ໂຄຈຣຏ຺ຐານຠູເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຆຣາຊິເຣຕິ ເຄຫງ຺ຄເຓ. ປພ຺ພຕສິຂເຣ ກຕເຈຕິຍໍ ‘‘ອາກາສເຈຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຄຫິຕນິມິຕ຺ເຕເນວາຕິ ເຈຕິຍວນ຺ທນໍ, ຘມ຺ມສ຺ສວນຎ຺ຈ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ‘‘ຘຎ຺ຎາ ວຕິເມ’’ຕິອາທິນາ ຄຫິຕກຸສລນິມິຕ຺ເຕເນວ ກາຣຓຠູເຕນ. ຄຫິຕໍ ວາ ນິມິຕ຺ຕໍ ເອເຕນາຕິ ຄຫິຕນິມິຕ຺ຕໍ, ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ປວຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ, ເຕນ ຄຫິຕນິມິຕ຺ເຕເນວ ຈິຕ຺ເຕນ ສຫ. ປກ຺ຂນ຺ທນ຺ຕິ ອນຸປວິຏ຺ຐໍ. ອນຸປຣິປ຺ຜຸຏນ຺ຕິ ອນຸ ອນຸ ສມນ຺ຕໂຕ ຜຸຏໍ, ສພ຺ພໂສ ອນຸວິສຏນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປສ຺ສທ຺ຘິຍາ ນິມິຕ຺ຕຠາເວນ ຄພ຺ຠໍ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ. ປຣິປາຈນວເສນ ປຣິປາກໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ. ອປ຺ປນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາວ ປີຕິ ອປ຺ປນາສມາຘິປູຣິກາ. ຂຓິກສມາຘິປູຣິກາ ຈ ອຸປຈາຣສມາຘິປູຣິກາ ຈ ອປ຺ປນາສມາຘິສ຺ສ ວິທູຣຕຣາຕິ ຕທຸຠຍໍ ອນາມສນ຺ໂຕ ‘‘ຕາສຸ ຍາ ອປ຺ປນາສມາຘິສ຺ສາ’’ຕິອາທິມາຫ. ສມາຘິສມ຺ປໂຍຄໍ ຄຕາຕິ ປຸພ຺ເພ ອຸປຈາຣສມາຘິນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອນຸກ຺ກເມນ ວຑ຺ຒິຕ຺ວາ ອປ຺ປນາສມາຘິນາ ສມ຺ປໂຍຄໍ ຄຕາ.

໗໓. ສຸຂຍຕີຕິ ສຸຂໍ, ອຕ຺ຕນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ລທ຺ຘສ຺ສາເທ ກໂຣຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສ຺ວາຍໍ ກຕ຺ຕຸນິທ຺ເທໂສ ປຣິຍາຍລທ຺ໂຘ ຘມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ກຕ຺ຕຸ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ໂຖ, ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ປນ ຠາວສາຘນເມວ ລພ຺ຠຕີຕິ ‘‘ສຸຂນໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຏ຺ຐສຠາວຕ຺ຕາ ຕໍສມງ຺ຄີປຸຄ຺ຄລໍ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ວາ ອຕ຺ຕນິ ສາທຍຕີຕິ ສາຕໍ ທ-ກາຣສ຺ສ ຕ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ສາຕໍ ‘‘ມຘຸຣ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສາຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ສາຕລກ຺ຂຓໍ. ອຸປພ຺ຣູຫນໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ສໍວຑ຺ຒນໍ. ທຸກ຺ຂໍ ວິຍ ອວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂາ ວິຍ ອນຊ຺ຌຸເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ອນຸ ອນຸ ຄຓ຺ຫນໍ, ອຸປກາຣິຕາ ວາ ອນຸຄ຺ຄໂຫ. ກຕ຺ຖຈິ ປຐມຊ຺ຌານາທິເກ. ປຏິລາຠຕຸຏ຺ຐີຕິ ປຏິລາຠວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກຕຸຏ຺ຐິ. ປຏິລທ຺ຘຣສານຸຠວນນ຺ຕິ ປຏິລທ຺ຘສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຣສສ຺ສ ອນຸຠວນນ຺ຕິ ສຠາວໂຕ ປີຕິສຸຂານິ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ. ຍຕ຺ຖ ປີຕິ, ຕຕ຺ຖ ສຸຂນ຺ຕິ ວິຕກ຺ກສ຺ສ ວິຍ ອິຕເຣນ ປີຕິຍາ ສຸເຂນ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄມາຫ. ‘‘ຍຕ຺ຖ ສຸຂໍ, ຕຕ຺ຖ ນ ນິຍມໂຕ ປີຕີ’’ຕິ ວິຈາຣສ຺ສ ວິຍ ວິຕກ຺ເກນ ສຸຂສ຺ສ ປີຕິຍາ ອນຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄໍ. ເຕນ ອຈ຺ຈນ຺ຕານຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍຄິຕາຍ ປີຕິສຸຂານໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕິ. ກໍ ຕາເຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ກນ຺ຕາຣໍ, ນິຣຸທກມຣຸຏ຺ຐານໍ. ວນເມວ ວນນ຺ຕໍ. ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ສມເຍຕິ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓສ຺ສ ປຏິລາຠສມເຍ, ປຏິລທ຺ຘສ຺ສ ຣສານຸຠວນສມເຍ, ວນຈ຺ຉາຍາທີນໍ ສວນທສ຺ສນສມເຍ, ປເວສປຣິໂຠຄສມເຍ ຈ. ປາກຏຠາວໂຕຕິ ຍຖາກ຺ກມໍ ປີຕິສຸຂານໍ ວິຠູຕຠາວໂຕ.

ວິເວກຊໍ ປີຕິສຸຂນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖ ວິເວກຊນ຺ຕິ ຌານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປີຕິສຸຂສທ຺ທໂຕ ຈ ອຕ຺ຖິອຕ຺ຖວິເສສໂຕ ‘‘ອສ຺ສ ຌານສ຺ສ, ອສ຺ມິໍ ວາ ຌາເນ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອ-ກາໂຣ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ທຸຕິເຍ ປີຕິສຸຂເມວ ວິເວກຊໍ. ‘‘ວິເວກຊໍປີຕິສຸຂ’’ນ຺ຕິ ຈ ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖສມາໂສ, ປຈ຺ຈຕ຺ຕນິທ຺ເທສສ຺ສ ຈ ອໂລໂປ ກໂຕ. ໂລເປ ວາ ສຕິ ‘‘ວິເວກຊປີຕິສຸຂ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ.

ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊາຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປ-ສໍ-ສທ຺ທາ ‘‘ອຸປລພ຺ຠຕິ, ສໍຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ນິຣຕ຺ຖກາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ’’ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ເຕສໍ ສາຕ຺ຖກຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸປສມ຺ປາທຍິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ປຕ຺ວາ, ສາເຘຕ຺ວາຕິ ວາ ອຕ຺ໂຖ. ອິຣິຍນ຺ຕິ ກິຣິຍໍ. ວຸຕ຺ຕິອາທີນິ ຕສ຺ເສວ ເວວຈນານິ. ປາລນາຕິ ຫິ ເອກໍ ອິຣິຍາປຖພາຘນໍ ອິຣິຍາປຖນ຺ຕເຣຫິ ຣກ຺ຂຓາ.

ປຎ຺ຈງ຺ຄວິປ຺ປຫີນາທິວຓ຺ຓນາ

໗໔. ປຎ຺ຈ ອງ຺ຄານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຫີນານິ ເອຕສ຺ສາຕິ ປຎ຺ຈງ຺ຄວິປ຺ປຫີນໍ. ‘‘ອຄ຺ຍາຫິໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາຫິຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ວິຍ ວິປ຺ປຫີນ-ສທ຺ທສ຺ເສຕ຺ຖ ປຣວຈນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ປຎ຺ຈຫິ ອງ຺ເຄຫິ ວິປ຺ປຫີນນ຺ຕິ ວາ ປຎ຺ຈງ຺ຄວິປ຺ປຫີນໍ. ນນຸ ອຎ຺ເຎປິ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອິມິນາ ຌາເນນ ປຫີຍນ຺ຕິ, ອຖ ກສ຺ມາ ປຎ຺ຈງ຺ຄວິປ຺ປຫີນຕາວ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ຌານລາຠິໂນປິ ອຌານສມງ຺ຄິກາເລ ຌານປຏິປກ຺ຂໂລຠຈິຕ຺ຕາທີນໍ ປວຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ ‘‘ຌານກ຺ຂເຓ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຫີຍນ຺ຕີຕິ ວິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓຕິ ປຖວີກສິຓາທິວເສນ ເອກສຠາເວ, ເອກຄ຺ຄຕາສງ຺ຂາເຕ ເອກຕ຺ຕາວເຫ ວາ ອາຣມ຺ມເຓ. ຕນ຺ຕິ ຕໍ ນານາວິສຍປໂລຠິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ. ກາມຘາຕຸປ຺ປຫານາຍາຕິ ນານາວິສຍສມູປພ຺ຍູຬ຺ຫາຍ ກາມຘາຕຸຍາ ປຫານາຍ ສມຕິກ຺ກມາຍ ປຏິປທໍ ຌານໍ ນປ຺ປຏິປຊ຺ຊຕິ. ນິຣນ຺ຕຣນ຺ຕິ ວິກ຺ເຂເປນ ອນນ຺ຕຣິຕໍ, ສຫິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກມ຺ມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອກມ຺ມນີຍໍ, ຠາວນາກມ຺ມສ຺ສ ອໂຍຄ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ຈປເຣຕນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈກຸກ຺ກຸຈ຺ເຈນ ອຠິຠູຕໍ. ປຣິພ຺ຠມຕິ ອນວຏ຺ຐານໂຕ, ອວຏ຺ຐານສ຺ສ ສມາຘານສ຺ສ ອຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ອຸປຫຕນ຺ຕິ ສາຕິສຍສ຺ສ ວິຈາຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ ‘‘ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ ນຸ ໂຂ ຠຄວາ, ນ ນຸ ໂຂ’’ຕິ, ‘‘ປຖວີ ປຖວີ’’ຕິອາທິນາ ມນສິກາເຣນ, ‘‘ຌານໍ ສິຍາ ນຸ ໂຂ, ນ ນຸ ໂຂ’’ຕິອາທິນາ ຈ ປວຕ຺ຕາຍ ວິຈິກິຈ຺ຉາຍ ອຸປຫຕໍ. ນາໂຣຫຕິ ອປ຺ປຏິປຕ຺ຕິນິມິຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ວິເສເສນ ຌານນ຺ຕຣາຍກຣຕ຺ຕາຕິ ສມາຘິອາທີນໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠາເວນ ຌານາຘິຄມສ຺ສ ອນ຺ຕຣາຍກຣຓໂຕ.

ເຕຫີຕິ ຌານາຘິຄມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູເຕຫິ ວິຕກ຺ກວິຈາເຣຫິ. ອວິກ຺ເຂປາຍ ສມ຺ປາທິຕປ຺ປໂຍຄສ຺ສາຕິ ຕໂຕ ເອວໍ ສມາຘານາຍ ນິປ຺ຜາທິຕຠາວນາປໂຍຄສ຺ສ. ເຈຕໂສ ປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິສມ຺ຠວາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕຠາວນາປໂຍຄສມ຺ປຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐານາ. ປີຕິ ປີຓນໍ ຠາວນາວເສນ ຕປ຺ປນໍ. ອຸປພ຺ຣູຫນໍ ຠາວນາວເສນ ປຣິວຸທ຺ຘິໍ ເຈຕໂສ ກໂຣຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕໍ. ສເສສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມນ຺ຕິ ອວສິຏ຺ຐຜສ຺ສາທິຘມ຺ມສຫິຕໍ, ສມໍ ສມ຺ມາ ຈ ອາຘິຍຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕາວເສນ ສມໍ, ປຏິປກ຺ຂຘມ຺ມານໍ. ທູຣີຠາເວ ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈາຠາເວນ ສມ຺ມາ ຈ ຐເປຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກຄ຺ຄຕາ ຫິ ສມາຘານກິຈ຺ເຈນ ຈິຕ຺ຕໍ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ຈ ອຕ຺ຕານໍ ອນຸວຕ຺ຕາເປນ຺ຕີ ຌານກ຺ຂເຓ ສາຕິສຍໍ ສມາຫິເຕ ກໂຣຕີຕິ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວເສນາຕິ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວເສນ. ເອເຕສຸ ວິຕກ຺ກາທີສຸ ຌານໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ນາມ ໂຫຕິ ຕຕ຺ເຖວ ຌານໂວຫາຣໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ‘‘ຍຖາ ປນາ’’ຕິອາທິນາປິ ອຸປມາວເສນ ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກໂຣຕິ.

ປກຕິຈິຕ຺ຕໂຕຕິ ປາກຕິກກາມາວຈຣຈິຕ຺ຕໂຕ. ສຸວິສເທນາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິສເທນ, ປຏຸຕເຣນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສພ຺ພາວນ຺ຕນ຺ຕິ ສພ຺ພາວຍວວນ຺ຕໍ, ອນວເສສນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອປ຺ຜຸຏນ຺ຕິ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐໍ. ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຜຸສິຕາຕິ ອປ຺ປນາວເສນ ປວຕ຺ຕມານາ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ ສມນ຺ຕໂຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ຜຣນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຌານປາເຐ ອຄ຺ຄຫິຕາ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ ຄຫິຕາຕິ ອນຸໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ຌານງ຺ເຄສຸ. ນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ສຣູປໂຕ ນ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ, ສາມຎ຺ຎໂຕ ປນ ຌານຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ. ເອວໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ສຣູເປເນວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອງ຺ຄເມວ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຍນ ອຘິປ຺ປາເຍນາຕິ ເຍນ ວິຕກ຺ກາທີຫິ ສຫ ວຕ຺ຕນ຺ຕໍ ຘມ຺ມໍ ທີເປຕຸໍ ຕສ຺ສ ປກາສນາຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ສວິຕກ຺ກໍ ສວິຈາຣ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ໂສ ເອວ ອຘິປ຺ປາໂຍ ເຕນ ຠຄວຕາ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາ’’ຕິ ນິທ຺ທິສນ຺ເຕນ ປກາສິໂຕ. ຕສ຺ມາ ສາ ຌານປາເຐ ອຄ຺ຄຫິຕາຕິ ນ ຈິນ຺ເຕຕພ຺ພໍ.

ຕິວິຘກລ຺ຍາຓວຓ຺ຓນາ

໗໕. ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານວເສນາຕິ ຌານສ຺ສ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສານວເສນ. ລກ຺ຂຓວເສນາຕິ ເຕສໍເຍວ ອປ຺ປນາຍໍ ລກ຺ຂິຕພ຺ພຠາວວເສນ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ກລ຺ຍາຓຕາລກ຺ຂຓານໍ ວິຠາວເນ. ປຏິປທາວິສຸທ຺ຘີຕິ ປຏິປຊ຺ຊຕິ ຌານໍ ເອຕາຍາຕິ ປຏິປທາ, ໂຄຕ຺ຣຠຸປຣິໂຍສາໂນ ປຸພ຺ພຠາຄິໂຍ ຠາວນານໂຍ. ປຣິປນ຺ຖໂຕ ວິສຸຊ຺ຌນໍ ວິສຸທ຺ຘິ, ປຏິປທາຍ ວິສຸທ຺ຘິ ປຏິປທາວິສຸທ຺ຘິ. ສາ ປນາຍໍ ຍສ຺ມາ ຌານສ຺ສ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິປທາວິສຸທ຺ຘິ ອາທີ’’ຕິ. ອຸເປກ຺ຂານຸພ຺ຣູຫນາຕິ ວິໂສເຘຕພ຺ພຕາທີນໍ ອຠາວໂຕ ຌານປຣິຍາປນ຺ນາຍ ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາຍ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິຍາ ອນຸພ຺ຣູຫນາ. ສາ ປນາຍໍ ວິເສສໂຕ ຌານສ຺ສ ຐິຕິກ຺ຂເຓ ລພ຺ຠຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸເປກ຺ຂານຸພ຺ຣູຫນາ ມຊ຺ເຌ’’ຕິ. ສມ຺ປຫໍສນາຕິ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມານໍ ອນຕິວຕ຺ຕນາທິສາຘກສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິວເສນ ປຣິໂຍທປນາ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ຌານສ຺ສ ໂອສານກ຺ຂເຓ ປາກຏາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ປຫໍສນາ ປຣິໂຍສານ’’ນ຺ຕິ. ອິມານິ ຕີຓິ ລກ຺ຂຓານີຕິ ປຣິປນ຺ຖໂຕ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິສຸຊ຺ຌນາກາໂຣ, ມຊ຺ຌິມສ຺ສ ສມຖນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ປຏິປຊ຺ຊນາກາໂຣ, ຕຕ຺ຖ ປກ຺ຂນ຺ທນາກາໂຣຕິ ອິມານິ ຕີຓິ ຌານສ຺ສ ອາທິໂຕ ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອປ຺ປນາປຕ຺ຕິລກ຺ຂຓານິ ເຕຫິ ອາກາເຣຫິ ວິນາ ອປ຺ປນາປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ, ອສຕິ ຈ ອປ຺ປນາຍ ຕທຠາວໂຕ. ອາທິກລ຺ຍາຓຎ຺ເຈວ ວິສຸທ຺ຘິປຏິປທຕ຺ຕາ. ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ລກ຺ຂເຓຫິ ສມນ຺ນາຄຕຕ຺ຕາ, ສມ຺ປນ຺ນລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ ຈ ຕິລກ຺ຂຓສມ຺ປນ຺ນຎ຺ຈ. ອິມິນາ ນເຍນ ມຊ຺ຌປຣິໂຍສານລກ຺ຂຓານຎ຺ຈ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ສມ຺ຠຣີຍຕິ ຌານໍ ເອເຕນາຕິ ສມ຺ຠາໂຣ, ນານາວຊ຺ຊນປຣິກມ຺ມໍ. ສຫ ສມ຺ຠາເຣນາຕິ ສສມ຺ຠາໂຣ, ໂສ ເອວ ສສມ຺ຠາຣິໂກ. ອຸປຈາໂຣຕິ ເອກາວຊ຺ຊນູປຈາຣມາຫ. ປຄ຺ຄຫາທິກິຈ຺ຈສ຺ສ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຠາວນາຍ ເອວ ສາຘິຕຕ຺ຕາ ຍາ ຕຕ຺ຖ ເອກາວຊ຺ຊນູປຈາເຣ ສິທ຺ຘາ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາ, ສາ ຌານກ຺ຂເຓ ປຣິພ຺ຣູຫິຕາ ນາມ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸເປກ຺ຂານຸພ຺ຣູຫນາ ນາມ ອປ຺ປນາ’’ຕິ. ຍຖາຘິຄຕໍ ຌານໍ ນິສ຺ສາຍ ໂຍ ປຫຏ຺ຐາກາໂຣ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິໂຕໂສ, ຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ສມ຺ປຫໍສນາ ນາມ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ’’ຕິ. ເອເກຕິ ອຠຍຄິຣິວາສິໂນ. ເຕ ຫິ ເອວໍ ປຏິປທາວິສຸທ຺ຘິອາທິເກ ວຓ຺ຓຍນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ສຕິ ອຊ຺ຌານຘມ຺ເມຫິ ຌານສ຺ສ ຄຸຓສໍກິຕ຺ຕນໍ ນາມ ກຕໍ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ຠູມນ຺ຕຣໍ ຠູມນ຺ຕຣປຣິຍາປນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ປາຬິຍາ ເຈຕໍ ວິຣຸທ຺ຘນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເອກຕ຺ຕຄຕໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ເອກຣສຠາເວນ, ເອກຄ຺ຄຕາຍ ຈ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຕທນຸຄຸຓໍ ເອກຕ຺ຕໍ ຄຕນ຺ຕິ ເອກຕ຺ຕຄຕໍ, ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ອປ຺ປນາປຕ຺ຕຈິຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ເສວ ປຏິປທາວິສຸທ຺ຘິປກ຺ຂນ຺ທຕາທິ ອນນ຺ຕຣເມວ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ອປ຺ປນາຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓ ປຏິປທາວິສຸທ຺ຘິອາທິ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ອາຄມນວເສນາຕິ ປຣິກມ຺ມາຄມນວເສນ. ອນຕິວຕ຺ຕນາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອິນ຺ທ຺ຣິເຍກຣສຕາຕທຸປຄວີຣິຍວາຫນາເສວນານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຣິໂຍທາປກສ຺ສາຕິ ປຣິໂສຘກສ຺ສ ປຠສ຺ສຣຠາວກຣສ຺ສ. ອນຕິວຕ຺ຕນາທິຠາວສາຘນເມວ ເຈຕ຺ຖ ຎາຓສ຺ສ ກິຈ຺ຈນິປ຺ຜຕ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ວາເຣ, ຈຕຸປຎ຺ຈຈິຕ຺ຕປຣິມາຓາຍ ອປ຺ປນາວີຖິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕໂຕ ປຣິປນ຺ຖໂຕ. ຈິຕ຺ຕໍ ວິສຸຊ຺ຌຕີຕິ ຍທິປິ ອາຄມນໍ ຄເຫຕຸໍ ອວິເສເສນ ວິຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣິກມ຺ມວິສຸທ຺ຘິໂຕ ປນ ອປ຺ປນາວິສຸທ຺ຘິ ສາຕິສຍາວ. ເຕນາຫ ‘‘ວິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິ. ອາວຣຓວິຣຫິຕໍ ຫຸຕ຺ວາຕິ ເຍນາວຣເຓນ ອາວຏຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕໍ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ ມຊ຺ຌິມໍ ສມຖນິມິຕ຺ຕໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ເຕນ ວິວິຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ, ຕໍ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ລີນຸທ຺ຘຈ຺ຈສງ຺ຂາຕານໍ ອຸຠິນ຺ນໍ ອນ຺ຕານໍ ອນຸປຄມເນນ ມຊ຺ຌິໂມ, ສວິເສສໍ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມານໍ ວູປສມນໂຕ ສມໂຖ, ໂຍຄິໂນ ສຸຂວິເສສານໍ ກາຣຓຠາວໂຕ ນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈາຕິ ມຊ຺ຌິມໍ ສມຖນິມິຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ສມປ຺ປວຕ຺ໂຕ ອປ຺ປນາສມາຘິເຍວາ’’ຕິ. ຕທນນ຺ຕຣໍ ປນ ປຸຣິມຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ອປ຺ປນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ປຸຣິມໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ໂຄຕ຺ຣຠຸຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກສນ຺ຕຕິປຣິຓາມນເຍນາຕິ ຍຖາ ‘‘ຕເທວ ຂີຣໍ ທຘິສມ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ, ເອວໍ ສຕິປິ ປຣິຕ຺ຕມຫຄ຺ຄຕຠາວເຠເທ, ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາວເຠເທ ຈ ເອກິສ຺ສາ ເອວ ສນ຺ຕຕິຍາ ປຣິຓາມູປຄມນນເຍນ ເອກຕ຺ຕນຍວເສນ. ຕຖຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕຖຠາວໍ ອປ຺ປນາສມາຘິວເສນ ສມາຫິຕຠາວໍ. ເອວໍ ປຏິປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ປຏິປຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ຍສ຺ມິຎ຺ຫິ ຂເຓ ຕຖຕ຺ຕໍ ມຊ຺ຌິມໍ ສມຖນິມິຕ຺ຕໍ ປຏິປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ຕຖຕ຺ຕຸປຄມເນນ ອປ຺ປນາສມາຘິນາ ສມາຫິຕຠາວູປຄມເນນ ຕຕ຺ຖ ປກ຺ຂນ຺ທຕິ ນາມ. ປຸຣິມຈິຕ຺ເຕຕິ ອປ຺ປນາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ເຕ ໂຄຕ຺ຣຠຸຈິຕ຺ເຕ. ວິຊ຺ຊມານາກາຣນິປ຺ຜາທິກາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ເຕ ວິຊ຺ຊມານານໍ ປຣິປນ຺ຖວິສຸທ຺ຘິມຊ຺ຌິມສມຖປຏິປຕ຺ຕິປກ຺ຂນ຺ທນາກາຣານໍ ນິປ຺ຜາທິກາ, ເຕນາກາເຣນ ນິປ຺ຜຊ຺ຊມານາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕເຍວ ຫິ ອາກາຣາ ປຈ຺ຈຍວິເສສໂຕ ຌານກ຺ຂເຓ ນິປ຺ຜຊ຺ຊມານາ ‘‘ປຏິປທາວິສຸທ຺ຘີ’’ຕິ ລທ຺ຘສມຎ຺ຎາ ຌານສ຺ສ ຕໍ ວິເສສໍ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕາ ວິຍ ວຸຕ຺ຕາ. ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓເຍວາຕິ ອຕ຺ຕລາຠເວລາຍເມວ. ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ເຕ ອາກາຣາ ນິປ຺ຜຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອາຄມນວເສນາ’’ຕິ.

ຕສ຺ສາຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ‘‘ວິສຸທ຺ຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕີ’’ຕິ ປາຬິຍໍ (ປຏິ. ມ. ໑.໑໕໘) ປຸຄ຺ຄລາຘິຏ຺ຐາເນນ ອາຄຕາຕິ ‘‘ພ຺ຍາປາຣໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ສມຖປຏິປຕ຺ຕິຕຖຕ຺ຕຸປຄມນຎ຺ຈ ອິຘ ສມຖຠາວາປຕ຺ຕິເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ສມຖຠາວູປຄມເນນາ’’ຕິ. ກິເລສສໍສຄ຺ຄໍ ປຫາຍ ເອກຕ຺ເຕນ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສາຕິ ປຸພ຺ເພ ‘‘ກຖໍ ນຸ ໂຂ ກິເລສສໍສຄ຺ຄໍ ປຊເຫຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ອິທານິ ສມຖປຏິປຕ຺ຕິຍາ ຕສ຺ສ ປຫີນຕ຺ຕາ ກິເລສສງ຺ຄຓິກາຠາເວນ ເອກຕ຺ເຕນ ອຸປຏ຺ຐິຕສ຺ສ ຌານຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ປຣິປນ຺ຖວິສຸທ຺ຘິມຊ຺ຌິມສມຖປຏິປຕ຺ຕິປກ຺ຂນ຺ທເນຫິ ວຸທ຺ຘິປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອນຸພ຺ຣູຫິເຕ ຌານຈິຕ຺ເຕ ລທ຺ໂຘກາສາ ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ ສມວາຫິຕຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານາ ເຕ ອນຸພ຺ຣູເຫນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາຍ ກິຈ຺ຈວເສນ ອຸເປກ຺ຂານຸພ຺ຣູຫນາ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ.

ເຍ ປເນເຕ ຍຸຄນທ຺ຘຘມ຺ມາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຌານຈິຕ຺ເຕ. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຕິວຕ຺ຕນວເສນ ກິຈ຺ຈກຣຓໂຕ ຍຸເຄ ນທ຺ຘາ ພທ຺ຘາ ວິຍ ຍຸຄນທ຺ຘາ. ວິມຸຕ຺ຕິຣເສນາຕິ ວິມຸຈ຺ຈນກິຈ຺ເຈນ, ວິມຸຈ຺ຈນສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ. ເອສ ໂຍຄີ. ວາຫຍຕີຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ. ອສ຺ສາຕິ ຌານຈິຕ຺ຕສ຺ສ. ຕສ຺ມິໍ ຂເຓຕິ ຠງ຺ຄກ຺ຂເຓ. ອຸປ຺ປາທກ຺ຂເຓ ອຕີເຕ ຫິ ຐິຕິກ຺ຂຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອາເສວນາ ປວຕ຺ຕຕິ ນາມ. ເຕ ອາກາຣາຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຕິວຕ຺ຕນາທໂຍ ຕຕ຺ຖ ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣາ. ອາເສວນາປິ ຫິ ອາເສວນປຈ຺ຈຍຠາວີນໍ ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິອາກາໂຣເຍວ. ສໍກິເລສໂວທາເນສູຕິ ສມາຘິປຎ຺ຎານໍ ສມຣສຕາຍ ອກຣຓໍ ຠາວນາຍ ສໍກິເລໂສ, ກຣຓໍ ໂວທານໍ. ຕຖາ ເສເສສຸປິ. ເອວເມເຕສຸ ສໍກິເລສໂວທາເນສຸ ຕໍ ຕໍ ອາທີນວໍ ໂທສໍ ອານິສໍສໍ ຄຸຓໍ ປຸເຣຕຣໍ ປາຏິຫາຣິຍຎາເຓນ ທິສ຺ວາ ຍຖາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຕິວຕ຺ຕນາທໂຍ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ຠາວນາຍ ສມ຺ປຫໍສິຕຕ຺ຕາ ເຕເນວ ຎາເຓນ ວິໂສຘິຕຕ຺ຕາ. ວິໂສຘນໍ ເຫຕ຺ຖ ສມ຺ປຫໍສນໍ. ເຕ ອາກາຣາ ຍສ຺ມາ ນິປ຺ຜນ຺ນາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຘມ຺ມານໍ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພາຕິ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓສໍວຓ຺ຓນາຍ ອາທິມ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ນິຄມນວເສນ ທສ຺ເສຕິ.

‘‘ຍສ຺ມາ ອຸເປກ຺ຂາວເສນ ຎາຓໍ ປາກຏໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ໂກ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກສ຺ມາ ສມ຺ປຫໍສນາວ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ອຸເປກ຺ຂານຸພ຺ຣູຫນາຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ອຸເປກ຺ຂາວເສນ ຎາຓໍ ປາກຏໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຠາວນາຈິຕ຺ເຕ. ອຸເປກ຺ຂາວເສນ ຎາຓໍ ປາກຏໍ ໂຫຕີຕິ ອປ຺ປນາກາເລ ຠາວນາຍ ສມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ, ປຏິປກ຺ຂສ຺ສ ຈ ປຫານໂຕ ປຄ຺ຄຫາທີສຸ ພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ອກາຕພ຺ພໂຕ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາວ ໂຫຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມເຍ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາ, ວິສຸທ຺ຘໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕີ’’ຕິ ຈ ອາທິ. ສາ ປນາຍໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນາ ຎາຓສ຺ສ ກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິຍາ ໂຫຕິ, ວິເສສໂຕ ຎາຓສາຘນຕ຺ຕາ ອປ຺ປນາພ຺ຍາປາຣສ຺ສາຕິ ຜເລນ ກາຣຓານຸມານຎາເຍນ. ຍສ຺ມາ ອຸເປກ຺ຂາວເສນ ຎາຓໍ ປາກຏໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຎາຓກິຈ຺ຈຠູຕາ ສມ຺ປຫໍສນາ ປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປາຬິຍາ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ຍຖາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາປຄ຺ຄຫິຕໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍຖາ ຠາວນາຈິຕ຺ຕໍ ໂກສຊ຺ຊປກ຺ເຂ ນ ປຕຕິ, ຕຖາ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານິຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ພຫຸລີກາຣວເສນ ປຄ຺ຄຫິຕໍ. ສາຘຸກໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕີຕິ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນາປິ ສມາຘິສ຺ສ ວີຣິຍສມຕາໂຍຊນວເສນ ປຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ສກ຺ກຈ຺ຈໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕິ, ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂາ ໂອກາສໍ ລຠຕິ. ຕໍ ປນ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນໍ ອຸເປກ຺ຂາວເສນ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕປາຣິຫາຣິຍປຎ຺ຎາວເສນ ອປ຺ປນາປຎ຺ຎາຍ ກິຈ຺ຈາຘິກຕາຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາວເສນ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຘິມຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ສ ອຘິມຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂນ຺ຕສ຺ເສວ ນານາສຠາເວຫິ ນີວຣຓປມຸເຂຫິ ກິເລເສຫິ ອປ຺ປນາຈິຕ຺ຕໍ ວິມຸຈ຺ຈຕິ. ວິໂມກ຺ຂວເສນ ວິມຸຈ຺ຈນວເສນ. ປຎ຺ຎາວເສນາຕິ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕປາຣິຫາຣິຍປຎ຺ຎາວເສນ. ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາຕິ ນານາກິເລເສຫິ ວິມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວ. ເຕ ຘມ຺ມາ ສທ຺ຘາທໂຍ, ວິເສສໂຕ ສທ຺ຘາປຎ຺ຎາວີຣິຍສມາຘໂຍ ຈ ເອກຣສາ ສມານກິຈ຺ຈາ ໂຫນ຺ຕິ. ເອວມຍໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ເອກຣສຏ຺ເຐນ ຠາວນາ ນິປ຺ຜຊ຺ຊມານາ ຎາຓພ຺ຍາປາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ຎາຓກິຈ຺ຈຠູຕາ ສມ຺ປຫໍສນາ ປຣິໂຍສານ’’ນ຺ຕິ. ເອວໍ ຕິວິຘາຍ ປຏິປທາວິສຸທ຺ຘິຍາ ລທ຺ຘວິເສສາຍ ຕິວິຘາຍ ອຸເປກ຺ຂານຸພ຺ຣູຫນາຍ ສາຕິສຍໍ ປຎ຺ຎິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ອຘິມຸຕ຺ຕຠາເວນ ຈຕຸພ຺ພິຘາປິ ສມ຺ປຫໍສນາ ສິຊ຺ຌຕີຕິ ອາຄມນຸເປກ຺ຂາ ຎາຓກິຈ຺ຈວເສນ ທສປິ ອາກາຣາ ຌາເນ ເອວ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຄຓນານຸປຸພ຺ພຕາຕິ ຄຓນານຸປຸພ຺ພຕາຍ, ຄຓນານຸປຸພ຺ພຕາມຕ຺ຕໍ ວາ ປຐມນ຺ຕິ ອິທນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ເທສນາກ຺ກມໍ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕິ. ‘‘ປຐມໍ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ປຐມ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກມໍ, ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ຫິ ອຘິຄຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ປຐມໍ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຐມ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ນ ເອກນ຺ຕລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໑໖໐) ປຏິສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ອິຘ ນ ຄຫິຕໍ. ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານໍ ລກ຺ຂຓູປນິຊ຺ຌານນ຺ຕິ ທຸວິເຘ ຌາເນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕຊ຺ຌານເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອາຣມ຺ມຓູປນິຊ຺ຌານໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຖວີກສິຓສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ອຕ຺ຕໂນ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຣູປໍ ວິຍ ຈກ຺ຂຸນາ ອຸປນິຊ຺ຌາຍນໂຕ. ປຈ຺ຈນີກຌາປນໂຕຕິ ນີວຣຓາທີນໍ ປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມານໍ ທຫນໂຕ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສນ ປຊຫນໂຕ. ສກລຏ຺ເຐນາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ກເຕ ວາ ອກເຕ ວາ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຄຫິເຕ ປຖວີຠາເຄ ປຖວີມຓ຺ຑເລ ສກລາຣມ຺ມຓກຣຓຏ຺ເຐນ. ນ ຫິ ຕສ຺ສ ເອກເທສມາຣມ຺ມຓໍ ກຣີຍຕິ. ປຖວີກສິຓສນ຺ນິສ຺ສຍຕາຍ ນິມິຕ຺ຕໍ ປຖວີກສິຓໍ ຍຖາ ‘‘ມຎ຺ຈາ ອຸກ຺ກຸຏ຺ຐິໍ ກໂຣນ຺ຕີ’’ຕິ. ຕໍສຫຈຣຓໂຕ ຌານໍ ປຖວີກສິຓໍ ຍຖາ ‘‘ກຸນ຺ຕາ ປຈຣນ຺ຕີ’’ຕິ.

ຈິຣຏ຺ຐິຕິສມ຺ປາທນວຓ຺ຓນາ

໗໖. ລກ຺ຂຏ຺ຐາເນ ຐິຕໍ ສເຣນ ວາລໍ ວິຊ຺ຌຕີຕິ ວາລເວຘີ. ອິຘ ປນ ອເນກຘາ ຠິນ຺ນສ຺ສ ວາລສ຺ສ ອໍສຸໍ ວິຊ຺ຌນ຺ໂຕ ‘‘ວາລເວຘີ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນ ວາລເວຘິນາ. ສູເທນາຕິ ຠຕ຺ຕກາເຣນ. ‘‘ອາກາຣາ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຸກຸສໂລຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ເຉໂກ. ຘນຸຄ຺ຄໂຫຕິ ອິສ຺ສາໂສ. ກມ຺ມນ຺ຕິ ໂຍຄ຺ຍໍ. ອກ຺ກນ຺ຕປທານນ຺ຕິ ວິຊ຺ຌນກາເລ ອກ຺ກມນວເສນ ປວຕ຺ຕປທານໍ. ອາກາຣນ຺ຕິ ຘນຸຊິຍາສຣານໍ ຄຫິຕາກາຣໍ. ປຣິຄ຺ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ອຸປຘາເຣຍ຺ຍ. ໂຠຊນສປ຺ປາຍາທໂຍຕິ ອາທິ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕາກາຣານມ຺ປິ ສງ຺ຄາຫໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕນ ອຸຕຸຠາວນານິມິຕ຺ຕາທີນມ຺ປິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕຣຸຓສມາຘິມ຺ຫິ.

ຠຕ຺ຕາຣນ຺ຕິ ສາມິນໍ, ຠຕ຺ຕເວຕນາທີຫິ ໂປສກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິວິສນ຺ໂຕຕິ ໂຠເຊນ຺ໂຕ. ຕສ຺ສ ຣຸຈ຺ຈິຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊນາກາຣໍ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຸປນາເມນ຺ໂຕຕິ ໂຍຊນາ. ອຍມ຺ປິ ໂຍຄີ. ອຘິຄຕກ຺ຂເຓ ໂຠຊນາທໂຍ ອາກາເຣຕິ ປຸພ຺ເພ ຌານສ຺ສ ອຘິຄຕກ຺ຂເຓ ກິຈ຺ຈສາຘເກ ໂຠຊນາທິຄເຕ ອາກາເຣ. ຄເຫຕ຺ວາຕິ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ສລ຺ລກ຺ເຂຕ຺ວາ. ນຏ຺ເຐ ນຏ຺ເຐ ສມາຘິມ຺ຫິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອປ຺ປນາຍ.

ມຫານສວິຊ຺ຊາປຣິຈເຍນ ປຓ຺ຑິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ວິສທຎາຓຕາຍ ພ຺ຍຕ຺ໂຕ. ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກກໂອສລ຺ລໂຍເຄນ ກຸສໂລ. ນານຈ຺ຈເຍຫີຕິ ນານຈ຺ຈເຍຫິ ນານາສຠາເວຫິ, ນານາຣເສຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອມ຺ພິລຄ຺ເຄຫີ’’ຕິອາທິ. ສູເປຫີຕິ ພ຺ຍຎ຺ຊເນຫິ. ອມ຺ພິລຄ຺ເຄຫີຕິ ອມ຺ພິລໂກຏ຺ຐາເສຫິ, ເຍ ວາ ອມ຺ພິລຣສາ ຫຸຕ຺ວາ ອຄ຺ຄຠູຕາ, ເຕຫິ ຈຕຸຣມ຺ພິລາທິມິສ຺ເສຫິ. ເອສ ນໂຍ ຕິຕ຺ຕກຄ຺ຄາທີສຸປິ. ຂາຣິເກຫີຕິ ວາຕິງ຺ຄຓກຬີຣາທິມິສ຺ເສຫິ. ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາກາຣໍ ຣຸຈ຺ຈນວເສນ ຠຸຎ຺ຊນາກາຣໍ. ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ອຸປຣູປຣິ ຄຓ຺ຫາຕິ ອຸປຘາເຣຕິ. ອິມສ຺ສ ວາ ສູເປຍ຺ຍສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຫຕ຺ຖໍ ອຠິຫຣຕິ. ອຠິຫາຣານນ຺ຕິ ອຠິມຸເຂນ ຫຣິຕພ຺ພານໍ ປຓ຺ຓາກາຣານໍ, ປູຊາຠິຫາຣານໍ ວາ. ນິມິຕ຺ຕໍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ‘‘ເອວໍ ເມ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຫິຕໍ ອໂຫສີ’’ຕິ ນິມິຕ຺ຕໍ ຄຓ຺ຫາຕິ ສລ຺ລກ຺ເຂຕິ.

ສມາຘິປຣິປນ຺ຖານນ຺ຕິ ສມາຘິສ຺ສ ປຣິປນ຺ຖຠູຕານໍ. ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທິນີວຣຓຘມ຺ມານໍ. ສຸວິໂສຘິຕຕ຺ຕາຕິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິໂສຘິຕຕ຺ຕາ, ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສເນວ ສມ຺ມເທວ ປຫີນຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາມາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອສຸຠມນສິກາຣເນກ຺ຂມ຺ມານິສໍສປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທີນິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເນກ຺ຂມ຺ມຄຸຓທສ຺ສເນນາປິ ຫິ ຕສ຺ສ ວິພນ຺ຘຠູເຕ ກາມຈ຺ຉນ຺ເທ ອາທີນໂວ ວິເສສໂຕ ປາກໂຏ ໂຫຕີຕິ. ກາຍທຸຏ຺ຐຸລ຺ລນ຺ຕິ ກາຍທຣຖໍ ສາຣທ຺ຘກາຍຕໍ. ເຕນ ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ສາຣມ຺ຠນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ພ຺ຍາປາທນີວຣຓສ຺ສ ນ ວິໂສຘນມາຫ. ອາຣມ຺ຠຘາຕຸມນສິກາຣາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ວີຣິຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄນິມິຕ຺ຕານໍ, ອາໂລກສຎ຺ຎາທີນຎ຺ຈ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສມຖນິມິຕ຺ຕມນສິກາຣາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສມາຘິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານິຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຎ຺ເຎປິ ສມາຘິປຣິປນ຺ເຖຕິ ວິຈິກິຈ຺ຉາຏ຺ຐານິເຍ, ມທມານາທິເກ ຈ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອາສຍນ຺ຕິ ວສນກສຸສິຣໍ. ສຸປຣິສຸທ຺ຘນ຺ຕິ ອາສງ຺ກນີຍຕ຺ຕາຠາເວນ ສຸຏ຺ຐຸ ປຣິສຸທ຺ຘໍ. ເອຕ຺ຖາຫ – ນນຸ ຈາຍໍ ປເຄວ ກາມາທີນວໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ສມຖປຏິປທໍ ປຏິປນ຺ໂນ ອຸປຈາຣກ຺ຂເຓເຍວ ຌາເນນ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕານິ, ອຖ ກສ຺ມາ ປຸນ ກາມາທີນວປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາທິ ຄຫິຕນ຺ຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ. ຕໍ ປນ ປຫານມຕ຺ຕນ຺ຕິ ຌານສ຺ສ ຈິຣຏ຺ຐິຕິຍາ ອຕິສຍປຫານຕ຺ຖໍ ປຸນ ຄຫິຕໍ.

ອຸທ຺ຘຈ຺ຈ ມິທ຺ຘນ຺ຕິ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ, ຖິນຎ຺ຈ ຕເທກຏ຺ຐຕາຍ ຄຫິຕເມວາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸທ຺ຘນ຺ຕຄໂຕຕິ ສຸປຣິສຸທ຺ຘປຣິຍນ຺ຕໍ ສພ຺ພໂສ ວິໂສຘິຕໂກຓປຣິຍນ຺ຕໍ ອຸຍ຺ຍານໍ ຄໂຕ. ຕຫິໍ ຣເມຕິ ຕສ຺ມິໍ ຌາເນ ຣເມຍ຺ຍ ທິວສຠາຄມ຺ປິ ຌານສມງ຺ຄີ ເອວ ຠເວຍ຺ຍ.

ຈິຕ຺ຕຠາວນາເວປຸລ຺ລຕ຺ຖນ຺ຕິ ສມາຘິຠາວນາຍ ວິປຸລຠາວາຍ. ຍຖາ ຫິ ຠາວນາວເສນ ນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ເອວມສ຺ສ ຠາວນາວເສເນວ ວຑ຺ຒນມ຺ປິ. ຕສ຺ມາ ເອກງ຺ຄຸລາທິວເສນ ນິມິຕ຺ຕໍ ວຑ຺ເຒນ຺ຕສ຺ສ ປຸນປ຺ປຸນໍ ພຫຸລີກາເຣນ ຌານໍ ຠາວນາປິ ວຸທ຺ຘິໍ ວິຣຸຬ຺ຫິໍ ເວປຸລ຺ລໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຈິຕ຺ຕຠາວນາເວປຸລ຺ລຕ຺ຖຎ຺ຈ ຍຖາລທ຺ຘໍ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕໍ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ສາຕິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕສ຺ສ.

ນິມິຕ຺ຕວຑ຺ຒນນຍວຓ຺ຓນາ

໗໗. ຕຕ຺ຣາຕິ ສາມິອຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມວຈນໍ, ຕສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວຑ຺ເຒຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ກຸມ຺ຠກາໂຣ ມຕ຺ຕິກາຍ ປຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ປຐມໍ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາວ ປຕ຺ຕໍ ວຑ຺ເຒຕິ, ເອວໍ ປຕ຺ຕວຑ຺ຒນໂຍເຄນ ປຕ຺ຕວຑ຺ຒນຍຸຕ຺ຕິຍາ ອວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ປູວິກສ຺ສ ປູວວຑ຺ຒນໍ. ຠຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປຣິ ຠຕ຺ຕປກ຺ຂິປນໍ ຠຕ຺ຕວຑ຺ຒນໍ. ວຕ຺ຖສ຺ສ ຕິນ຺ຕສ຺ສ ອຎ຺ຉນາທິ ທຸສ຺ສວຑ຺ຒນໍ. ປຈ຺ເຈກໍ ໂຍຄ-ສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ນ ວຑ຺ເຒຕພ຺ພໍ ສປຣິຈ຺ເຉເທ ເອວ ຠາວນາປວຕ຺ຕິໂຕ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສານ຺ຕເກ ໂນ ອນນ຺ຕເກ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໕໕).

ຫໍສໂປຕກາຕິ ຊວນຫໍສໂປຕກາ. ອຸກ຺ກູລໍ ອຸນ຺ນຕຏ຺ຐານໍ. ວິກູລໍ ນິນ຺ນຏ຺ຐານໍ. ນທີໂສເຕນ ກຕໍ ວິທຸຄ຺ຄໍ ນທີວິທຸຄ຺ຄໍ. ວິສມາກາເຣນ ຐິໂຕ ປພ຺ພຕປເທໂສ ປພ຺ພຕວິສໂມ.

ຖູລານິ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາພາຫຸລ຺ເລນ ວິຠູຕຠາວໂຕ. ທຸພ຺ພລານິ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ ປຄຸຓພລວຠາວສ຺ສ ອນາປາທິກຕ຺ຕາ. ອຸປຣິ ອຸສ຺ສຸກ຺ກນາຍາຕິ ຠາວນາຍ ອຸປຣິ ອາໂຣຫນາຍ, ທຸຕິຍຊ຺ຌານາຘິຄມາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປພ຺ພເຕຍ຺ຍາຕິ ປພ຺ພເຕ ພຫຸລຈາຣິນີ. ອເຂຕ຺ຕຎ຺ຎູຕິ ອໂຄຈຣຎ຺ຎູ. ສມາຘິປຣິປນ຺ຖານໍ ວິໂສຘນານຠິຎ຺ຎາຕາຍ ພາໂລ. ຌານສ຺ສ ປຄຸຓຠາວາປາທນເວຍ຺ຍຕ຺ຕິຍສ຺ສ ອຠາເວນ ອພ຺ຍຕ຺ໂຕ. ອຸປຣິຌານສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຠາວານວໂພເຘນ ອເຂຕ຺ຕຎ຺ຎູ. ສພ຺ພຖາປິ ສມາປຕ຺ຕິໂກສລ຺ລາຠາເວນ ອກຸສໂລ. ສມາຘິນິມິຕ຺ຕສ຺ສ ວາ ອນາເສວນາຍ ພາໂລ. ອຠາວນາຍ ອພ຺ຍຕ຺ໂຕ. ອພຫຸລີກາເຣນ ອເຂຕ຺ຕຎ຺ຎູ. ສມ຺ມເທວ ອນຘິຏ຺ຐານໂຕ ອກຸສໂລຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຸຠໂຕ ຠຏ຺ໂຐຕິ ອຸຠຍໂຕ ຌານໂຕ ຠຏ຺ໂຐ. ໂສ ຫິ ອປ຺ປຄຸຓຕາຍ ນ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຕາຍ ສອຸສ຺ສາໂຫປິ ວິນາສໂຕ, ອສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ຈ ຌານທ຺ວຍໂຕ ປຣິຫີໂນ. ຈິຓ຺ຓວສິນາຕິ ອາເສວິຕວສິນາ.

ປຎ຺ຈວສີກຖາວຓ຺ຓນາ

໗໘. ວສນໍ ວສີຕິ ຘາຕຸນິທ຺ເທສຕາຍ ກິຣິຍານິທ຺ເທໂສຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ວສິໂຍ’’ຕິ, ຍຖາຣຸຈິ ປວຕ຺ຕິໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາວຊ຺ຊນາຍ ວສີ, ອາວຊ຺ຊນາວເສນ ວາ ວສີ ອາວຊ຺ຊນວສີ. ຌານໍ ອາວຊ຺ຊິຕຸໍ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ປເທເສ ອິຈ຺ຉາ ຍຕ຺ຖິຈ຺ຉກໍ. ຍທາ ຍທາ, ຍສ຺ມິໍ ຍສ຺ມິໍ ວາ ຌານງ຺ເຄ ອິຈ຺ຉາ ຍທິຈ຺ຉກໍ. ຍາວ ຍາວ ອິຈ຺ຉາ ຍາວທິຈ຺ຉກໍ, ທ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ‘‘ຍາວາ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ພຫູນໍ ຊວນວາຣານໍ ນິຣນ຺ຕຣໍ ວິຍ ຕຖາປວຕ຺ຕນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ເອກເມວ. ໂສ ຫິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຈິຕ຺ຕກ຺ຂໂຓຕິ. ອາວຊ຺ຊນາຍ ທນ຺ຘາຍິຕຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖີຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ຐາເນ ຍທາ ຍທາ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຌານງ຺ຄໍ ອາວຊ຺ເຊນ຺ຕສ຺ສ ຍຖິຈ຺ຉິຕໍ ກາລໍ ອາວຊ຺ຊນາຍ ອາວຊ຺ຊນປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ທນ຺ຘາຍິຕຕ຺ຕໍ ວິຕ຺ຖາຍິຕຕ຺ຕໍ, ຈິຣາຍິຕຕ຺ຕໍ ວາ ນຕ຺ຖິ. ເອວໍ ອາວຊ຺ຊນວສີ ສິທ຺ຘາ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເສສາຕິ ວຸຏ຺ຐານອຘິຏ຺ຐານປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາວສິໂຍ.

ອງ຺ຄສມຸທາຍຠາວໂຕ ຌານສ຺ສ ຌາເນ ອາວຊ຺ຊນວສິໍ ນິປ຺ຜາເທຕຸກາເມນ ປຏິປາຏິຍາ ຌານງ຺ຄານິ ອາວຊ຺ເຊຕພ຺ພານີຕິ ອາຫ ‘‘ປຐມໍ ວິຕກ຺ກໍ ອາວຊ຺ຊຍໂຕ’’ຕິ. ຍທິປິ ອາວຊ຺ຊນເມເວຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉິຕໍ ອາວຊ຺ຊນວສິຍາ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ອາວຊ຺ຊນາຍ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ນາຍ ຊວເນຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ. ຕານິ ຈ ໂຂ ອາວຊ຺ຊນຕປ຺ປຣຕາຍ ຈິຕ຺ຕາຠິນີຫາຣສ຺ສ ຍຖາວຊ຺ຊິຕຌານງ຺ຄາຣມ຺ມຓານິ ກຕິປຍາເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ປຣິປຸຓ຺ຓານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິຕກ຺ກາຣມ຺ມຓາເນວ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຎ຺ຈ ວາ ຊວນານິ ຊວນ຺ຕີ’’ຕິ. ຈຕ຺ຕາຣິ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ. ປຎ຺ຈ ນາຕິຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິຣນ຺ຕຣນ຺ຕິ ວິສຠາເຄຫິ ນິຣນ຺ຕຣໍ. ອຍໍ ປນາຕິ ຠວງ຺ຄທ຺ວຍນ຺ຕຣິຕາ ຈຕຸຊວນຈິຕ຺ຕາ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ອາວຊ຺ຊນວສີ. ອຎ຺ເຎສໍ ວາ ຘມ຺ມເສນາປຕິອາທີນໍ. ເອວຣູເປ ກາເລຕິ ອຸຏ຺ຐາຍ ສມຸຏ຺ຐາຍ ລຫຸຕຣໍ ອາວຊ຺ຊນວສີນິພ຺ພຕ຺ຕນກາເລ. ສາ ຈ ໂຂ ອິຕ຺ຕຣາ ປຣິຕ຺ຕກາລາ, ນ ສຕ຺ຖຸ ຍມກມຫາປາຏິຫາຣິເຍ ວິຍ ຈິຣຕຣປ຺ປພນ຺ຘວຕີ. ຕຖາ ຫິ ຕໍ ສາວເກຫິ ອສາຘາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິຄເມນ ສມໍ ສສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ຌານສ຺ສ ສມ຺ມາ ອາປຊ຺ຊນໍ ປຏິປຊ຺ຊນໍ ສມາປຊ຺ຊນໍ, ຌານສມງ຺ຄິຕາ.

ສີຆນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສມາປຊ຺ຊິຕຸກາມຕານນ຺ຕຣໍ ທ຺ວີສຸ ຠວງ຺ເຄສຸ ອຸປ຺ປນ຺ເນສຸ ຠວງ຺ຄໍ ອຸປຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປນ຺ນາວຊ຺ຊນານນ຺ຕຣໍ ສມາປຊ຺ຊນໍ ສີຆໍ ສມາປຊ຺ຊນສມຕ຺ຖຕາ. ອຍຎ຺ຈ ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕາ ສມາປຊ຺ຊນວສີ ສຕ຺ຖຸ ຘມ຺ມເທສນາຍໍ ລພ຺ຠຕິ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂສ ໂຂ ອຫໍ, ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ, ຕສ຺ສາ ເອວ ກຖາຍ ປຣິໂຍສາເນ ຕສ຺ມິໍເຍວ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ສມາຘິນິມິຕ຺ເຕ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐເປມິ ສນ຺ນິສາເທມິ ເອໂກທິໍ ກໂຣມິ ສມາທຫາມິ ເຍນສ຺ສຸທໍ ນິຈ຺ຈກປ຺ປໍ ວິຫຣາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗). ອິໂຕ ສີຆຕຣາ ຫິ ສມາປຊ຺ຊນວສີ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ຊຸຓ຺ຫາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ນໂວໂຣປິເຕຫິ ເກເສຫິ ກໂປຕກນ຺ທຣາຍໍ ວິຫຣນ຺ຕສ຺ສ ອາຍສ຺ມໂຕ ສາຣິປຸຕ຺ຕສ຺ສ ຍກ຺ເຂນ ມຫນ຺ຕມ຺ປິ ປພ຺ພຕກູຏໍ ປທາເລຕຸໍ ສມຕ຺ເຖ ປຫາເຣ ສີເສ ທິນ຺ເນ ສມາປຊ຺ຊນມ຺ເປຕ຺ຖ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ຕທາ ເຖໂຣ ຕສ຺ສ ປຫຣຓສມເຍ ສມາປຕ຺ຕິໍ ອປ຺ເປສີ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໓໗໔). ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ອຎ຺ຎຕຣໍ ສມາຘິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ນິສິນ຺ໂນ’’ຕິ (ອຸທາ. ໓໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ອິເມ ປນ ເຖຣາ ‘‘ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐານສມກາລໍ ເຕນ ປຫາໂຣ ທິນ຺ໂນ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ອຈ຺ຉຣາມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອງ຺ຄຸລິໂຜຏມຕ຺ຕໍ ຂຓໍ. ຐເປຕຸນ຺ຕິ ເສຕຸ ວິຍ ສີຆໂສຕາຍ ນທິຍາ ໂອຆໍ ເວເຄນ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ອທຕ຺ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕກ຺ຂຓໍ ຌານໍ ຐເປຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາ. ອຠິຠຸຍ຺ຍ ຐປນໍ, ອຘິຏ຺ຐານໍ ວິຍາຕິ ວາ ອຘິຏ຺ຐານໍ. ຕຕ຺ຖ ວສີ ອຘິຏ຺ຐານວສີ. ຕເຖວ ລຫຸໍ ວຸຏ຺ຐາຕຸນ຺ຕິ ອຈ຺ຉຣາມຕ຺ຕໍ ວາ ທສຈ຺ຉຣາມຕ຺ຕໍ ວາ ລຫຸໍ ຂຓໍ ຌານສມງ຺ຄີ ຫຸຕ຺ວາ ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐາຕຸໍ ສມຕ຺ຖຕາ. ຠວງ຺ຄຈິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ເຫຕ຺ຖ ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐານໍ ນາມ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ‘‘ເອຕ຺ຕກເມວ ຂຓໍ ຌານໍ ຐເປສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸພ຺ພປຣິກມ຺ມວເສນ ອຘິຏ຺ຐານສມຕ຺ຖຕາ ອຘິຏ຺ຐານວສີ, ເອວໍ ‘‘ເອຕ຺ຕກເມວ ຂຓໍ ຌານສມງ຺ຄີ ຫຸຕ຺ວາ ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ປຸພ຺ພປຣິກມ຺ມວເສນ ວຸຏ຺ຐານສມຕ຺ຖຕາ ວຸຏ຺ຐານວສີ ເວທິຕພ຺ພາ, ຍາ ສມາປຕ຺ຕິ ‘‘ວຸຏ຺ຐານກຸສລຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕທຸຠຍທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຘິຏ຺ຐານວຸຏ຺ຐານວສີທສ຺ສນຕ຺ຖໍ.

ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ນິມ຺ມິຕປພ຺ພເຕ ຕສ຺ສ ວິວເຣ. ກິຎ຺ຈາປິ ເອກໍເຍວ ຕໍ ອຠິຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕໍ ເຍນ ປພ຺ພຕໍ ນິມ຺ມິເນຍ຺ຍ, ອຠິຎ຺ຎາປາທກສ຺ສ ປນ ຌານສ຺ສ ລຫຸຕຣໍ ຐປນໍ, ວຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ ອິຘ ນິທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ອິທ຺ຘິມນ຺ຕາ ເອກໍ ອຸປຏ຺ຐາກໍ ຄຣຸຬໂຕ ຣກ຺ຂິຕຸໍ ນ ສກ຺ຂິໍສູ’’ຕິ ຄາຣຍ຺ຫາ ອສ຺ສາມ.

ອາວຊ຺ຊນານນ຺ຕຣານີຕິ ອາວຊ຺ຊນວສີຠາວາຍ ຍຖາກ຺ກມໍ ວິຕກ຺ກາທີນໍ ຌານງ຺ຄານໍ ອາວຊ຺ຊນາຍ ປຣໂຕ ຍານິ ຊວນານິ ປວຕ຺ຕານິ, ຕານິ ເຕສໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານິ. ຍທຄ຺ເຄນ ອາວຊ຺ຊນວສີສິທ຺ຘິ, ຕທຄ຺ເຄນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາວສີສິທ຺ຘິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ທຸຕິຍຊ຺ຌານກຖາວຓ຺ຓນາ

໗໙. ນີວຣຓປ຺ປຫານສ຺ສ ຕປ຺ປຐມຕາຍ ອາສນ຺ນນີວຣຓປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ. ຖູລໍ ນາມ ວິປຸລມ຺ປິ ເຜຄ຺ຄຸ ວິຍ ສຸຂຠຎ຺ຊນີຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ໂອຬາຣິກຕ຺ຕາ ອງ຺ຄທຸພ຺ພລາ’’ຕິ. ສນ຺ຕໂຕ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາຕິ ປຐມຊ຺ຌານໍ ວິຍ ອໂນຬາຣິກງ຺ຄຕ຺ຕາ, ສນ຺ຕຘມ຺ມສມງ຺ຄິຕາຍ ຈ ‘‘ສນ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ມນສິ ກຕ຺ວາ. ເຍ ຫິ ຘມ຺ມາ ທຸຕິຍຊ຺ຌາເນ ປີຕິສຸຂາທໂຍ, ກາມໍ ເຕ ປຐມຊ຺ຌາເນປິ ສນ຺ຕິ, ເຕຫິ ປນ ເຕ ສນ຺ຕຕຣາ ເຈວ ປຓີຕຕຣາ ຈ ຠວນ຺ຕີຕິ. ນິກນ຺ຕິນ຺ຕິ ນິກາມນໍ, ອເປກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຣິຍາທາຍາຕິ ເຂເປຕ຺ວາ. ຈຕ຺ຕາຣິ ປຎ຺ຈາຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ທຸຕິຍຊ຺ຌານໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ທຸຕິຍຊ຺ຌານິກໍ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາເນວາຕິ ປຐມຊ຺ຌາເນ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣານິເຍວ, ປຣິກມ຺ມາທິນາມການີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໘໐. ວູປສມາຕິ ວູປສມເຫຕຸ, ວູປສໂມຕິ ເຈຕ຺ຖ ປຫານໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ຕຎ຺ຈ ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ. ອຕິກ຺ກໂມ ອຕ຺ຖໂຕ ທຸຕິຍຊ຺ຌານກ຺ຂເຓ ອນຸປ຺ປາໂທຕິ ອາຫ ‘‘ສມຕິກ຺ກມາ’’ຕິອາທິ. ກຕເມສໍ ປເນຕ຺ຖ ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ ວູປສໂມ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ກິໍ ປຐມຊ຺ຌານິການໍ, ອຸທາຫຸ ທຸຕິຍຊ຺ຌານິການນ຺ຕິ. ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍທິ ປຐມຊ຺ຌານິການໍ, ນຕ຺ຖິ ເຕສໍ ວູປສໂມ. ນ ຫິ ກທາຈິ ປຐມຊ຺ຌານໍ ວິຕກ຺ກວິຈາຣຣຫິຕໍ ອຕ຺ຖິ. ອຖ ທຸຕິຍຊ຺ຌານິການໍ, ເອວມ຺ປິ ນຕ຺ເຖວ ວູປສໂມ, ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ເຕສໍ ຕຕ຺ຖ ອຠາວໂຕຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເຍຫິ ວິຕກ຺ກວິຈາເຣຫິ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ ໂອຬາຣິກຕາ, ເຕສໍ ສມຕິກ຺ກມາ ທຸຕິຍສ຺ສ ຌານສ຺ສ ສມຘິຄໂມ, ນ ສຠາວໂຕ ອໂນຬາຣິການໍ ຜສ຺ສາທີນໍ ສມຕິກ຺ກມາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ ວູປສມາ’’ຕິ ເອເຕນ ທີປິໂຕ. ຕສ຺ມາ ‘‘ກິໍ ປຐມຊ຺ຌານິການໍ ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ ວູປສໂມ ອິຘາຘິປ຺ເປໂຕ, ອຸທາຫຸ ທຸຕິຍຊ຺ຌານິການ’’ນ຺ຕິ ເອທິສີ ໂຈທນາ ອໂນກາສາວ. ຍສ຺ມາ ທິຏ຺ຐາທີນວສ຺ສ ຕໍຕໍຌານກ຺ຂເຓ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນໍ ວູປສມນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ວິຕກ຺ກາທໂຍ ເອວ ຌານງ຺ຄຠູຕາ ຕຖາ ກຣີຍນ຺ຕິ, ນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຜສ຺ສາທໂຍ, ຕສ຺ມາ ວິຕກ຺ກາທີນໍເຍວ ວູປສມາທິວຈນໍ ຎາຍາຄຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ວິຕກ຺ກາທີນໍ ວິຍ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານມ຺ປິ ເອເຕນ ‘‘ເອຕໍ ໂອຬາຣິກ’’ນ຺ຕິ ອາທີນວທສ຺ສນໍ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕໍ, ຕສ຺ມາ ອວິເສເສນ ວິຕກ຺ກາທີນໍ, ຕໍສຫຄຕານຎ຺ຈ ວູປສມາທິເກ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ວິຕກ຺ກາທີນໍເຍວ ວູປສໂມ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ອຘິກວຈນໍ ອຎ຺ຎໍ ອຕ຺ຖໍ ໂພເຘຕີຕິ ກຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ທີເປຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ໂອຬາຣິກສ຺ສ ປນາ’’ຕິອາທິ ຄຫິຕນ຺ຕິ ອິຘ ‘‘ເຍຫິ ວິຕກ຺ກວິຈາເຣຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ປີຕິຍາ ຈ ວິຣາຄາ’’ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕສ຺ມາ ວິຕກ຺ກວິຈາຣປີຕິສຸຂສມຕິກ຺ກມວຈນານິ ໂອຬາຣິໂກຬາຣິກງ຺ຄສມຕິກ຺ກມາ ທຸຕິຍາທິອຘິຄມທີປການີຕິ ເຕສໍ ເອກເທສຠູຕໍ ວິຕກ຺ກວິຈາຣສມຕິກ຺ກມວຈນໍ ຕໍທີປກໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິສຸໍ ວິສຸໍ ຐິເຕປິ ຫິ ວິຕກ຺ກວິຈາຣສມຕິກ຺ກມວຈນາທິເກ ປເຫຍ຺ຍງ຺ຄນິທ຺ເທສຕາສາມຎ຺ເຎນ ຈິຕ຺ເຕນ ສມູຫໂຕ ຄຫິເຕ ວິຕກ຺ກວິຈາຣວູປສມວຈນສ຺ສ ຕເທກເທສຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອຍຎ຺ຈ ອຕ຺ໂຖ ອວຍເວນ ສມຸທາໂຍປລກ຺ຂຓນເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ວິຕກ຺ກວິຈາຣວູປສມວຈເນເນວ ຕໍສມຕິກ຺ກມາ ທຸຕິຍາຘິຄມທີປເກນ ປີຕິວິຣາຄາທິວຈນານໍ ປີຕິອາທິສມຕິກ຺ກມາ ຕຕິຍາທິອຘິຄມທີປກຕາ ທີປິຕາ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ຕໍທີປກຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ນິຍກຊ຺ຌຕ຺ຕມຘິປ຺ເປຕໍ ນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕຊ຺ຌຕ຺ຕາທິ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ວິຠງ຺ເຄ ປນາ’’ຕິອາທິ. ນີລວຓ຺ຓໂຍຄໂຕ ນີລວຕ຺ຖໍ ວິຍາຕິ ນີລໂຍຄໂຕ ວຕ຺ຖໍ ນີລໍ ວິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຍນ ສມ຺ປສາທເນນ ໂຍຄາ ຌານໍ ສມ຺ປສາທນໍ. ຕສ຺ມິໍ ທສ຺ສິເຕ ‘‘ສມ຺ປສາທນໍ ຌານ’’ນ຺ຕິ ສມານາຘິກຣຓນິທ຺ເທເສເນວ ຕໍໂຍຄາ ຌາເນ ຕໍສທ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາຕິ ອວິໂຣໂຘ ຍຸຕ຺ໂຕ. ເອໂກທິຠາເວ ກຖນ຺ຕິ ເອໂກທິມ຺ຫິ ທສ຺ສິເຕ ເອໂກທິຠາວໍ ຌານນ຺ຕິ ສມານາຘິກຣຓນິທ຺ເທເສເນວ ຌານສ຺ສ ເອໂກທິວຑ຺ຒນຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ ເຈ? ‘‘ເອໂກທິຠາວ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ເອໂກທິສ຺ສ ນິທ຺ເທໂສ ນ ກາຕພ຺ໂພ ສິຍາຕິ ເອໂກທິຠາວສທ຺ໂທ ເອວ ສມາຘິມ຺ຫິ ປວຕ຺ໂຕ ສມ຺ປສາທນສທ຺ໂທ ວິຍ ຌາເນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ຍຸຕ຺ຕໍ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຈ ອຕ຺ຖວິກປ຺ເປຕິ ‘‘ເຈຕໂສ ສມ຺ປສາທຍຕີ’’ຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ‘‘ເຈຕໂສ’’ຕິ ຈ ອຸປໂຍຄຕ຺ເຖ ສາມິວຈນໍ. ປຸຣິມສ຺ມິນ຺ຕິ ‘‘ສມ຺ປສາທນໂຍຄໂຕ ຌານໍ ສມ຺ປສາທນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕປກ຺ເຂ. ເຈຕໂສຕິ ສມ຺ພນ຺ເຘ ສາມິວຈນໍ.

ເສຏ຺ໂຐປິ ໂລເກ ‘‘ເອໂກ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຍາວ ປເຣ ເອກາຫໍ ເຕ ກໂຣມີ’’ຕິອາທີສຸ. ເອໂກ ອທຸຕິໂຍ ‘‘ເອກາກີຠິ ຂຸທ຺ທເກຫິ ຊິຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ອສຫາຍຕ຺ໂຖປິ ເອກ-ສທ຺ໂທ ທິຏ຺ໂຐຕິ ອາຫ ‘‘ເອໂກ ອສຫາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ. ສທ຺ຘາທໂຍປິ ກາມໍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ສາຘາຣຓໂຕ, ອສາຘາຣຓໂຕ ຈ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິເຍວ, ສມາຘິ ປນ ຌານກ຺ຂເຓ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອວິກ຺ເຂປລກ຺ຂເຓ ອິນ຺ທຏ຺ຐກຣເຓນ ສາຕິສຍໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ…ເປ… ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ ອາຫ.

‘‘ສມ຺ປສາທນໍ, ເຈຕໂສ ເອໂກທິຠາວ’’ນ຺ຕິ ວິເສສນທ຺ວຍໍ ຌານສ຺ສ ອຕິສຍວຈນິຈ຺ຉາວເສນ ຄຫິຕໍ. ສ຺ວາຍມຕິສໂຍ ຍຖາ ອິມສ຺ມິໍ ຌາເນ ລພ຺ຠຕິ, ນ ຕຖາ ປຐມຊ຺ຌາເນຕິ ອິມໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນນຸ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຣມ຺ມເຓ ອາຫນນປຣິຍາຫນນວເສນ, ອນຸມຊ຺ຊນອນຸໂຍຊນວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕມານາ ຘມ຺ມາ ສຕິປິ ນີວຣຓປ຺ປຫາເນນ ກິເລສກາລຸສ຺ສິຍາປຄເມ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ກຎ຺ຈິ ໂຂຠໍ ກໂຣນ຺ຕາ ວິຍ ເຕຫິ ຈ ເຕ ນ ສນ຺ນິສິນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິຕກ຺ກວິຈາຣກ຺ໂຂເຠນ ນ ສຸປ຺ປສນ຺ນ’’ນ຺ຕິ. ຂຸທ຺ທິກາ ອູມິໂຍ ວີຈິໂຍ. ມຫຕິໂຍ ຕຣງ຺ຄາ. ສຕິປິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍສມຕ຺ເຕ, ວີຣິຍສມຕາຍ ຈ ເຕເນວ ໂຂເຠນ, ສມ຺ປສາທາຠາເວນ ຈ ສມາຘິປິ ນ ສຸຏ຺ຐຸ ປາກໂຏ ພຫເລ ວິຍ ຊເລ ມຈ຺ໂຉ. ຍຖາວຸຕ຺ຕກ຺ໂຂໂຠ ເອວ ປລິໂພໂຘ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕນາຕິ ຍສ຺ສາ ສທ຺ຘາຍ ວເສນ ສມ຺ປສາທນໍ, ຍສ຺ສາ ຈ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາຍ ວເສນ ເອໂກທິຠາວນ຺ຕິ ຈ ຌານໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕາສໍ ເອວ ‘‘ສທ຺ທຫນາ’’ຕິອາທິນາ ປວຕ຺ຕິອາກາຣສ຺ສ ວິເສສວິຠາວນາວເສນ ວຸຕ຺ເຕນ. ເຕນ ວິຠງ຺ຄປາເຐນ. ‘‘ສມ຺ປສາທນໂຍຄໂຕ, ສມ຺ປສາທນໂຕ ວາ ສມ຺ປສາທນໍ, ເອໂກທິໍ ຠາເວຕີຕິ ເອໂກທິຠາວນ຺ຕິ ຌານໍ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາ ອຍໍ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຍຖາ ປນ ອວິໂຣໂຘ, ໂສ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ.

໘໑. ສນ຺ຕາຕິ ສມໍ ນິໂຣຘໍ ຄຕາ. ສມິຕາຕິ ຠາວນາຍ ສມໍ ຄມິຕາ ນິໂຣຘິຕາ. ວູປສນ຺ຕາຕິ ຕໂຕ ເອວ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປສນ຺ຕາ. ອຕ຺ຖງ຺ຄຕາຕິ ອຕ຺ຖໍ ວິນາສໍ ຄຕາ. ອພ຺ຠຕ຺ຖງ຺ຄຕາຕິ ອຸປສຄ຺ເຄນ ປທໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອປ຺ປິຕາຕິ ວິນາສໍ ຄມິຕາ. ໂສສິຕາຕິ ປວຕ຺ຕິສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສນ຺ຕານສ຺ສ ອຠາເວນ ໂສສໍ ສຸກ຺ຂຠາວໍ ອິຕາ. ພ຺ຍນ຺ຕິກຕາຕິ ວິຄຕນ຺ຕກຕາ.

ອຍມຕ຺ໂຖຕິ ຠາວນາຍ ປຫີນຕ຺ຕາ ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ ອຠາໂວ. ໂຈທເກນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຣິຫຣິຕຸໍ ‘‘ເອວເມຕໍ ສິທ຺ໂຘວາຍມຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ນ ປເນຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ ວູປສມາ’’ຕິ ເອຕໍ ວຈນໍ. ຕທຕ຺ຖທີປກນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ວິຕກ຺ກວິຈາຣາຠາວມຕ຺ຕສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ທີປກໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິອຘິຄມູປາຍທີປເກນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕສມ຺ປສາທນຕາຍ, ເຈຕໂສ ເອໂກທິຠາວຕາຍ ຈ ເຫຕຸທີປເກນ, ອວິຕກ຺ກອວິຈາຣຠາວເຫຕຸທີປເກນ ຈ ວິຕກ຺ກວິຈາຣວູປສມວຈເນເນວ ວິຕກ຺ກວິຈາຣາຠາໂວ ທີປິໂຕຕິ ກິໍ ປຸນ ອວິຕກ຺ກອວິຈາຣວຈເນນ ກເຕນາຕິ? ນ, ອທີປິຕຕ຺ຕາ. ນ ຫິ ວິຕກ຺ກວິຈາຣວູປສມວຈເນນ ວິຕກ຺ກວິຈາຣານໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ວິຕກ຺ກວິຈາເຣສຸ ຫິ ຕຓ຺ຫາປ຺ປຫານໍ ເອເຕສໍ ວູປສມນໍ, ເຍ ຈ ສງ຺ຂາເຣສຸ ຕຓ຺ຫາປ຺ປຫານໍ ກໂຣນ຺ຕິ, ເຕສຸ ມຄ຺ເຄສຸ, ປຫີນຕຓ຺ເຫສຸ ຈ ຜເລສຸ ສງ຺ຂາຣປວຕ຺ຕິ ໂຫຕິ ເອວ, ເອວເມວິຘາປິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕວິຕກ຺ກວິຈາຣຕຓ຺ຫສ຺ສ ທຸຕິຍຊ຺ຌານສ຺ສ ວິຕກ຺ກວິຈາຣສມ຺ປໂຍໂຄ ປຸຣິເມນ ນ ນິວາຣິໂຕ ສິຍາຕິ ຕໍນິວາຣຓຕ຺ຖໍ, ອາວຊ຺ຊິຕຸກາມຕາທິອຕິກ຺ກໂມວ ເຕສໍ ວູປສໂມຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ‘‘ອວິຕກ຺ກໍ ອວິຈາຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຐມມ຺ປີຕິ ປຐມໍ ຌານມ຺ປິ.

‘‘ທຸຕິຍໍ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິປິ ທຸຕິຍ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ນ ຕຖາ ອິມສ຺ສ ວິຕກ຺ກວິຈາຣາຕິ ຍຖາ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ ອຸປຈາຣກ຺ຂເຓ ນີວຣຓານິ ປຫີຍນ຺ຕິ, ຕຖາ ອິມສ຺ສ ທຸຕິຍຊ຺ຌານສ຺ສ ອຸປຈາຣກ຺ຂເຓ ວິຕກ຺ກວິຈາຣາ ນ ປຫີຍນ຺ຕິ ອສໍກິລິຏ຺ຐສຠາວຕ຺ຕາ, ອຸປຈາຣຠາວນາຍ ຈ ເຕ ປຫາຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຠາວໂຕ. ຍທິປິ ຕາຍ ເຕສຸ ຕຓ຺ຫາ ປຫີຍຕິ, ນ ປນ ສວິເສສໍ. ສວິເສສຎ຺ຫິ ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາປ຺ປຫານໍ ອປ຺ປນາຍ ເອວ ໂຫຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອປ຺ປນາກ຺ຂເຓເຍວາ’’ຕິອາທິ. ປຫານງ຺ຄຕາປິ ອຕິສຍປ຺ປຫານວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພາ ຍຖາ ນີວຣຓານໍ ປຐມຊ຺ຌານສ຺ສ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ຕິວງ຺ຄເມເວຕໍ ຌານໍ, ຕສ຺ມາ. ຕນ຺ຕິ ວິຠງ຺ເຄ ວຈນໍ. ຣຖສ຺ສ ປຓ຺ຑຸກມ຺ພລໍ ວິຍ ສມ຺ປສາໂທ ຌານສ຺ສ ປຣິກ຺ຂາໂຣ, ນ ຌານງ຺ຄນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ສປຣິກ຺ຂາຣໍ ຌານໍ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ.

ຕຕິຍຊ຺ຌານກຖາວຓ຺ຓນາ

໘໒. ອຸປ຺ປິລາວິຕນ຺ຕິ ກາມຎ຺ຈາຍໍ ປຣິຄ຺ຄເຫສຸ ອປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕເປມສ຺ສ ອນາທີນວທສ຺ສິໂນ ຕຓ຺ຫາສຫຄຕາຍ ປີຕິຍາ ປວຕ຺ຕິອາກາໂຣ, ອິຘ ປນ ທຸຕິຍຊ຺ຌານປີຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ຕຖາປິ ສພ຺ພໂສ ປີຕິຍໍ ອວິຣຕ຺ຕໍ, ສາປິ ອນຸພນ຺ເຘຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປ຺ປິລາວິຕໍ ວິຍາຕິ ວາ ອຸປ຺ປິລາວິຕໍ. ອາທີນວໍ ຫິ ຕຕ຺ຖ ປາກຏຕຣໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໘໓. ວິຣຊ຺ຊນໍ ວິຣາໂຄ. ຕໍ ປນ ວິຣຊ຺ຊນໍ ນິພ຺ພິນ຺ທນມຸເຂນ ຫີຬນໍ ວາ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘຣາຄປ຺ປຫານໍ ວາຕິ ຕທຸຠຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຍ ປີຕິຍາ ຊິຄຸຈ຺ຉນໍ ວາ ສມຕິກ຺ກໂມ ວາ’’ຕິ ອາຫ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຍາຕິ ‘‘ຍເທວ ຕຕ຺ຖ ປີຕີ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຍ. ສມ຺ປິຓ຺ຑນໍ ສມຸຈ຺ຈໂຍ.

ມຄ຺ໂຄຕິ ອຸປາໂຍ. ຕທຘິຄມາຍາຕິ ຕຕິຍມຄ຺ຄາຘິຄມາຍ.

໘໔. ອຸປປຕ຺ຕິໂຕຕິ ສມວາຫິຕຠາເວນ ປຕິຣູປໂຕ. ຌານຸເປກ຺ຂາປິ ສມວາຫິຕເມວ ອນ຺ໂຕນີຕໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ. ວິສທາຍາຕິ ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕາຍ ສໍກິເລສວິຄເມນ. ວິປຸລາຍາຕິ ມຫຕິຍາ ສາຕິສຍໍ ມຫຄ຺ຄຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ຖາມຄຕາຍາຕິ ປີຕິວິຄເມນ ຖິຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕາຍ.

ປຣິສຸທ຺ຘປກຕິ ຂີຓາສວປກຕິ ນິກ຺ກິເລສຕາ. ສຕ຺ເຕສຸ ກມ຺ມສ຺ສກຕາທສ຺ສນເຫຕຸໂກ ສມຠາວທສ຺ສນາກາໂຣ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາໂຣ ພ຺ຣຫ຺ມວິຫາຣຸເປກ຺ຂາ.

ສຫຊາຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາຣເຓ ສາມິວຈນໍ. ສມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຠາວນາຍ ວີຖິປຏິປນ຺ນາຍ ອລີນານຸທ຺ຘຕາ ນິຣສ຺ສາທຕາຍ ປຄ຺ຄຫນິຄ຺ຄຫສມ຺ປຫໍສເນສຸ ພ຺ຍາປາຣາຠາວໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ມຊ຺ຌຕ຺ຕາກາຣຠູຕາ ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ.