໑໗. ປຎ຺ຎາຠູມິນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໗໐. ອິມິສ຺ສາ ປຎ຺ຎາຍາຕິ ອິມິສ຺ສາ ຍຖາຘິຄຕາຍ ວິປສ຺ສນາຍ. ຠູມິຠູເຕສູຕິ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠູເຕສຸ. ກາມຎ຺ຈາຍໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນສມຎ຺ຎາ ປິຕາປຸຕ຺ຕສມຎ຺ຎາ ວິຍ ອເປກ຺ຂາສິທ຺ຘາ, ເຫຕຸຜລຘມ຺ເມສຸ ປນ ຍຖາກ຺ກມໍ ວວຕ຺ຖິຕາວາຕິ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ເຈວາ’’ຕິອາທິນາ ວິຠຊ຺ຊ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາທິສທ຺ເທນາຕິ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທາທິເຠທາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕອາທິສທ຺ເທນ. ອວເສສາ ໂຫນ຺ຕິ, ສໍວຓ຺ຓນາວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສໍ ວຓ຺ຓນາກ຺ກໂມ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ.

ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ຘມ຺ມາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ, ນ ສມຸປ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ອິມິນາ ສຸຕ຺ຕປເທນ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ເນ ປນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຊຣາມຣຓາທໂຍ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອນຸໂລມໂຕ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຘມ຺ມາ ທສ຺ສິຕາ, ປຏິໂລມໂຕ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາຕິ? ຍໂຕ ເຕ ປຈ຺ຈຍໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາ, ຕສ຺ສ ສມນນ຺ຕຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ.

ນ ນິຈ຺ຈໍ ນ ສສ຺ສຕນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈໍ. ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠູຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂຕໍ. ປຏິຈ຺ຈ ປຈ຺ຈຍາຣຫໍ ປຈ຺ຈຍໍ ນິສ຺ສາຍ ສຫິຕເມວ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໍ. ຂຍນສຠາວໍ ຂຍຘມ຺ມໍ. ວຍນສຠາວໍ ວຍຘມ຺ມໍ. ວິຣຊ຺ຊນສຠາວໍ ປລຸຊ຺ຊນສຠາວໍ ວິຣາຄຘມ຺ມໍ. ນິຣຸຊ຺ຌນສຠາວໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມໍ. ເສສໍ ຍເທຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

໕໗໑. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ສຸຕ຺ຕປເທສຸ. ສງ຺ເຂໂປຕິ ອຕ຺ຖສງ຺ເຂໂປ.

ຊາຕິປຈ຺ຈຍາຕິ ຊາຕິສງ຺ຂາຕາ ປຈ຺ຈຍາ. ເຫຕຸມ຺ຫິ ນິສ຺ສກ຺ກວຈນໍ. ຐິຕາວ ສາ ຘາຕູຕິ ຍາຍໍ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ, ເອສາ ຘາຕຸ ເອສ ສຠາໂວ. ສາ ຕຖາຄຕານໍ ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຸພ຺ເພ, ອຸທ຺ຘຎ຺ຈ ອວິຎ຺ຎາຍມາໂນ, ມຊ຺ເຌ ຈ ວິຎ຺ຎາຍມາໂນ, ນ ຕຖາຄເຕຫິ ອຸປ຺ປາທິໂຕ, ອຖ ໂຂ ສມ຺ຠວນ຺ຕສ຺ສ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ສພ຺ພກາລໍ ຊາຕິປຈ຺ຈຍໂຕ ສມ຺ຠໂວຕິ ຐິຕາ ເອວ. ເກວລໍ ປນ ສຍມ຺ຠູຎາເຓນ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌນໂຕ, ‘‘ອຍໍ ຘມ຺ໂມ ຕຖາຄເຕນ ອຘິຄໂຕ’’ຕິ ປເວທນໂຕ ຈ ຕຖາຄໂຕ ‘‘ຘມ຺ມສ຺ສາມີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ນ ອປຸພ຺ພສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນໂຕ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຐິຕາວ ສາ ຘາຕູ’’ຕິ. ສາ ເອວ ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິປລ຺ລາສາຠາວໂຕ ເອວໍ ອວພຸຊ຺ຌມານສ຺ສ ເອຕສ຺ສ ສຠາວສ຺ສ, ເຫຕຸໂນ ວາ ຕເຖວ ຠາວໂຕ ຐິຕຕາຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ. ຊາຕິ ວາ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ ປວຕ຺ຕອາຍູຫນສໍໂຍຄປລິໂພຘສມຸທຍເຫຕຸປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕີຕິ ຕທຸປ຺ປາທາທິຠາເວນສ຺ສາ ຐິຕຕາ ‘‘ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ’’ຕິ ຜລໍ ປຕິສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ເຫຕຸເມວ ວທຕິ.

ອຖ ວາ ຘາຣີຍຕິ ປຈ຺ຈເຍຫີຕິ ຘມ຺ໂມ, ຕິຏ຺ຐຕິ ຕຕ຺ຖ ຕທາຍຕ຺ຕວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຜລນ຺ຕິ ຐິຕິ, ຘມ຺ມສ຺ສ ຐິຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ. ຘມ຺ໂມຕິ ວາ ກາຣຓໍ, ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຘມ຺ມສ຺ສ ຐິຕິສຠາໂວ, ຘມ຺ມໂຕ ຈ ອຎ຺ໂຎ ສຠາໂວ ນຕ຺ຖີຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ, ປຈ຺ຈໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈຍປຣິຄ຺ຄເຫ ປຎ຺ຎາ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໕). ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕິ ເອວ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ. ສາ ເອວ ຘາຕຸ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ສຠາວສ຺ສ, ເຫຕຸໂນ ວາ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕາຠາວໂຕ ‘‘ນ ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍມານສ຺ສ ຕພ຺ຠາວາຠາວໂຕ ນິຍາມຕາ ວວຕ຺ຖິຕຠາໂວຕິ ຘມ຺ມນິຍາມຕາ. ຜລສ຺ສ ວາ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ຊາຕິຍາ ສຕິ ສມ຺ຠໂວ ຘມ຺ເມ ເຫຕຸມ຺ຫິ ຐິຕຕາຕິ ຘມ຺ມຏ຺ຐິຕຕາ. ອສຕິ ອສມ຺ຠໂວ ຘມ຺ເມ ນິຍຕຕາຕິ ຘມ຺ມນິຍາມຕາຕິ ເອວໍ ຜເລນ ເຫຕຸໍ ວິຠາເວຕິ. ຕໍ ‘‘ຐິຕາວ ສາ ຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ວຸຕ຺ຕໍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕໍ ອຠິສມ຺ພຸຊ຺ຌຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂກຣເຓນ ອຠິມຸຂໍ ພຸຊ຺ຌຕິ ຍາຖາວໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ. ອຠິສເມຕີຕິ ຕສ຺ສ ເວວຈນໍ. ອາທິໂຕ ກເຖນ຺ໂຕ ອາຈິກ຺ຂຕິ, ອຸທ຺ທິສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕເມວ ອຸທ຺ເທສໍ ປຣິໂຍສາເປນ຺ໂຕ ເທເສຕິ. ຍຖາອຸທ຺ທິຏ຺ຐມຕ຺ຖໍ ນິທ຺ທິສນວເສນ ປກາເຣຫິ ຎາເປນ຺ຕາ ປຎ຺ຎເປຕິ. ປກາເຣຫິເຍວ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ ປຏ຺ຐເປຕິ. ຍຖານິທ຺ທິຏ຺ຐມຕ຺ຖໍ ປຏິນິທ຺ທິສນວເສນ ວິວຣຕິ ວິຠຊຕິ, ວິວຏຎ຺ຫິ ວິຠຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຕ຺ຖໍ ເຫຕຸຘາຣຓທສ຺ສເນຫິ ປາກຏໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຸຕ຺ຕານີກໂຣຕິ. ອຸຕ຺ຕານີກໂຣນ຺ໂຕ ຕຖາປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕໍ ກຕ຺ວາ ນິຄມນວເສນ ປສ຺ສຖາຕິ ຈາຫ.

໕໗໒. ປຈ຺ຈຍລກ຺ຂໂຓຕິ ປຈ຺ຈຍຠາວລກ຺ຂໂຓ, ປຈ຺ຈໂຍຕິ ວາ ລກ຺ຂິຕພ຺ໂພ. ປວຕ຺ຕິທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນຸພນ຺ຘາປນກິຈ຺ຈຕາຍ ທຸກ຺ຂານຸພນ຺ຘນຣໂສ. ນິພ຺ພານຄາມິມຄ຺ຄສ຺ສ ອຸປ຺ປຖຠາວໂຕ ກຸມ຺ມຄ຺ຄປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ.

ໂສ ປນາຍໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ຍາວຕ຺ຕເກຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຍໍ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫໍ, ອວິກເລເຫວ ເຕຫິ ຕສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ຕທຎ຺ເຎນ ຈ ຕສ຺ສ ປໂຍຊນໍ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ອນູນາຘິເກເຫວາ’’ຕິ. ຍຖາ ຕໍ ຈກ຺ຂຸຣູປາໂລກມນສິກາເຣຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ, ເອເຕນ ຕໍຕໍຜລນິປ຺ຜາທເນນ ຕສ຺ສາ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍາ ຕປ຺ປຣຕາ ຕຖຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສາມຄ຺ຄິນ຺ຕິ ສໂມຘານໍ, ສມວາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສມ຺ຠວາຠາວໂຕຕິ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍຎ຺ຫິ ສຕິ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊເນ ຕສ຺ສາ ວິຕຖຕາ ສິຍາ. ອຎ຺ຎຘມ຺ມປ຺ປຈ຺ຈເຍຫີຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຜລຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຈເຍຫິ. ອຎ຺ຎຘມ຺ມານຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕຕິ ຕໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ຜລຘມ຺ມສ຺ສ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ນ ຫິ ກທາຈິ ຈກ຺ຂຸຣູປາໂລກມນສິກາເຣຫິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ອຕ຺ຖິ, ຍທິ ສິຍາ, ຕສ຺ສາ ສາມຄ຺ຄິຍາ ອຎ຺ຎຖຕາ ນາມ ສິຍາ, ນ ເຈຕໍ ອຕ຺ຖີຕິ ‘‘ອນຎ຺ຎຖຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈຍໂຕຕິ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ປຈ຺ຈຍສມູຫໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ.

໕໗໓. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ເອວ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຕິ ຕາ-ສທ຺ເທນ ປທໍ ວຑ຺ຒິຕໍ, ນ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣໍ ຍຖາ ເທໂວ ເອວ ເທວຕາຕິ. ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍານໍ ວາ ສມູໂຫ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຕິ ສມູຫຕ຺ຖໍ ຕາ-ສທ຺ທມາຫ ຍຖາ ‘‘ຊນານໍ ສມູໂຫ ຊນຕາ’’ຕິ. ນນຸ ຈ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຕິ ປຸຏ຺ເຐນ ສຕາ, ອານນ຺ທ, ອຕ຺ຖີຕິສ຺ສ ວຈນີຍໍ. ກິໍ ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຕິ ເຈ ວເທຍ຺ຍ, ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອິຈ຺ຈສ຺ສ ວຈນີຍ’’ນ຺ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໙໖) ຊາຕິສທ຺ທປຈ຺ຈຍສທ຺ທສມານາຘິກຣເຓນ ກິໍ-ສທ຺ເທນ ອິທໍສທ຺ທສ຺ສ ສມານາຘິກຣຓຕາທສ຺ສນໂຕ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍສທ຺ທສ຺ສ ກມ຺ມຘາຣຍສມາໂສ ທິສ຺ສຕິ, ນ ເຫຕ຺ຖ ‘‘ອິມສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ ຊຣາມຣຓສ຺ສ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ປຈ຺ຈຍໂຕ ຊຣາມຣຓສມ຺ຠວປຸຈ຺ຉາ ສມ຺ຠວຕິ ວິທິຕຠາວໂຕ, ອສມ຺ຠວໂຕ ຈ, ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປນ ປຈ຺ຈຍປຸຈ຺ຉາ ສມ຺ຠວຕິ. ປຈ຺ຈຍ-ສທ຺ເທນ ຈ ສມານາຘິກຣຓຕາຍ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ອິມສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍາຕິ ປຈ຺ຈຍປຸຈ຺ຉາ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ສາ ຈ ສມານາຘິກຣຓຕາ ພາຫິຣຕ຺ຖສມາເສປິ ລພ຺ຠຕິ. ຕໂຕ ຈ ອຎ຺ຎປທຕ຺ຖວຈນິຈ຺ຉາຠາເວ ກມ຺ມຘາຣຍສມາໂສ ລພ຺ຠຕິ.

ສາມິວຈນສມາເສ ປນ ສມານາຘິກຣຓຕາ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ກຖຎ຺ຈິ ກມ຺ມຘາຣຍສມາສສມ຺ຠໂວຕິ? ນຍິທເມວໍ ວຈນິຈ຺ຉນ຺ຕຣຠາວໂຕ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວຈນິຈ຺ຉາ ເຫສາ ‘‘ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍມຕ຺ຕປຣິປຸຈ຺ຉາ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທວິເສສນຕາ, ປຸຈ຺ຉິຕພ຺ພປຈ຺ຈຍວິເສສນຕາ ຈ ໂຫຕິ, ຕຖາ ສມາສວິກປ຺ໂປ ເອຕ຺ຖ, ຕຕ຺ຖ ຈ ກາຕພ຺ໂພຕິ ນ ສມາສນ຺ຕຣທສ຺ສນໍ ສາມິວຈນສມາສພາຘກໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖາປິ ກມ຺ມຘາຣຍສມາໂສ ນ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ? ເຫຕຸປ຺ປຠວານໍ ເຫຕຸ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ອິມສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ກມ຺ມຘາຣຍສມາເສ ອສມ຺ຠວໂຕ, ‘‘ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍານຸຣູປສ຺ສ ອນຸຣູໂປ ປຈ຺ຈໂຍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ໂຍ ປເນຕ຺ຖ ອິທໍ-ສທ຺ເທນ ຄຫິໂຕ ອຕ຺ໂຖ, ໂສ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຊຣາມຣຓຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິໂຕຕິ ອິທໍ-ສທ຺ໂທ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນໂຕ ອຠສ຺ສິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎາສມ຺ຠວໂຕ ປຈ຺ຈເຍ ອວຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມຘາຣຍສມາໂສ. ເອຕ຺ຖ ປນ ອິທໍ-ສທ຺ທສ຺ສ ຕໂຕ ປຣິຈ຺ຈຊນກາຣຓໍ ນຕ຺ຖີຕິ ສາມິວຈນສມາໂສ ເອວ. ເອວມ຺ປິ ນ ອິທປ຺ປຈ຺ຈໂຍ ເອວ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຕານຸປປຕ຺ຕີຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣາຠາວໂຕຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ.

ອຖ ວາ ປນ ໂຫຕຸ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຕິ. ຠາໂວຕິ ເຈຕ຺ຖ ອວິນາຠາວິຜລໍ ປຕິ ເຫຕຸໂນ ສຕ຺ວໍ. ຕຖາ ຫິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍ-ສທ຺ໂທ ຊາຕິອາທີສຸ ນິຣຸຬ຺ໂຫ. ຕຎ຺ຈ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍສຕ຺ວໍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍໂຕ ອຎ຺ຎໍ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ອຎ຺ຎໍ ສິຍາ, ຕໍ ອວິຊ຺ຊມານໍ ສິຍາ. ນ ຫິ ສຕາ ອຎ຺ຎໍ ວິຊ຺ຊມານໍ ໂຫຕິ. ອຖ ສຕ຺ວໍ ສໍ ນາມ, ຍສ຺ສ ສໂຕ ຠາໂວ, ຕໍ ອສໍ ນາມ ສິຍາ. ນ ຫິ ຕໍ ສຕ຺ວໍ ສຠາວໍ ສຕ຺ວໂຕ ອຎ຺ຎຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ສໂຕ ຠາໂວ ສຕ຺ວນ຺ຕິ ນິທ຺ເທໂສ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ຈ ສໍ-ສມ຺ພນ຺ເຘນ ອສໍ ສໍ ນາມ ໂຫຕິ, ປເຄວ ສໍ-ສມ຺ພນ຺ເຘນ. ອສຕິ ຈ ສທິຕິຄ຺ຄຫຓໍ ວິປຣີຕຄ຺ຄາໂຫຕິ ນ ຄຫຓໂຕ ສໍສິທ຺ຘິ. ສທິສກປ຺ປນາຍຎ຺ຈ ມາຓວກສ຺ສ ສີຫຠາໂວ ວິຍ ນ ອສໂຕ ສໍ-ສຠາວຕາ. ຍສ຺ມາ ປນ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ສຕ຺ວໍ, ນ ອສຕ຺ວໍ. ນາປິ ຍສ຺ສ ຕໍ ສຕ຺ວໍ, ຕທສໍ, ຕສ຺ມາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍສຣູປໍ ສຠາວນ຺ຕເຣຫິ ວິນິວຕ຺ຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອິມສ຺ສາຍນ຺ຕິ ວິເສເສຕ຺ວາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຠາວາສມ຺ຠໂວ.

ປຏິຈ຺ຈ ສມຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ຕສ຺ສາປິ ເຫຕຸອຕ຺ຖຠາວໂຕ ຊາຕິອາທິປທານໍ ເອວເມວ ເຫຕຸຠາວວາຈກຕາຍ ເຫຕຸປຘານຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ ເຫຕຸປ຺ປຠວານໍ ເຫຕຸ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ກຕ຺ວາ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ທສພລສມນ຺ນາຄໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕຖາຄໂຕ ຈຕູຫິ ເວສາຣຊ຺ເຊຫິ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອາສຠໍ ຐານໍ ປຏິຊານາຕິ, ປຣິສາສຸ ສີຫນາທໍ ນທຕິ, ພ຺ຣຫ຺ມຈກ຺ກໍ ປວຕ຺ເຕຕິ, ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ ຍາວ ‘ເອວເມຕສ຺ສ ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ນິໂຣໂຘ ໂຫຕີ’’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໑-໒໒) ອເນນ ສີຫນາທສຸຕ຺ເຕນ ປກາສິໂຕ ເອວມຕ຺ໂຖ. ‘‘ກິໍ ວາທີ ປນາຍສ຺ມໂຕ ສຕ຺ຖາ ກິມກ຺ຂາຍີ’’ຕິ ປຸຏ຺ເຐນ ອາຍສ຺ມຕາ ອສ຺ສຊິຕ຺ເຖເຣນ –

‘‘ເຍ ຘມ຺ມາ ເຫຕຸປ຺ປຠວາ, ເຕສໍ ເຫຕຸໍ ຕຖາຄໂຕ ອາຫ;

ເຕສຎ຺ຈ ໂຍ ນິໂຣໂຘ, ເອວໍວາທີ ມຫາສມໂຓ’’ຕິ. (ມຫາວ. ໖໐; ອປ. ເຖຣ ໑.໑.໒໘໖) –

ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ເຫຕຸປ຺ປຠວານໍ ເຫຕຸ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ. ເສສເມຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

໕໗໔. ປຏິຈ຺ຈາຕິ ຕໍ ຕໍ ກາຣຓໍ ນິສ຺ສາຍ. ສມ຺ມາຕິ ອວິປຣີຕໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນິຈ຺ຈສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ກຕ຺ວາ. ນິຈ຺ຈໂຕ ຫິ ກາຣຓໂຕ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ວິປຣີໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕິຕ຺ຖິຍ…ເປ… ນິຣເປກ຺ໂຂ’’ຕິ. ‘‘ອຸປ຺ປາໂທ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໓໘; ອ. ນິ. ໓.໔໗; ກຖາ. ໒໑໔) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓໂຕ ອຎ຺ໂຎ ‘‘ປຈ຺ຈຍໂຕ ຂຓໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕປຈ຺ຈຍລກ຺ຂໂຓ ເອໂກ ອາກາໂຣ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ເຕ ‘‘ຊາຕິອາທີນໍ ເຫຕໂວ ຊາຕິອາທໂຍ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ, ນິພ຺ພຕ຺ຕິລກ຺ຂຓວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຕາທິສສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ຕໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິ. ຄມ຺ຠີຣນຍາສມ຺ຠວໂຕຕິ ຄມ຺ຠີຣານໍ ນຍານຎ຺ຈ ອສມ຺ຠວໂຕ. ສທ຺ທເຠທໂຕຕິ ສທ຺ທວິນາສໂຕ ສທ຺ທາໂຍຄໂຕ. ສຸຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິສຸຕ຺ຕປເທຫິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑, ໒໐) ອຸປ຺ປາທມຕ຺ຕສ຺ສ ອປ຺ປກາສິຕຕ຺ຕາ. ອຍເມວ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ທສ຺ສິໂຕ ອິທານິປິ ທສ຺ສີຍຕິ. ຕໍ ອຸປ຺ປາທມຕ຺ຕໍ. ວິຫຣາມິ ຕສ຺ມິໍ ປຐມາຠິສມ຺ພຸທ຺ຘກາເລຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວິຫຣາມີຕິ ວາ ກາລວິປລ຺ລາເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ວິຫາສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປເທສວິຫາເຣ. ປຈ຺ຈຍາກາຣທສ຺ສເນນາຕິ ເຍນາກາເຣນ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ໂສ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ, ຕສ຺ສ ທສ຺ສເນນ. ອິຘ ປນ ເວທນານໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຍາປິ ເວທຍິຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເວທນານໍເຍວ ຫິ ປຈ຺ຈຍໍ ປສ຺ສນ຺ເຕນ ວຸຕ຺ຕວິຫາໂຣ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ເອກເທສເມວ ປສ຺ສໂຕ ວິຫາໂຣຕິ ກຕ຺ວາ ປເທສວິຫາໂຣ ຊາໂຕ, ອນນ຺ຕນຍສມນ຺ຕປຏ຺ຐານມນສິກາໂຣ ປຐມາຠິສມ຺ພຸທ຺ຘວິຫາໂຣ. ຕຎ຺ຫິ ນິປ຺ປເທສໂຕ ປຈ຺ຈຍາກາຣທສ຺ສນນ຺ຕິ ເອເກ. ປເທສວິຫາຣສຸຕ຺ຕວິໂຣໂຘ ອາປຊ຺ຊຕິ ຕສ຺ສ ເວທນານໍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມມນສິກາຣວິຠາວນໂຕ.

ໂລໂກ ສມຸເທຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ໂລກສມຸທໂຍ, ອວິຊ຺ຊາທິໂກ ປຈ຺ຈຍຄໂຓ, ນ ໂລກສມຸທຍມຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອນຸໂລມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ. ນຕ຺ຖິຕາຕິ ສພ຺ພໂສ ອຠາໂວ, ນຣນ຺ວຍວິນາໂສ ອຸຈ຺ເຉໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນຕ຺ຖິຕາສຫຈຣຓໂຕ ປນ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິ ນຕ຺ຖິຕາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ປຈ຺ຈຍານຸປຣໂມ ປຈ຺ຈຍານໍ ອວິຈ຺ເຉໂທ. ຍຖາ ຫິ ອຕີຕເຫຕຸປຎ຺ຈກສນ຺ນິສ຺ສເຍນ ເອຕຣຫິຜລປຎ຺ຈກໍ ວິຍ ເຫຕຸປຎ຺ຈກມ຺ປິ ໂຫຕິ, ເອວໍ ເອຕຣຫິເຫຕຸປຎ຺ຈກສນ຺ນິສ຺ສເຍນ ອາຍຕິໍຜລປຎ຺ຈກມ຺ປິ ຠວິສ຺ສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຈ຺ຈຍານຸປຣເມ ຜລານຸປຣມໂຕ’’ຕິ.

ຕໍ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕ ນຕ຺ຖິ ອສຠາວຘມ຺ມຕ຺ຕາ. ເອກຕ຺ຕນຍາທໂຍ ນຍາ ສຠາວຘມ຺ເມສຸ ລພ຺ຠມານໂຕ ອຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕ ກຖຎ຺ຈິປິ ນ ລພ຺ເຠຍ຺ຍຸນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນຍຈຕຸກ຺ກໍ ອຸປ຺ປາທມຕ຺ເຕ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ.

໕໗໕. ສມາເນ ກຕ຺ຕຣີຕິ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ກຕ຺ຕຣິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກິຣິຍາຍ ໂຍ ກຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ປຈ຺ຈຍນກິຣິຍາຍ ຈ ກຕ຺ຕຸຠູເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ‘‘ນ຺ຫຕ຺ວາ ຠຸຎ຺ຊຕິ, ຠຸຕ຺ວາ ສຍຕີ’’ຕິ. ‘‘ປຸພ຺ພກາເລ’’ຕິ ອິທຎ຺ຈ ຕ຺ວາສທ຺ທນ຺ຕານໍ ປທານໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ປຸຣິມກາລກິຣິຍາຍ ທີປນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອິຘ ປຏິຈ຺ຈສທ຺ທສ຺ສ ປຸຣິມກາລຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ ນິທສ຺ສນວຈນໍ ນິທສ຺ສິຕພ຺ເພນ ສໍສນ຺ເທຍ຺ຍ. ອຖ ວາ ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ອຸຠິນ຺ນໍ ກິຣິຍານໍ ສມກາລຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກິຣິຍາຍ ປຸພ຺ເພ ປຈ຺ຈຍນກິຣິຍາຍ ອສມ຺ຠວໂຕ, ຕຖາປິ ຜລກິຣິຍາຍ ເຫຕຸກິຣິຍາ ປຸຣິມກາໂລ ວິຍ ໂວຫຣິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕາ. ເອວເມຕ຺ຖ ເຫຕຸຜລວວຕ຺ຖານໍ ສຸປາກຏໍ ໂຫຕີຕິ ອຸປຈາຣສິທ຺ຘໍ ປຸຣິມກາລໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸພ຺ພກາເລ’’ຕິ. ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິກໂຣຕິ ວາກ຺ຍຕ຺ຖປຏິວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກໂຣ. ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ຫິ ເອຕ຺ຖ ວາກ຺ຍຕ຺ຖາວໂພໂຘ ອິຘ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘີຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ. ປຍຸຊ຺ຊມາໂນ ປຏິຈ຺ຈສທ຺ໂທ ອຸປ຺ປາທສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈມານສ຺ສ ສມານສ຺ສ ‘‘ກຕ຺ຕຸ ອຠາວໂຕ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ໓.໔໒໑, ໔໒໕-໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໓-໔໔; ໒.໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕) ປຈ຺ຈຍນກິຣິຍາຍ, ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກິຣິຍາຍ ຈ ວິຎ຺ຎາຓເມວ ກຕ຺ຕາຕິ ສມານກຕ຺ຕຸກຕາ ລພ຺ຠຕິ.

‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປນ ອຸປ຺ປາທສທ຺ທສ຺ສ ຠາວສາຘນຕາຍ ກິຣິຍາວ ວຸຕ຺ຕາຕິ ສມານກຕ຺ຕຸລກ຺ຂໂຓ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສທ຺ທເຠທໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ, ອປສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ເຈຕ຺ຖ ປຣາວຣໂຍໂຄ (ປາຓິນີ ໓.໔.໒໐) ‘‘ອປ຺ປຕ຺ວາ ນທິໍ ປພ຺ພໂຕ, ອຕິກ຺ກມ຺ມ ປພ຺ພຕໍ ນທີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ, ນາປິ ລກ຺ຂຓເຫຕຸອາທິປໂຍໂຄ ‘‘ສີຫໍ ທິສ຺ວາ ຠຍໍ ໂຫຕິ, ຆຕໍ ປິວິຕ຺ວາ ພລໍ ຊາຍເຕ, ‘ຘ’ນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ທຓ຺ໂຑ ປຕິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ. ເນເວຕ຺ຖ ສທ຺ທເຠໂທ. ນ ຫິ ຫຕ຺ຖຕເລ ອາມລກໍ ວິຍ ສພ຺ພຎ຺ເຎຍ຺ຍໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ກຕ຺ວາ ຐິຕານໍ ມເຫສີນໍ ວຈເນ ອກ຺ຂຣຈິນ຺ຕການໍ ວິປ຺ປລາໂປ ອວສຣໍ ລຠຕິ. ລຠຕຸ, ວາກ຺ຍຕ຺ເຖນ ສທ຺ທສິທ຺ຘິໂຕ ‘‘ນ຺ຫຕ຺ວາ ຄມນໍ, ຠຸຕ຺ວາ ສຍນ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍາຕິ. ເອວມ຺ປິ ນ ຈ ກິຎ຺ຈິ ອຕ຺ຖໍ ສາເຘຕິ. ຍທິປິ ປຈ຺ເຈກໍ ປທຕ຺ໂຖ ລພ຺ຠຕິ, ວາກ຺ຍຕ຺ໂຖ ປນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ທສທາຬິມາທິວາກ຺ຍານິ ວິຍ ອສມ຺ພນ຺ຘຕ຺ຖຕາຍ ນິຣຕ຺ຖກໍ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ນາມປເທ ວຸຕ຺ເຕ ອປ຺ປຍຸຕ຺ຕານິປິ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ໂຫຕິ, ວິຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ເອວຣູປານິ ກິຣິຍາປທານິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພານີຕິ ຎາຍໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ໂຫຕິສທ຺ເທນ ສທ຺ຘິໍ ໂຍຊຍິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ອິເມສູຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ເທສນາປຏິຎ຺ຎາປຸຈ຺ຉານິຄມນວເສນ ວຸຕ຺ເຕສຸ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປເທສຸ. ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ, ອຎ຺ເຎສຸປິ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເມວ ສາຘຸກໍ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກາໂຣຕິ. ຍທິທໍ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ (ທີ. ນິ. ໒.໖໗; ມ. ນິ. ໒.໓໓໗; ສ. ນິ. ໑.໑໗໒; ມຫາວ. ໗). ຄມ຺ຠີໂຣ ຈາຍໍ, ອານນ຺ທ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໙໕; ສໍ. ນິ. ໒.໖໐) ເອວມາທີສຸປິ ເອເກນປິ ສທ຺ຘິໍ ໂຫຕິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ພນ຺ຘໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ. ໂຍຄໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ ຕຖາ ສມ຺ພນ຺ຘວເສນ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ‘‘ນ ຈ ອຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ ອສຠາວຘມ຺ມຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາໂຍຄໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ວິນາສສ຺ສ ວິນາໂສ ນຕ຺ຖິ, ເອວໍ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ ວິນາໂສ ວິຍ ອຸປ຺ປາໂທປິ ນຕ຺ຖິ. ຍທິ ສິຍາ, ເຍນ ອຸປ຺ປາເທນ ອຸປ຺ປາໂທ ອຸປ຺ປາທວາ, ໂສປິ ອຸປ຺ປາທວາຕິ ອນວຏ຺ຐານເມວ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ສເຈ ເຫຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິ. ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ເອວໍ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ປາຕຸຠາໂວ ສມ຺ຠວຕີຕິ ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ, ອິຘ ປນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວໂຈທນາຕິ ກຕ຺ວາ ໂຫຕິ, ຊາຍຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຈທນາ ກຕາ ສິຍາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນ ອຸປ຺ປາໂທ ໂຫຕີ’’ຕິ.

໕໗໖. ອິເມສໍ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ປຈ຺ຈຍາ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍາ, ອວິຊ຺ຊາທໂຍ, ເຕສໍ ຠາໂວ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ. ໂກ ປນ ໂສ ຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ຠາໂວ ຈ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ເຍນາກາເຣນ ອວິຊ຺ຊາທໂຍ ສງ຺ຂາຣາທິປາຕຸຠາວເຫຕູ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສເສ ວິກາເຣ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ອຍໍ ສມຎ຺ຎາຕິ. ເຕສໍ ວາທີນໍ ຕໍ ມຎ຺ຎນໍ. ເຫຕຸວຈນໂຕຕິ ເຫຕຸຠາວວຈນໂຕ.

໕໗໗. ເອຕ຺ຖາຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປເທ. ສມຸປ຺ປາທປຘານວຈນວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ສສຕ຺ຕິໂກ ເຫຕຸ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ອວິປຣີຕໍ ອຕ຺ຖໍ ອຊານນ຺ຕານໍ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ສມຸປ຺ປາທສທ຺ທສ຺ສ ຠາວສາຘນສ຺ສ ທສ຺ສນໂຕ ຕຖາ ອິຘາປິ ພ຺ຍຎ຺ຊນຈ຺ຉາຍາຍ ອຸປ຺ປາໂທເຍວາຍໍ ວຸຕ຺ໂຕ, ນ ເຫຕູຕິ ຍາ ສຎ຺ຎາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສາ ອິມສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປທສ຺ສ ເອວໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາກາເຣນ ອຕ຺ຖໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວູປສເມຕພ຺ພາ ວິໂນເທຕພ຺ພາ.

ທ຺ເວຘາຕິ ຄາຖາຍ ອຍໍ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ຍສ຺ມາ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສມູໂຫ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພໂຕ ປຏິຈ຺ໂຈ ຈ ໂສ ສຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ສມຸປ຺ປາໂທ ຈ, ປຏິຈ຺ຈ ວາ ກາຣຓສາມຄ຺ຄິໍ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ສຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ເອວາຕິ ຈ ເອວໍ ທ຺ເວຘາ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ອິທໍ ວຈນໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມປິ ຜລູປຈາເຣນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ອິຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ.

ປຈ຺ຈຍຕາຍາຕິ ປຈ຺ຈຍສມູຫໂຕ. ປວຕ຺ໂຕຕິ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ. ຘມ຺ມສມູໂຫຕິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມປຸຎ຺ໂຊ. ປຕີຍມາໂນຕິ ຎາຓຄຕິຍາ ອຠິມຸຂໍ ອຸເປຍມາໂນ, ອຠິສມິຍມາໂນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ຈາຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣຫິຕາຍ, ໂລກຸຕ຺ຕຣສຸຂາຍ ຈ. ສຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ເອເກກສ຺ສ ກທາຈິປິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ສມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອເຫຕຸໂຕ, ວິສມເຫຕຸໂຕ ຈ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ສຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເອກຊ຺ຌໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ອນ຺ຕມໂສ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ນ ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍາຕິ ອປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ, ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຠູຕຘມ຺ມສມຸທາເຍນ ເກນຈິ ນ ວິນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສາຕິ ຍ຺ວາຍໍ ‘‘ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສມູໂຫ, ຕສ຺ສ ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາທິໂກ ເຫຕຸສມູໂຫ. ‘‘ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອເຕນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປຈ຺ຈເຍ ປຏິຈ຺ຈ ສມຸປ຺ປາທສມຎ຺ຎາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ໂລເກ’’ຕິອາທິ. ຍຖາ ຫິ ໂລເກ ‘‘ປິຕ຺ຕໍ ມຖິຕໍ, ສູຣາ ທຘິ, ຕິປຸສໍ ຊໂຣ, ເສມ຺ໂຫ ຄຸໂຬ, ອາຍຸ ຆຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ຜລໂວຫາເຣນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວໍ ຜລູປຈາເຣນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໕໗໘. ປຏິຈ຺ຈ-ສທ຺ເທ ປຏິ-ສທ຺ໂທ ອຠິມຸຂຕ຺ໂຖ, ອິຈ຺ຈ-ສທ຺ໂທ ຄມ຺ມຕ຺ໂຖຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ປຏິມຸຂມິໂຕ’’ຕິ. ກສ຺ສ ປນ ປຏິມຸຂໍ, ເກນ ວາ ອິໂຕ, ໂກ ວາ ອິໂຕຕິ ໂຈທນຕ຺ຕເຍ ປຈ຺ຉິມໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ‘‘ເຫຕຸສມູໂຫ’’ຕິ ອາຫ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ວິສ຺ສຏ຺ເຐ ເຫຕຸສມູໂຫ ນາມ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄີຕິ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ປຏິມຸຂໍ, ອຎ຺ຎມຎ຺ເຎເນວ ຈ ອິໂຕຕິ ວິສ຺ສຏ຺ໂຐວາຍມຕ຺ໂຖ ໂຫຕີຕິ. ສຫິເຕຕິ ສມຸທິເຕ ອວິນິພ຺ຠຸຕ຺ເຕ. ໂສຕິ ເຫຕຸສມູໂຫ. ສມຸປ຺ປາໂທ ອິຕິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ໂຍຊນາ.

ປາຕຸຠາວາຍາຕິ ອຸປ຺ປາທາຍ. ກາມໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑; ອຸທາ. ໑; ມຫາວ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔; ວິຠ. ໒໒໕) ອວິຊ຺ຊາວ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ນ ອວິຊ຺ຊາ ເອກາວ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອຖ ໂຂ ສຫຊາຕຘມ຺ມວຕ຺ຖຸອາຣມ຺ມຓາທໂຍ, ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທໂຍ, ຕຓ຺ຫຸປາທານາທໂຍ ຈ ຘມ຺ມາ ຍຖາຣຫໍ ສງ຺ຂາຣຸປ຺ປາທເນ ອວິຊ຺ຊາຍ ສຫກາຣີກາຣຓໍ ໂຫນ຺ຕິເຍວ. ເອວໍ ສງ຺ຂາຣາທໂຍປິ ວິຎ຺ຎາຓາທີນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊາທິເອເກກເຫຕຸສີເສນ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ເຫຕຸສມູໂຫ’’ຕິ. ສາຘາຣຓຜລນິປ຺ຜາທກຏ຺ເຐນາຕິ ຕໍສມູຫປຣິຍາປນ຺ນານໍ ເຫຕຸຘມ຺ມານໍ ສາຘາຣຓສ຺ສ ຜລສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕກຠາເວນ. ອເວກລ຺ລຏ຺ເຐນາຕິ ອນູນຠາເວນ. ຕສ຺ມິຎ຺ຫິ ເຫຕຸສມູເຫ ເອກຈ຺ຈາສາຘາຣຓຎ຺ເຈຕໍ ຜລໍ, ເອກຈ຺ເຈເຫວ ຈ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ສພ຺ເພສໍ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາເປກ຺ຂາ ນຕ຺ຖີຕິ ປຏິມຸຂຄມນາຠາວໂຕ ປຏິຈ຺ຈຕ຺ໂຖ ນ ປຣິປູເຣຍ຺ຍາຕິ. ສາມຄ຺ຄິອງ຺ຄານນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍາ ອງ຺ຄຠູຕານໍ, ສມູຫີນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິທ຺ຘາຣເຓ ເຈຕໍ ສາມິວຈນໍ. ຜລຘມ຺ມານໍ ສຫິຕຕາ ນາມ ວິສຸໍ ອຠາໂວ, ນ ເຫຕຸຘມ຺ມານໍ ວິຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາເປກ຺ຂາຕິ ອາຫ ‘‘ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຘມ຺ເມ’’ຕິ ອວິນິພ຺ໂຠຄຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫນຕ຺ຖໍ. ອຎ຺ຎຖາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ.

໕໗໙. ປຈ຺ຈຍຕາຕິ ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາທິໂກ ປຈ຺ຈຍສມູໂຫ. ອຎ຺ໂຎຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ. ປຏິຈ຺ຈາຕິ ນິສ຺ສາຍ ສຫກາຣີກາຣຓໍ ລທ຺ຘາ. ສມນ຺ຕິ ອວິສມໍ ອເວກລ຺ເລນ. ສຫາຕິ ເອກຊ຺ຌໍ. ຘມ຺ເມຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ເມ. ຍສ຺ມາ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ຕໂຕປິ ຕສ຺ມາປິ. ເອວໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ມຸນິນາ ຠຄວຕາ ຠາສິຕາຕິ ໂຍຊນາ. ນ ອປຏິຈ຺ຈ ປຏິຈ຺ເຈວາຕິ ອວຘາຣຓຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຄາຖາຍໍ ເອວ-ກາໂຣ ລຸຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ເອເກກເທສນ຺ຕິ ຜລສມຸທາຍສ຺ສ ເອກເທເສກເທສໍ, ຠາຄໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຸພ຺ພາປຣຠາເວນາຕິ ປຏິປາຏິຍາ. ສພ຺ພເມຕໍ ຣູປາຣູປກລາປຸປ຺ປາທນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຕ຺ຖານຸສາຣໂວຫາຣກຸສເລນາຕິ ປຣມຕ຺ຖຘມ຺ມານຸຄຕໂວຫາຣນິປຸເຓນ.

໕໘໐. ປຸຣິເມນ ປເທນາຕິ ໂຍຊນາ. ສສ຺ສຕາທີນນ຺ຕິ ສສ຺ສຕຠາວາທີນໍ, ສສ຺ສຕວາທາທີນໍ ວາ. ສສ຺ສຕສຫຈຣິຕາ ຫິ ວາທາປິ ສສ຺ສຕາທໂຍຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ຍຖາ ‘‘ທຸກ຺ຂເທສນາ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ. ອຸຈ຺ເຉທາທີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວິຆາໂຕ ວິນາໂສ, ປຫານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຎາໂຍຕິ ອນ຺ຕທ຺ວຍວິຣຫິຕາ ມຊ຺ຌິມາ ປຏິປຕ຺ຕິ.

ປວຕ຺ຕິຘມ຺ມານນ຺ຕິ ປວຕ຺ຕິຠູຕານໍ ຘມ຺ມານໍ, ກິເລສວຏ຺ຏາທີນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ໂຕ (ທີ. ນິ. ໑.໓໑) ສສ຺ສຕວາໂທ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຫຕຸ, ນຕ຺ຖິ ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍກິເລສາຍາ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ໂຕ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໑໐໑, ໒໒໗; ສໍ. ນິ. ໓.໒໑໒) ອເຫຕຸວາໂທ. ປກຕິ ອຓຸກາລາທິວເສນ ໂລໂກ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ວິສມເຫຕຸວາໂທ. ອິສ຺ສຣປຸຣິສປຊາປຕິວາທາ ວສວຕ຺ຕິວາທາ. ອເຫຕຸວາທຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຈຕ຺ຖ ສຠາວນິຍຕິ ຍທິຈ຺ຉາວາທານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຈກ຺ຂຸ ເອວ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິໂກ ວິສມເຫຕຸວາໂທ. ອິສ຺ສຣາທິວາໂທ ອເຫຕຸວາທນ຺ໂຕຄໂຘ. ສຠາເວເນວ ຘມ຺ມາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ວາໂທ ‘‘ວສວຕ຺ຕິວາໂທ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ກິໍ ຫິ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍາ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສມຸປ຺ປາທປເທນ ປຣິທີປິໂຕ ໂຫຕີຕິ ໂຍຊນາ. ປຣິທີປນສ຺ສ ປນ ອວິປຣີຕກາຣຓໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິຫຕາຕິ ອພ຺ຠາຫຕາ. ‘‘ປຸຣິມປຸຣິມປຈ຺ຈຍວເສນາ’’ຕິ ອິມິນາ ອວິຈ຺ເຉທວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິນິວຕ຺ຕກໍ ເຫຕຸຜລປພນ຺ຘໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກຸໂຕ ອຸຈ຺ເຉໂທ’’ຕິ. ອຸຈ຺ເຉທາຠາວກຖເນເນວ ເຈຕ຺ຖ ອຸຈ຺ເຉທວາທສ຺ສາປິ ອຠາວໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຕສ຺ສາ ຕສ຺ສາ ປຈ຺ຈຍສາມຄ຺ຄິຍາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສມວາເຍ. ສນ຺ຕຕິໍ ອວິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ເຫຕຸຜລປພນ຺ຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສນ຺ຕານສ຺ສ ອວິຈ຺ຉິນ຺ທເນນ. ເຕສໍ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານໍ ສມ຺ຠວໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທສງ຺ຂາຕໍ ອນ຺ຕທ຺ວຍໍ ອນຸປຄ຺ຄມ຺ມ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ອນຸຣູປຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອິຘ ມຊ຺ຌິມປຏິປທາຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ. ກມ຺ມວຏ຺ຏສ຺ສ, ວິປາກວຏ຺ຏສ຺ສ ຈ ຠິນ຺ນສຠາວຕ຺ຕາ, ຠິນ຺ນກາລຕ຺ຕາ ຈ ໂສ ກໂຣຕິ ໂສ ປຏິສໍເວເທຕີຕິ ວາທປ຺ປຫານໍ. ກຸສລາກຸສລກ຺ຂນ຺ຘປ຺ປວຕ຺ຕິຍຎ຺ຫິ ກາຣກໂວຫາໂຣ, ວິປາກກ຺ຂນ຺ຘປວຕ຺ຕິຍໍ ເວທກໂວຫາໂຣຕິ. ຍສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ກມ຺ມໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ, ຕຕ຺ເຖວ ຕສ຺ສ ຜລສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ ອຎ຺ໂຎ ກໂຣຕິ ອຎ຺ໂຎ ປຏິສໍເວເທຕີຕິ ວາທປ຺ປຫານໍ. ນ ຫິ ກຕສ຺ສ ວິນາໂສ, ອກຕສ຺ສ ວາ ອພ຺ຠາຄໂມ ອຕ຺ຖິ. ‘‘ອິຕ຺ຖີ, ປຸຣິສາ’’ຕິ ໂວຫາເຣນ ຊນປທນິຣຸຕ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ປຓ຺ຑິຕາປິ ໂລເກ ‘‘ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ເຘ ອາເນຕຸ, ນາມຣູປໍ ອາຄຈ຺ຉຕູ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖີ, ປຸຣິໂສຕ຺ເວວ ໂວຫຣນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອິຕ຺ຖີ ເອວາຍໍ, ປຸຣິໂສ ເອວາຍນ຺ຕິ ອປຣິຎ຺ຎາຕວຕ຺ຖຸການໍ ໂຫຕິ ອຠິນິເວໂສ. ວິທ຺ທສຸໂນ ປນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍ ຊານນ຺ຕສ຺ສ ຕຖາ ຕຖາ ປວຕ຺ຕມາເນ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິມຕ຺ຕໂຕ ຕຕ຺ຖ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນ ອຠິນິເວໂສຕິ ອາຫ ‘‘ຊນປທນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ອນຠິນິເວໂສ’’ຕິ. ສມຎ຺ຎາຍາຕິ ໂລກສມຎ຺ຎາຍ. ອນຕິຘາວນນ຺ຕິ ອນຕິກ຺ກມນໍ. ‘‘ສຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ເຕ ‘‘ໂກ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ໂຕ, ກິໍ ຣູປໍ, ອຸທາຫຸ ເວທນາທໂຍ’’ຕິ ວິຠາຄໍ ອກຕ຺ວາ ໂລກສມຎ຺ຎາວເສເນວ ໂລກິເຍຫິ ວິຍ ໂລກິໂຍ ອຕ຺ໂຖ ສມຎ຺ຎໍ ອວິລງ຺ຆນ຺ເຕນ ໂວຫຣິຕພ຺ໂພ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ປຈ຺ເຈຕຸມຣຫຕີຕິ ປຏິຈ຺ໂຈ. ໂຍ ຫິ ນໍ ປຈ຺ເຈຕິ ອຠິສເມຕິ, ຕສ຺ສ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ທຸກ຺ຂວູປສມາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ສມ຺ມາ, ສຫ ຈ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ສມຸປ຺ປາໂທ. ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມ ຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ໂຕ ສມ຺ປຸຓ຺ຓເມວ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ນ ວິກລໍ. ເຍ ຈ ຘມ຺ເມ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ເຕ ສພ຺ເພ ສເຫວ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ນ ເອເກກໍ. ອິຕິ ປຏິຈ຺ໂຈ ຈ ໂສ ສມຸປ຺ປາໂທ ຈາຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ອຖ ວາ ປຏິຈ຺ຈ ປຏິມຸຂໍ ອິຕ຺ວາ ກາຣຓສາມຄ຺ຄິໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ສຫິເຕ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ປຏິມຸຂຄມນຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ກາຣຓສາມຄ຺ຄິຍາ ອງ຺ຄຠາເວນ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນເມວ. ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ຈ ນ ວິນາ ຕາຍ ກາຣຓສາມຄ຺ຄິຍາ, ອງ຺ຄຠາວໍ ອຄນ຺ຕ຺ວາ ສຍເມວ ນ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ກາຣຓພຫຸຕາ ທສ຺ສິຕາ, ‘‘ສຫິເຕ’’ຕິ ອິມິນາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມພຫຸຕາ. ອຸຠເຍນາປິ ‘‘ເອກໍ ນ ເອກໂຕ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໖໑໗) ປຣໂຕ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ສາສນນໂຍ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ.

ອຖ ວາ ປຏິຈ຺ຈ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຄນ຺ຕ຺ວາ ນ ວິນາ ເຕນ ສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ (ອຸທາ. ອຏ຺ຐ. ໑). ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ເຈຕ຺ຖ ສມຸປ຺ປາທປ຺ປຘານວຈນວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ສສຕ຺ຕິໂກ ເຫຕູຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ກິໍ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຈ຺ເຈຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ. ໂສ ຈ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ໂມຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຈ຺ຈຍ’’ນ຺ຕິ. ອິທານິ ປຏິຈ຺ຈສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ຖມາຫ ‘‘ປຏິຄນ຺ຕ຺ວາ’’ຕິ. ກາຣຓສ຺ສ ສຠາເວນ ຕປ຺ປຏິລາຠຄຕິຍາ ປຕ຺ວາ. ກຖໍ ນ ວິນາ ເຕນ? ສຕິ ເອວ ຕສ຺ມິໍ, ຕສ຺ສ ຈ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທໂຕ ເອວ, ນ ອຎ຺ຎຖາ. ອສຕິ, ນິໂຣຘໂຕ ຈາຕິ ອຍໍ ປຈ຺ຈຍຏ຺ຐິຕິ ປຏິຈ຺ຈສທ຺ທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຍໍ ປຏິຈ຺ຈສທ຺ໂທ ຍຖາ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິມສ຺ສຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ເອເຕ ສທ຺ທາ ຠຸມ຺ມນິສ຺ສກ຺ກວຈນໂຊຕນີເຍນ ອິທໍ-ສທ຺ທວຈນີຍສ຺ສ ເຫຕຸມໂຕ ເຫຕຸອາຍຕ຺ຕຠາເວນ ຠາວຸປ຺ປາທຸຕ຺ຕຣກິຣິຍາເປກ຺ເຂນ ຍາຍສ຺ສ ຕທາຍຕ຺ຕຕາ, ຕາຍ ສມຕ຺ຖຕາຍ ເຫຕຸໍ ວທນ຺ຕິ, ເອວໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ-ສທ຺ທນ຺ຕຣວຈນີເຍນ ຕໍວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສ຺ເສວ ປຈ຺ຈຍນກິຣິຍາກຕ຺ຕຸເຫຕຸມໂຕ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍເນນ ເຫຕຸອາຍຕ຺ຕຠາເວນ ສມຸປ຺ປາທຸຕ຺ຕຣກິຣິຍາເປກ຺ເຂນ ຍາຍສ຺ສ ຕທາຍຕ຺ຕຕາ, ຕາຍ ສມຕ຺ຖຕາຍ ເຫຕຸມາຫ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ ປຏິຈ຺ຈ, ສງ຺ຂາຣາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນາ’’ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໖) ສງ຺ຂາຣປິຏເກ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມຕ຺ຖຕາ ເຈຕ຺ຖ ນິທານາທິຠາໂວ. ໂສ ຈ ຕທວິນາຠາວິຜລໍ ປຕິ ສຕ຺ວເມວ. ສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສາຕິ ຈ ສໍໂຍຊນານຸຣູປຕາວເສນ ຊາຕິອາທິນາ ສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ຊຣາມຣຓາທິປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ. ອຸປ຺ປາໂທຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໍ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ປຏິຈ຺ຈສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄ, ນນຸ ສມານກຕ຺ຕຸການໍ ປຸພ຺ພກາເລ ອີທິໂສ ສທ຺ທປ຺ປໂຍໂຄຕິ? ‘‘ຠຸຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉຕິ, ກສິຕ຺ວາ ວປຕີ’’ຕິອາທີສຸ ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຕໍ ປນ ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ສມານາປຣກາເລ, ອສມານກຕ຺ຕຸເກ ຈ ທສ຺ສນໂຕ. ສມານກາເລ ຕາວ –

‘‘ອນ຺ຘກາຣໍ ນິຫນ຺ຕ຺ວານ, ອຸທິຕາຍໍ ທິວາກໂຣ;

ວຓ຺ຓປຎ຺ຎາວຠາເສຫິ, ໂອຠາເສຕ຺ວາ ສມຸຄ຺ຄໂຕ’’ຕິ. –

ອຸທາຫຣຓໍ. ເກຈິ ປນ ‘‘ມຸຂໍ ພ຺ຍາທາຍ ສຍຕິ, ອກ຺ຂີນິ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ອຸທາຫຣນ຺ຕິ. ອປເຣ ‘‘ນິສຊ຺ຊ ອຘີເຕ, ຐຕ຺ວາ ກເຖຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ພ຺ຍາທານປຣິວຕ຺ຕນຸຕ຺ຕຣກາລຠາວິສຍນທສ຺ສນກິຣິຍາເປກ຺ຂາ ປຸພ຺ພຸຕ຺ຕຣກາລຕາ ອຕ຺ຖິ, ສາ ຈ ເຠທານຸປລກ຺ຂຓາ ເກຫິຈິ ນ ລກ຺ຂີຍຕິ. ‘‘ນິສຊ຺ຊ ອຘີເຕ, ຐຕ຺ວາ ກເຖຕີ’’ຕິ ຈ ສມານກາລຕາຍປິ ອຊ຺ເຌນກຖເນຫິ ປຸພ຺ເພປິ ນິສຊ຺ຊຏ຺ຐານານິ ໂຫນ຺ຕີຕິ ສກ຺ກາ ປຸພ຺ພຸຕ຺ຕຣກາລຕາ ສມ຺ຠາເວຕຸໍ, ຕສ຺ມາ ປຸຣິມານິເຍວ ອຸທາຫຣຓານິ ຍຸຕ຺ຕານິ. ອຸທຍສມກາລເມວ ຫິ ຕນ຺ນິວຕ຺ຕນິຍນິວຕ຺ຕນນ຺ຕິ. ອປຣກາເລ ‘‘ທ຺ວາຣມາວຣິຕ຺ວາ ປວິສຕິ, ອາວຣິຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມຕີ’’ຕິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຑກ຺ກຈ຺ຈ ປຕິໂຕ ທຓ຺ໂຑ’’ຕິ ອຸທາຫຣນ຺ຕິ. ອຠິຆາຕຠູຕສຫຊາຕາຍ ປນ ອຠິຆາຕຊສທ຺ທສ຺ສ ສມານກາລຕາ ເອຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິ, ຕສ຺ມາ ອິຘາປິ ປຸຣິມານິເຍວ ອຸທາຫຣຓານິ ຍຸຕ຺ຕານິ. ປຸຣິມຕາວຈນິຈ຺ຉາວເສເນວ ປນ ລກ຺ຂຓເຫຕຸກິຣິຍານໍ ລກ຺ຂຓເຫຕຸຠາວວຈນິຈ຺ຉາຕິ ລກ຺ຂຓຠາວໂຕ ປຸຣິມກາໂລ ອິຈ຺ເຈວ ‘‘ນິຫນ຺ຕ຺ວານາ’’ຕິ ສທ຺ທສິທ຺ຘິ ອິຈ຺ຉິຕາ, ເອວຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍນກິຣິຍາ ສມຸປ຺ປຊ຺ຊນກິຣິຍາຍ ປຸຣິມິກາວາຕິ ປຏິຈ຺ຈ-ສທ຺ທສິທ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ຍຸຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ກຕ຺ຕຸທສ຺ສນໂຕ. ອິຘ ປນ ຕທຠາວໂຕ ນ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ນາຍໍ ໂທໂສ. ອິຘາປິ ອນຸມານໂຕ ສິທ຺ໂຘ. ຊຣາມຣຓາທິໂກ ກຕ຺ຕາ ອຕ຺ເຖວ ‘‘ຎຕ຺ວາ ກິຣິຍໂຕ ວຍ’’ນ຺ຕິ ເອວມາທິປໂຍຄທສ຺ສນໂຕ ອວສ຺ສໍ ອນຸມິຍມາເນນ ກຕ຺ຕຸນາ ອີທິໂສ ສທ຺ທປໂຍໂຄ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ອສມາເນ ປນ ກຕ຺ຕຣິ ‘‘ປິສາຈໍ ທິສ຺ວາ ຠຍໍ ໂຫຕິ, ປຎ຺ຎາຍ ຈສ຺ສ ທິສ຺ວາ ອາສວາ ປຣິກ຺ຂີຓາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໒໗໑; ໒.໑໘໒; ປຸ. ປ. ໒໐໔) ເອວມາທິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຈ ຕຕ຺ຖ ປິສາຈທສ຺ສນາທິປຸຣິສພ຺ຍາປາໂຣ, ເອວມິຘາປິ ປຈ຺ຈຍນໍ ປຈ຺ຈຍພ຺ຍາປາໂຣ ອຕ຺ຕໂນ ຜລຸປ຺ປາທນໍ, ຕຎ຺ຈ ສຕ຺ວໍ ສມຸປ຺ປາໂທວາຕິ ‘‘ປຈ຺ຈເຍ ສຕິ, ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ’’ຕິ ປຈ຺ຈຍນສ຺ສ ສມຸປ຺ປາທເຫຕຸຕາຍ ຄມໂກ ສມານສ຺ສ ກຕ຺ຕຸ ອຠາເວປິ ປຏິຈ຺ຈ-ສທ຺ໂທ ສິທ຺ໂຘຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍທິ ປຏິຈ຺ຈສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ, ກຖໍ ປຈ຺ຈໂຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ? ເຫຏ຺ຐາ ວິຈາຣິໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ອປິຈ ໂຍຍໍ ສມຸປ຺ປາທ-ສທ຺ທວິຠາວິຕານໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປຏິຈ຺ຈສທ຺ທວິຠາວິໂຕ ສສຕ຺ຕິໂກ ເຫຕຸ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ສ ສມຸປ຺ປາທາຠິມຸຂຕາຍ ປຘານວຈນວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສຠາວຕ຺ຕາ ຕຖາ ວຸຕ຺ໂຕຕິ.

ກິໍ ປນ ກາຣຓໍ ສມຸປ຺ປາທປຘາເນນ ວຈເນນ ສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ເຫຕຸ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ປນ ສເຫຕຸໂກ ສມຸປ຺ປາໂທ ເອວາຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ທິຏ຺ຐສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ໂຍ ປຈ຺ຈໂຍ ປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທເສນ ຕສ຺ສ ວິຠາວິຕຕ຺ຕາ. ກຖໍ? ຍຖາຫ –

‘‘ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ປຣິວີມໍສມາໂນ ປຣິວີມໍສຕິ ‘ຍໍ ໂຂ ອິທໍ ອເນກວິຘໍ ນານປ຺ປກາຣກໍ ທຸກ຺ຂໍ ໂລເກ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຊຣາມຣຓໍ, ອິທໍ ນຸ ໂຂ ທຸກ຺ຂໍ ກິໍ ນິທານໍ ກິໍ ສມຸທຍໍ ກິໍ ຊາຕິກໍ ກິໍ ປຠວໍ, ກິສ຺ມິໍ ສຕິ ຊຣາມຣຓໍ ໂຫຕິ, ກິສ຺ມິໍ ອສຕິ ຊຣາມຣຓໍ ນ ໂຫຕີ’ຕິ. ໂສ ປຣິວີມໍສມາໂນ ເອວໍ ປຊານາຕິ ‘ຍໍ ໂຂ ອິທໍ…ເປ… ອິທໍ ໂຂ ທຸກ຺ຂໍ ຊາຕິນິທານ’’’ມິຈ຺ຈາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໑) –

ທິຏ຺ຐສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິທານໍ ປຣິວີມໍສສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ປຊານນຎ຺ຈ ນິທານມ຺ປິ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ. ຍຖາ ຈາຫ –

‘‘ປຸພ຺ເພ ເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ໂພຘາ ອນຠິສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ໂພຘິສຕ຺ຕສ຺ເສວ ສໂຕ ເອຕທໂຫສິ ‘ກິຈ຺ຉໍ ວຕາຍໍ ໂລໂກ ອາປນ຺ໂນ ຊາຍຕິ ຈ ຊີຍຕິ ຈ ມີຍຕິ ຈ ຈວຕິ ຈ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ຈ, ອຖ ຈ ປນິມສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓໍ ນປ຺ປຊານາຕິ ຊຣາມຣຓສ຺ສ. ກຸທາສ຺ສຸ ນາມ ອິມສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍິສ຺ສຕິ ຊຣາມຣຓສ຺ສາ’ຕິ…ເປ… ຕສ຺ສ ມຍ຺ຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂຍນິໂສ ມນສິກາຣາ ອຫຸ ປຎ຺ຎາຍ ອຠິສມໂຍ ‘ຊາຕິຍາ ໂຂ ສຕິ ຊຣາມຣຓໍ ໂຫຕິ, ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓ’’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໐) –

ອາທິນາ ທິຏ຺ຐສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ປຈ຺ຈຍວີມໍສາຠິສມຍາ ວຸຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຈໂຍ ຫິ ຎາຕພ຺ໂພ. ຕທຠິສມຍາຍຕ຺ຕຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓປຊານນນ຺ຕິ ໂຍ ຈ ຎາຕພ຺ໂພ, ໂສ ປເວເທຕພ຺ໂພຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສທ຺ໂທ ຍໍ ຍທິທໍ ສມຸປ຺ປາທສທ຺ທວິຠາວິຕໍ ທິຏ຺ຐໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕໍ ປຈ຺ຈຍໍ ປຏິຈ຺ເຈວ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ເອວໍ ປຈ຺ຈຍວິຠາວນຕ຺ຖໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຠວຕິ ຫິ ຎາຕຸໍ, ປເວເທຕຸຎ຺ຈ ອິຈ຺ຉິຕຠາເວນ ປຘານສ຺ສາປິ ເກນຈິ ວິເສເສນ ຎາຕພ຺ພຕາຍ ອປ຺ປຘານຠາເວນ ນິທ຺ເທໂສ ຍຖາ ‘‘ໂກ ໂສຕາປນ຺ໂນ, ຍສ຺ສ ຕີຓິ ສໍໂຍຊນານິ ປຫີນານິ. ໂກ ເທວທຕ຺ໂຕ, ຍສ຺ສ ອຸຈ຺ຈຕຣານິ ເຄຫານີ’’ຕິ, ເອວມິຘາປິ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍນປເວທນຏ຺ເຐນ ນິທ຺ເທເສ ສຕ຺ຕິວິເສເສນ ອຕ຺ຕໂນ ຜເລນ ປຈ຺ຈນີຍຕາຍ ຎາຕພ຺ພຠາເວນ ‘‘ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ ປຣິຍາເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ.

ໂຍ ຈາຍໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິໂກ ນິທ຺ເທໂສ, ໂສ ຈ ສກລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ມູລໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຈ຺ຈຍານໍ ປເວທນາຍ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ປຣິໂຍສາເນປິ ‘‘ເອວເມຕສ຺ສ ເກວລສ຺ສ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ສມຸຄ຺ຆາຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ປຈ຺ຈເຍ ຕໍສມຸທຍາຠິມຸເຂ ກຕ຺ວາ ນິຄມິຕາ ປຈ຺ຈຍາ. ປຏິປທາສຸຕ຺ເຕປິ (ສໍ. ນິ. ໒.໓) ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ…ເປ… ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມິຈ຺ຉາປຏິປທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນຠາເວນ ຄຫິຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ມິຈ຺ຉາປຏິປທໍ, ອຖ ໂຂ ທຸກ຺ຂສມຸທຍຠູຕາ ປຈ຺ຈຍາຕິ. ຍຖາ ຈ ‘‘ປຎ຺ຈງ຺ຄິໂກ ສມ຺ມາສມາຘິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໓໕), ປຎ຺ຈຎາຓິໂກ ສມ຺ມາສມາຘີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໕໕) ອງ຺ຄຎາຓປຏິເວທນຕ຺ຖຕ຺ຕາ ເທສນາຍ ສມ຺ມາສມາຘິປຘາເນຫິ ສທ຺ເທຫິ ອງ຺ຄຎາຓປຏິເວທນໍ ກຕໍ, ເອວມິຘາປິ ສມຸປ຺ປາທປຘາເນນ ສທ຺ເທນ ປຈ຺ຈຍປຏິເວທນໍ ກຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໕໘໑. ຍາ ປນາຍໍ ຕນ຺ຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນິກ຺ຂິຕ຺ຕາຕິ ຐປິຕາ, ເທສິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍຖາຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ຕນນໂຕ ຕນ຺ຕິ, ຄນ຺ໂຖ. ‘‘ກິໍ ວາທີ, ຠນ຺ເຕ, ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ ປຸຈ຺ຉິເຕນ ‘‘ວິຠຊ຺ຊວາທີ, ມຫາຣາຊາ’’ຕິ (ປາຣາ. ອຏ຺ຐ. ໑.ຕຕິຍສງ຺ຄີຕິກຖາ; ກຖາ. ອຏ຺ຐ. ນິທານກຖາ) ໂມຄ຺ຄລິປຸຕ຺ຕຕິສ຺ສຕ຺ເຖເຣນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສາວກາ ວິຠຊ຺ຊວາທິໂນ. ເຕ ຫິ ສຕ຺ຖາຣາ ເວນຍິກາທິຠາວໍ ວິຠຊ຺ຊ ວຸຕ຺ຕໍ ອນຸວທນ຺ຕິ, ໂສມນສ຺ສາທີນໍ, ຈີວຣາທີນຎ຺ຈ ເສວິຕພ຺ພາເສວິຕພ຺ພຠາວໍ. ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉທວາເທ ວາ ວິຠຊ຺ຊ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ສສ຺ສໂຕ ອຕ຺ຕາ ຈ ໂລໂກ ຈາ’’ຕິອາທີນໍ (ທີ. ນິ. ໑.໓໑) ຐປນີຍານໍ ຐປນໂຕ, ຣາຄາທິກ຺ຂຍສ຺ສ ສສ຺ສຕສ຺ສ, ຣາຄາທິກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕາທິອຸຈ຺ເຉທສ຺ສ ຈ ວຈນໂຕ, ນ ປນ ເອກໍສພ຺ຍາກຣຓີຍາທິເກ ຕໂຍ ປຎ຺ເຫ ອປເນຕ຺ວາ ວິຠຊ຺ຊພ຺ຍາກຣຓີຍເມວ ວທນ຺ຕິ. ວິຠຊ຺ຊວາທີນໍ ມຓ຺ຑລໍ ສມູໂຫ ວິຠຊ຺ຊວາທິມຓ຺ຑລໍ. ວິຠຊ຺ຊວາທິໂນ ວາ ຠຄວໂຕ ປຣິສາ ວິຠຊ຺ຊວາທິມຓ຺ຑລນ຺ຕິປິ ວທນ຺ຕິ, ວິຠຊ຺ຊ ວາ ສສ຺ສຕຸຈ຺ເຉເທ ອຸໂຠ ອນ຺ເຕ ອນຸປຄມ຺ມ ມຊ຺ຌິມປຏິປທາຠູຕສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ເທສນໂຕ ຠຄວາ, ຕທນຸວາທໂຕ ຕສ຺ສ ສາວກາ ຈ ວິຠຊ຺ຊວາທິໂນຕິ. ເສສໍ ປຸຣິມສທິສໍ.

ໂອຕຣິຕ຺ວາຕິ ໂອຄາເຫຕ຺ວາ, ວິຠຊ຺ຊວາທີ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ຫິ ສຍໍ ອວິຠຊ຺ຊວາທີ ສມາໂນ ວິຠຊ຺ຊວາທີນໍ ອນ຺ຕເຣ ຐານມຕ຺ເຕນ ວິຠຊ຺ຊວາທິມຓ຺ຑລໍ ໂອຕິຓ຺ໂຓ ນາມ ໂຫຕິ. ອາຈຣິເຍຫິ ອວຸຕ຺ຕວິປຣີຕຕ຺ຖທີປເນນ ເຕ ນອພ຺ຠຈິກ຺ຂນ຺ເຕນ. ອວິຊ຺ຊາ ປຸຎ຺ຎາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາຣານມ຺ປິ ເຫຕຸ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ວທນ຺ໂຕ, ກຖາວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ເຕ ປຸຄ຺ຄລວາທາທິເກ ຈ ວທນ຺ໂຕ ສກສມຍໍ ໂວກ຺ກມຕິ ນາມ, ຕຖາ ອໂວກ຺ກມນ຺ເຕນ. ປຣສມຍໍ ໂທສາໂຣປນພ຺ຍາປາຣວິຣເຫນ ອນາຍູຫນ຺ເຕນ. ‘‘ອິທມ຺ປິ ສຸຕ຺ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ປຣສມຍໍ ອສມ຺ປິຓ຺ເຑນ຺ເຕນາຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ຕຖາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ຍຖາ ຕເທວິທໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ສນ຺ຘາວຕິ ສໍສຣຕິ ອນຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິອາທີນິ (ມ. ນິ. ໑.໓໙໖) ວທນ຺ໂຕ ສຸຕ຺ຕໍ ປຏິພາຫຕິ ນາມ, ຕຖາ ອປຏິພາຫນ຺ເຕນ. ‘‘ຕຖາຫໍ ຠຄວຕາ ຘມ຺ມໍ ເທສິຕໍ ອາຊານາມິ, ຍຖາ ເຍເມ ອນ຺ຕຣາຍິກາ ຘມ຺ມາ ວຸຕ຺ຕາ ຠຄວຕາ, ເຕ ປຏິເສວໂຕ ນາລໍ ອນ຺ຕຣາຍາຍ (ມ. ນິ. ໑.໒໓໔; ປາຈິ. ໔໑໗, ໔໑໘), ສຸປິນນ຺ເຕ ກໂຕ ວີຕິກ຺ກໂມ ອາປຕ຺ຕິກໂຣ ໂຫຕີ’’ຕິ ຈ ເອວມາທິໍ ວທນ຺ໂຕ ວິນຍໍ ປຏິໂລເມຕິ ນາມ, ຕພ຺ພິປຣິຍາເຍນ ຕໍ ອນຸໂລເມນ຺ເຕນ. ປຏິໂລເມນ຺ໂຕ ຫິ ກມ຺ມນ຺ຕຣໍ ຠິນ຺ທນ຺ໂຕ, ຘມ຺ມຕຎ຺ຈ ວິໂລເມນ຺ໂຕ ກຸໂຕ ກິເລສວິນຍໍ ອນຸໂລເມຕິ. ສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໑໘໗ ອາທໂຍ; ອ. ນິ. ໔.໑໘໐) ວຸຕ຺ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາປເທເສ, ອຏ຺ຐກຖາຍຎ຺ຈ ວຸຕ຺ເຕ ສຸຕ຺ຕສຸຕ຺ຕານຸໂລມອາຈຣິຍວາທອຕ຺ຕໂນມຕິມຫາປເທເສ ໂອໂລເກນ຺ເຕນ. ຕໂທໂລກເນນ ຫິ ສຸຕ຺ເຕ, ວິນເຍ ຈ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕິ ນາຕິຘາວຕິ.

ຘມ຺ມນ຺ຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປາຬິໍ. ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕທຕ຺ຖໍ. ເຫຕຸ, ເຫຕຸຜລານິ ວາ ອຍເມຕ຺ຖ ເຫຕຸ ຘມ຺ໂມ, ອິທເມຕ຺ຖ ເຫຕຸຜລໍ ອຕ຺ໂຖຕິ. ຘມ຺ມນ຺ຕິ ວາ ຘມ຺ມຕໍ. ຍຖາ ເອເກ ‘‘ອຸປ຺ປາທາ ວາ ຕຖາຄຕານໍ ອນຸປ຺ປາທາ ວາ ຕຖາຄຕານໍ ຐິຕາວ ສາ ຘາຕູ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ສຸຕ຺ຕປທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ມິຈ຺ຉາ ຄາເຫນ຺ຕາ ‘‘ນິຈ຺ໂຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ ປຈ຺ຈຍາກາຣຘມ຺ມໍ ມິຈ຺ຉາ ທີເປນ຺ຕິ, ເອວໍ ອທີເປຕ຺ວາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ປຕິ ກາຣຓສ຺ສ ວວຕ຺ຖິຕສຠາວໍ ທີເປນ຺ເຕນ. ຍຖາ ຈ ເອເກ ‘‘ອນິໂຣຘໍ ອນຸປ຺ປາທ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຕ຺ຖໍ ມິຈ຺ຉາ ຄາເຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ຄາເຫ ອກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອວິປຣີຕໍ ອຕ຺ຖໍ ສງ຺ຄາເຫນ຺ເຕນ. ‘‘ທຸກ຺ຂາທີສຸ ອຎ຺ຎາຓໍ ອວິຊ຺ຊາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ປຸພ຺ພນ຺ເຕ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ (ຘ. ສ. ໑໐໖໗) ອປເຣຫິປິ ປຣິຍາເຍຫິນິທ຺ທິສນ຺ເຕນ. ‘‘ສງ຺ຂາຣາ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ຠໂວຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ຕຓ຺ຫາ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ ອຸປາທານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນິທ຺ທິສນ຺ເຕນາຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ປກຕິຍາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິຘານໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ເກວລເມວ.

ສຈ຺ຈນ຺ຕິ ຈຕຸສຈ຺ຈໍ. ສຕ຺ໂຕຕິ ສຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາຕິ ວທນ຺ຕິ, ສຕ຺ຕສຸຎ຺ເຎສຸ ປນ ສງ຺ຂາເຣສຸ ສຕ຺ຕໂວຫາໂຣ, ສຕ຺ຕຕ຺ຖກິຈ຺ຈສິທ຺ຘິ ຈ. ປຈ຺ຈຍາກາຣເມວ ຈາຕິ ປຈ຺ຈຍາກາໂຣ ເອວ ຈ, ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ. ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ຜລສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕສ຺ມາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຕ຺ຖວຓ຺ຓນາຍ ກາຕພ຺ພຕ຺ຕາ, ທຸກ຺ກຣຕ຺ຕາ ຈ ປຕິຏ຺ຐໍ ນາຘິຄຈ຺ຉາມີຕິ ຍຕ຺ຖ ຐິຕສ຺ສ ວຓ຺ຓນາ ສຸກຣາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສາ ປຕິຏ຺ຐາຠູຕໍ ຕໍ ນຍໍ ອຕ຺ຕໂນເຍວ ຎາຓພເລນ ນາຘິຄຈ຺ຉາມີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິສ຺ສຍໍ ປນ ອາຈິກ຺ຂນ຺ໂຕ ‘‘ສາສນໍ ປນິທ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ອິຘ ສາສນນ຺ຕິ ປາຬິຘມ຺ມມາຫ, ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເມວ ວາ. ໂສ ຫິ ອນຸໂລມປຏິໂລມາທິນານາເທສນານຍປຏິມຓ຺ຑິໂຕ ອພ຺ໂພຈ຺ຉິນ຺ໂນ ອຊ຺ຊາປິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ. ຕທຏ຺ຐກຖາສງ຺ຂາໂຕ ຈ ປຸພ຺ພາຈຣິຍມຄ຺ໂຄ. ‘‘ຕໍ ສຸຓາຖ ສມາຫິຕາ’’ຕິ ອາທຣຊນເນ, ອຸສ຺ສາຫເນ ຈ ກິໍ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ເຈ, ຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ອຏ຺ຐິ ກຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຖໍ ກຕ຺ວາ. ຍຖາ ວາ ນ ນສ຺ສຕິ, ເອວໍ ອຏ຺ຐິຄຕໍ ວິຍ ກໂຣນ຺ໂຕ ອຏ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາ. ປຸພ຺ພກາລໂຕ ອປຣກາເລ ຠວໍ ປຸພ຺ພາປຣິຍໍ. ວິເສສນ຺ຕິ ປຐມາຣມ຺ຠໂຕ ປຠຸຕິ ຂເຓ ຂເຓ ຎາຓວິເສສໍ, ກິເລສກ຺ຂຍວິເສສຎ຺ຈ ລຠຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໘໒. ເທສນາເຠທໂຕຕິ ເທສນາວິເສສໂຕ. ອຕ຺ຖໂຕ, ລກ຺ຂຓາທິໂຕ, ເອກວິຘາທິໂຕ ຈ ອຕ຺ຖລກ຺ຂເຓກວິຘາທິໂຕ. ອງ຺ຄານຎ຺ຈ ວວຕ຺ຖານາຕິ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ອງ຺ຄານໍ ວວຕ຺ຖານທສ຺ສນໂຕ.

ກມ຺ມວິປາກກິເລສວຏ຺ຏານໍ ມູລກາຣຓຕ຺ຕາ, ອາທິໂຕ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ ອວິຊ຺ຊາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ມູລໍ. ຕຕ຺ຖ ວລ຺ລິຍາ ມູເລ ທິຏ຺ເຐ ຕໂຕ ປຠຸຕິ ວລ຺ລິຫຣຓໍ ວິຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ມູເລ ທິຏ຺ເຐ ຕໂຕ ປຠຸຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາຕິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນາ ນ ກາຕພ຺ພາ. ນ ຫິ ຠຄວໂຕ ອິທເມວ ທິຏ຺ຐໍ, ອິທໍ ອທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ວິຠຊນີຍໍ ອຕ຺ຖິ ສພ຺ພສ຺ສ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ມູລໂຕ ປຠຸຕິ ປນ ວລ຺ລິຫຣຓໍ ວິຍ ມູລໂຕ ປຠຸຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາ ກຕາຕິ ອິທເມຕ຺ຖ ສາມຎ຺ຎໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ໂພຘເນຍ຺ຍຊ຺ຌາສຍວເສນ ວາ ໂພເຘຕພ຺ພຠາເວນ ມູລາທິທສ຺ສນສາມຎ຺ຎໍ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

ຕສ຺ສາຕິ –

‘‘ສ ໂຂ ໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຸມາໂຣ ວຸທ຺ຘິມນ຺ວາຍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປຣິປາກມນ຺ວາຍ ປຎ຺ຈຫິ ກາມຄຸເຓຫິ ສມປ຺ປິໂຕ…ເປ… ຣຊນີເຍຫິ. ໂສ ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາ ປິຍຣູເປ ຣູເປ ສາຣຊ຺ຊຕິ, ອປ຺ປິຍຣູເປ ຣູເປ ພ຺ຍາປຊ຺ຊຕິ, ອນຸປຏ຺ຐິຕກາຍສຕິ ຈ ວິຫຣຕິ ປຣິຕ຺ຕເຈຕໂສ, ຕຎ຺ຈ ເຈໂຕວິມຸຕ຺ຕິໍ ປຎ຺ຎາວິມຸຕ຺ຕິໍ ຍຖາຠູຕໍ ນປ຺ປຊານາຕິ, ຍຕ຺ຖສ຺ສ ເຕ ປາປກາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອປຣິເສສາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ໂສ ເອວໍ ອນຸໂຣຘວິໂຣຘໍ ສມາປນ຺ໂນ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ເວທນໍ ເວເທຕິ ສຸຂໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ວາ ອທຸກ຺ຂມສຸຂໍ ວາ, ໂສ ຕໍ ເວທນໍ ອຠິນນ຺ທຕິ ອຠິວທຕິ, ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໘) –

ເອວໍ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ. ເອວໍ ໂສຕທ຺ວາຣາທີສຸປິ. ຕສ຺ສ ອຠິນນ຺ທໂຕຕິ ສປ຺ປີຕິກຕຓ຺ຫາຍ ອຠິມຸຂຠາເວນ ນນ຺ທໂຕ. ອຠິວທໂຕຕິ ‘‘ອໂຫ ສຸຂໍ, ອໂຫ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ ວຈີເຠທກຣຓປວຕ຺ຕາຍ ພລວຕຓ຺ຫາຍ ‘‘ອຫໍ, ມມາ’’ຕິ ອຠິວທໂຕ. ຕໂຕ ພລວຕິຍາ ໂມເຈຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕາຍ ອຊ຺ໂຌສາຍ ຕິຏ຺ຐໂຕ. ຕໂຕປິ ພລວຕີ ປນ ອຸປາທານຠູຕາ ຕຓ຺ຫາ ນນ຺ທີ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອຠິນນ຺ທນາທິນາ ຕຓ຺ຫາ ວຸຕ຺ຕາ, ນນ຺ທິວຈເນນ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ອຸປາທານໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ນນ຺ທິຕາຕທວິປ຺ປໂຍຄຕາຫິ, ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐາຠິນນ຺ທນຠາເວຫິ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິອາທິກຎ຺ຈ ຕຕ຺ເຖວ ມຫາຕຓ຺ຫາສງ຺ຂຍສຸຕ຺ເຕ ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິປາກວຏ຺ຏຠູເຕ ປຏິສນ຺ຘິປວຕ຺ຕິຜສ຺ສາທິເກ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຎ຺ຈ ໂອຊໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ ຕຓ຺ຫານິທານາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຏ຺ຏູປຖມ຺ຠກາ ປນ ອິຕເຣປິ ອາຫາຣາ ຕຓ຺ຫາປຠເວ ຕສ຺ມິໍ ອວິຊ຺ຊມາເນ ນ ວິຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ‘‘ຕຓ຺ຫານິທານາ’’ຕິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ.

໕໘໓. ຕໂຕ ຕໂຕຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘາສຸ ເທສນາສຸ ຕໂຕ ຕໂຕ ເທສນໂຕ. ຎາຍປ຺ປຏິເວຘາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ຎາໂຍຕິ ມຄ຺ໂຄ, ໂສ ເອວ ວາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ‘‘ອຣິໂຍ ຈສ຺ສ ຎາໂຍ ປຎ຺ຎາຍ ສຸທິຏ຺ໂຐ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໔໑; ໕.໑໐໒໔) ວຈນໂຕ. ສຍເມວ ຫິ ໂສ ສມນ຺ຕຠທ຺ທກຕ຺ຕາ ຕຖາ ຕຖາ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຕາຍ ຕາຍ ເທສນາຍ ອຕ຺ຕໂນ ປຏິເວຘາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ຈຕຸພ຺ພິຘຄມ຺ຠີຣຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາຕິ ຘມ຺ມຕ຺ຖເທສນາປຏິເວຘຄມ຺ຠີເຣສຸ ປຕິຏ຺ຐາຘິຄມເນນ ປຕິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສມນ຺ຕຠທ຺ທກຕາ, ເທສນາວິລາສປ຺ປຕ຺ຕິ ຈ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ເທສນານໍ ສມານໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ວິເສສກາຣຓໍ ວຕ຺ຕຸກາໂມ ອາຫ ‘‘ວິເສສໂຕ’’ຕິ. ອສ຺ສາຕິ ອສ຺ສ ຠຄວໂຕ ເທສນາ, ອສ຺ສ ວາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ເທສນາຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ປວຕ຺ຕິກາຣຓວິຠາໂຄ ອວິຠຕ຺ຕສຠາວາ ອວິຊ຺ຊາທໂຍວ, ກາຣຓນ຺ຕິ ວາ ຄຫິຕານໍ ປກຕິອາທີນໍ, ອວິຊ຺ຊາທີນຎ຺ຈ ອກາຣຓຕາ, ກາຣຓຕາ ຈ. ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມູຬ຺ຫາ ເກຈິ ອກາຣຓໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ເກຈິ ນ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓໍ ພຸຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ຍຖາສເກຫິ ອນຸຣູເປຫິ ກາຣເຓຫິ ສງ຺ຂາຣາທິປວຕ຺ຕິສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ຕິສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປວຕ຺ຕິອາທີນວປຏິຈ຺ຉາທິກາ ອວິຊ຺ຊາ ອາທິ, ຕໂຕ ສງ຺ຂາຣາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕໂຕ ວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕິຍາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິກ຺ກມສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກາທິວເສນ ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນານຸປຸພ຺ພິສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖຎ຺ຈ ອນຸໂລມເທສນາ ປວຕ຺ຕາຕິ. ອິຕຣາສໍ ຕທຕ຺ຖຕາສມ຺ຠເວປິ ນ ຕາສໍ ຕທຕ຺ຖເມວ ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖນ຺ຕຣສພ຺ຠາວໂຕ. ອຍໍ ປນ ຕທຕ຺ຖາ ເອວາຕິ ເອຕິສ຺ສາ ຕທຕ຺ຖຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ອນຸວິໂລກຍໂຕ ໂຍ ສມ຺ໂພຘິໂຕ ປຸພ຺ພຠາເຄ ຕໍຕໍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນາວໂພຘສງ຺ຂາໂຕ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິເວໂຘ ປວຕ຺ໂຕ, ຕທນຸສາເຣນ ຕທນຸຄເມນ ຊຣາມຣຓາທິກສ຺ສ ຊາຕິອາທິກາຣຓໍ ຍໍ ອຘິຄຕໍ, ຕສ຺ສ ສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອຍໍ ປຏິໂລມເທສນາ ປວຕ຺ຕາ. ອນຸວິໂລກຍໂຕ ປຏິໂລມເທສນາ ປວຕ຺ຕາຕິ ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເທເສນ຺ໂຕປິ ຫິ ຠຄວາ ກິຈ຺ຉາປນ຺ນໍ ໂລກໍ ອນຸວິໂລເກຕ຺ວາ ປຸພ຺ພຠາຄ…ເປ… ສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເທເສສີຕິ. ອາຫາຣຕຓ຺ຫາທໂຍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນທ຺ຘາ, ສງ຺ຂາຣາວິຊ຺ຊາ ອຕີຕທ຺ຘາຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ຍາວ ອຕີຕໍ ອທ຺ຘານໍ ອຕິຫຣິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອາຫາຣາ ວາ ຕຓ຺ຫາຍ ປຠາເວຕພ຺ພາ ອນາຄໂຕ ອທ຺ຘາ, ຕຓ຺ຫາທໂຍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ, ສງ຺ຂາຣາວິຊ຺ຊາ ອຕີໂຕຕິ. ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ປນ ຜລໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ຕນ຺ນິທານທສ຺ສນວເສນ ຜລກາຣຓປຣມ຺ປຣທສ຺ສນໍ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫາຣາ ປຸຣິມຕຓ຺ຫາຍ ອຸປ຺ປາທິຕາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອທ຺ຘາ, ຕຓ຺ຫາທໂຍ ອຕີໂຕ, ສງ຺ຂາຣາວິຊ຺ຊາ ຕໂຕປິ ອຕີຕຕໂຣ ສໍສາຣສ຺ສ ອນາທິຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ. ຍາວ ອຕີຕທ຺ຘານນ຺ຕິ ຍາວ ອຕີຕຕຣໍ ອທ຺ຘານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕຕິ. ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິອາຫາຣກາ ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອາຫາຣາ ‘‘ອາຫາເຣຕີຕາຫໍ ນ ວທາມິ…ເປ… ເອວໍ ປນ ມໍ ອວທນ຺ຕໍ ໂຍ ເອວໍ ປຸຈ຺ເຉຍ຺ຍ ‘ກິສ຺ສ ນຸ ໂຂ, ຠນ຺ເຕ, ວິຎ຺ຎາຓາຫາໂຣ’ຕິ, ເອສ ກລ຺ໂລ ປຎ຺ໂຫ, ຕຕ຺ຣ ກລ຺ລໍ ເວຍ຺ຍາກຣຓໍ, ວິຎ຺ຎາຓາຫາໂຣ ອາຍຕິໍ ປຸນພ຺ຠວາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒) ວຈນໂຕ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຜສ຺ສເຈຕນານໍ, ຕປ຺ປວຕ຺ຕິເຫຕຸຕ຺ຕາ ຈ ກພຬີກາຣາຫາຣສ຺ສ. ເຕນ ຫິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕຣູປກາຍສ຺ສ, ຕຎ຺ຈ ອິຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສ ກາມວິຎ຺ຎາຓາຍູຫນໍ ໂຫຕິ. ໂຠຊນຎ຺ຫິ ສທ຺ຘາທີນໍ, ຣາຄາທີນຎ຺ຈ ອຸປນິສ຺ສໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ເຕ ກມ຺ມວຏ຺ຏສງ຺ຄຫິຕາ ອາຫາຣາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ອທ຺ຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ປຣິຍາເຍ ປຸຣິໂມເຍວ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຕ຺ໂຕ.

ອຕີຕທ຺ຘໂຕ ປຠຸຕິ ‘‘ອິຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໒) ອຕີເຕ, ຕໂຕ ປຣຎ຺ຈ ເຫຕຸຜລປຏິປາຏິໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູຕານໍ ອາຫາຣານໍ ນິທານທສ຺ສນວເສນ ອາໂຣຫິຕ຺ວາ ນິວຕ຺ຕເນນ ວິນາ ອພຸຊ຺ຌນ຺ຕານໍ ຕໍສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສາ ອຍໍ ເທສນາ ປວຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນາຄຕທ຺ຘເຫຕຸສມຸຏ຺ຐານໂຕ ປຠຸຕີຕິ ອນາຄຕສ຺ສ ຠວສ຺ສ ເຫຕຸຠູຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ອນາຄຕທ຺ຘສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອນາຄຕທ຺ຘຸໂນ ອປ຺ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕານໍ ອປສ຺ສນ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ເຫຕຸໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ເຫຕຸຜລປຣມ຺ປຣາຍ ຕສ຺ສ ສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຣິໂຍສານາ, ປຣິໂຍສານໂຕ ຈ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອາທິ ປວຕ຺ຕາ ເທສນາ ທ຺ວາທສງ຺ຄາ, ຕໂຕ ເອວ ຕິສນ຺ຘິ ຈຕຸສງ຺ເຂປາ. ມຊ຺ຌໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ອາທິ ປວຕ຺ຕາ ເທສນາ ອຏ຺ຐງ຺ຄາ ທ຺ວິສນ຺ຘິ ຕິສງ຺ເຂປາ. ມຊ຺ຌໂຕ ປນ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຣິໂຍສານາ ປວຕ຺ຕາ ເທສນາ ຉຬງ຺ຄາ ທ຺ວິສນ຺ຘິ ຕິສງ຺ເຂປາ. ‘‘ສໍໂຍຊນິເຍສຸ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ເມສຸ ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນ ວິຫຣໂຕ ຕຓ຺ຫາ ປວຑ຺ຒຕິ, ຕຓ຺ຫາປຈ຺ຈຍາ ອຸປາທານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໓, ໕໗) ມຊ຺ຌໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ປຣິໂຍສານາ ປວຕ຺ຕາ ເທສນາ ເອກສນ຺ຘິ ທ຺ວິສງ຺ເຂປາ. ເອວໍ ອຍໍ ອເນກງ຺ຄາ ເອວ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາ ອາຄຕາ. ເອກງ຺ຄວເສນາປິ ຈ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນາ ລພ຺ຠເຕວ. ຍຖາຫ –

‘‘ຕຕ຺ຣ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸຕວາ ອຣິຍສາວໂກ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທໍເຍວ ສາຘຸກໍ ໂຍນິໂສ ມນສິ ກໂຣຕິ ‘ອິຕິ ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ອສຕິ ອິທໍ ນ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’ຕິ. ສຸຂເວທນິຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂເວທນາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໖໒) –

ອາທິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ ເອຕ຺ຕໂກ ເອວ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕເນຕໍ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ‘‘ເອກງ຺ຄປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອວິຊ຺ຊາທິເກ ປຈ຺ຈເຍ ສຕິ ອິທໍ ສງ຺ຂາຣາທິກໍ ຜລໍ ໂຫຕິ. ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອິມສ຺ສ ອວິຊ຺ຊາທິກສ຺ສ ປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ສງ຺ຂາຣາທິກໍ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິມສ຺ມິໍ ອສຕິ ອິທໍ ນ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ອຠາເວ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ອຠາວສ຺ສ, ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ນິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣາທີນໍ ນິໂຣຘສ຺ສ ຈ ວຈເນນ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຍລກ຺ຂເຓ ນິຍໂມ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ເອວ, ນ ອສຕິ, ອິມສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາ ເອວ, ນ ນິໂຣຘາ’’ຕິ. ເຕເນຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ອນ຺ໂຕຄຘນິຍມໍ ອິຘ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນິໂຣໂຘຕິ ຈ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ວິຣາຄາຘິຄເມນ ອາຍຕິໍ ອນຸປ຺ປາໂທ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍຕ຺ເວວ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ’’ຕິອາທິ (ມຫາວ. ໑; ອຸທາ. ໓). ນິໂຣຘວິໂຣຘີ ຈ ອຸປ຺ປາໂທ, ເຍນ ໂສ ອຸປ຺ປາທວິໂຣຘິຠາເວນ ວຸຕ຺ໂຕ ‘‘ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ, ເຕເນຕໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ອນິໂຣໂຘ ອຸປ຺ປາໂທ ນາມ, ໂສ ເຈຕ຺ຖ ອຕ຺ຖິຠາໂວຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທເມວ ຫິ ລກ຺ຂຓໍ ປຣິຍາຍນ຺ຕເຣນ ‘‘ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ປເຣນ ປຸຣິມໍ ວິເສສິຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ຘຣມານຕໍເຍວ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ອຖ ໂຂ ມຄ຺ເຄນ ອນິຣຸທ຺ຘຠາວຎ຺ຈາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ອສຕິ ອິທໍ ນ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສ ນິໂຣຘາ ອິທໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕີ’’ຕິ (ອຸທາ. ໒) ທ຺ວິຘາປິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐລກ຺ຂຓສ຺ສ ນິໂຣຘສ຺ສ ນິທ຺ເທສໍ ວທນ຺ເຕນ ‘‘ອວິຊ຺ຊາຍຕ຺ເວວ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ’’ຕິອາທິນາ (ມຫາວ. ໑; ອຸທາ. ໓) ນິໂຣໂຘ ເອວ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິຠາໂວປິ ນິໂຣໂຘ ເອວາຕິ ນຕ຺ຖິຠາວວິຣຸທ຺ໂຘ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ອນິໂຣໂຘຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ເຕນ ອນິໂຣຘສງ຺ຂາເຕນ ອຕ຺ຖິຠາເວນ ອຸປ຺ປາທໍ ວິເສເສຕິ. ຕໂຕ ນ ອິຘ ອຕ຺ຕລາຠມຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ອຖ ໂຂ ອນິໂຣຘສງ຺ຂາໂຕ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ຈາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຠາວິໂຕຕິ ເອວເມຕໍ ລກ຺ຂຓທ຺ວຍວຈນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິເສສນວິເສສິຕພ຺ພຠາເວນ ສາຕ຺ຖກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ໂກ ປນາຍໍ ອນິໂຣໂຘ ນາມ, ໂຍ ອຕ຺ຖິຠາໂວ, ອຸປ຺ປາໂທຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ? ອປ຺ປຫີນຠາໂວ, ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຜລຕາປ຺ປຫີນາຣຫຕາຫິ ຜລຸປ຺ປາທນາຣຫຕາ ຈ. ເຍ ເຕຫິ ປຫາຕພ຺ພາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ, ເຕສໍ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕຠາໂວ, ເຍ ປນ ນ ປຫາຕພ຺ພາ ກຸສລາພ຺ຍາກຕາ ຘມ຺ມາ, ຍານິ ເຕສຸ ສໍໂຍຊນານິ ອຂີຓາສວານໍ, ເຕສໍ ອປຣິກ຺ຂີຓຕາ ຈ. ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕານຸສຍຕາຍ ຫິ ສສໍໂຍຊນາຂນ຺ຘປ຺ປວຕ຺ຕິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ –

‘‘ຍາຍ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອວິຊ຺ຊາຍ ນິວຸຕສ຺ສ ພາລສ຺ສ, ຍາຍ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຍໍ ກາໂຍ ສມຸທາຄໂຕ, ສາ ເຈວ ອວິຊ຺ຊາ ພາລສ຺ສ ອປ຺ປຫີນາ, ສາ ຈ ຕຓ຺ຫາ ອປຣິກ຺ຂີຓາ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາໂລ ອຈຣິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍ, ຕສ຺ມາ ພາໂລ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ກາຍູປໂຄ ໂຫຕິ, ໂສ ກາຍູປໂຄ ສມາໂນ ນ ປຣິມຸຈ຺ຈຕິ ຊາຕິຍາ ຊຣາມຣເຓນາ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໙) –

ອາທິ. ຂີຓສໍໂຍຊນານໍ ປນ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຠາວໂຕ ສງ຺ຂາຣານໍ, ຕຓ຺ຫຸປາທານານໍ ອຠາວໂຕ ອຸປາທານຠວານໍ ນ ສມ຺ຠໂວຕິ ວຏ຺ຏສ຺ສ ອຸປຈ຺ເຉໂທ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ເຕເນວາຫ –

‘‘ຉນ຺ນນ຺ຕ຺ເວວ, ຜຄ຺ຄຸນ, ຜສ຺ສາຍຕນານໍ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາ ຜສ຺ສນິໂຣໂຘ, ຜສ຺ສນິໂຣຘາ ເວທນານິໂຣໂຘ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໒) –

ອາທິ. ນ ຫິ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາຘິຄມໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ຍາວ ປຣິນິພ຺ພານາ ສຬາຍຕນາທີນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ, ອຖ ໂຂ ນຕ຺ຖິຕາ, ນິໂຣຘສທ຺ທວຈນີຍຕາ, ຂີຓສໍໂຍຊນຕາຕິ ນິໂຣໂຘ ວຸຕ຺ໂຕ. ອປິຈ ຈິຣກຕມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ອນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຜລຕາຍ, ອປ຺ປຫີນາຣຫຕາຍ ຈ ຜລາຣຫໍ ສນ຺ຕໍ ເອວ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຜລໍ, ນາປິ ປຫີນາຣຫນ຺ຕິ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈຍານໍ ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຣາທີນໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ຜລາຣຫຠາໂວ ອນິໂຣໂຘຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ອນິຣຸທ຺ຘຠາເວເນວ ຫິ ເຍນ ວິນາ ຜລໍ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ຕໍ ກາຣຓໍ ອຕີຕາທິປິ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໂຕ ເອວ ຈ ອວຸສິຕພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍສ຺ສ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອນາປນ຺ໂນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປາໂທ ກາລເຠທໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ອນິວຕ຺ຕິຕາຍ ເອວ ‘‘ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຖ ວາ ອວເສສປຈ຺ຈຍສມວາເຍ ອວິຊ຺ຊມານສ຺ສາປິ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ວິຍ ປເຄວ ວິຊ຺ຊມານສ຺ສ ຍາ ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິອຠິມຸຂຕາ, ສາ ‘‘ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຕທາ ຫິ ຕໂຕ ຜລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ຕທວຕ຺ຖໍ ກາຣຓໍ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນຠາເວນ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ອຸປ຺ປຕິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ວິຊ຺ຊມານມ຺ປິ ອຕທວຕ຺ຖນ຺ຕິ ຕທວຕ຺ຖຕາ ອຸປ຺ປາໂທຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ສຕີ’’ຕິ ອິມິນາ ວິຊ຺ຊມານຕາມຕ຺ເຕນ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ວທນ຺ໂຕ ອພ຺ຍາປາຣຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ. ອຸປ຺ປາທາຕິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ, ອສພ຺ພກາລຠາວິຕໍ, ຜລຸປ຺ປຕ຺ຕິອຠິມຸຂຕຎ຺ຈ ທີເປນ຺ໂຕ ອນິຈ຺ຈຕໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ສຕິ, ນ ອສຕິ, ອຸປ຺ປາທາ, ນ ນິໂຣຘາ’’ຕິ ປນ ເຫຕຸອຕ຺ເຖຫິ ຠຸມ຺ມນິສ຺ສກ຺ກວຈເນຫິ ສມຕ຺ຖິຕໍ ນິທານສມຸທຍຊາຕິປຠວຠາວໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ. ເຫຕຸອຕ຺ຖຕາ ເຈຕ຺ຖ ຠຸມ຺ມວຈເນ ຍສ຺ສ ຠາເວນ ຕທວິນາຠາວິຜລສ຺ສ ຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ, ຕຕ຺ຖ ປວຕ຺ຕິຍາ ເວທິຕພ຺ພາ, ຍຖາ ອຘນານໍ ຘເນ ອນນຸປ຺ປທີຍມາເນ ທາລິທ຺ທິຍໍ ເວປຸລ຺ລມຄມາສິ (ທີ. ນິ. ໓.໙໑), ນິປ຺ຜນ຺ເນ ສສ຺ເສ ສຸຠິກ຺ຂໍ ຊາຍຕີຕິ ຈ. ນິສ຺ສກ຺ກວຈນສ຺ສາປິ ເຫຕຸອຕ຺ຖຕາ ຜລສ຺ສ ປຠເວ ປກຕິຍຎ຺ຈ ປວຕ຺ຕິຍາ, ຍຖາ ‘‘ກລລາ ໂຫຕິ ອພ຺ພຸທໍ, ອພ຺ພຸທາ ຊາຍເຕ ເປສີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓໕; ກຖາ. ໖໙໒), ‘‘ຫິມວຕາ ຄງ຺ຄາ ປຠວຕິ, ສິງ຺ຄໂຕ ສໂຣ ຊາຍຕີ’’ຕິ ຈ. ອວິຊ຺ຊາທິຠາເວນ ຈ ຕທວິນາຠາວິສງ຺ຂາຣາທິຠາໂວ ລກ຺ຂີຍຕິ, ອວິຊ຺ຊາທີຫິ ຈ ສງ຺ຂາຣາທໂຍ ປຠວນ຺ຕິ, ປກຣີຍນ຺ຕິ ຈາຕິ ເຕສໍ ປຠໂວ, ປກຕິ ຈ, ຕສ຺ມາ ຕທຕ຺ຖທີປນຕ຺ຖໍ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ’’ຕິ ເຫຕຸອຕ຺ຖາ ຠຸມ຺ມນິສ຺ສກ຺ກນິທ຺ເທສາ ກຕາ.

ຍສ຺ມາ ເຈຕ຺ຖ ‘‘ອິມສ຺ມິໍ ສຕິ ອິທໍ ໂຫຕິ, ອິມສ຺ສຸປ຺ປາທາ ອິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ສງ຺ເຂເປນ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທສ຺ສ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ’’ຕິອາທິໂກ ນິທ຺ເທໂສ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຖິຠາໂວ, ອຸປ຺ປາໂທ ຈ ເຕສໍ ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ນ ຫິ ອນິຣຸທ຺ຘຕາສງ຺ຂາຕໍ ອຕ຺ຖິຠາວໍ, ອຸປ຺ປາທຎ຺ຈ ອນິວຕ຺ຕສຠາວຕາສງ຺ຂາຕໍ, ອຸທຍາວຕ຺ຖຕາສງ຺ຂາຕໍ ວາ ‘‘ສຕິເຍວ, ນ ອສຕິ, ອຸປ຺ປາທາ ເອວ, ນ ນິໂຣຘາ’’ຕິ ອນ຺ໂຕຄຘນິຍເມຫິ ວຈເນຫິ ປກາສິຕໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອຎ຺ໂຎ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຕ຺ຖິຠາໂວ, ອຸປ຺ປາໂທ ຈ ປຈ຺ຈຍຠາໂວຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເຍປິ ຫິ ປຏ຺ຐາເນ ອາຄຕາ ເຫຕຸອາທໂຍ ຈຕຸວີສຕິ ປຈ຺ຈຍາ, ເຕປິ ເອຕສ຺ເສວ ປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ວິເສສາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຍ຺ວາຍໍ ມູລເຫຕຸນິທານສມ຺ຠວປຠວາທິປຣິຍາເຍຫິ, ອຸປ຺ປາທຏ຺ຐິຕິ ປວຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິ ນິມິຕ຺ຕຏ຺ຐິຕິ ອາຍູຫນຏ຺ຐິຕິ ສໍໂຍຄຏ຺ຐິຕິ ປລິໂພຘຏ຺ຐິຕີຕິອາທິປຣິຍາເຍຫິ ຈ ປກາສິໂຕ ກາຣຓຕ຺ໂຖ, ໂສປິ ເອຕ຺ເຖວ ອນ຺ໂຕຄໂຘຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໕໘໔. ມູລກາຣຓສທ຺ທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ນ ອກາຣຓນ຺ຕິ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ອກາຣຓາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອກາຣຓໍ ຍທິ ສິຍາ, ສຸຕ຺ຕໍ ປຏິພາຫິຕໍ ສິຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອາສວສມຸທຍາ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕໍ ອາຫຣຕິ. ປຣິຍາໂຍ ກາຣຓໍ. ວຏ຺ຏກຖາຍ ສີສຠາໂວ ວຏ຺ຏເຫຕຸໂນ ກມ຺ມສ຺ສາປິ ເຫຕຸຠາໂວ. ຕຕ຺ຖ ຠວຕຓ຺ຫາຍປິ ເຫຕຸຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາ, ຕາຍ ປຏິຈ຺ຉາທິຕາທີນເວ ຠເວ ຕຓ຺ຫາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ອວິຊ຺ຊາ ວິເສເສນ ສີສຠູຕາຕິ ‘‘ມູລກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ.

ປຸຣິມາຍ ໂກຏິຍາ ອປຎ຺ຎາຍມານາຍ ອຸປ຺ປາທວິຣຫໂຕ ນິຈ຺ຈຕໍ ຄຓ຺ເຫຍ຺ຍາຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ເຈຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິອາທິ. ເຕນ ອິໂຕ ປຸພ຺ເພ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພຕາ ນຕ຺ຖີຕິ ອປຎ຺ຎາຍນໂຕ ປຸຣິມໂກຏິອປຎ຺ຎາຍນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ.

໕໘໕. ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາເຫຕຸກ຺ກເມນ ຜເລສຸ ວຕ຺ຕພ຺ເພສຸ ‘‘ສຸຄຕິທຸຄ຺ຄຕິຄາມິໂນ’’ຕິ ວຈນໍ ສທ຺ທລກ຺ຂຓາວິໂຣຘນຕ຺ຖໍ. ປູຊິຕສ຺ສ ຫິ ທ຺ວນ຺ເທ ປຸພ຺ພນິປາໂຕ. ສວຣາ ກິຣ ມໍສສ຺ສ ອຏ຺ຐິນາ ອລຄ຺ຄນຕ຺ຖໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຕາເປຕ຺ວາ ໂກຏ຺ເຏຕ຺ວາ ອຸຓ຺ໂຫທກໍ ປາເຍຕ຺ວາ ວິຣິຕ຺ຕໍ ສູນໍ ອຏ຺ຐິໂຕ ມຸຕ຺ຕມໍສໍ ຄາວິໍ ມາເຣນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອຄ຺ຄິສນ຺ຕາປາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ວຊ຺ຌຄາວີ ຈ ອວິຊ຺ຊາຠິຠູຕຕາຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ອຸຓ຺ໂຫທກປານໍ ອາຣຠຕິ, ເອວໍ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ທຸຄ຺ຄຕິຄາມິກມ຺ມໍ. ຍຖາ ປນ ສາ ອຸຓ຺ໂຫທກປາເນ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ຕຓ຺ຫາວເສນ ສີຕຸທກປານໍ ອາຣຠຕິ, ເອວໍ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອວິຊ຺ຊາຍ ນາຕິພລວຠາວໂຕ ທຸຄ຺ຄຕິຄາມິກມ຺ເມ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ຕຓ຺ຫາວເສນ ສຸຄຕິຄາມິກມ຺ມໍ ອາຣຠຕິ. ທຸກ຺ເຂ ຫິ ອວິຊ຺ຊໍ ຕຓ຺ຫາ ອນຸວຕ຺ຕຕິ, ສຸເຂ ຕຓ຺ຫໍ ອວິຊ຺ຊາຕິ.

໕໘໖. ກຕ຺ຖຈິ ສຸຕ຺ເຕ. ເອກຘມ຺ມມູລິກໍ ເທສນນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາສຸ ເອໂກເຍວ ຘມ຺ໂມ ມູລໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ເອກຘມ຺ມມູລິກາ, ຕໍ, ຕຕ຺ຖ ເອກໍ ເອວ ຘມ຺ມໍ ມູລໍ ກຕ຺ວາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທເທສນໍ ເທເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປນິສີທຕິ ຜລໍ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຸປນິສາ, ກາຣຓໍ, ອວິຊ຺ຊາ ອຸປນິສາ ເອເຕສນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊູປນິສາ. ອສ຺ສາທານຸປສ຺ສິໂນຕິ ອຸປາທານິເຍສຸ ເຕຠູມກຘມ຺ເມສຸ ວິສຍຠູເຕສຸ ອສ຺ສາເທຕພ຺ພໂຕ ອສ຺ສາທສຎ຺ຎິຕໍ ສຸຂໂສມນສ຺ສໍ ອນຸປສ຺ສນສີລສ຺ສ. ອປ຺ປຫີນາວິຊ຺ຊຕາຍ ພາລລກ຺ຂຓໂຍເຄນ ພາລສ຺ສ. ເອວນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊານິວຸຕຕ຺ຕາ, ຕຓ຺ຫາສໍຍຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຈ. ອຍໍ ກາໂຍຕິ ອຍໍ ມມຎ຺ເຈວ ຕຸມ຺ຫາກຎ຺ຈ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູໂຕ ສວິຎ຺ຎາຓກກາໂຍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ‘‘ສຬາຍຕນປຈ຺ຈຍາ ຜສ຺ໂສ’’ຕິ (ມຫາວ. ໑; ອຸທາ. ໑) ວຈນໂຕ ຜສ຺ສກາຣຓຎ຺ເຈຕໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຍຕນຈ຺ຉກ຺ກໍ ວາ. ສມຸທາຄໂຕຕິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ. ພຫິທ຺ຘາ ຈ ນາມຣູປນ຺ຕິ ພຫິທ຺ຘາ ສວິຎ຺ຎາຓກກາໂຍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ, ສຬາຍຕນານິ ວາ. ອິຕ຺ເຖຕນ຺ຕິ ອິຕ຺ຖໍ ເອຕໍ. ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປເຣສຎ຺ຈ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ທ຺ວາທສາຍຕນານິ ທ຺ວາຣາລມ຺ພນຠາເວນ ວວຕ຺ຖິຕານິ ທ຺ວຍໍ ນາມາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ວຍໍ ປຏິຈ຺ຈ ຜສ຺ໂສຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸຣູປາທີນິ ທ຺ວຍານິ ປຏິຈ຺ຈ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ, ອິຘ ປນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣານິ ອາຍຕນານິ, ມຫາທ຺ວຍໍ ນາມ ກິເຣຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ – ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ສງ຺ຄຕິ ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖; ສໍ. ນິ. ໒.໔໔; ໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕) ຈກ຺ຂຸ ເຈວ ຣູປາ ຈ…ເປ… ມໂນ ເຈວ ຘມ຺ມາ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕານິ ທ຺ວຍານິ ປຏິຈ຺ຈ ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ. ອິຘ ປນ ‘‘ອຍຎ຺ເຈວ ກາໂຍ’’ຕິ ຈກ຺ຂາທິນິສ຺ສເຍ ເສສຘມ຺ເມ ຈກ຺ຂາທິນິສ຺ສິເຕ ເອວ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ຈກ຺ຂາທິກາຍໍ ເອກຕ຺ເຕນ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ, ‘‘ພຫິທ຺ຘາ ຈ ນາມຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໍ ເອກຕ຺ເຕເນວ ‘‘ພາຫິຣາຍຕນ’’ນ຺ຕິ ຕານິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣານິ ອາຍຕນານິ ປຏິຈ຺ຈ ຜສ຺ໂສ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕສ຺ມາ ມຫາທ຺ວຍເມຕນ຺ຕິ.

ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປຣສ຺ສ ຈ ປຎ຺ຈຫິ ຂນ຺ເຘຫິ, ຉຫິ ອາຍຕເນຫິ ຈາຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທີເປຕພ຺ໂພວາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕານິ ສນິສ຺ສຍານິ ຈກ຺ຂາທີນິ ອຕ຺ຕໂນ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ, ‘‘ພຫິທ຺ຘາ ນາມຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ ຣູປາທີນິ ປເຣສໍ. ຕຖາ ອຍໍ ກາໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ຉ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການິ ອາຍຕນານິ, ພຫິທ຺ຘາ ນາມຣູປໍ ປເຣສໍ ພາຫິຣານີຕິ. ອຎ຺ຎຖາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນມຕ຺ເຕ ເອວ ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຍຕນາເນວ ອຕ຺ຕໂນ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ຘາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຈ ປເຣສຎ຺ຈ ປຎ຺ຈຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ທີປນາ ນ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍາຕິ. ສເຬວາຍຕນານີຕິ ສເຬວ ຜສ຺ສກາຣຓານິ, ເຍຫິ ກາຣຓຠູເຕຫິ ອາຍຕເນຫິ ອຸປ຺ປນ຺ເນນ ຜສ຺ເສນ ຜຸຏ຺ໂຐ ພາໂລ ສຸຂທຸກ຺ຂໍ ປຏິສໍເວເທຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເອເຕສໍ ວາ ອຎ຺ຎຕເຣນ. ອວິຊ຺ຊານີວຣຓສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ຕຓ຺ຫາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໙) ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ສຸຕ຺ເຕ ສງ຺ຂາເຣ ອວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫານິສ຺ສິເຕ ເອວ ກຕ຺ວາ ກາຍຄ຺ຄຫເຓນ ວິຎ຺ຎາຓນາມຣູປສຬາຍຕນານິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍ ກາເຍ ສຬາຍຕນານໍ ຜສ຺ສໍ ຕໍນິສ຺ສິຕເມວ ກຕ຺ວາ ເວທນາຍ ວິເສສປຈ຺ຈຍຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ພາລປຓ຺ຑິຕານໍ ອຕີຕທ຺ຘາວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາມູລໂກ ເວທນານ຺ໂຕ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ທສ຺ສິໂຕ. ປຸນ ຈ ພາລປຓ຺ຑິຕານໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ –

‘‘ຍາຍ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອວິຊ຺ຊາຍ ນິວຸຕສ຺ສ ພາລສ຺ສ, ຍາຍ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຍໍ ກາໂຍ ສມຸທາຄໂຕ, ສາ ເຈວ ອວິຊ຺ຊາ ພາລສ຺ສ ອປ຺ປຫີນາ, ສາ ຈ ຕຓ຺ຫາ ອປຣິກ຺ຂີຓາ. ຕໍ ກິສ຺ສ ເຫຕຸ? ນ, ຠິກ຺ຂເວ, ພາໂລ ອຈຣິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍາຍ. ຕສ຺ມາ ພາໂລ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ກາຍູປໂຄ ໂຫຕິ, ໂສ ກາຍູປໂຄ ສມາໂນ ນ ປຣິມຸຈ຺ຈຕິ ຊາຕິຍາ…ເປ… ທຸກ຺ຂສ຺ມາຕິ ວທາມີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໙) –

ເວທນາປຠວໍ ສາວິຊ຺ຊໍ ຕຓ຺ຫໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ, ອຸປາທານຠເວ ຈ ຕນ຺ນິສ຺ສິເຕ ກຕ຺ວາ ‘‘ກາຍູປໂຄ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ ຊາຕິອາທິເກ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນເຫຕຸສມຸຏ຺ຐານໂຕ ປຠຸຕິ ອຸຠຍມູລວເສນ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ ວຸຕ຺ໂຕ, ຕພ຺ພິປຣິຍາເຍນ ຈ ປຓ຺ຑິຕສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນເຫຕຸປຣິກ຺ຂຍໂຕ ປຠຸຕິ ອຸຠຍມູລໂກ ປຏິໂລມປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທຕິ.

໕໘໗. ປູເຣຕຸນ຺ຕິ ວຑ຺ເຒຕຸໍ, ອຸປຈິນິຕຸນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຄ຺ຄຕິຄາມິກມ຺ມສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ອວິຊ຺ຊາ ‘‘ອວິນ຺ທິຍໍ ວິນ຺ທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕຖາ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ວິນ຺ທິຍສ຺ສ ນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ວິນ຺ທິຍໍ ນ ວິນ຺ທຕີ’’ຕິ ຈ. ອຕ຺ຕນິສ຺ສິຕານິ ກຕ຺ວາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ປວຕ຺ຕນໍ ອຸປ຺ປາທນໍ ອາຍຕນໍ. ສມ຺ໂມຫຠາເວເນວ ອນຠິສມຍຠູຕຕ຺ຕາ ອວິທິຕໍ ອຎ຺ຎາຕໍ ກໂຣຕິ. ອນ຺ຕວິຣຫິເຕ ຊວາເປຕີຕິ ວຓ຺ຓາຄມວິປຣິຍາຍວິກາຣວິນາສຘາຕຸອຕ຺ຖວິເສສໂຍເຄຫິ ປຎ຺ຈວິຘສ຺ສ ນິຣຸຕ຺ຕິລກ຺ຂຓສ຺ສ ວເສນ ອ-ກາຣ ວິ-ກາຣ ຊ-ກາເຣ ຄເຫຕ຺ວາ ອຎ຺ເຎສໍ ວຓ຺ຓານໍ ໂລປໍ, ຊ-ກາຣສ຺ສ ຈ ທຸຕິຍສ຺ສາຄມໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ພ຺ຍຎ຺ຊນຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ສຠາວຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອປິຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓານິ ‘‘ອິທໍ ວຕ຺ຖຸ, ອິທໍ ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ຎາຕຸໍ ນ ສກ຺ກາຕິ ອວິຊ຺ຊາ ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທິກາ ວຸຕ຺ຕາ. ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓສຠາວຉາທນໂຕ ເອວ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຠາວສ຺ສ, ຊຣາມຣຓາທີນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນຠາວສ຺ສ ຈ ຉາທນໂຕ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນຈ຺ຉາທນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອປຈ຺ຈກ຺ຂິຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂານໍ ອກຕ຺ວາ ອປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ. ອຸປກາຣກຏ຺ໂຐ ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐ ຍຖາ ປິຓ຺ຑປາຕາທິ ສຣີຣສ຺ສ.

ສງ຺ຂຕມຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕີຕິ ຍຖາ ສງ຺ຂຕໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣນ຺ຕິ. ສງ຺ຂາຣສທ຺ທຄ຺ຄຫເຓນ ອາຄຕາ ສງ຺ຂາຣາ ສງ຺ຂາຣສທ຺ເທນ ອາຄຕສງ຺ຂາຣາ. ຍທິປິ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາປິ ສງ຺ຂາຣສທ຺ເທນ ອາຄຕາ, ເຕ ປນ ອິມິສ຺ສາ ເທສນາຍ ປຘານາຕິ ວິສຸໍ ວຸຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ‘‘ທຸວິຘາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຣສທ຺ເທນ ອາຄຕສງ຺ຂາເຣສຸ ອຠິສງ຺ຂຣຓກສງ຺ຂາຣໍ ວຊ຺ເຊຕ຺ວາ ຕທຎ຺ເຎ ສງ຺ຂາຣສທ຺ເທນ ອາຄຕສງ຺ຂາຣາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ສງ຺ຂາຣສທ຺ເທນ ອາຄຕສງ຺ຂາຣາຕິ ວາ ສມຸທາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕເທກເທສາ ຈ ອິຘ ວຓ຺ເຓຕພ຺ພຠາເວນ ຄຫິຕາ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາຣາ, ຕສ຺ມາ ວຓ຺ເຓຕພ຺ພສພ຺ພສງ຺ຄາຫກວເສນ ທຸວິຘຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ປຐມໍ ນິຣຸຊ຺ຌຕິ ວຈີສງ຺ຂາໂຣ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໔) ວິຕກ຺ກວິຈາຣອສ຺ສາສປສ຺ສາສສຎ຺ຎາເວທນາວຈີສງ຺ຂາຣາທໂຍ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ສງ຺ຂາເຣສຸ ວຸຕ຺ຕາ ກາຍສຎ຺ເຈຕນາທໂຍ.

ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາຣາ ນາມ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສງ຺ຂຕຕ຺ຕາ. ສຕິປິ ປຈ຺ຈຍນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສງ຺ຂຕຠາເວ ‘‘ມເມຕໍ ຜລ’’ນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖາຠິມຸເຂນ ວິຍ ກມ຺ມຸນາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຕ຺ຕາ ເຕຠູມກວິປາກກຏຕ຺ຕາຣູເປສຸ ສາຕິສໂຍ ສງ຺ຂຕຠາໂວຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໘໗) ກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕານໍ ອຠິສງ຺ຂຕສງ຺ຂາຣຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ປາຬິຍໍ ປນ ຕຖາ ອາຄຕຏ຺ຐານສ຺ສ ອຠາວໂຕ ‘‘ເຕປິ …ເປ… ເອຕ຺ເຖວ ສງ຺ຄຫໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນິຈ຺ຈາ ວຕ ສງ຺ຂາຣາຕິ ວຸຕ຺ຕາ ອຸຠຸອາທິສມຸຏ຺ຐານາປິ ສພ຺ພຘມ຺ມາ. ອຠິສງ຺ຂຣຓກສງ຺ຂາໂຣຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ອຠິສງ຺ຂຣຓໂຕ. ກາຍປໂຍຄສມຸຏ຺ຐາປນວີຣິຍໍ ກາຍິກວີຣິຍໍ. ອຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສາຕິ ປໂຍຄເວຄສ຺ສ.

ວາຈໍ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ວຈີສງ຺ຂາໂຣ. ກາເຍນ ສງ຺ຂຣີຍຕີຕິ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ. ຈິຕ຺ເຕນ ສງ຺ຂຣີຍຕິ, ຈິຕ຺ຕໍ ວາ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຣ. ສງ຺ເຂປໂຕ ປນ ສພ຺ເພປິ ຍຖາຣຫໍ ສງ຺ຂໂຣນ຺ຕິ, ສງ຺ຂຣີຍນ຺ຕີຕິ ຈ ສງ຺ຂາຣາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣຏ຺ຐປຈ຺ຈຍຏ຺ຐາທິມາຫ.

ນມຕີຕິ ເອກນ຺ຕສາຣມ຺ມຓຕາຍ ອາຣມ຺ມຓາຠິມຸຂໍ ນມຕິ. ປຣິຕສ຺ສຕີຕິ ປິປາສຕິ, ຕຓ຺ຫາປຣິຕາປຕາຍ ວາ ວິຈລຕິ. ອຸປາທິຍຕີຕິ ທຬ຺ຫໍ ອາທິຍຕິ. ຠວຕີຕິ ອຸປປຕ຺ຕິຠວໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຠາວຍຕີຕິ ກມ຺ມຠວໍ. ຈຸຕິ ຂນ຺ຘານໍ ມຣຓນ຺ຕິ ‘‘ມຣນ຺ຕິ ເອເຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂາ ເວທນາ ອຸປ຺ປາທທຸກ຺ຂາ, ຐິຕິທຸກ຺ຂາຕິ ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ທ຺ເວຘາ ຂຓຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຍາໂສ ປຣິສ຺ສໂມ ວິສາໂທ.

ນິທ຺ທິຏ຺ຐນຍທສ຺ສນນ຺ຕິ ຍຖານິທ຺ທິຏ຺ຐວິຘິສນ຺ທສ຺ສນໍ. ເກວລ-ສທ຺ໂທ ອສມ຺ມິສ຺ສວາຈໂກ ຈ ໂຫຕິ ‘‘ເກວລາ ສາລໂຍ’’ຕິອາທີສຸ, ນິຣວເສສວາຈໂກ ຈ ‘‘ເກວລາ ອງ຺ຄມຄຘາ’’ຕິອາທີສຸ, ຕສ຺ມາ ທ຺ວິຘາປິ ອຕ຺ຖໍ ວທຕິ. ຕຕ຺ຖ ອສມ຺ມິສ຺ສສ຺ສາຕິ ສຸຂຣຫິຕສ຺ສ. ນ ຫິ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ອຸປ຺ປາທວຍຣຫິຕໍ ອຕ຺ຖິ. ສກລສ຺ສາຕິ ສພ຺ພຠວາທິຄຕສ຺ສ, ສພ຺ພກາລິກສ຺ສ ຈ.

໕໘໘. ‘‘ລກ຺ຂເຓກວິຘາທິໂຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ປຣິສມາເປຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ລກ຺ຂຓາທິໂຕ’’ຕິ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕ, ຕໍສມງ຺ຄິປຸຄ຺ຄເລ ວາ ສມ຺ໂມຫຍຕີຕິ ສມ຺ໂມຫນຣສາ. ອາຣມ຺ມຓສຠາວສ຺ສ ຉາທນໍ ຫຸຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ຉາທນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ‘‘ອາສວສມຸທຍາ ອວິຊ຺ຊາສມຸທໂຍ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໓) ວຈນໂຕ ອາສວປທຏ຺ຐານາ. ປຏິສນ຺ຘິຊນນຕ຺ຖໍ ອາຍູຫນ຺ຕິ ພ຺ຍາປາຣໍ ກໂຣນ຺ຕີຕິ ອາຍູຫນຣສາ. ຣາສິກຣຓໍ ວາ ອາຍູຫນໍ. ເຈຕນາສຠາວຕ຺ຕາ ເຈຕນາ ຫຸຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ເຈຕນາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ນາມຣູປສ຺ສ ປຸເຣຈາຣິກຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ປຸພ຺ພງ຺ຄມຣສໍ. ປຸຣິມຠເວນ ສທ຺ຘິໍ ຆຏນໍ ຫຸຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ປຏິສນ຺ຘິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ວິຎ຺ຎາເຓນ ສຫ, ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຎ຺ຈ ສມ຺ປຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ສມ຺ປໂຍຄຣສໍ. ສມໍ ປກາເຣຫິ ໂຍໂຄ ສມ຺ປໂຍໂຄ. ວິສຸໍ ອຠາໂວ ອວິນິພ຺ໂຠໂຄ. ຣູປໍ ສມ຺ປໂຍຄາຠາວໂຕ ວິກິຣຕີຕິ ວິກິຣຓຣສໍ. ຕໂຕ ເອວ ຫິ ປິສິຍມານາ ຕຓ຺ຑຸລາທໂຍ ວິກິຣນ຺ຕິ, ຈຸຓ຺ຓີຠູຕາ ວິທ຺ຘໍສນ຺ຕິ, ນາມສ຺ສ ກທາຈິ ກຸສລາທິຠາໂວປິ ອຕ຺ຖີຕິ ຕໂຕ ວິເສສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອພ຺ຍາກຕປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ອເຈຕໂນ ອພ຺ຍາກໂຕ’’ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໓໑໑; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໑໗໓) ເອຕ຺ຖ ວິຍ ອນາຣມ຺ມຓຕາ ວາ ອພ຺ຍາກຕຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອາຍຕນລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ຆຏ຺ຏນລກ຺ຂຓໍ, ອາຍານໍ ຕນນລກ຺ຂຓໍ ວາ. ທສ຺ສນສ຺ສ ຍຖາສກໍ ວິສຍຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ກຣຓໂຕ ທສ຺ສນຣສໍ. ‘‘ທສ຺ສນາທິຣສ’’ນ຺ຕິ ປນ ສມ຺ໂມຫວິໂນທນິຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ວຕ຺ຖຸທ຺ວາຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ ຍຖາຣຫໍ ວິຎ຺ຎາຓມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວຕ຺ຖຸຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຈກ຺ຂາທິປຎ຺ຈກາເປກ຺ຂໍ. ອກຸສລວິປາກຸເປກ຺ຂາຍ ອນິຏ຺ຐຠາວໂຕ ທຸກ຺ເຂນ, ອິຕຣາຍ ອິຏ຺ຐຠາວໂຕ ສຸເຂນ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ‘‘ສຸຂທຸກ຺ຂປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ທຸກ຺ຂສມຸທຍຕ຺ຕາ ເຫຕຸລກ຺ຂຓາ ຕຓ຺ຫາ. ‘‘ຕຕ຺ຣຕຕ຺ຣາຠິນນ຺ທິນີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໙໑, ໔໖໐; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໘໑; ວິຠ. ໒໐໓; ມຫາວ. ໑໔) ວຈນໂຕ ອຠິນນ຺ທນຣສາ. ຈິຕ຺ຕສ຺ສ, ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ວາ ຣູປາທີສຸ ອຕິຕ຺ຕຠາໂວ ຫຸຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ອຕິຕ຺ຕຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ອມຸຎ຺ຈນຣສໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐາຠິນິເວສວເສນ. ຕຓ຺ຫາທຬ຺ຫຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ກາມຸປາທານໍ, ເສສານິ ທິຏ຺ຐິ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕີຕິ ຕຓ຺ຫາທຬ຺ຫຕ຺ຕທິຏ຺ຐິປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ກມ຺ມຸປປຕ຺ຕິຠວວເສນ ຠວສ຺ສ ລກ຺ຂຓາທໂຍ ໂຍເຊຕພ຺ພາ.

໕໘໙. ໂມຫາທິຠາວໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອນນຸໂພຘາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ທຸກ຺ຂາທີສຸ ອຎ຺ຎາຓວເສນ ອປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ, ອສຸຠາທີສຸ ສຸຠາທິວິປລ຺ລາສວເສນ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິ. ທິຏ຺ຐິວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕວເສນ ວາ ອປ຺ປຏິປຕ຺ຕິ, ທິຏ຺ຐິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວເສນ ມິຈ຺ຉາປຏິປຕ຺ຕິ. ທ຺ວາຣາຣມ຺ມຓໂຕຕິ ທ຺ວາຣໂຕ, ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ, ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຈ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ອຍໍ ປນ ວິຠາໂຄ ນ ອວິຊ຺ຊາຍ ເອວ, ອຎ຺ເຎສຸປິ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ເຄສຸ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສພ຺ເພສຸປີ’’ຕິ.

ວິປາກຘມ຺ມຘມ຺ມາທິຠາວໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເນວເສກ຺ຂານາເສກ຺ຂສໍໂຍຊນິຍາທິຠາເວ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຈຕຸໂຍນິສໍວຕ຺ຕນໂຕຕິ ຈຕຸໂຍນິປຣິຍາປນ຺ນຕ຺ຕຠາວນິພ຺ພຕ຺ຕນໂຕ.

ໂລກິຍວິຠາຄາທິຠາວໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອພ຺ຍາກຕສປ຺ປຈ຺ຈຍສງ຺ຂຕາທິຠາເວ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສເຫຕຸກາເຫຕຸກາທິໂຕຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສສງ຺ຂາຣາສງ຺ຂາຣາທິເຠເທ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ກາມໍ ນາມຣູປໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນທ຺ຘວເສນ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕຖາປິ ຍຖາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ, ເອວໍ ອຕີຕານາຄຕມ຺ປີຕິ ອທ຺ຘທ຺ວຍປຣິຍາປນ຺ນສ຺ສາປິ ນຍໂຕ ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕີຕາທິໂຕ ຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ.

ສຎ຺ຊາຕິສໂມສຣຓຏ຺ຐານໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຓຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິປວຕ຺ຕິເທສຠາວໂຕ. ‘‘ຠູຕປ຺ປສາທວິຎ຺ຎາຓໂຕ’’ຕິ ປາໂຐ ຍຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ວິຎ຺ຎາຓາທິໂຕ’’ຕິ ປນ ປຐນ຺ຕິ. ເອກເສສນເຍນ ພາຫິຣາຍຕນສ຺ສາປິ ສງ຺ຄເຫ ສຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕສ຺ສ ສງ຺ຄຫິຕຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ໂນຠຍໂຄຈຣນ຺ຕິ ມນາຍຕນມາຫ. ນ ຫິ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ເທສວເສນ ອາສນ຺ນຕາ, ທູຣຕາ ວາ ອຕ຺ຖິ ອວິຄ຺ຄຫຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ມນາຍຕນສ຺ສ ໂຄຈໂຣ ມນາຍຕນໍ ສມ຺ປຕ຺ໂຕ, ອສມ຺ປຕ຺ໂຕ ວາຕິ ນ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຜສ຺ສາທີນມ຺ປີຕິ ເອຕ຺ຖ ຜສ຺ໂສ ຕາວ ຜຸສນສຠາວໂຕ, ໂລກິຍສາສວາທິຠາວໂຕ ຈ ເອກວິໂຘ. ປຏິຆສມ຺ຜສ຺ສອຘິວຈນສມ຺ຜສ຺ສເຠທໂຕ, ສເຫຕຸກາທິຠາວໂຕ ຈ ທຸວິໂຘ. ຠວຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນໂຕ, ເວທນາຕ຺ຕຍສມ຺ປໂຍຄໂຕ, ອເຫຕຸກທຸເຫຕຸກຕິເຫຕຸກໂຕ ຈ ຕິວິໂຘ. ໂຍນິຄຕິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິໂຘ, ປຎ຺ຈວິໂຘ ຈ.

ເວທນາ ອນຸຠວນລກ຺ຂຓໂຕ, ໂລກິຍສາສວາທິຠາວໂຕ ຈ ເອກວິຘາ. ປຎ຺ຈທ຺ວາຣິກມໂນທ຺ວາຣິກເຠທໂຕ ທຸວິຘາ. ສຸຂາທິເຠທໂຕ ຕິວິຘາ. ໂຍນິຄຕິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘາ, ປຎ຺ຈວິຘາ ຈ. ຉຬາຣມ຺ມຓເຠທໂຕ ຉພ຺ພິຘາ.

ຕຓ຺ຫາ ໂລກສ຺ສ ສມຸທຍຠາວໂຕ ເອກວິຘາ. ທຸວິຘາ ທິຏ຺ຐິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕ. ຕິວິຘາ ກາມຠວວິຠວຕຓ຺ຫາເຠທໂຕ. ຈຕຸພ຺ພິຘາ ຈຕຸມຄ຺ຄປເຫຍ຺ຍໂຕ. ປຎ຺ຈວິຘາ ຣູປາຠິນນ຺ທນາທິຠາວໂຕ. ຉພ຺ພິຘາ ຉຕຓ຺ຫາກາຍເຠທໂຕ.

ອຸປາທານໍ ເອກວິຘໍ ທຬ຺ຫຄ຺ຄາຫຠາວໂຕ. ທຸວິຘໍ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິເຠທໂຕ. ຕິວິຘໍ ຠວຕ຺ຕຍູປນິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ກາມຸປາທານາທິເຠທໂຕ. ປຎ຺ຈວິຘໍ ປຎ຺ຈຄຕິສໍວຕ຺ຕນໂຕ.

ຠໂວ ເອກວິໂຘ ໂລກິຍສາສວາທິຠາວໂຕ. ທຸວິໂຘ ກມ຺ມຸປປຕ຺ຕິເຠທໂຕ. ຕິວິໂຘ ກາມຠວາທິເຠທໂຕ. ຈຕຸພ຺ພິໂຘ ຈຕຸຣຸປາທານປຈ຺ຈຍໂຕ. ປຎ຺ຈວິໂຘ ປຎ຺ຈຄຕິສໍວຕ຺ຕນໂຕ. ຉພ຺ພິໂຘ ກາມກມ຺ມຠວາທິເຠທໂຕ. ສຕ຺ຕວິໂຘ ສຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສງ຺ຄຫໂຕ. ອຏ຺ຐວິໂຘ ຈຕຸຣຸປາທານປຈ຺ຈຍກມ຺ມຠວາທິເຠທໂຕ. ນວວິໂຘ ກາມຠວາທິເຠທໂຕ.

ຊາຕິ ເອກວິຘາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ປຐມາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ທຸວິຘາ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘສງ຺ຄຫໂຕ. ຕິວິຘາ ຠວຕ຺ຕຍປຣິຍາປນ຺ນໂຕ. ໂຍນິຄຕິວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘາ, ປຎ຺ຈວິຘາ ຈ. ອິມິນາ ນເຍນ ຊຣາມຣຓາທີນມ຺ປິ ເອກວິຘາທິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໕໙໐. ໂສກາທີນມ຺ປິ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອງ຺ຄພຫຸຕ຺ຕປ຺ປສງ຺ເຄ ‘‘ທ຺ວາທເສວາ’’ຕິ ອງ຺ຄວວຕ຺ຖານໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ນ ຫິ ໂສກາທໂຍ ອງ຺ຄຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາ, ຜເລນ ປນ ກາຣຓໍ ອວິຊ຺ຊໍ ມູລງ຺ຄໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ເຕ ວຸຕ຺ຕາ. ຊຣາມຣຓພ຺ຠາຫຕສ຺ສ ຫິ ພາລສ຺ສ ເຕ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ໂສກາທີນໍ ຊຣາມຣຓກາຣຓຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ປນ ‘‘ກາຍິກາຍ ທຸກ຺ຂາຍ ເວທນາຍ ຜຸຏ຺ໂຐ’’ຕິ ຈ ສຸຕ຺ເຕ ຊຣາມຣຓນິມິຕ຺ຕຎ຺ຈ ທຸກ຺ຂໍ ສງ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ຕໍ ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕານໍ ຊຣາມຣຓພ຺ຠາຫຕສ຺ສ ສມ຺ຠເວ ສາຘກຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ຊຣາມຣເຓເນວ ໂສກາທີນໍ ເອກສງ຺ເຂໂປ ກໂຕ, ຕສ຺ມາ ເຕສໍ ຊາຕິປຈ຺ຈຍຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຊຣາມຣຓປຈ຺ຈຍຠາເວ ຫິ ອວິຊ຺ຊາຍ ເອກສງ຺ເຂໂປ ກາຕພ຺ໂພ ສິຍາ. ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ປນ ຊຣາມຣຓໍ, ໂສກາທໂຍ ຈ ສມ຺ຠວນ຺ຕີຕິ ຕຕ຺ຖ ຊຣາມຣຓໍ ເອກນ຺ຕິກໍ ອງ຺ຄຠາເວນ ຄຫິຕໍ. ໂສກາທໂຍ ປນ ຣູປຠວາທີສຸ ອຠາວໂຕ ອເນກນ຺ຕິກາ ເກວລໍ ປາກເຏນ ຜເລນ ອວິຊ຺ຊານິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຄຫິຕາ. ເຕນ ອນາຄເຕ ຊາຕິຍາ ສຕິ ຕໂຕ ປຣາຍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ ເຫຕຸເຫຕຸຠູຕາ ອວິຊ຺ຊາ ທສ຺ສິຕາຕິ ຠວຈກ຺ກສ຺ສ ອວິຈ຺ເຉໂທ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີຕິ. ສຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ໂສກາທີນໍ ອວິຊ຺ຊາ ກາຣຓນ຺ຕິ ເອຕສ຺ເສວ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘກໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ໂສກາທີນໍ ພາລສ຺ສ ຊຣາມຣຓນິມິຕ຺ຕຕາມຕ຺ຕສ຺ສ. ‘‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ’’ຕິ ຫິ ວຈເນນ ອວິຊ຺ຊາ ໂສກາທີນໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕາ, ນ ຈ ຊຣາມຣຓນິມິຕ຺ຕເມວ ທຸກ຺ຂໍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ.

ອປໂຣ ນໂຍ ຊຣາມຣຓມ຺ປິ ປຈ຺ຈໂຍ, ອຎ຺ຎຖາ ທ຺ວາທສງ຺ຄານິ ນ ປຣິປູເຣນ຺ຕິ. ກສ຺ສ ປນ ໂສ ປຈ຺ຈໂຍ? ໂສກາທີນໍ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ‘‘ຊຣາມຣຓປຈ຺ຈຍາ ໂສກາທໂຍ ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຊາຕິປຈ຺ຈຍາ ຊຣາມຣຓໍ, ໂສກາທໂຍ ຈ ສມ຺ຠວນ຺ຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຍສ຺ມາ ຕທຎ຺ເຎນປິ ທຸກ຺ຂຘມ຺ເມນ ຜຸຏ຺ຐສ຺ສ ເຕ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອປ຺ປຫີນສໍໂຍຊນສ຺ສາປິ ເຕສໍ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຕາ ນ ເອກໍສິກາຕິ ຊາຕິປຈ຺ຈຍຕາວ ວຸຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ຊຣາມຣຓຄ຺ຄຫເຓນ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ ສງ຺ຄຫິໂຕ. ອຸປາທິນ຺ນກ຺ຂນ຺ຘປຣິປາໂກ ຫິ ອາຍຸໂນ ສໍຫານິ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ປຣິປາໂກ ຈ ຊຣາ, ເຕສຎ຺ຈ ເຠໂທ ມຣຓນ຺ຕິ. ສຕິ ຈ ອຸປປຕ຺ຕິຠເວ ຕຕ຺ຖ ກຕຸປຈິຕໍ, ໂປຣາຓໍ ວາ ກມ຺ມໍ ກມ຺ມຠໂວ, ກມ຺ມາທິອຸປຏ຺ຐາເນ ຈຸຕິອນນ຺ຕຣໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຊເນຕີຕິ ອຸປປຕ຺ຕິຠໂວ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈໂຍ, ຕສ຺ມາ ຊຣາມຣຓມ຺ປິ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຕາຍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາໂທ. ຍສ຺ມາ ປນ ‘‘ຠວປຈ຺ຈຍາ ຊາຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ເຖວ ອຸປປຕ຺ຕິຠວສ຺ສ ຊາຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຕາ ສງ຺ຄຫິຕາ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕປຣິຍາຍສງ຺ຄຫໂຕ ຈ ‘‘ຊຣາມຣຓປຈ຺ຈຍາ ຊາຕີ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ຊຣາມຣຓສ຺ສາປິ ປຈ຺ຈຍຠາວສິທ຺ຘິໂຕ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທຕາຕິ ທ຺ວາທສງ຺ຄຕາ ວວຕ຺ຖິຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ທ຺ວາທເສວາ’’ຕິອາທິ. ອຍໍ ຕາວາຕິ ‘‘ເທສນາເຠທໂຕ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕໍ ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ.

ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາສງ຺ຂາຣປທກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໙໑. ອຍໍ ປນາຕິ ອິທານິ ວກ຺ຂມານໍ. ‘‘ກຕມາ ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອວິຊ຺ຊາ ທຸກ຺ເຂ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໑໐໓) ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ຈຕຸຏ຺ຐານິກາ ອວິຊ຺ຊາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ສຸຕ຺ຕນ຺ຕປຣິຍາເຍນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນິກ຺ເຂປກຓ຺ເຑ (ຘ. ສ. ໑໑໐໖) ປນ ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ຈຕູສຸ ຐາເນສຸ ກຖິຕາຍ ເອວ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຏ຺ຐສຸ ຐາເນສຸ ກິຈ຺ຈຊາຕິໂຕ ກຖິຕຕ຺ຕາ ຕທຕ຺ຖວຓ຺ຓນາວເສນ ວິຠາວນໍ ກາຕຸໍ ‘‘ອຠິຘມ຺ມປຣິຍາເຍນາ’’ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຫາເປຕ຺ວາ ວິຠຊິຕພ຺ພໍ. ວິຠຊນຎ຺ຫິ ອຠິຘມ຺ມປຣິຍາໂຍ. ‘‘ອຏ຺ຐສຸ ຐາເນສຸ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ຕໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເສສຏ຺ຐາເນສູຕິ ທຸກ຺ຂສມຸທເຍສຸ, ປຸພ຺ພນ຺ຕາທີສຸ ຈ. ອາຣມ຺ມຓວເສນາຕິ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນາປິ. ອິຘາຕິ ອິມສ຺ມິໍ ‘‘ທຸກ຺ເຂ ອຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິເກ ປາເຐ. ສາຕິ ອວິຊ຺ຊາ. ອຸປ຺ປນ຺ນາຕິ ອສມູຫຕຸປ຺ປນ຺ນາ, ປເຄວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາ. ‘‘ປຏິຈ຺ຉາເທຕ຺ວາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຉາທນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ນ ເທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣສິຕພ຺ໂພ ປຏິວິຊ຺ຌິຕພ຺ໂພ ສຠາໂວ ຣໂສ, ອຕ຺ຕໂນ ຣໂສ ສຣໂສ, ຍາຖາໂວ ຍຖາຠູໂຕ ສຣໂສ ຍາຖາວສຣໂສ, ໂຍ ‘‘ປີຬນຏ຺ໂຐ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໒.໘) ວຸຕ຺ໂຕ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈປ຺ປເຠທາ ເອວ ຈ ປຸພ຺ພນ຺ຕາທໂຍ, ໂສ ເອວ ລກ຺ຂິຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຍາຖາວສຣສລກ຺ຂຓໍ. ຕໍ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຊານິຕຸໍ ນ ເທຕິ.

ຕທຸຠຍນ຺ຕິ ປຸພ຺ພນ຺ຕຎ຺ເຈວ ອປຣນ຺ຕຎ຺ຈ ອຕີຕໍ, ອນາຄຕຎ຺ຈ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ຕຠາຄວນ຺ຕຕາຍ ວາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນທ຺ຘຠູໂຕ ມຊ຺ຌນ຺ໂຕ ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ໂຕ. ອຍໍ ອວິຊ຺ຊາ ອິເມ ສງ຺ຂາຣາຕິ ອິທປ຺ປຈ຺ຈຍຕາປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ເມສຸ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຊານນາກາຣທສ຺ສນໍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ທຸກ຺ຂາທີສຸ. ຍທິປິ ອວິຊ຺ຊາ ທຸກ຺ຂາທີສຸ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນປິ ປວຕ຺ຕຕິ, ຍຖາ ປນ ນິໂຣຘມຄ຺ເຄ ອາຣມ຺ມຓໍ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕີ ເຕ ຊານິຕຸກາມສ຺ສ ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທນວເສນ, ອນິໂຣຘມຄ຺ເຄສຸ ນິໂຣຘມຄ຺ຄຄ຺ຄຫຓກາຣຓຠາເວນ ຈ ປວຕ຺ຕມານາ ເຕ ຍາຖາວໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌິຕຸໍ ນ ເທຕິ, ເອວໍ ທຸກ຺ຂາທີສຸປີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຏິຈ຺ຉາທນວເສເນວ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ’’ຕິ. ທຸກ຺ຂາທິວິສໂຍ ອນ຺ຘຕມກໂຣ, ໂລຠາທີນຎ຺ຈ ອນ຺ຘຕມກຣານໍ ປຈ຺ຈຍຠູໂຕ ອທສ຺ສນາກາໂຣ ອຎ຺ຎາຓໍ.

໕໙໒. ປຸຎ຺ຎາທໂຍຕິ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາທໂຍ. ຕຕ຺ຖ ປຸນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕານໍ ອປຸຎ຺ຎຜລໂຕ, ທຸກ຺ຂສໍກິເລສໂຕ ຈ ໂສເຘຕີຕິ ປຸຎ຺ຎໍ. ຫິຕສຸຂຊ຺ຌາສເຍນ ປຸຎ຺ຎໍ ກໂຣຕີຕິ ຕນ຺ນິປ຺ຜາທເນນ ກາຣກສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍໍ ປູເຣຕິ, ປຸຊ຺ຊຠວໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕີຕິ ວາ ປຸຎ຺ຎໍ. ອິຕິ ປູຣໂກ, ປຸຊ຺ຊນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ຈ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ປຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຸຎ຺ຎຎ຺ຈ ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ອຠິສງ຺ຂຣຓຏ຺ເຐນ ອຠິສງ຺ຂາໂຣ ຈາຕິ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ. ປຸຎ຺ຎປຏິປກ຺ຂໂຕ ອປຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ. ສມາຘິປຈ຺ຈນີການໍ ອຕິທູຣຕາຍ ນ ອິຎ຺ຊຕິ, ອນິຎ຺ຊຎ຺ຈ ຠວໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາໂຣ. ກາເຍນ ປວຕ຺ຕິໂຕ, ກາຍໂຕ ວາ ປວຕ຺ໂຕ, ກາຍສ຺ສ ວາ ສງ຺ຂາໂຣຕິ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ. ວຈີຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາເຣສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ປຐມຕ຺ຕິໂກ ປຣິວີມໍສນສຸຕ຺ຕາທິວເສນ ຄຫິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ປຸຎ຺ຎໍ ເຈ ສງ຺ຂາຣໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕິ, ປຸຎ຺ຎູປຄໍ ໂຫຕິ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໑) ອາຄຕໍ. ທຸຕິຍຕ຺ຕິໂກ ວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕວເສນ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ‘‘ຕໂຍເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ສງ຺ຂາຣາ. ກຕເມ ຕໂຍ? ກາຍສງ຺ຂາໂຣ ວຈີສງ຺ຂາໂຣ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຣ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໘) ວຸຕ຺ຕໍ.

ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປນາຕິອາທິ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາທີນໍ ສຣູປໂຕ, ປເຠທໂຕ ຈ ວິຠາວນໍ. ຠາວນາວເສເນວ ປວຕ຺ຕາ, ນ ທານສີລວເສນາຕິ ຕຕ຺ຖ ລພ຺ຠມານໍ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຣູປາວຈຣເຈຕນາປິ ‘‘ຠາວນາວເສເນວ ປວຕ຺ຕາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຍ ປນ ‘‘ຠາວນາວເສເນວາ’’ຕິ ອວຘາຣເຓນ ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນໍ ນິວຕ຺ເຕຕີຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ ຕາສມ຺ປິ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍຕາຍ ວິຍ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣຠາວສ຺ສ ຈ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ອຎ຺ຎຖາ ອຠິຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖູສຸ ອສງ຺ຄໂຫ ເອວ ສິຍາ, ນ ຈ ຍຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຸສລຎ຺ຈ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸຎ຺ຈ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ປາຓາຕິປາຕາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນ ຕທວສິຏ຺ຐອກຸສລກມ຺ມປຖານໍເຍວ ຄຫຓໍ, ອຖ ໂຂ ອນວເສສອກຸສລກມ຺ມສ຺ສາປິ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອິຕເຣສຸ ປນາຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣາທີສຸ. ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາທໂຍ ປວຕ຺ຕມານາ ອິເມຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ທ຺ວາຣໂຕ ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ‘‘ສມວີສຕິ ເຈຕນາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍທິ ກາຍວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂຍ ສມຸຏ຺ຐາເປນ຺ຕິໂຍ ກຸສລາກຸສລເຈຕນາ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ, ວຈີສງ຺ຂາໂຣຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາຍປິ ກຸສລາຍ ຕຖາ ປວຕ຺ຕາຍ ວຈີສງ຺ຂາຣຠາໂວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ກາຍວຈີສງ຺ຂາຣຄ຺ຄຫເຓ, ກາຍວຈີສຎ຺ເຈຕນາຄ຺ຄຫເຓ ວາ. ນ ຄຫິຕາຕິ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນ ຄຫິຕາ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ນ ໂຫຕິ, ນນຸ ສາປິ ກຸສລາ, ວິປາກຘມ຺ມາ ຈາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນຕຓ຺ຫາວິຊ຺ຊມາເນ ປນ ສນ຺ຕາເນ ສພ຺ຍາປາຣປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ຕສ຺ສາ ກຸສລຕາ, ວິປາກຘມ຺ມຕາ ຈ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ວິປາກຸປ຺ປາທເນນ. ສາ ປນ ວິປາກໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕີ ຣູປາວຈຣເມວ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ. ນ ຫິ ອຎ຺ຎຠູມິກໍ ກມ຺ມໍ ອຎ຺ຎຠູມິກໍ ວິປາກໍ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ. ອຕ຺ຕນາ ສທິສາຣມ຺ມຓໍ ຕິຏ຺ຐານິກເມວ ຈ ອຸປ຺ປາເທຍ຺ຍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ເຑ ຣູປາວຈຣວິປາກສ຺ສ ກມ຺ມສທິສາຣມ຺ມຓສ຺ເສວ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ນ ຈ ຣູປາວຈຣວິປາໂກ ປຣິຕ຺ຕາທິອາຣມ຺ມໂຓ ອຕ຺ຖິ, ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາ ຈ ປຣິຕ຺ຕາທິອາຣມ຺ມຓາວ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ວິປາກໍ ນ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ກສິເຓສຸ ຈ ອຸປ຺ປາທິຕສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘິສ຺ສ ອານິສໍສຠູຕາ ອຠິຎ຺ຎາ. ຍຖາຫ ‘‘ໂສ ເອວໍ ສມາຫິເຕ ຈິຕ຺ເຕ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໔-໒໔໕; ມ. ນິ. ໑.໓໘໔-໓໘໖, ໔໓໑-໔໓໓; ປາຣາ. ໑໒). ຕສ຺ມາ ສມາຘິຜລສທິສາ ສາ, ນ ຈ ຜລໍ ເທຕິ. ທານສີລານິສໍສຠູໂຕ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ປຈ຺ຈຍລາໂຠ ວິຍາຕິ ສາປິ ວິປາກໍ ນ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ.

‘‘ຍຖາ ຈ ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາ, ເອວໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈເຈຕນາປິ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ ອິທໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕຘມ຺ເມ ວິສຸໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ‘‘ເຕສໍ ວິປາເກ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໒໕) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ. ສາ ປນ ວິຈາຣຓາ ເຫຏ຺ຐາ ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາຍໍ ອກຸສລກຖາຍໍ ວິຈາຣິຕາ ເອວາຕິ ຕຕ຺ຖ ວິຈາຣິຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພາ. ອປິເຈຕ຺ຖ ຍເທເກ ວິຠຊ຺ຊ ວທນ຺ຕິ, ທສ຺ສນຠາວນານໍ ອຠາເວປິ ເຍສໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ, ເສກ຺ຂານຎ຺ຈ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ, ເຕສໍ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິກາເລ ເຕຫິ ປຫາຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາ ອກຸສລາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ, ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ປນ ຠາວນາຍ ອຠາວາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພຈິນ຺ຕາ ນຕ຺ຖິ. ເຕນ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕມານາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາປິ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ນ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍທິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸໍ, ທສ຺ສເນນປຫາຕພ຺ພາ ຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພານໍ ເກສຎ຺ຈິ ເກນຈິ ກທາຈິ ອາຣມ຺ມຓອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ຠເວຍ຺ຍຸໍ? ນ ຈ ປຏ຺ຐາເນ ທສ຺ສເນນປຫາຕພ຺ພາ ຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພານໍ ເກນຈິ ປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເສກ຺ຂານໍ ປນ ວິຊ຺ຊມານາ ຠາວນາຍ ປຫາຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາຕິ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ. ເຕເນວ ເສກ຺ຂານໍ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ, ຈຕ຺ຕຕ຺ຕາ ວນ຺ຕຕ຺ຕາ ມຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຫີນຕ຺ຕາ ປຏິນິສ຺ສຏ຺ຐຕ຺ຕາ ອຸກ຺ເຂຏິຕຕ຺ຕາ ສມຸກ຺ເຂຏິຕຕ຺ຕາ ອສ຺ສາທິຕພ຺ພາ, ອຠິນນ຺ທິຕພ຺ພາ ຈ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ປຫີນຕາຍ ເອວ ໂສມນສ຺ສເຫຕຸຠູຕາ, ອວິກ຺ເຂປເຫຕຸຠູຕາ ຈ ນ ໂທມນສ຺ສໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈຎ຺ຈ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕີຕິ ນ ເຕ ເຕສໍ ອາຣມ຺ມຓອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິຠາວໍ, ປກຕູປນິສ຺ສຍຠາວຎ຺ຈ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ. ນ ຫິ ປຫີເນ ອຸປນິສ຺ສາຍ ອຣິໂຍ ຣາຄາທິກິເລເສ ອຸປ຺ປາເທຕິ.

ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ເຄນ ເຍ ກິເລສາ ປຫີນາ, ເຕ ກິເລເສ ນ ປຸເນຕິ ນ ປຈ຺ເຈຕິ ນ ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕິ…ເປ… ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ເຄນ…ເປ… ປຈ຺ຈາຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ (ມຫານິ. ໘໐; ຈູຬນິ. ເມຕ຺ຕຄູມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໒໗). ນ ຈ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາ, ອິຕເຣສໍ ນ ເກນຈິ ປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ທິຏ຺ຐິໍ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ, ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ຣາໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທິຏ຺ຐິ, ວິຈິກິຈ຺ຉາ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ວິຈິກິຈ຺ຉໍ ອາຣພ຺ຠ ວິຈິກິຈ຺ຉາ, ທິຏ຺ຐິ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໐໗) ທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉານໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ອຘິປຕິປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທເສ ‘‘ທິຏ຺ຐິໍ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ອສ຺ສາເທຕິ ອຠິນນ຺ທຕິ, ຕໍ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ຣາໂຄ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ທິຏ຺ຐິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໕) ເອຕ຺ຕກເມວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ຕສ຺ມາ ທສ຺ສນຠາວນາຫິ ປຫາຕພ຺ພານໍ ອຕີຕາທິຠາເວນ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພຕ຺ເຕປິ ຍາທິສານໍ ຕາຫິ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາ ອາປາເທຕພ຺ພາ, ເຕສຸ ປຸຖຸຊ຺ຊເນສຸ ວຕ຺ຕມານາ ທສ຺ສນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ເຕນ ປຫາຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາ, ເສກ຺ເຂສຸ ວຕ຺ຕມານາ ຠາວນໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ຕາຍ ປຫາຕຸໍ ສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ.

ເຕສຸ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ ສຫາຍວິຣຫາ ວິປາກໍ ນ ຊນຍນ຺ຕີຕິ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພເຈຕນາຍ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນ ວຸຕ຺ໂຕ, ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພທສ຺ສນຠາວນາຣຫິຕານໍ ປນ ປຸຖຸຊ຺ຊເນສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ສກຠຓ຺ເຑ ຉນ຺ທຣາຄາທີນໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ຈ ສໍໂຍຊນຕ຺ຕຍຕເທກຏ຺ຐກິເລສານໍ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນຕາຍ ອປຣິກ຺ຂີຓສຫາຍານໍ ວິປາກຸປ຺ປາທນໍ ນ ສກ຺ກາ ປຏິເສຘິຕຸນ຺ຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕຘມ຺ມານໍ ວິປາໂກ ວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍທິ ເອວໍ, ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພທສ຺ສນຠາວນາຣຫິຕານໍ ອກຸສລານໍ ເນວທສ຺ສເນນ-ນຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພຕາຍ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ, ອປ຺ປຫາຕພ຺ພານໍ ‘‘ເນວທສ຺ສເນນ-ນຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໙) ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ອປ຺ປຫາຕພ຺ພວິຣຸທ຺ຘສຠາວຕ຺ຕາ ຈ ອກຸສລານໍ.

ເອວມ຺ປິ ເຕ ອິມສ຺ມິໍ ຕິເກ ‘‘ນວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ເຑ ທສ຺ສິຕານໍ ທ຺ວາທສອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທານໍ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ຘມ຺ມວເສນ ສພ຺ເພ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມາ ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕິເກ ກາລວເສນ ອສງ຺ຄຫິຕາປິ ອຕີຕາ ‘‘ນວຕ຺ຕພ຺ພາ’’ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທຣູປຠາເວນ ຄຫິເຕສຸ ນວຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວາ, ເອວມິຘາປິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທຠາເວນ ຄຫິເຕສຸ ນວຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອສງ຺ຄຫິຕສ຺ສ ອຠາວາ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕາ ນວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍຕ຺ຖ ຫິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ໂກຈິ ນິໂຍຄໂຕ ນວຕ຺ຕພ຺ໂພ ອຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຖ ເຕສໍ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ໂກຏ຺ຐາໂສ ອຕ຺ຖີຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປເທສຸ ວິຍ ຕຕ຺ຖາປິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຠຊາເປຕພ຺ພຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ຠຊາເປຕິ ‘‘ສິຍາ ນວຕ຺ຕພ຺ພາ ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໑໔໒໒). ຕທຠາວາ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕິເກ, ອິຘ ຈ ຕຖາ ນ ວຸຕ຺ຕາ.

ອຖ ວາ ຍຖາ ສປ຺ປຏິເຆຫິ ສມານສຠາວຕ຺ຕາ ຣູປຘາຕຸຍໍ ຕໂຍ ມຫາຠູຕາ ສປ຺ປຏິຆາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຖາຫ ‘‘ອສຎ຺ຎສຕ຺ຕານໍ ອນິທສ຺ສນສປ຺ປຏິຆໍ ເອກໍ ມຫາຠູຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ທ຺ເວ ມຫາຠູຕາ, ທ຺ເວ ມຫາຠູເຕ ປຏິຈ຺ຈ ເອກໍ ມຫາຠູຕ’’ນ຺ຕິ, ເອວໍ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ປວຕ຺ຕມານາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພສມານສຠາວາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸນ຺ຕິ? ນຕ຺ຖິ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕາປສງ຺ໂຄ. ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ປຸຖຸຊ຺ຊນານໍ ປວຕ຺ຕມານາປິ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ ສກຠຓ຺ເຑ ຉນ຺ທຣາຄາທໂຍ ປຣຠຓ຺ເຑ ຉນ຺ທຣາຄາທີນໍ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ, ຣາໂຄ ຈ ຣາຄທິຏ຺ຐີນໍ ອຘິປຕິປຈ຺ຈໂຍຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ລທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ຍຖາ ປນ ອໂຜຏ຺ຐພ຺ພຕ຺ຕາ ຣູປຘາຕຸຍໍ ຕໂຍ ມຫາຠູຕາ ນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ສປ຺ປຏິຆາ, ເອວໍ ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພຠາວນາຣຫິຕາ ປຸຖຸຊ຺ຊເນສຸ ວຕ຺ຕມານາ ສກຠຓ຺ເຑ ຉນ຺ທຣາຄາທໂຍ ນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາຕິ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພານໍ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຕາ ນ ວຸຕ຺ຕາ. ນ ຈ ທສ຺ສເນນປຫາຕພ຺ພາ ຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພານໍ ເກນຈິ ປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ເຍ ຫິ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພປຈ຺ຈຍາ ກິເລສາ, ນ ເຕ ທສ຺ສນໂຕ ອຸທ຺ຘໍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພປຈ຺ຈຍສ຺ສປິ ປນ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕສ຺ສ ສຫາຍເວກລ຺ລມຕ຺ຕເມວ ທສ຺ສເນນ ກຕໍ, ນ ຕສ຺ສ ໂກຈິ ຠາໂວ ທສ຺ສເນນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕໍ ອາປາທິໂຕຕິ ຕສ຺ສ ເອກນ຺ຕຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ຕສ຺ສ ຕາທິສສ຺ເສວ ສຕິ ສຫາເຍ ວິປາກຸປ຺ປາທນວຈນໍ, ອສຕິ ຈ ວິປາການຸປ຺ປາທນວຈນໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ.

ຕຍິທໍ ສພ຺ພໍ ເຕສໍ ອາຈຣິຍານໍ ອໂຫປຸຣິສິກາມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອປເຣ. ກສ຺ມາ? ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕສ຺ສ ເອກນ຺ເຕນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ເອວຎ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ຠຄວຕາ ‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ? ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໔໐໖). ຍທິ ຫິ ຕໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ ສິຍາ, ຍຖາ ອຕີຕາຣມ຺ມຓຕ຺ຕິເກ ‘‘ນິໂຍຄາ ອນາຄຕາຣມ຺ມຓາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໔໓໓) ວຕ຺ວາ ວິຠຊ຺ຊ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວມິຘາປິ ‘‘ນິໂຍຄາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄໂຕ ສິຍາ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ໂພ, ສິຍາ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວເທຍ຺ຍ. ຍາ ຈ ຕໍ ສມຕ຺ເຖນ຺ເຕນ ‘‘ຍທິ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຍຸຕ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ສາປິ ອຍຸຕ຺ຕິ. ກສ຺ມາ? ຍສ຺ມາ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພາຣມ຺ມຓານໍ ຣາຄທິຏ຺ຐິວິຈິກິຈ຺ຉາອຸທ຺ຘຈ຺ຈານໍ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພຠາໂວ ເອວ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ. ຍໍ ປນ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈຄ຺ຄຫເຓນ ປາຬິຍໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄໂຕ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາໂທ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ວາ ຕໍ ສາເຘຕຸໍ ອຘິປຕິປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທເສ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສ຺ສ ອນຸທ຺ຘຣຓໍ ນິພນ຺ຘນໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ອນິພນ຺ຘນໍ ປຏ຺ຐາເນ ສາວເສສປາຐທສ຺ສນໂຕ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ອຕີໂຕ ຘມ຺ໂມ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ, ອນາຄໂຕ ຘມ຺ໂມ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໒.໑໘.໒) ເອເຕສໍ ວິຠງ຺ເຄ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓຄ຺ຄຫຓໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ໂນ ຘມ຺ໂມ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສາ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ລພ຺ຠມານມ຺ປິ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ.

ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ວິປາກທານໍ ປຕິ ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ສຫາຍຠາວູປຄມນໍ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ. ກິໍ ອວິຊ຺ຊາທິ ວິຍ ທານສີລາທີນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາເຍວ ວິປາກທານສາມຕ຺ຖິຍາ ຐານວເສນ ທສ຺ສເນນປຫາຕພ຺ພໍ ຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ສຫາຍຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ອຸທາຫຸ ກິເລສາ ວິຍ ກມ຺ມສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິທານໍ ປຕີຕິ? ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຕາວ ປຸຣິໂມ ປກ຺ໂຂ ປຫີນທສ຺ສນປ຺ປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເສກ຺ຂສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕິໂນ ຠາວນາປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ກິຣິຍຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕິ ປຫີນາວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາມາເນ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕທານາທິ ວິຍ. ອຖ ທຸຕິໂຍ, ຕສ຺ສາປິ ທສ຺ສເນນປຫາຕພ຺ພຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ ອປາຍຄມນີຍສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ, ຕສ຺ມາ ເຫຏ຺ຐາ ວິຈາຣິຕນເຍເນວ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕສ຺ສ ວິປາກທານໍ ປຕິ ປາຬິຍາ, ອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ອວິຣຸຊ຺ຌນວເສເນຕ຺ຖ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ສາປີຕິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈເຈຕນາປິ. ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວຕິ ສມ຺ປຸຓ຺ຓສ຺ສ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາເວ. ຍທິ ອປເນຕພ຺ພາ, ກສ຺ມາ ‘‘ສມວີສຕິ ເຈຕນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ກາຣຓໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍາ ປນ ສພ຺ພາເປຕາ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ. ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາຍປິ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ຍທິ ເອວໍ ອຠິຎ຺ຎາເຈຕນາຍ ສຫ ເອກວີສຕີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ນ, ຕຖາ ອວຈນສ຺ສ ວຸຕ຺ຕກາຣຓຕ຺ຕາ. ຕໍ ປນ ອິຕຣາວຈນສ຺ສາປິ ກາຣຓນ຺ຕິ ສມານຣູປາຍ ເອກິສ຺ສາ ອວຈເນ ຍໍ ກາຣຓໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ເອກາ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ເຕນ ກາຣເຓນ ວຸຕ຺ຕາຍປິ ອວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຍໍ ຕິໂກຕິ ກາຍສງ຺ຂາຣຕ຺ຕິໂກ. ປຸຣິມຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣຕ຺ຕິກໍ. ປວິສຕີຕິ ກຖໍ ປວິສຕິ. ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ຫິ ອຏ຺ຐກາມາວຈຣເຈຕນາປເຠໂທ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕໂຕ ວິຣມນ຺ຕສ຺ສ ສິຍາ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ, ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕໂຕ ວິຣມນ຺ຕສ຺ສ ສິຍາ ວຈີສງ຺ຂາໂຣ, ມໂນທ຺ວາເຣ ປນ ອຸປ຺ປນ຺ນາ ເຕຣສປິ ເຈຕນາ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ຈ ໂຫຕິ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຣ ຈ. ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣປິ ກາຍທຸຈ຺ຈຣິຕວເສນ ປວຕ຺ຕິຍໍ ສິຍາ ກາຍສງ຺ຂາໂຣ, ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕວເສນ ປວຕ຺ຕິຍໍ ສິຍາ ວຈີສງ຺ຂາໂຣ, ທ຺ເວ ທ຺ວາຣານິ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ມໂນທ຺ວາເຣ ປວຕ຺ຕິຍໍ ສິຍາ ຈິຕ຺ຕສງ຺ຂາໂຣ, ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາໂຣ ຈາຕິ ເອວໍ ທຸຕິຍຕ຺ຕິໂກ ປຸຣິມຕ຺ຕິກເມວ ປວິສຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາທີນໍເຍວ ວເສນ ອວິຊ຺ຊາຍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

໕໙໓. ອວິຊ຺ຊາຠາເວ ຠາວໂຕຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຕ຺ຖິຠາເວ ສງ຺ຂາຣານໍ ຠາວໂຕ. ນ ຫິ ອວິຊ຺ຊາຍ ອສຕິ ກທາຈິ ສງ຺ຂາຣາ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ. ອິທານິ ຕໍ ອວິຊ຺ຊາຍ ຠາວໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຎ຺ຎາຓໍ ອປ຺ປຫີນໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາຫ. ເຕນ ມຄ຺ເຄນ ອນິໂຣໂຘ ອິຘ ອວິຊ຺ຊາຍ ອຕ຺ຖິຠາໂວ, ນ ຘຣມານຕາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສ຺ວາຍມຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວິຠາວິໂຕເຍວ. ‘‘ອວິຊ຺ຊາສງ຺ຂາຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ອິມິນາ ຎາຓາຠາວາທິໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ອຍຎ຺ຫິ ອ-ກາໂຣ ‘‘ອເຫຕຸກາ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໒) ອຠິກ຺ຂຸໂກ ອາວາໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ຈູຬວ. ໗໖) ຕໍໂຍຄນິວຕ຺ຕິຍໍ ທິສ຺ສຕິ. ອຠາໂວ ເຫຕ຺ຖ ທີປິໂຕ. ‘‘ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໗) ຕໍສມ຺ພນ຺ຘິຕານິວຕ຺ຕິຍໍ. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍສມ຺ພນ຺ຘີຕິ ອປ຺ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘິຕາ ເອຕ຺ຖ ໂຊຕີຍຕິ. ‘‘ອນິທສ຺ສນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໙) ຕໍສຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ. ນິທສ຺ສນຎ຺ຫິ ທຏ຺ຐພ຺ພຕາ. ອຖ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ນິທສ຺ສນໍ ນ ປສ຺ສຕີຕິ ຕຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຕານິວຕ຺ຕິຍໍ. ຕຖາ ‘‘ອນາສວາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑໕). ‘‘ອປ຺ປຏິຆາ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑໐), ອນາຣມ຺ມຓາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໕໕) ຕໍກິຈ຺ຈນິວຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ອຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໑), ອເຈຕສິກາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໕໗) ຕພ຺ຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ. ຕທຎ຺ຎຖາ ຫິ ເອຕ຺ຖ ປກາສີຍຕິ. ‘‘ອມນຸສ຺ໂສ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໒໑) ຕພ຺ຠາວມຕ຺ຕນິວຕ຺ຕິຍໍ. ມນຸສ຺ສຕ຺ຕມຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ, ອຎ຺ຎໍ ສມານນ຺ຕິ ສທິສຕາ ເຫຕ຺ຖ ສູຈີຍຕິ. ‘‘ອສ຺ສມໂຓ ສມຓປຏິຎ຺ໂຎ (ອ. ນິ. ໓.໑໓, ໒໗; ປຸ. ປ. ໙໑, ໑໒໔), ອປຸຕ຺ໂຕ’’ຕິ ຕຖາ ສມ຺ຠາວນີຍຄຸຓນິວຕ຺ຕິຍໍ. ຄຣຫາ ຫິ ເອຕ຺ຖ ຎາຍຕິ. ‘‘ກຈ຺ຈິ ໂຠໂຕ ອນາມຍໍ (ຊາ. ໑.໑໕.໑໔໖; ໒.໒໐.໑໒໙), ອນຸທຣາ ກຎ຺ຎາ’’ຕິ ຕທນປ຺ປຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ. ‘‘ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໗) ຕໍສທິສຠາວນິວຕ຺ຕິຍໍ. ອຕີຕານຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປນ຺ນປຸພ຺ພຕ຺ຕາ, ອຸປ຺ປາທິຘມ຺ມານຎ຺ຈ ປຈ຺ຈເຍກເທສນິພ຺ພຕ຺ຕິຍາ ອາຣທ຺ຘຸປ຺ປາທຠາວາ, ກາລວິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈ ວິຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ ອຸປ຺ປນ຺ນານຸກູລຕາ, ປເຄວ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານນ຺ຕິ ຕພ຺ພິຘຸຣຠາໂວ ເອຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ‘‘ອເສກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ຕິກມາຕິກາ ໑໑) ຕທປຣິໂຍສານນິວຕ຺ຕິຍໍ. ຕນ຺ນິຏ຺ຐານຎ຺ເຫຕ຺ຖ ປກາສີຍຕິ. ອິເມສໍ ປນ ອຕ຺ຖານໍ ອສມ຺ຠວໂຕ ປາຣິເສເສນ ຍຖາ ກຸສລປຏິປກ຺ຂາ ຘມ຺ມາ ອກຸສລາ, ເອວໍ ວິຊ຺ຊາປຏິປກ຺ຂາ ອວິຊ຺ຊາຕິ ກຕ຺ວາ ຎາຓປຏິປກ຺ໂຂ ຘມ຺ໂມ ອຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ສຸຂສຎ຺ຎາຍ ຄເຫຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຫິ ວິຎ຺ຎູຫິ ທຸກ຺ຂນ຺ຕ຺ເວວ ຄເຫຕພ຺ພໍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ສຸຂນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຍ ອຠິນິວິສິຕ຺ວາ, ເອເຕນ ຕຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາປວຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ອາຣຠຕີຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ຕຓ຺ຫາປຣິກ຺ຂາເຣຕິ ຕຓ຺ຫາຍ ‘‘ສຸຂໍ ສຸຠ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສງ຺ຂເຕ ປຣິກ຺ຂເຕ, ອລງ຺ກເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຓ຺ຫາ ຫິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ສມຸທໂຍຕິ ອຊານນ຺ໂຕ ພາໂລ ‘‘ອໂຫ ວຕາຫໍ ກາຍສ຺ສ ເຠທາ ປຣໍ ມຣຓາ ຂຕ຺ຕິຍມຫາສາລານໍ ສຫພ຺ຍຕໍ ອຸປປຊ຺ເຊຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໔໔໒) ປຣິຕສ຺ສນ຺ໂຕ ກາຍສງ຺ຂາເຣ ປຣິກ຺ຂໂຣຕິ. ຕຓ຺ຫາປຣິກ຺ຂາເຣຕິ ວາ ຕຓ຺ຫາຍ ປຣິວາຣຠູເຕ. ຕຓ຺ຫາວຕ຺ຖຸໍ ຫິ ຈກ຺ຂາທິໍ, ຣູປາທິຎ຺ຈ ອຠິສງ຺ຂຣິຕ຺ວາ ຕໍສມງ຺ຄີນໍ ເທນ຺ຕາ ສງ຺ຂຣາ ຕຓ຺ຫາຍ ອຸປເນນ຺ຕາ ຕສ຺ສາ ປຣິວາຣາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ. ຄຕິວິເສເສ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາທິເກ. ອເນກສຕປສຸພທ຺ຘຠິໍສໂນ ວາຊເປຍ຺ຍາທິໂກ ຍຎ຺ໂຎ. ອມຣຓຕ຺ຖາຕິ ຄຫິຕາ ທຸກ຺ກຣກິຣິຍາ ອມຣຕໂປ. ອມໂຣ ວາ ເທໂວ ວາ ຠເວຍ຺ຍໍ, ເທວຎ຺ຎຕໂຣ ວາຕິ ປວຕ຺ຕິຕາ ວຕຈຣິຍາ ອມຣຕໂປ. ທຸກ຺ຂຕ຺ຕາ ວາ ມໂຣ ມາຣໂກ ຕໂປ ອມຣຕໂປ. ທິຏ຺ເຐ ອທິຏ຺ຐສທ຺ໂທ ວິຍ ມເຣ ອມຣສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຊາຕິອາທິປປາຕທຸກ຺ຂຊນນໂຕ ມຣຸປ຺ປປາຕສທິສຕາ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາ. ‘‘ມຫາປຣິຬາຫຊນິກ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ອນຸທຫນຏ຺ເຐນ ຕິຓຸກ຺ກາສທິສຕໍ ປຸຎ຺ຎຜລສ຺ສ ທສ຺ເສຕິ. ອປ຺ປສ຺ສາທຕຎ຺ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ເທນ ອຘິກຸຏ຺ຏນວິນິວິຊ຺ຌນອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄປລິຠຎ຺ຊນາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕປ຺ປຈ຺ຈຍນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂສຠາວສ຺ສ ສຸຄຕິຜລສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ. ຣມຓີຍຠາເວນ ຈ ອສ຺ສາທຠາເວນ ຈ ຄຍ຺ຫມານໍ ປຸຎ຺ຎຜລໍ ທີປສິຂາມຘຸລິຕ຺ຕສຕ຺ຖຘາຣາສທິສໍ. ຕທຕ຺ໂຖ ຈ ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາໂຣ ຕໍນິປາຕເລຫນສທິໂສ ວຸຕ຺ໂຕ. ‘‘ສຸໂຂ ອິມິສ຺ສາ ປຣິພ຺ພາຊິກາຍ ຕຣຸຓາຍ ມຸທຸກາຍ ໂລມສາຍ ພາຫາຍ ສມ຺ຜສ຺ໂສ’’ຕິອາທິນາ (ມ. ນິ. ໑.໔໖໙) ສຸຂສຎ຺ຎາຍ ອສຸຠຠາວສ຺ສ ອສລ຺ລກ຺ຂເຓເນວ ເອກຈ຺ຈກາມປຣິໂຠໂຄຕິ ພາໂລ ວິຍ ຄູຖກີຬນໍ, ກິເລສາຠິຠູຕຕາຍ ໂກຘາຣຕິອຠິຠູໂຕ ອສວໂສ ມຣິຕຸກາໂມ ວິຍ ວິສຂາທນໍ ສມ຺ປຕິ ກິຣິຍາຂເຓ, ອາຍຕິໍ ຜລກ຺ຂເຓ ຈ ຊິຄຸຈ຺ຉນີຍໍ, ທຸກ຺ຂຎ຺ຈ ອປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣໍ ອາຣຠຕິ. ໂລຠສຫຄຕສ຺ສ ວາ ຄູຖກີຬນສທິສຕາ, ໂທສສຫຄຕສ຺ສ ວິສຂາທນສທິສຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ສຠຍສ຺ສາປິ ປິສາຈນຄຣສ຺ສ ກາມຄຸຓສມິທ຺ຘິຍາ ສຸຂວິປລ຺ລາສເຫຕຸຠາໂວ ວິຍ ອາຣຸປ຺ປວິປາການໍ ນິຣນ຺ຕຣຕາຍ, ອນຸປລກ຺ຂິຍມານອຸປ຺ປາທວຍານໍ ທີຆສນ຺ຕານຕາຍ ອຄຍ຺ຫມານວິປຣິຓາມານໍ ສງ຺ຂາຣວິປຣິຓາມທຸກ຺ຂຠູຕານມ຺ປິ ນິຈ຺ຈາທິວິປລ຺ລາສເຫຕຸຠາໂວຕິ, ເຕສໍ ປິສາຈນຄຣສທິສຕາ, ຕທຠິມຸຂຄມນສທິສຕາ ຈ ອາເນຎ຺ຊາຠິສງ຺ຂາຣສ຺ສ ໂຍເຊຕພ຺ພາ.

ອວິຊ຺ຊາຠາວໂຕວ ສງ຺ຂາຣຠາໂວ, ນ ອຠາວໂຕຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອວິຊ຺ຊາປຈ຺ຈຍຠາເວ ສງ຺ເຂເປນ ອນ຺ວຍໂຕ, ພ຺ຍຕິເຣກໂຕ ຈ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ເຕນ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສຸຕ຺ຕປທໍ ອາຠຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອວິທ຺ວາຕິ ອວິທ຺ທສຸ. ອວິຊ຺ຊາຄໂຕຕິ ອວິຊ຺ຊາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ, ອປ຺ປຫີນາວິຊ຺ໂຊຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ປຏ຺ຐານປຈ຺ຈຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໙໔. ຕາວາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕຣາເປກ຺ໂຂ ນິປາໂຕ, ເຕນ ‘‘ອວິຊ຺ຊາ ສງ຺ຂາຣານໍ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ອິທໍ ຕາວ ສິທ຺ຘໍ, ອິທໍ ປນ ອປຣໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ອິທໍ ປນ ວຕ຺ຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ ຍມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມາ ນາມ ເຍສໍ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ຍຖາ ວາ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕທຸຠເຍສໍ ພຫຸຠາວໂຕ ອເນກຘາວ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອວິຊ຺ຊາຍປິ ຕໍ ອາສງ຺ກນ຺ໂຕ ປຸຈ຺ຉິ ‘‘ກຕເມສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ກຖໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ, ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາທໂຍ ພຫູ ສງ຺ຂາຣາ ວຸຕ຺ຕາ. ອວິຊ຺ຊາ ຈ ເຕສໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ນ ສພ຺ເພສໍ ເອກຘາວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ອິເມສໍ ສງ຺ຂາຣານໍ ເອວໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ອິທໍ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວ. ຍທິປິ ‘‘ກຕເມສໍ ສງ຺ຂາຣານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອສາຘາຣຓໂຕ ປຸຈ຺ຉາ ອາຣທ຺ຘາ, ເອກເທເສນ ປນ ສມຸທາໂຍປລກ຺ຂຓເມຕນ຺ຕິ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທງ຺ຄານໍ ຍຖາສກໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ, ອວິຊ຺ຊາຍ ວາ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ປຸຈ຺ຉິເຕ ຕປ຺ປສງ຺ເຄນ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ວິສຊ຺ເຊຕຸກາໂມ ປຈ຺ຈເຍ ຕາວ ປາຬິນເຍເນວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠຄວຕາ ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຈ ຠຄວຕາ ຈຕຸວີສຕິ ປຈ຺ຈຍາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເຕສໍ ວເສນ ອວິຊ຺ຊາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

‘‘ເຫຕຸ ຈ ໂສ ປຈ຺ຈໂຍ ຈາ’’ຕິ ອິມິນາ ວຈເນນ ເຫຕຸໂນ, ອຘິປຕິປຈ຺ຈຍາທິຠູຕສ຺ສ ຈ ຄຫຓໍ ສິຍາຕິ ຕໍ ນິວາເຣນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ເຫຕຸ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ. ເອວມ຺ປິ ໂສ ເອວ ໂທໂສ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ປຸນ ອາຫ ‘‘ເຫຕຸຠາເວນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ເຕນ ນ ອິຘ ເຫຕຸສທ຺ເທນ ຘມ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ, ອຖ ໂຂ ຘມ຺ມສ຺ສ ສຕ຺ຕິວິເສໂສ ຄຫິໂຕຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕສ຺ສ ຫິ ປຈ຺ຈຍສທ຺ທສ຺ສ ຈ ສມານາຘິກຣຓຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ເຫຕຸ ຈ ໂສ ປຈ຺ຈໂຍ ຈ, ເຫຕຸ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ປຣໂຕ ປາຬິຍໍ ‘‘ເຫຕູ ເຫຕຸ…ເປ… ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິນາ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໑) ເຕນ ເຕນ ເຫຕຸຠາວາທິອຸປກາເຣນ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອຸປກາຣກຕ຺ຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຠິຘມ຺ມຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ໂຍ ຫິ ຘມ຺ໂມ ຍໍ ຘມ຺ມໍ ອປ຺ປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ຕິຏ຺ຐຕິ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ວາ, ໂສ ຕສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ອຏ຺ຐ. ປຈ຺ຈຍຸທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ), ‘‘ມູລຏ຺ເຐນ ອຸປກາຣໂກ ຘມ຺ໂມ ເຫຕຸປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ອຏ຺ຐ. ປຈ຺ຈຍຸທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ) ຈ ເອວມາທິນາ ຘມ຺ມປຏ຺ຐານນິທ຺ເທເສນ ຘມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎາ ຘມ຺ມສຕ຺ຕິ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ຘມ຺ເມເຫວ ຘມ຺ມສຕ຺ຕິວິຠາວນໍ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິຘາປິ ວາ ‘‘ເຫຕຸ ຈ ໂສ ປຈ຺ຈໂຍ ຈາ’’ຕິ ຘມ຺ເມເນວ ຘມ຺ມສຕ຺ຕິໍ ທສ຺ເສຕິ. ນ ຫິ ‘‘ເຫຕຸປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິໂກ ອຸທ຺ເທໂສ ກຸສລາທິອຸທ຺ເທໂສ ວິຍ ຘມ຺ມປ຺ປຘາໂນ, ອຖ ໂຂ ຘມ຺ມານໍ ອຸປກາຣກຠາວປ຺ປຘາໂນຕິ.

‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອິມິນາ ຕພ຺ຠາເວນ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ອາຣມ຺ມຓາທີສຸ ອຕິທິສຕິ ‘‘ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ຕໍ ປຈ຺ຈໂຍ ຈາຕິ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ, ອາຣມ຺ມຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ, ອາຣມ຺ມຓຠາເວນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ, ນ ກມ຺ມຘາຣຍມຕ຺ຕໍ.

໕໙໕. ວຈນາວຍໂວຕິ ສາຘນາວຍວໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ວຈນສຠາວຎ຺ຫິ ສາຘນໍ ປເຣສໍ ອວິທິຕຕ຺ຖຎາປນໂຕ ໂລເກ ສາຘນນ຺ຕິ ປາກຏໍ ປຎ຺ຎາຕໍ. ຕຖາ ຫິ ນໍ ອວຍວລກ຺ຂຓໍ, ວຈນສຠາວຎ຺ຈ ສາຘນໍ, ອວຍວປກ຺ຂາທີນິ ວຈນານິ ສາຘນນ຺ຕິ ຈ ຎາຍວາທິໂນ ວທນ຺ຕິ. ປຏິຎ຺ຎາ, ເຫຕູຕິອາທີສູຕິ ປຏິຎ຺ຎາ, ເຫຕຸ, ອຸທາຫຣຓ, ອຸປນຍ, ນິຄມນານິ. ອຸທາຫຣຓສາຘມ຺ມິຍາ ສາຘ຺ຍສາຘນໍ ເຫຕຸ. ວິຣູໂປ ເຫຕູຕິ ຈ ເອວມາທີສຸ ກາຣຓໍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓລກ຺ຂຓໍ, ສມ຺ປາປກລກ຺ຂຓມ຺ປິ ວາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຕສ຺ສາປິ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພຕາຍ, ຎາປກລກ຺ຂຓໍ ປນ ວຈນາວຍວຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕໍ. ກາມໍ ມູລມ຺ປິ ກາຣຓລກ຺ຂຓໍ ກາຣຓເມວ, ກາຣຓນ຺ຕິ ປເນຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຍເຫຕຸ ຄຫິໂຕ. ມູລນ຺ຕິ ເຫຕຸເຫຕູຕິ ກາຣຓວິເສສວິສຍຕ຺ຕາ ມູລສ຺ສ ວິສຸໍ ຄຫຓໍ. ເອຕີຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖວຈນໍ ວຕ຺ຕຕີຕິ, ຕຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐິຕີນໍ ສາຘາຣຓວຈນໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕິຏ຺ຐຕິ ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ວາ’’ຕິ. ເອກຈ຺ໂຈ ຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ຐິຕິຍາ ເອວ ອຸປກາຣໂກ ໂຫຕິ ຍຖາ ປຈ຺ຉາຊາຕປຈ຺ຈໂຍ, ເອກຈ຺ໂຈ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເອວ ຍຖາ ອນນ຺ຕຣາທິໂກ, ເອກຈ຺ໂຈ ອຸຠຍສ຺ສ ຍຖາ ເຫຕຸອາທໂຍ.

ອຸປກາຣກລກ຺ຂໂຓຕິ ຈ ຘມ຺ເມນ ຘມ຺ມສຕ຺ຕິໍ ອຸປກາຣໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຫິໂນຕິ ປຕິຏ຺ຐາຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ເຫຕຸ, ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕຸສທ຺ທານໍ ຫິ-ສທ຺ໂທ ມູລສທ຺ໂທ ວິຍ ປຕິຏ຺ຐຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຫິໂນຕິ ວາ ເອເຕນ ກມ຺ມນິທານຠູເຕນ ອຸທ຺ຘໍ ໂອຊໍ ອຕິຫຣນ຺ເຕນ ມູເລນ ວິຍ ປາທໂປ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍໍ ຜລໍ ຄຈ຺ຉຕິ ປວຕ຺ຕຕິ ວຸທ຺ຘິໍ ວິຣຸຬ຺ຫິໍ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຫຕຸ. ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ກໂຣຕີຕິ ກາຣຓໍ. ນິທທາຕິ ທສ຺ເສນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ນິທານໍ. ສມ຺ຠວຕິ ຕໍ ເອຕສ຺ມາຕິ ສມ຺ຠໂວ. ປຠວຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ປຠໂວຕິ ປຈ຺ຈຍເຫຕຸສທ຺ເທຫິ ອິຕເຣສມ຺ປິ ສມານຕ຺ຖຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ກາຣຓວິເສສວິສໂຍ ເຫຕຸສທ຺ໂທ, ກາຣຓສາມຎ຺ຎວິສໂຍ ປຈ຺ຈຍສທ຺ໂທຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ມູລຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ເຫຕຸອຕ຺ໂຖ, ປຈ຺ຈຍຏ຺ໂຐ ຈ ເຫຏ຺ຐາ ປປຎ຺ຈວເສນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ຕໍ ສງ຺ຂິປ຺ປໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສງ຺ເຂປໂຕ…ເປ… ເຫຕຸປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ.

ຍຖາ ສາລິວີຫິພີຊາທີນິ ຕໍຕໍໂອສຘີນໍ ສາລິວີຫິອາທິຠາວສ຺ສ ສາຘການິ, ມຓິອາທິປ຺ປຠາວຕ຺ຖູນິ ຈ ນີລາທິວຓ຺ຓານິ ນີລາທິປ຺ປຠາສາຘການິ, ເອວໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈໂຍ ຍຖາຣຫໍ ອຕ຺ຕນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ກຸສລາທິຠາວສ຺ສ ສາຘໂກຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ ‘‘ໂສ ສາລິອາທີນ’’ນ຺ຕິອາທິນາ. ອາຈຣິຍານນ຺ຕິ ຈ ເຣວຕາຈຣິຍໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ເອວໍ ສນ຺ເຕຕິ ເຫຕຸປຈ຺ຈໂຍ ຍທິ ກຸສລາທິຠາວສາຘໂກ, ເອວໍ ສຕິ. ນ ສມ຺ປຊ຺ຊຕິ ນ ສິຊ຺ຌຕິ. ຍຖາ ກຸສລາກຸສລເຫຕຸ ຕໍສມຸຏ຺ຐານຣູປສ຺ສ ກຸສລາກຸສລຠາວາຍ ນ ປຣິຍຕ຺ໂຕ, ເອວໍ ອພ຺ຍາກໂຕປິ ເຫຕຸ ຕໍສມຸຏ຺ຐານຣູປສ຺ສ ອພ຺ຍາກຕຠາວາຍ. ສຠາເວເນວ ຫິ ຕໍ ອພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຫິ ໂສ ເຕສໍ ກຸສລາທິຠາວໍ ສາເຘຕີ’’ຕິ. ເຫຕຸປຈ຺ຈໂຍ ຈ ເຕສໍ ໂຫຕິເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ. ອິທານິ ຕມຕ຺ຖໍ ປາຬິຍາ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ວິນາ ເອເຕນາຕິ ເອເຕນ ເຫຕຸນາ ອພ຺ຍາກຕຠາວສາຘເກນ ວິນາ ອເຫຕຸກຕ຺ຕາ, ອພ຺ຍາກຕຠາໂວ ສິທ຺ໂຘ ສຠາເວເນວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

‘‘ໂຍນິໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ມນສິ ກໂຣໂຕ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ເຈວ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ຈ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອຠິວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ອ. ນິ. ໑.໖໗) ວຈເນຫິ ກຸສລຠາວສ຺ສ ໂຍນິໂສມນສິກາຣປ຺ປຏິພທ຺ຘຕາ ສິທ຺ຘາຕິ ອາຫ ‘‘ໂຍນິໂສມນສິກາຣປ຺ປຏິພທ຺ໂຘ ກຸສລຠາໂວ’’ຕິ. ເອເຕເນວ ອກຸສລອພ຺ຍາກຕຠາວາປິ ກຸສລຠາໂວ ວິຍ ນ ເຫຕຸປຏິພທ຺ຘາຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຍໍ ປເນເກ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍຸໍ ‘‘ອເຫຕຸກເຫຕຸສ຺ສ ອກຸສລຠາໂວ ວິຍ ສເຫຕຸກເຫຕູນມ຺ປິ ສຠາວໂຕວ ກຸສລາທິຠາໂວ, ອຎ຺ເຎສໍ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ເຫຕຸປຏິພທ຺ໂຘ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ອຸຕ຺ຕຣໍ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ຍທິ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ. ອໂລໂຠ ກຸສໂລ ວາ ສິຍາ ອພ຺ຍາກໂຕ ວາຕິ ຍທິ ອໂລໂຠ ສຠາວໂຕ ກຸສໂລ, ໂສ ກຸສລສຠາວຕ຺ຕາ ອພ຺ຍາກໂຕ ນ ສິຍາ. ອຖ ອພ຺ຍາກໂຕ ຕໍສຠາວຕ຺ຕາ ກຸສໂລ ນ ສິຍາ ອໂລຠສຠາວສ຺ສ ອໂທສຕ຺ຕາຠາໂວ ວິຍ. ຍສ຺ມາ ປນ ອຸຠຍຖາປິ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ຍຖາ ອຸຠຍຖາ ໂຫນ຺ເຕສຸ ສທ຺ຘາທີສຸ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸ ເຫຕຸປຏິພທ຺ຘໍ ກຸສລາທິຠາວໍ ປຣິເຍເສຖ, ນ ສຠາວໂຕ, ເອວໍ ເຫຕູສຸປິ ກຸສລາທິຕາ ອຎ຺ຎປຏິພທ຺ຘາ ປຣິເຍສິຕພ຺ພາ, ນ ສຠາວໂຕຕິ ຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເຫຕູສຸ ສຠາວໂຕວ ກຸສລາທິຠາໂວ’’ຕິ, ຕໍ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ສາ ປນ ປຣິເຍສິຍມານາ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິປຏິພທ຺ຘາ ໂຫຕີຕິ ເຫຕູສຸ ວິຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ເຕສຸປິ ໂຍນິໂສມນສິກາຣາທິປຏິພທ຺ໂຘ ກຸສລາທິຠາໂວ, ນ ເຫຕຸປຏິພທ຺ໂຘຕິ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ວິຣຸຬ຺ຫມູລາ ວິຍາຕິ ເອເຕນ ມູລານິ ວິຍ ມູລານີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວສາຘເນນາ’’ຕິ. ສ຺ວາຍໍ ‘‘ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ, ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ກຸສລາພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລາພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສາ’’ຕິ ເອວໍ ສຕ຺ຕຘາ ປຎ຺ຫາວາເຣ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕຸກິຈ຺ຈໍ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ເຫຕູ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ຘມ຺ມານໍ, ຕໍສມຸຏ຺ຐານານຎ຺ຈ ຣູປານໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໑), ຕຕ຺ຖ ປຐໂມ ເຫຕຸສທ຺ໂທ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມນິທ຺ເທໂສ, ເຕນສ຺ສ ເຫຕຸຠາເວນ ອຸປກາຣກຕາ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍຕາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ທຸຕິໂຍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນວິເສສນໍ, ເຕນ ນ ເຍສໍ ເກສຎ຺ຈິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ເຫຕູ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ອຖ ໂຂ ເຫຕຸນາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານເມວາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນນຸ ຈ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສທ຺ທສ຺ສ ສາເປກ຺ຂຕ຺ຕາ ທຸຕິເຍ ເຫຕຸສທ຺ເທ ອວິຊ຺ຊມາເນປິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອເປກ຺ຂິຕພ຺ພສ຺ສ ອນິທ຺ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ເຫຕູ ອຕ຺ຕນາວ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ນາຍເມກນ຺ໂຕ. ເຫຕຸສທ຺ໂທ ຫິ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ ‘‘ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ເອຕ຺ເຖວ ພ຺ຍາວໂຏ ຍທາ ຄຍ຺ຫຕິ, ນ ຕທາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິເສສນໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕອວິສິຏ຺ຐາ ເຍ ເກຈິ ຄຫິຕາ ຠເວຍ຺ຍຸນ຺ຕິ. ນນຸ ຈ ຍຖາ ‘‘ອຣູປິໂນ ອາຫາຣາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ຘມ຺ມານໍ, ອຣູປິໂນ ອິນ຺ທ຺ຣິຍາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ເຕ ທຸຕິເຍນ ອາຫາຣຄ຺ຄຫເຓນ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍຄ຺ຄຫເຓນ ຈ ວິນາປິ ອາຫາຣິນ຺ທ຺ຣິຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາວ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ເອວມິຘາປິ ສິຍາຕິ? ນ, ອາຫາຣິນ຺ທ຺ຣິຍາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ວຊ຺ເຊຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ວຊ຺ເຊຕພ຺ພາຠາວໂຕ ຫິ ຕຕ຺ຖ ທຸຕິເຍ ອາຫາຣິນ຺ທ຺ຣິຍຄ຺ຄຫເຓ ອສຕິປິ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກາວ ຄຍ຺ຫນ຺ຕີຕິ ຕໍ ນ ກຕໍ, ອິຘ ປນ ວຊ຺ເຊຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖີຕິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ທຸຕິຍໍ ເຫຕຸຄ຺ຄຫຓໍ. ເອວມ຺ປິ ‘‘ເຫຕູ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ໂສ ເອວ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກເຫຕູຕິ ວິເສສນສ຺ສ ອກຕຕ຺ຕາ ໂຍ ໂກຈິ ເຫຕຸ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ, ປຈ຺ຈຕ຺ຕນິທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ເສວ ເຫຕຸໂນ ປຸນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວິເສສນຠາເວນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເອຕທຕ຺ຖເມວ ຫິ ວິນາປິ ທຸຕິເຍນ ເຫຕຸສທ຺ເທນ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາເວ ສິທ຺ເຘປິ ຕສ຺ສ ຄຫຓໍ ກຕໍ.

ອຖ ວາ ອສຕິ ທຸຕິເຍ ເຫຕຸສທ຺ເທ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ນ ປນ ເຫຕູນນ຺ຕິ ເອວມ຺ປິ ຄຫຓໍ ສິຍາຕິ ຕນ຺ນິວາຣຓຕ຺ຖໍ ໂສ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວໍ ເຍ ລຠນ຺ຕິ, ເຕສໍ ສພ຺ເພສໍ ເຫຕູນໍ, ອຎ຺ເຎສມ຺ປິ ເຫຕູ ເຫຕຸປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ເຫຕຸຌານມຄ຺ຄາ ປຕິຏ຺ຐາມຕ຺ຕາທິຠາເວນ ອຎ຺ຎຘມ຺ມນິຣເປກ຺ຂາ, ນ ອາຫາຣິນ຺ທ຺ຣິຍາ ວິຍ ສາເປກ຺ຂາ ເອວ, ຕສ຺ມາ ເອເຕສ຺ເວວ ທຸຕິຍໍ ເຫຕາທິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ອາຫາຣິນ຺ທ຺ຣິຍາ ປນ ອາຫຣິຕພ຺ພອີສິຕພ຺ພາເປກ຺ຂາ ເອວ, ຕສ຺ມາ ເຕ ວິນາປິ ທຸຕິເຍນ ອາຫາຣິນ຺ທ຺ຣິຍຄ຺ຄຫເຓນ ອຕ຺ຕນາ ເອວ ອາຫຣິຕພ຺ເພ, ອີສິຕພ຺ເພ ຈ ອາຫາຣິນ຺ທ຺ຣິຍຠູເຕ, ອຎ຺ເຎ ຈ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເກ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕີຕິ ຕໍ ຕຕ຺ຖ ນ ກຕໍ. ອິຘ ຈ ທຸຕິເຍນ ເຫຕຸຄ຺ຄຫເຓນ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ເຫຕຸນາ, ປຈ຺ຈຍຠູເຕເນວ ຈ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ເຫຕູນໍ, ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຕາ ປຸນ ວິເສເສນ ກິຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖີຕິ ປຎ຺ຫາວາເຣ ‘‘ກຸສລາ ເຫຕູ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ຂນ຺ຘານ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ທຸຕິຍໍ ເຫຕຸຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໕໙໖. ອາຣມ຺ມຓຠາເວນາຕິ ວິສຍຠາເວນ, ອາລມ຺ພິຕພ຺ພຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາຣຠິຕ຺ວາປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ – ຣູປາຍຕນາທິມຕ຺ເຕ ຍສ຺ມິໍ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ເອກສ຺ມິໍ ອຏ຺ຐຕ຺ວາ ‘‘ຍໍ ຍໍ ຘມ຺ມໍ ອາຣພ຺ຠາ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ ໑.໑.໒) ອນິຍເມນ ສພ຺ພຣູປາຍຕນານໍ…ເປ… ສພ຺ພຘມ຺ມາຍຕນານຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາວສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຣູປາທິເຠເທນ ຉພ຺ພິເຘສຸ ສງ຺ຂຕາສງ຺ຂຕປຎ຺ຎຕ຺ຕິຘມ຺ເມສຸ ນ ໂກຈິ ຘມ຺ໂມ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕີຕິ. ສ຺ວາຍໍ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາໂວ ເຫຏ຺ຐາ ວິຠາວິໂຕ ເອວ. ອາລມ຺ພິຕ຺ວາຕິ ຄເຫຕ຺ວາ. ເອກນ຺ຕສາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ ອນາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕິ ເອວ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ອາຣພ຺ເຠວາ’’ຕິ. ສ຺ວາຍໍ ‘‘ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ, ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ, ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ, ກຸສລສ຺ສ, ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ກຸສລສ຺ສ, ອກຸສລສ຺ສາ’’ຕິ ເອວໍ ນວປ຺ປກາໂຣ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໕໙໗. ເຊຏ຺ຐກຏ຺ເຐນາຕິ ປມຸຂຠາເວນ. ອຕ຺ຕາຘີນານຎ຺ຫິ ປຕິຠູໂຕ ຘມ຺ໂມ ອຘິປຕິ. ໂສ ເຕສໍ ປມຸຂຠາເວນ ປວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ຉນ຺ທວໂຕ ກິໍ ນາມ ນ ສິຊ຺ຌຕີ’’ຕິອາທິກໍ ປຸຣິມາຠິສງ຺ຂາຣູປນິສ຺ສຍໍ ລຠິຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ຉນ຺ທາທໂຍ ຘຸຣຠູຕາ ເຊຏ຺ຐກຠູຕາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມ ສາຘຍມານາ ວເສ ວຕ຺ຕຍມານາ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ຈ ເຕສໍ ວເສນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ ຫີນາທິຠາເວນ ຕທນຸວຕ຺ຕນໂຕ, ເຕນ ເຕ ອຘິປຕິປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ຄຣຸກາຕພ຺ພມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ຕນ຺ນິນ຺ນໂປຓປພ຺ຠາຣານໍ ອສ຺ສາທນປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓມຄ຺ຄຜລານໍ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ວຕ຺ຕຍມານໍ ວິຍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ອຍໍ ອຕ຺ຕາຘີນານໍ ປຕິຠາເວນ ອຸປກາຣກຕ຺ຕາ ອຘິປຕິປຈ຺ຈໂຍຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຉນ຺ທາຘິປຕີຕິ ຉນ຺ທສງ຺ຂາໂຕ ອຘິປຕິ, ຉນ຺ທໍ ຘຸຣໍ ຉນ຺ທໍ ເຊຏ຺ຐກໍ ກຕ຺ວາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ທສ຺ເສຕໍ ນາມໍ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກສ຺ມາ ປນ ຍຖາ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍນິທ຺ເທເສ ‘‘ເຫຕູ ເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການ’’ນ຺ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໑) ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວມິຘ ‘‘ອຘິປຕີ ອຘິປຕິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຉນ຺ທາຘິປຕິ ຉນ຺ທສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໓) ນເຍນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ເອກກ຺ຂເຓ ອຠາວໂຕ. ເຫຕໂວ ຫິ ທ຺ເວ ຕໂຍປິ ເອກກ຺ຂເຓ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ມູລຏ຺ເຐນ ອຸປກາຣກຠາວສ຺ສ ອວິຊຫນໂຕ. ອຘິປຕິ ປນ ເຊຏ຺ຐກຏ຺ເຐນ ອຸປກາຣໂກ, ນ ຈ ເອກກ຺ຂເຓ ພຫູ ເຊຏ຺ຐກາ ໂຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເອກໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນານມ຺ປິ ເຕສໍ ເອກກ຺ຂເຓ ອຘິປຕິປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນຕ຺ຖີຕິ ‘‘ອຘິປຕີ ອຘິປຕິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການ’’ນ຺ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຉນ຺ທາຘິປຕິ ຉນ຺ທສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນເຍນ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍໍ ຍໍ ຘມ຺ມນ຺ຕິ ຍໍ ຍໍ ອາຣມ຺ມຓຘມ຺ມໍ. ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາຕິ ຄຣຸກາຣຈິຕ຺ຕີກາຣວເສນ ວາ ອສ຺ສາທນວເສນ ວາ ຄຣຸກາຣິກໍ ລທ຺ຘພ຺ພໍ ອວິຊຫິຕພ຺ພໍ ອນວຎ຺ຎາຕໍ ກຕ຺ວາ. ເຕ ເຕ ຘມ຺ມາຕິ ເຕ ເຕ ຄຣຸກາຕພ຺ພາ ຘມ຺ມາ. ເຕສໍ ເຕສນ຺ຕິ ຕໍຕໍຄຣຸກາຣກຘມ຺ມານໍ. ອຘິປຕິປຈ຺ຈເຍນາຕິ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິປຈ຺ຈເຍນ. ສ຺ວາຍໍ ‘‘ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ ສຫຊາຕາຣມ຺ມເຓຫິ, ອກຸສລສ຺ສ ອາຣມ຺ມເຓເນວ, ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ສຫຊາຕາຣມ຺ມເຓຫິ, ກຸສລາພ຺ຍາກຕສ຺ສ ສຫຊາເຕເນວາຕິ ກຸສລມູລາ ຈຕ຺ຕາໂຣ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ ສຫຊາຕາຣມ຺ມເຓຫິ, ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ສຫຊາເຕເນວ, ຕຖາ ອກຸສລາພ຺ຍາກຕສ຺ສາຕິ ອກຸສລມູລາ ຕໂຍ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ສຫຊາຕາຣມ຺ມເຓຫິ, ກຸສລສ຺ສ ອາຣມ຺ມເຓເນວ, ຕຖາ ອກຸສລສ຺ສາຕິ ອພ຺ຍາກຕມູລາ ຕໂຍ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ທສປ຺ປກາໂຣ ອຘິປຕິປຈ຺ຈໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ສຕ຺ຕຘາ ສຫຊາຕາຘິປຕິ, ສຕ຺ຕຘາ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໕໙໘. ອນ຺ຕຣາຍຕີຕິ ອນ຺ຕຣໍ, ພ຺ຍວຘາຍກນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນາສ຺ສ ອນ຺ຕຣໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ອນນ຺ຕໂຣ, ອນນ຺ຕໂຣ ຈ ໂສ ປຈ຺ຈໂຍ ຈາຕິ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ. ‘‘ອຕ຺ຖານນ຺ຕຣຕາ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ, ກາລານນ຺ຕຣຕາ ສມນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິນາ ພຫຸຘາ ປປຎ຺ຈຍນ຺ຕິ, ອສາຣໍ ຄນ຺ຖວິຕ຺ຖາຣໍ ກໂຣນ຺ຕິ. ຍຖາ ປວຕ຺ຕິໂອກາສທານວິເສສຠາເວນ ນຕ຺ຖິວິຄຕປຈ຺ຈຍາ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ເອວໍ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍາ, ເອເຕ ປນ ຈິຕ຺ຕນິຍມເຫຕຸຠາເວນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ຕໍ ຈິຕ຺ຕນິຍມເຫຕຸຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ຫິ ເອສາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູຕິອາທິ ຈິຕ຺ຕນິຍໂມຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສນ຺ຕີຣຓານນ຺ຕຣາ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນໍ, ຈຸຕິອນນ຺ຕຣາ ປຏິສນ຺ຘີຕິ ຍສ຺ສ ຍສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອນນ຺ຕຣາ ຍໍ ຍໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຕທນນ຺ຕຣຸປ຺ປາທນິຍໂມ ຕໍຕໍສຫກາຣິປຈ຺ຈຍວິສິຏ຺ຐສ຺ສ ປຸຣິມປຸຣິມຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ວເສນ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ອຕ຺ຖານນ຺ຕຣຕາຍາຕິ ອຕ຺ເຖນ ເກນຈິ ຘມ຺ເມນ ອນນ຺ຕຣຕາຍ. ກາລານນ຺ຕຣຕາຍາຕິ ກາລເຠເທນ ອນນ຺ຕຣຕາຍ. ອາຈຣິຍານນ຺ຕິ ອິຘາປິ ເຣວຕາຈຣິຍເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ກາລານນ຺ຕຣຕາຍ ສມນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາເວ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິໂຣເຘ. ຠາວນາພເລນ ປນ ວາຣິຕຕ຺ຕາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ຣຸກ຺ຂສ຺ສ ເວເຘ ທິນ຺ເນ ປຸປ຺ຜິຕຸໍ ສມຕ຺ຖສ຺ເສວ ປຸປ຺ຜນໍ ນ ໂຫຕິ, ເວເຘ ປນ ອປນີເຕ ຕາຍ ເອວ ສມຕ຺ຖຕາຍ ປຸປ຺ຜນໍ ໂຫຕິ, ເອວມິຘາປິ ຠາວນາພເລນ ວາຣິຕຕ຺ຕາ ສມຸຏ຺ຐາປນສມຕ຺ຖສ຺ເສວ ອສມຸຏ຺ຐາປນໍ, ຕສ຺ມິຎ຺ຈ ອປຄເຕ ຕາຍ ເອວ ສມຕ຺ຖຕາຍ ສມຸຏ຺ຐາປນໍ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕມ຺ປິ ວຈນໍ ກາລານນ຺ຕຣຕາ ນຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕາຫາທິນາ ກາເລນ ອນ຺ຕຣິຕຠາວໂຕ. ເອຕເທວ ‘‘ກາລນ຺ຕຣິຕຕາ ອຕ຺ຖິ’’ ອິຈ຺ເຈວ ວທາມ. ນນຸ ຈ ກາໂລ ນາມ ໂກຈິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ວເທຍ຺ຍາຕິ ອາສງ຺ກນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ກາລານນ຺ຕຣ…ເປ… ລທ຺ຘີ’’ຕິ.

ພ຺ຍຎ຺ຊນມຕ຺ຕໂຕເວຕ຺ຖ ນານາກຣຓໍ ປຈ຺ເຈຕພ຺ພໍ, ນ ອຕ຺ຖໂຕຕິ ອຸປຈຍສນ຺ຕຕິອຘິວຈນນິຣຸຕ຺ຕິປທານໍ ວິຍ ສທ຺ທຕ຺ຖມຕ຺ຕໂຕ ນານາກຣຓໍ, ນ ວຈນີຍຕ຺ຖໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕເນວ ສທ຺ທຕ຺ຖວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຖ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມານໍ ນິໂຣຘຸປ຺ປາທນ຺ຕຣາຠາວໂຕ ນິຣນ຺ຕຣຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຠາໂວ. ຣູປກລາປານໍ ວິຍ ສຓ຺ຐານາຠາວໂຕ, ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ສຫາວຏ຺ຐານາຠາວໂຕ ຈ ‘‘ອິທມິໂຕ ເຫຏ຺ຐາ, ອຸທ຺ຘໍ, ຕິຣິຍ’’ນ຺ຕິ ວິຠາຄາຠາວາ ອຕ຺ຕນາ ເອກຕ຺ຕມິວ ອຸປເນຕ຺ວາ ສຸຏ຺ຐຸ ອນນ຺ຕຣຠາເວນ ອຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາ ສມນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍຕາ. ອຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາຕິ ຈ ອພ຺ຍາປາຣຕ຺ຕາ ຘມ຺ມານໍ ຍສ຺ມິໍ ຍທາກາເຣ ນິຣຸທ຺ເຘ, ວຕ຺ຕມາເນ ວາ ສຕິ ຕໍຕໍວິເສສວນ຺ໂຕ ຘມ຺ມາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ໂສວ ອາກາໂຣ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕເມວ ຈ ອຸປາທາຍ ກາລໂວຫາໂຣຕິ ນິໂຣຘາ ວຸຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຜລສມາປຕ຺ຕີນໍ ອສຎ຺ຎຠວາ ຈວນ຺ຕສ຺ສ, ປຸຣິມຈຸຕິປຈ຺ຉິມປຏິສນ຺ຘີນຎ຺ຈ ນິໂຣຘຸປ຺ປາທນິຣນ຺ຕຣຕາຍ ກາລນ຺ຕຣຕາ ນຕ຺ຖິ. ນ ຫິ ເຕສໍ ອນ຺ຕຣາ ອຣູປຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ຍໍ ອຸປາທາຍ ກາລນ຺ຕຣຕາ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ຈ ຣູປຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິ ອຣູປຘມ຺ມປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ອນ຺ຕຣໍ ກໂຣຕິ ອຎ຺ຎສນ຺ຕານຕ຺ຕາ. ຣູປາຣູປສນ຺ຕຕິໂຍ ຫິ ທ຺ເວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິສທິສສຠາວຕ຺ຕາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປກາຣຠາເວນ ປວຕ຺ຕມານາປິ ວິສຸໍເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ເອກສນ຺ຕຕິຍຎ຺ຈ ປຸຣິມປຈ຺ຉິມານໍ ມຊ຺ເຌ ປວຕ຺ຕມານໍ ຕໍສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ອນ຺ຕຣກາຣກໍ ໂຫຕິ. ຕາທິສຎ຺ຈ ກິຎ຺ຈິ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຜລສມາປຕ຺ຕີນໍ ມຊ຺ເຌ ນຕ຺ຖິ, ນ ຈ ອຠາໂວ ອນ຺ຕຣກາຣໂກ ໂຫຕິ ອຠາວຕ຺ຕາ ເອວ. ຕສ຺ມາ ຊວນານນ຺ຕຣສ຺ສ ຊວນສ຺ສ ວິຍ, ຠວງ຺ຄານນ຺ຕຣສ຺ສ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ວິຍ ຈ ນິຣນ຺ຕຣຕາ ສຸຏ຺ຐຸ ອນນ຺ຕຣຕາ ໂຫຕີຕິ ຕຖາ ອຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາ ເນວສຎ຺ຎານາສຎ຺ຎາຍຕນຈຸຕີນມ຺ປິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ເຈຕ຺ຖ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍາທີນໍ ປາກໂຏຕິ ອຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາວ ວຸຕ຺ຕາ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ ປນ ຘມ຺ມານໍ ປຸພ຺ພນ຺ຕາປຣນ຺ຕປຣິຈ຺ເຉເທນ ຄຫິຕານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ວຈນໍ ອລຠນ຺ຕານໍ ‘‘ອຕີໂຕ ຘມ຺ໂມ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິອາທິນາ (ປຏ຺ຐາ. ໒.໑໘.໔) ອນນ຺ຕຣາທິປຈ຺ຈຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ນ ໂສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເອວາຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ນ ຫິ ກຸສລາທິຄ຺ຄຫຓໍ ວິຍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນຄ຺ຄຫຓໍ ອປຣິຈ຺ເຉທໍ. ຍໂຕ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິມຕ຺ຕສມງ຺ຄິໂນ ເອວ ຄຫຓໍ ສິຍາ. ເຕເນວ ຈ ອຕີຕຕ຺ຕິເກ ປຏິຈ຺ຈວາຣາທໂຍ ນ ສນ຺ຕີຕິ. ຕສ຺ສ ‘‘ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ, ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສາ’’ຕິ ສຕ຺ຕຘາ ເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໕໙໙. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນວ ສຫ ອຸປ຺ປາທນຠາເວນາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ປາກເຏນ ຐິຕິຍາປິ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ນິທສ຺ເສຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ປທີປນິທສ຺ສນໍ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ປທີໂປ ຫິ ປຠາສສ຺ສ ຐິຕິຍາປິ ປຈ຺ຈໂຍ, ນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເອວ. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນານໍ ສຫຊາຕຠາເວນ ອຸປກາຣກຕາ ສຫຊາຕປຈ຺ຈຍຕາ. ໂອກ຺ກນ຺ຕິກ຺ຂເຓຕິ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ. ຕສ຺ມິໍ ຫິ ຂເຓ ນາມຣູປໍ ໂອກ຺ກນ຺ຕໍ ວິຍ ປຣໂລກໂຕ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ອິຘ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິອາທິໍ ປວິສນ຺ຕໍ ວິຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ໂສ ຂໂຓ ໂອກ຺ກນ຺ຕິກ຺ຂໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຣູປນ຺ຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸເຍວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ນາມສ຺ສ, ນາມຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ສຫຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາຕິ ປວຕ຺ຕິຍໍ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ອຠາວໂຕ. ຣູປິໂນ ຘມ຺ມາຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕຕ຺ຖ ຍທິປິ ປຸພ຺ເພ ‘‘ໂອກ຺ກນ຺ຕິກ຺ຂເຓ ນາມຣູປ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕຖາປິ ເຕນ ຂຓນ຺ຕເຣ ສຫຊາຕປຈ຺ຈຍຠາໂວ ຣູປຘມ຺ມານໍ ນ ນິວາຣິໂຕຕິ ຕນ຺ນິວາຣຓຕ຺ຖມິທໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ກິຎ຺ຈິ ກາເລຕິ ເກຈິ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກາເລຕິ ອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ ເກຈິ ວຕ຺ຖຸຠູຕາ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ປຏິສນ຺ຘິກາເລຕິ ອຎ຺ເຎສໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ, ວຕ຺ຖຸໂນ ຈ ປວຕ຺ຕິຍໍ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈຍຠາວໍ ປຸພ຺ເພ ອນິວາຣິຕໍ ນິວາເຣຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ກິຎ຺ຈິ ກາລ’’ນ຺ຕິ ວາ ‘‘ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກາເລ’’ຕິ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ຕຖາ ອວຕ຺ວາ ວິຠຕ຺ຕິວິປລ຺ລາສໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນ ກິຎ຺ຈີຕິ ອຸປໂຍເຄກວຈນໍ. ‘‘ຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ’’ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ພນ຺ເຘ ປຈ຺ຈຕ຺ຕພຫຸວຈນໍ ຊາຍຕິ. ‘‘ກາເລ’’ຕິ ເອເຕນ ສມ຺ພນ຺ເຘ ຠຸມ຺ເມກວຈນນ຺ຕິ ທີປິຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຸຣິເມນ ຈ ‘‘ເອໂກ ຂນ຺ໂຘ, ວຕ຺ຖຸ ຈ ຕິຓ຺ຓນ຺ນໍ ຂນ຺ຘານ’’ນ຺ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໙) ອາທິວຈເນນ ນາມສຫິຕໍ ເອວ ວຕ຺ຖຸ ນາມສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ອາປນ຺ເນ ອິຕເຣນ ເກວລສ຺ສ ຈ ຕຖາວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ສ຺ວາຍໍ ສຫຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ‘‘ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ, ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ກຸສລາພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ, ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອກຸສລາພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ກຸສລາພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ອກຸສລາພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສາ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໑໙) ນວວິໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໖໐໐. ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກາຣກສ຺ສ ອຸປກາຣກຕາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈຍຕາ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ຕິທຓ຺ຑໍ ນິທສ຺ສິຕໍ. ອຸປກາຣກຕາ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎຕາວເສເນວ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ນ ສຫຊາຕຕາທິວເສນ. ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ໂຕເຍວ ຫິ ໂກຈິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ, ນ ຈ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍຘມ຺ເມຫິ ວິນາ ອິມສ຺ສ ປວຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ. ຕຖາ ຫິ ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈໂຍ ຈ ໂຫນ຺ໂຕເຍວ ຫິ ໂກຈິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ຍທິ ຈ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກາຣກສ຺ສ ອຸປກາຣກຕາມຕ຺ຕໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈໂຍ ສິຍາ, ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຉາຊາຕຠາເວນ ອຸປກາຣສ຺ສ ອຸປກາຣກາ ວຕ຺ຖຸຂນ຺ຘາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎປຈ຺ຈຍາ ສິຍຸໍ, ນ ຈ ຕໍ ອິຈ຺ຉິຕໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸປກາຣກຕາ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎວເສເນວ ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ຐິຕິຍາ ຈ ອຸປກາຣໂກຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ປນ ‘‘ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສາ’’ຕິ ຕິວິໂຘ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໖໐໑. ຕຣຸອາທີນໍ ປຖວີ ວິຍ ອຘິຏ຺ຐານາກາເຣນ ປຖວີຘາຕຸ ເສສຘາຕູນໍ, ຈກ຺ຂາທໂຍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ອຸປກາຣກາ ຈິຕ຺ຕກມ຺ມສ຺ສ ປຏາທໂຍ ວິຍ ນິສ຺ສຍາກາເຣນ ຂນ຺ຘາທໂຍ ຕໍຕໍນິສ຺ສຍານໍ ຂນ຺ຘາທີນໍ. ປຖວີຘາຕຸຍໍ ປຕິຏ຺ຐາຍ ເອວ ຫິ ເສສຘາຕຸໂຍ ອຸປາທາຣູປານິ ວິຍ ຍຖາສກໍ ກິຈ຺ຈໍ ກໂຣນ຺ຕິ.

ອຘິຏ຺ຐານາກາເຣນາຕິ ອາຘາຣາກາເຣນ. ອາຘາຣາກາໂຣ ເຈຕ຺ຖ ເຕສໍ ສາຕິສຍໍ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍໂຕ ຠູຕານິ ອນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານານິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຈກ຺ຂາທີນມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐານາກາເຣນ ອຸປກາຣກຕາ ສຸຏ຺ຐຸ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາວິເສສໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ອຎ຺ໂຎ ຈກ຺ຂາທີສຸ ອເທສການໍ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ອຘິຏ຺ຐານາກາໂຣ ສມ຺ຠວຕິ. ຍທິປິ ຍໍ ຍໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິຈ຺ຈ ເຍ ເຍ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ເຕສໍ ສພ຺ເພສໍ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຠາໂວ. ເຍນ ປນ ປຈ຺ຈຍຠາວວິເສເສນ ຈກ຺ຂາທີນໍ ປຏຸມນ຺ທຠາເວສຸ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ຕທນຸວິຘານາກາເຣເນວ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ສ຺ວາຍມິຘ ເຕສໍ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາສິທ຺ໂຘ ວິເສໂສຕິ. ເອວຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍຠາວສາມຎ຺ເຎ ສຕິປິ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍໂຕ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍສ຺ສ ວິເສໂສ ວິຠາວິໂຕ ໂຫຕິ. ສ຺ວາຍໍ ນໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ປກາສິໂຕວ. ຉຏ຺ໂຐ ປນາຕິ ເອຕ຺ຖ ‘‘ຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ ອຣູປີນໍ ຘມ຺ມານໍ ກິສ຺ມິຎ຺ຈິ ກາເລ’’ຕິ ອິທໍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ລພ຺ຠຕິ ‘‘ຣູປິໂນ ຘມ຺ມາ ເກຈີ’’ຕິ, ຕຕ຺ຖ ເຕ ເອວ ຘມ຺ເມ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ຂາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຍໍ ຣູປນ຺ຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍໍ ປນ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ ເຕຣສວິໂຘ. ກຖໍ? ສຫຊາຕໂຕ ກຸສລມູລາ ຕໂຍ, ຕຖາ ອກຸສລມູລາ, ອພ຺ຍາກຕມູເລສຸ ປນ ປຸເຣຊາຕໍ ລພ຺ຠຕິ. ອພ຺ຍາກຕຎ຺ຫິ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ສຫຊາຕມ຺ປິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ປຸເຣຊາຕມ຺ປິ ກຸສລສ຺ສ ປຸເຣຊາຕເມວ, ຕຖາ ອກຸສລສ຺ສ, ກຸສລາພ຺ຍາກຕໍ ສຫຊາຕປຸເຣຊາຕໂຕ ກຸສລສ຺ສ, ສຫຊາຕໂຕ ເອວ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ, ຕຖາ ອກຸສລາພ຺ຍາກຕ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ເຕຣສ.

໖໐໒. ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຕ຺ຕໂນ ຜເລນ ນິສ຺ສິໂຕຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ກາຣຓໍ ນິສ຺ສໂຍຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ໂຍ ຠຸໂສ ນິສ຺ສໂຍ, ຕໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍຕິ ນິທ຺ຘາເຣຕິ. ພລວກາຣຓຠາເວນ ອຸປກາຣໂກຕິ ອາຣມ຺ມຓຠາວວເສນ ອນນ຺ຕຣໍ ອນຸຣູປຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາວເສນ, ເກວລຎ຺ຈ ພລວນ຺ຕໍ ກາຣຓໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປກາຣໂກ. ເຕນາຫ ‘‘ໂສ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ທານໍ ທຕ຺ວາຕິ ເທຍ຺ຍຘມ຺ມໍ ຈຊິຕ຺ວາ. ຍາຍ ວາ ເຈຕນາຍ ໂສ ທິຍ຺ຍຕິ, ສາ ເຈຕນາ ທານໍ. ທຕ຺ວາຕິ ຕໍ ເຈຕນໍ ປຣິໂຍທເປຕ຺ວາ ວິສຸທ຺ຘໍ ກຕ຺ວາ. ສີລໍ ສມາທິຍິຕ຺ວາຕິ ປຎ຺ຈງ຺ຄທສງ຺ຄາທິວເສນ ນິຈ຺ຈສີລໍ ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ. ອິມິນາ ສມາທານວິຣຕິເຍວ ທສ຺ສິຕາ, ສມ຺ປຕ຺ຕວິຣຕິສມຸຈ຺ເຉທວິຣຕິໂຍ ປນ ໂລເກ ‘‘ສີລ’’ນ຺ຕິ ອປາກຏຕ຺ຕາ ນ ວຸຕ຺ຕາ. ກິຎ຺ຈາປິ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈໂຍ ປນ ໂຫນ຺ຕິເຍວ. ຕຕ຺ຖ ສມຸຈ຺ເຉທວິຣຕິ ເສກ຺ຂານໍເຍວ ກຸສລສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ, ນ ອິຕເຣສໍ. ອຸໂປສຖກມ຺ມນ຺ຕິ ‘‘ປາຓໍ ນ ຫເນ, ນ ຈາທິນ຺ນມາທິເຍ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໔໐໒) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຸໂປສຖສີລໍ. ຕໍ ຄຣຸໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕີຕິ ຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ກຸສລໍ ເສກ຺ໂຂປິ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນປິ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ອຣຫາປິ ຕໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂເຕວ. ອຣຫໂຕປິ ຫິ ປຸພ຺ເພ ກຕໍ ກຸສລໍ ກຸສລເມວ. ເຍນ ປນ ຈິຕ຺ເຕນ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ, ຕໍ ກິຣິຍຈິຕ຺ຕໍ ນາມ ໂຫຕິ. ຕສ຺ມາ ‘‘ກຸສໂລ ກຸສລສ຺ສາ’’ຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຘິກາເຣ ນ ລພ຺ຠຕິ. ປຸພ຺ເພ ສຸຈິຓ຺ຓານີຕິ ‘‘ທຕ຺ວາ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ຫິ ອາສນ຺ນກຕານິ ວຸຕ຺ຕານິ, ອິມິນາ ນ ອາສນ຺ນກຕານີຕິ ເວທິຕພ຺ພານິ, ທານາທີຫິ ວາ ເສສານິ ກາມາວຈຣກຸສລານິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຌານາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ຌານໍ ສມາປນ຺ໂນ ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ. ‘‘ຌານໍ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ’’ຕິປິ ປາຬິ. ເສກ຺ຂາ ໂຄຕ຺ຣຠຸນ຺ຕິ ໂສຕາປນ຺ນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ຫິ ໂຄຕ຺ຣຠຸໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕິ. ‘‘ໂວທານ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ປນ ສກທາຄາມິອນາຄາມິໂນ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສຎ຺ຫິ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ໂວທານໍ ນາມ ໂຫຕິ. ເສກ຺ຂາຕິ ໂສຕາປນ຺ນສກທາຄາມິອນາຄາມິໂນ. ມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາຕິ ມຄ຺ຄຜລຠວງ຺ຄາຕິກ຺ກມວເສນ ອຕ຺ຕນາ ປຏິລທ຺ຘມຄ຺ຄາ ວຸຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ, ສຸທ຺ຘມຄ຺ຄໂຕເຍວ ປນ ວຸຏ຺ຐາຍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ນາມ ນຕ຺ຖິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ກຸສລໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ວິປສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໐໔) ເອວມາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຍທິປິ ນານຕ຺ຕໍ ອກຕ຺ວາວ ວິຠຕ຺ໂຕ, ຕຖາປິ ອິທມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓາຘິປຕິອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍານໍ ວິເສໂສຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເນສໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈຍອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍານໍ ນິກ຺ເຂປວິເສໂສ ອຕ຺ຖິ. ຍສ຺ມາ ປຸຣິໂມ ອພ຺ຍາກຕຘມ຺ມວເສນ ປວຕ຺ໂຕ, ອິຕໂຣ ກຸສລາທິວເສນປີຕິ ໂສປິ ນິກ຺ເຂປວິເສໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກີຠາວເມວ ຄຈ຺ຉຕິ ສພ຺ເພສຸປິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ຕທຸຠຍສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປີຕິອາທິ ອນນ຺ຕຣອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍານໍ ວິເສສທສ຺ສນໍ. ຍຖາ ຫີຕິອາທິ ອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສຍສ຺ສ ສມ຺ຠວທສ຺ສນໍ.

ປກໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປ-ກາໂຣ ອຸປສຄ຺ໂຄ, ໂສ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ອຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຠາເວນ ສຸຏ຺ຐຸກຕຕໍ ທີເປຕິ. ຕຖາ ຈ ກຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ກຕໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ’’ຕິອາທິ. ກຣຓຎ຺ຈ ທຸວິຘໍ ນິປ຺ຜາທນໍ, ອຸປເສວນຎ຺ຈາຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນິປ຺ຜາທິໂຕ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ນິປ຺ຜາທນໍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສໂມຘາເນນ ຜລສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕນໍ. ອຸປເສວນໍ ປນ ກາເຍ ອລ຺ລີຍາປນວເສນ ອຸປໂຍຄູປເສວນໍ, ວິຊານນສຎ຺ຊານນາທີນໍ ວເສນ ອາຣມ຺ມຓູປເສວນຎ຺ຈ. ເຕເນວ ອນາຄຕານມ຺ປິ ອຸຕຸສມ຺ປທາທີນໍ ອາຣມ຺ມຓູປເສວເນນ ອຸປເສວິຕານໍ ປກຕູປນິສ຺ສຍຕາ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ, ປເຄວ ອຕີຕປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນານໍ. ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສາປິ ຫິ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນໍ ອຸຕຸໂຠຊນໍ ເສນາສນໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ຌານໍ ອຸປ຺ປາເທຕີ’’ຕິອາທິວຈນໂຕ (ປຏ຺ຐາ. ໒.໑໘.໘) ປກຕູປນິສ຺ສຍຠາໂວ ລພ຺ຠຕີຕິ. ປກຕິຍາ ເອວາຕິ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສງ຺ກຣຣຫິເຕນ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວເນວ. ອຸປນິສ຺ສໂຍຕິ ພລວກາຣຓໍ ກຕ຺ວາ. ອເນກປ຺ປກາຣໂຕ ປເຠໂທ ເວທິຕພ຺ໂພ ປຎ຺ຫາວາເຣ ອາຄຕນເຍນ. ປຈ຺ຈຍວາເຣ ປນ –

‘‘ປຸຣິມາ ປຸຣິມາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຈ຺ຉິມານໍ ປຈ຺ຉິມານໍ ກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ປຸຣິມາ ປຸຣິມາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຈ຺ຉິມານໍ ປຈ຺ຉິມານໍ ອກຸສລານໍ ຘມ຺ມານໍ ເກສຎ຺ຈິ, ກຸສລາ ອພ຺ຍາກຕານໍ, ອກຸສລາ ອກຸສລານໍ, ກຸສລານໍ ເກສຎ຺ຈິ, ອກຸສລາ ອພ຺ຍາກຕານໍ, ອພ຺ຍາກຕາ ອພ຺ຍາກຕານໍ, ອພ຺ຍາກຕາ ກຸສລານໍ, ອພ຺ຍາກຕາ ອກຸສລານໍ, ປຸຄ຺ຄໂລປິ, ເສນາສນມ຺ປິ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໙).

ຕຕ຺ຖ ເຍ ປຸຣິມາ ເຍສໍ ປຈ຺ຉິມານໍ ອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສໂຍ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ເຕສໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ເອກນ຺ເຕເນວ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ເກສຎ຺ຈິ ກທາຈິ. ຕສ຺ມາ ເຍສຸ ປເທສຸ ອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສໂຍ ລພ຺ຠຕິ, ເຕສຸ ‘‘ເກສຎ຺ຈີ’’ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍ ປນ ປຸຣິມາ ເຍສໍ ປຈ຺ຉິມານໍ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສໂຍ ວາ ປກຕູປນິສ຺ສໂຍ ວາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕ ເຕສໍ, ນ ສພ຺ເພສໍ ເອກນ຺ເຕນ ໂຫນ຺ຕິ. ເຍສໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິວິພນ຺ຘກາ ປຈ຺ຈຍາ ພລວນ຺ໂຕ ໂຫນ຺ຕິ, ເຕສໍ ນ ຠວນ຺ຕິ, ອິຕເຣສໍ ຠວນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເຍສຸ ປເທສຸ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈໂຍ ນ ລພ຺ຠຕິ, ເຕສຸ ‘‘ເກສຎ຺ຈີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສິທ຺ຘານໍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ເຍຫິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ເນຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ, ເຕສໍ ‘‘ເກສຎ຺ຈີ’’ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ.

ກສິຓປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສຍຕາຠາວໂຕ ເອກຈ຺ຈາຍ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ສທ຺ຘິໍ ສພ຺ໂພ ຘມ຺ໂມ ອາຣມ຺ມຓູປນິສ຺ສໂຍ, ອນນ຺ຕຣາຕີໂຕ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກຣາສິ ອນນ຺ຕຣູປນິສ຺ສໂຍ, ກຸສລາກຸສລວິປາກກິຣິຍາຣູປວເສນ ປຎ຺ຈວິໂຘ ປກຕູປນິສ຺ສໂຍຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ. ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປຏ຺ຐານຏ຺ຐກຖາຍໍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໖໐໓. ປຐມຕຣນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນໂຕ ປຸເຣຕຣໍ. ອຍຎ຺ຫິ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ຣູປຘມ຺ມວເສເນວ ລພ຺ຠຕິ. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ໂນ ຈ ອຣູປຘມ຺ມາເຍວ. ເຕນາຫ ‘‘ວຕ຺ຕມານຠາເວນ ອຸປກາຣໂກ’’ຕິ. ນິສ຺ສຍາຣມ຺ມຓາກາຣາທີຫິ ວິສິຏ຺ຐາ ປຸເຣຊາຕຠາເວນ ວິນາ ອຸປກາຣກຠາວໍ ອຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓານໍ ປຸເຣຊາຕາກາເຣນ ອຸປກາຣກຕາ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈຍຕາ. ເອວໍ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓວເສນ ທຸວິເຘ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈເຍ ‘‘ຈກ຺ຂາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຕ຺ຖຸວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ‘‘ຣູປາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣມ຺ມຓວເສນ.

ຍໍ ຣູປນ຺ຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ກິຎ຺ຈິ ກາເລ’’ຕິ ປວຕ຺ຕິກາລວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ກິຎ຺ຈິ ກາເລນ’’ ອິຕິ ປຏິສນ຺ຘິກາລວເສນ. ຍານິ ອາຣມ຺ມຓປຸເຣຊາເຕນ ວິນາ ນ ວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ເຕສໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ອາຣມ຺ມຓປຸເຣຊາຕທສ຺ສເນນ ມໂນທ຺ວາເຣປິ ຍໍ ຍໍ ອາຣມ຺ມຓປຸເຣຊາເຕນ ວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ສພ຺ພໍ ຣູປຣູປໍ ອາຣມ຺ມຓປຸເຣຊາຕນ຺ຕິ ທສ຺ສິຕເມວ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຫາວາເຣ ‘‘ອາຣມ຺ມຓປຸເຣຊາຕໍ ເສກ຺ຂາ ວາ ປຸຖຸຊ຺ຊນາ ວາ ຈກ຺ຂຸໍ ອນິຈ຺ຈໂຕ ທຸກ຺ຂໂຕ ອນຕ຺ຕໂຕ ວິປສ຺ສນ຺ຕີ’’ຕິອາທິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໔). ‘‘ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ ຘມ຺ມສ຺ສ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໔) ອພ຺ຍາກຕມູລກາ ຕໂຍວ ວາຣາ. ເຕ ຈ ປຈ຺ເຈກໍ ວຕ຺ຖຸປຸເຣຊາຕໍ, ອາຣມ຺ມຓປຸເຣຊາຕນ຺ຕິ ທ຺ວິຘາ ວິຠຕ຺ຕາ.

໖໐໔. ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມສ຺ສ ປຸເຣຕຣໍ ສິທ຺ຘຠາເວ ສຕິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມສ຺ສ ປຈ຺ຉາຊາຕຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸເຣຊາຕານ’’ນ຺ຕິ. ອຍຎ຺ຈ ນໂຍ ຣູປຘມ຺ເມສຸ ເອວ ລພ຺ຠຕິ, ນ ອຣູປຘມ຺ເມສູຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣູປຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ. ຍທິ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຘມ຺ມາ ປຸເຣຕຣເມວ ຊາຕາ, ກຖໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອຸປຖມ຺ຠກຕ຺ເຕນາ’’ຕິ. ປຈ຺ຉາຊາເຕນ ຫິ ວິນາ ສນ຺ຕານາວິຈ຺ເຉທເຫຕຸຠາວໍ ອຄຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ຘມ຺ມານໍ ເຍ ປຈ຺ຉາຊາຕາກາເຣນ ອຸປກາຣກາ, ເຕສໍ ສາ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕາກາຣາທີຫິ ວິສິຏ຺ຐາ ອຸປກາຣກຕາ ປຈ຺ຉາຊາຕປຈ຺ຈຍຕາ. ເອວໍ ສພ຺ພປຈ຺ຈຍານໍ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣາກາຣວິສິຏ຺ຐາ ອຸປກາຣກຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ‘‘ຄິຊ຺ຌໂປຕກສຣີຣານໍ ອາຫາຣາສາເຈຕນາ ວິຍາ’’ຕິ ເອເຕນ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາຣວເສນ ປວຕ຺ຕມາເນຫິ ອຣູປຘມ຺ເມຫິ ຣູປກາຍສ຺ສ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ເຕເນວ ‘‘ອາຫາຣາສາ ວິຍາ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ເຈຕນາຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ. ກາຍສ຺ສາຕິ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານິກຠູຕຸປາທາຍຣູປສງ຺ຂາຕສ຺ສ ຣູປກາຍສ຺ສ. ສງ຺ເຂປໂຕ ຐເປຕ຺ວາ ຣູປຘມ຺ເມ ອວິສິຏ຺ໂຐ ອຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ ປຈ຺ຉາຊາຕປຈ຺ຈໂຍ. ໂສ ຊາຕິວເສນ ກຸສໂລ, ອກຸສໂລ, ວິປາໂກ, ກິຣິຍາຕິ ຈຕຸພ຺ພິໂຘຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໖໐໕. ກຸສລາທິຠາເວນ ອຕ຺ຕນາ ສທິສສ຺ສ ປໂຍເຄນ ກຣຓີຍສ຺ສ ປຸນປ຺ປຸນໍ ກຣຓໍ ປວຕ຺ຕນໍ ອາເສວນຏ຺ໂຐ, ອຕ຺ຕສທິສສຠາວຕາປາທນໍ ວາສນໍ ວາ. ປຸຣິມປຸຣິມາຠິໂຍໂຄ ວິຍາຕິ ອຸຄ຺ຄຫຓສວນຘາຣຓາທິປຸຣິມາປຸຣິມາເສວນາ ວິຍ. ຕີສຸ ປນ ເອເຕສຸ ປຸຣິມາ ປຸຣິມາຕິ ສມນນ຺ຕຣາຕີຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍ ວິຍ ‘‘ປຸຣິມາ ປຸຣິມາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ປຈ຺ຉິມານໍ ປຈ຺ຉິມານໍ ອພ຺ຍາກຕານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຠິນ຺ນຊາຕິເຍຫິ ສທ຺ຘິໍ ນິທ຺ເທໂສ ນ ກໂຕຕິ? ອຕ຺ຕໂນ ຄຕິໍ ຄາເຫຕຸໍ ອສມຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ຠິນ຺ນຊາຕິກາ ຫິ ຠິນ຺ນຊາຕິການໍ ອາເສວນຄຸເຓນ ປຄຸຓພລວຠາວໍ ສມ຺ປາເທນ຺ຕາ ອຕ຺ຕໂນວ ກຸສລາທິຠາວສງ຺ຂາຕໍ ຄຕິໍ ຄາເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກຸຓນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເຕຫິ ສທ຺ຘິໍ ນິທ຺ເທສໍ ອກຕ຺ວາ ເຍ ເຍສໍ ວາສນາສງ຺ຂາເຕນ ອາເສວນຄຸເຓນ ປຄຸຓພລວຠາວວິສິຏ຺ຐໍ ອຕ຺ຕໂນ ກຸສລາທິຠາວສງ຺ຂາຕໍ ຄຕິໍ ຄາເຫຕຸໍ ສມຕ຺ຖາ, ເຕສໍ ເຕຫິ ສມານຊາຕິເກເຫວ ສທ຺ຘິໍ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອຖ ວິປາກາພ຺ຍາກຕໍ ກສ຺ມາ ນ ຄຫິຕໍ? ອາເສວນາຠາວໂຕ. ວິປາກາພ຺ຍາກຕຎ຺ຫິ ກມ຺ມວເສນ ວິປາກຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ ກມ຺ມປຣິຓາມິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານໍ ນິຣຸສ຺ສາຫໍ ທຸພ຺ພລໍ ສນ຺ຕໍ ອາເສວນຄຸເຓນ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາວໍ ຄາເຫຕ຺ວາ ປຣິຠາເວຕ຺ວາ ເນວ ອຎ຺ຎໍ ວິປາກໍ ປວຕ຺ເຕຕິ, ນ ຈ ປຸຣິມວິປາການຸຠາວໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ອຖ ໂຂ ກມ຺ມເວຄກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ປຕິຕໍ ວິຍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມາ ສພ຺ພຖາປິ ວິປາເກ ອາເສວນາ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ຄຫິຕໍ. ກຸສລາກຸສລກິຣິຍານນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານມ຺ປິ ສກມ຺ມປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອາເສວນຄຸຓໍ ນ ຄຓ຺ຫາຕີຕິ ກຸສລາທໂຍປິ ຕສ຺ສ ອາເສວນປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫນ຺ຕິ. ນານາຊາຕິກຕ຺ຕາປິ ເຈເຕ ຕສ຺ສ ອາເສວນາຘານໍ ນ ກໂຣນ຺ເຕວ. ຠູມິໂຕ, ປນ ອາຣມ຺ມຓໂຕ ວາ ນານາຊາຕິກຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ປຣິຕ຺ຕກຸສລກິຣິຍາ ມຫຄ຺ຄຕກຸສລກິຣິຍານໍ, ສງ຺ຂາຣາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ກຸສລໍ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓສ຺ສ ອາເສວນປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິເຍວ. ສ຺ວາຍໍ ‘‘ກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ກຸສລສ຺ສ, ອກຸສໂລ ຘມ຺ໂມ ອກຸສລສ຺ສ, ອພ຺ຍາກໂຕ ຘມ຺ໂມ ອພ຺ຍາກຕສ຺ສ ອາເສວນປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໖) ຕິຘາວ ວຸຕ຺ໂຕ. ອພ຺ຍາກຕຄ຺ຄຫເຓນ ອາວຊ຺ຊນວຊ຺ຊິຕາ ກິຣິຍຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ.