ທຸກ຺ຂນິທ຺ເທສກຖາວຓ຺ຓນາ

ຊາຕິນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ຠເວຕິ ອາທານນິກ຺ເຂປປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ໂຘ ຠໂວ, ຕສ຺ມິໍ ຠເວ. ໂສ ຫິ ຊາຍຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຍນິຄຕິອາທິວິຠາໂຄຕິ ຊາຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຊາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສຕ຺ຕາ ສມານນ຺ວຍາຕິ ຊາຕິ, ນິກາໂຍ. ສງ຺ຂຕລກ຺ຂເຓຕິ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ອຸປ຺ປາເທ. ໂສ ຫິ ຊນນຏ຺ເຐນ ຊາຕິ. ປຏິສນ຺ຘິຍນ຺ຕິ ປຏິສນ຺ຘິຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓ. ສມ຺ປາຕິຊາໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຊາຕິສທ຺ເທນ ລພ຺ຠມານໍ ມາຕຸກຸຈ຺ຉິໂຕ ນິກ຺ຂມນສງ຺ຂາຕໍ ຊາຍນຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປສູຕິຍ’’ນ຺ຕິ, ອຠິຊາຕິຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຊາຍຕິ ເອຕາຍ ຂຕ຺ຕິຍາທິສມຎ຺ຎາຕິ ຊາຕິ, ກຸລໍ.

໕໓໘. ສຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ເສຍ຺ຍາ, ມາຕຸກຸຈ຺ຉິສງ຺ຂາໂຕ ຄພ຺ໂຠ ເສຍ຺ຍາ ເອເຕສນ຺ຕິ ຄພ຺ຠເສຍ຺ຍກາ, ອຓ຺ຑຊາ, ຊລາພຸຊາ ຈ. ອິຕເຣສນ຺ຕິ ສໍເສທຊານໍ, ໂອປປາຕິການຎ຺ຈ. ອຍມ຺ປິ ຈາຕິ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິຂນ຺ເຘສ຺ເວວາ’’ຕິ ອນນ຺ຕຣໍ ວຸຕ຺ຕກຖາປິ, ປເຄວ ‘‘ປຏິສນ຺ຘິໂຕ ປຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕກຖາຍໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເຕສໍ ເຕສໍ ປຐມປາຕຸຠາໂວ ຊາຕີ’’ຕິ.

ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນວເສນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ວກ຺ຂມານວິຠາຄໍ ທຸກ຺ຂວິຈິຕ຺ຕຕໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕີຕິ ທຸກ຺ຂວິຈິຕ຺ຕຕາປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ.

໕໓໙. ‘‘ກສ຺ມາ ປນາ’’ຕິ ວທໂຕ ໂຈທກສ຺ສາຍມຘິປ຺ປາໂຍ – ເອກນ຺ຕທຸກ຺ເຂ ນິຣເຍ ຕາວ ຊາຕິທຸກ຺ຂາ ໂຫຕຸ, ອຎ຺ຎາສຸປິ ວາ ທຸຄ຺ຄຕີສຸ ປາປກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໂຕ ສຸຂສໍວຕ຺ຕນິຍກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາສຸ ປນ ສຸຄຕີສຸ ກຖນ຺ຕິ. ອິຕໂຣ ‘‘ນາຍໍ ຊາຕິ ສຠາວທຸກ຺ຂວເສນ ທຸກ຺ຂາຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ຫິ ກາຈິ ປຏິສນ຺ຘິ ທຸກ຺ຂເວທນາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ອຕ຺ຖິ, ອຖ ໂຂ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອເນເກສໍ ທຸກ຺ຂານໍ ວຕ຺ຖຸຠາວໂຕ’’ຕິອາທິມາຫ. ອທຸກ຺ຂສຠາວມ຺ປິ ປຣິຍາຍໂຕ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ທຸກ຺ຂສຠາວໍ ທຸກ຺ຂສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ຍຖາ ຣູປຣູປນ຺ຕິ.

ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸໂຕຕິ ‘‘ອຫຸ ວຕ ເມ, ຕໍ ວຕ ນາໂຫສີ’’ຕິ ເຈຕສິກທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸໂຕ.

‘‘ຍທນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໑໕, ໔໕, ໗໖, ໗໗, ໘໕; ໒.໔.໑, ໔) ວຈນໂຕ ເຕຠູມກາ ສງ຺ຂາຣາ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂໍ, ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ອຸທຍພ຺ພຍປ຺ປຏິປາຬິຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຍຎ຺ຫິ ອຠິຓ຺ຫໍ ປຏິປີຬິຕໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂມນຕາຍ ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ, ວິປສ຺ສນາຈາຣສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ເຕຠູມກຄ຺ຄຫຓໍ.

ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ທຸກ຺ຂໂທມສ຺ສຸປາຍາເສ ວທຕິ. ‘‘ຊາຕິປິ ທຸກ຺ຂາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໑໙໐) ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈວິຠງ຺ເຄ ອາຄຕໍ.

ຠຄວຕາປີຕິ ອນາວຣຓຎາຓວຕາ ອຈ຺ຈຣິຍາປຣິເມຍ຺ຍເທສນາໂກສລ຺ລວຕາ ຠຄວຕາປິ. ອຸປມາວເສນຕິ ອງ຺ຄາຣກາສູປມາທິອຸປມາວເສນ.

໕໔໐. ປຸຓ຺ຑຣີກາທີສູຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນ ມຓິກນກຣຊຕປວາຬາທິຣຕນສນ຺ນິຈ຺ຈເຍ, ນາປິ ອຓ຺ຑຊເມຓ຺ຑຊວາຍຊາຕິເກ ສຸຠມນຸຎ຺ຎສຍນຕເລ, ນາປິ ຣຕນມຍກຸຏ຺ຏິມມໂນຫເຣ ປາສາທຕເລ, ນາປິ ສິຕ຺ຕສມ຺ມຏ຺ຐກຸສຸໂມປຫາຣວຕິ ປາສາທູປຈາເຣ, ນາປິ ມຸຕ຺ຕາຊາລສທິສວາລິກາວິກິຓ຺ເຓ ວິວິຏງ຺ຄເຓ, ນາປິ ຫຣິຕກມ຺ພລສທິສມຸທຸສທ຺ທລສໂມຕເລ ຠູມິຠາເຄຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຣມສມ຺ພາເຘຕິ ອຕິວິຍ ສມ຺ພາເຘ. ຕິພ຺ພນ຺ຘກາເຣຕິ ພຫລນ຺ຘກາເຣ. ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫປຸພ຺ພຣຸຫິຣຄູໂຖທຣິຍາທິ ນານາກຸຓປສມ຺ພາເຘ. ມາຕາ ຍທິ ວີສຕິວສ຺ສາ, ອຖ ຕິໍສ, ຈຕ຺ຕາລີສາທິວສ຺ສາ, ຕຕ຺ຕກໍ ກາລໍ ອໂຘຕວຈ຺ຈກູປສທິສຕາຍ ອຘິມຕ຺ຕເຊຄຸຈ຺ເຉ. ປູຕິມຈ຺ຉາ ທິ ສພ຺ພໍ ນ ສທິສູປມ຺ມໍ ຕສ຺ສ ວາຕາທິວເສນ ເອກຈ຺ຈທຸຄ຺ຄນ຺ຘາປຄມສພ຺ຠາວໂຕ. ທສ ມາເສຕິ ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ເຍຠຸຍ຺ຍວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ຕໂຕ ຠິຍ຺ໂຍປິ ເອກຈ຺ຈານໍ ຕຕ຺ຖາວຏ຺ຐານສມ຺ຠວໂຕ. ອຕ຺ຕໂນ ອໂຘມຸຂໍ ຐປິຕສງ຺ກຸຈິຕຫຕ຺ຖທ຺ວຍສ຺ສ ອຸກ຺ກຸຏິກສ຺ເສວ ນິສີທໂຕ ສມິຊ຺ຊນປ຺ປສາຣຓາທິຣຫິໂຕ.

ອຠິມຸຂໍ ກຑ຺ຒນໍ ອາກຑ຺ຒນໍ. ປຣິໂຕ ສມນ຺ຕໂຕ ກຑ຺ຒນໍ ປຣິກຑ຺ຒນໍ. ເຫຏ຺ຐາ ຘຸນນໍ ໂອຘູນນໍ. ນິຘາຍ ນິຘາຍ ຘູນນໍ ນິທ຺ຘູນນໍ. ອາກຑ຺ຒນາທິສທິສຎ຺ເຈຕ຺ຖ ‘‘ອາກຑ຺ຒນາທີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຣຸຓວຓສທິສໍ ອຕິວິຍ ສຸຂຸມາລໍ ຄພ຺ຠຄຕໍ ສຣີຣໍ ສີຕາທິອປ຺ປກມ຺ປິ ນ ສຫຕີຕິ ສີຕນຣກູປປນ຺ນຕາທິ ນິທສ຺ສິຕໍ. ຕຎ຺ຫິ ຕສ຺ສ ອຕິວິຍ ສີຕໍ, ອຕິວິຍ ອຸຓ຺ຫຎ຺ຈ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ. ສຣີຣໍ ວາສິຍາທີຫິ ຕຈ຺ເຉຕ຺ວາ ຂາຣາວເສຈນກຣຓໍ ຂາຣາປຏິຈ຺ຉກໍ. ທຸກ຺ຂຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐາເນຕິ ຄພ຺ຠາສຍສຎ຺ຎິຕໍ ຕຕິຍໍ ອາວຏ຺ຏໍ ສນ຺ຘາຍາຫ.

ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາຕິ ອຸທ຺ຘໍປາທອໂຘສີສຠາເວນ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ. ອິທໍ ວິຊາຍນມູລກໍ ທຸກ຺ຂໍ, ເຍນ ມຣຓທຸກ຺ເຂນ ຈ ອຏ຺ຏິຕາ ເວທນາປ຺ປຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ກຕິປຍມາສມຕ຺ຕາຕິກ຺ກນ຺ຕມ຺ປິ ປວຕ຺ຕິໍ ວິສ຺ສຣນ຺ຕິ, ມຫນ຺ຘກາຣໍ ມຫາວິທຸຄ຺ຄໍ ປກ຺ຂນ຺ຘາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ.

ວເຘນ຺ຕສ຺ສາຕິ ໂສຈນປຣິເທວນສີສປຏິຫນນາທິນາ ພາເຘນ຺ຕສ຺ສ. ຂຸປ຺ປິປາສາ ຫິ ອາຕປາວຏ຺ຐານາທິນາ ຈ ອາຕາປນໍ. ປຎ຺ຈຄ຺ຄິຕາປນາທິນາ ປຣິຕາປນໍ.

ອິມສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ສຕ຺ຕວິຘສ຺ສ. ສພ຺ພສ຺ສາປີຕິ ຄພ຺ຠກາລາທີສຸ ຕາປນມທ຺ທນາທິນິຣຍຄ຺ຄິທາຫາທິສຎ຺ຊນິຕສ຺ສ ສກລສ຺ສາປິ. ວຕ຺ຖຸເມວ ໂຫຕິ ຕທຠາເວ ອຠາວໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຊາເຍຖ ໂນ ເຈ’’ຕິອາທິ.

໕໔໑. ວິຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິວິຘໍ, ອຈ຺ຉຣິຍໍ ວາ.

ອິຕິ ຊາຕິນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ຊຣານິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໔໒. ສງ຺ຂາຕລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ‘‘ຐິຕສ຺ສ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໓໘; ອ. ນິ. ໓.໔໗; ກຖາ. ໒໑໔) ວຸຕ຺ຕໍ ຂຓິກຊຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທິສມ຺ມໂຕຕິ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈປາລິຈ຺ຈວລິຕ຺ຕຈຕາທິນາ ສມຎ຺ຎໂຕ. ສາຕິ ຂນ຺ຘປຸຣາຓຠາວສຎ຺ຎິຕາ ປາກຏຊຣາ. ຂນ຺ຘປຣິປາໂກ ເອກຠວປຣິຍາປນ຺ນານໍ ຂນ຺ຘານໍ ປຸຣາຓຠາໂວ.

ອິຕິ ຊຣານິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ມຣຓນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໔໓. ສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣານໍ ວຍສຎ຺ຎິຕໍ ຂຓິກມຣຓມາຫ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍາຕິ ຍໍ ຂຓິກມຣຓໍ ສນ຺ຘາຍ, ‘‘ຊຣາມຣຓໍ ທ຺ວີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ສງ຺ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ (ຘາຕຸ. ໗໑) ເອຕ຺ຖ ‘‘ມຣຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕນ຺ຕິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍຸປຈ຺ເຈທສຎ຺ຎິຕໍ ປາກຏມຣຓໍ. ‘‘ຈວນ’’ນ຺ຕິ ລກ຺ຂິຕພ຺ພຕາຍ ຈຸຕິລກ຺ຂຓໍ. ວິໂຍຄຣສນ຺ຕິ ຍຖາຘິຄເຕຫິ ສຕ຺ຕສງ຺ຂາເຣຫິ ວິໂຍຊນຣສໍ. ຍຖູປປນ຺ນາຍ ຄຕິຍາ ວິປ຺ປວາສວເສນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ຄຕິວິປ຺ປວາສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ.

ປາປສ຺ສາຕິ ປາປໂຍເຄນ ປາປສ຺ສ, ອຸປຈິຕປາປກມ຺ມສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປາປກມ຺ມາທິນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ປາປກມ຺ມກມ຺ມນິມິຕ຺ຕຄຕິນິມິຕ຺ຕສງ຺ຂາຕໍ ມຣຓກາເລ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ອກຸສລວິປາກາຣມ຺ມຓໍ. ຕມ຺ຫິ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ເສວ ກສ຺ສຈິ ອນຸຠວນ຺ຕສ຺ສ ວິຍ ມຫາທຸກ຺ຂໍ ໂຫຕິ. ຠທ຺ທສ຺ສາຕິ ຠທ຺ທກມ຺ມສ຺ສ, ກຕກຸສລສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ສ ປນ ກາມໍ ອິຏ຺ຐເມວ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ປິຍວິປ຺ປໂຍຄວຕ຺ຖຸກໍ ປນ ມຫນ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ປິຍວິປ຺ປໂຍຄວຕ຺ຖຸກໍ ປນ ມຫນ຺ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອສຫນ຺ຕສ຺ສ ວິໂຍຄໍ ປິຍວຕ຺ຖຸກ’’ນ຺ຕິ. ອວິເສສໂຕຕິ ປາປສ຺ສ, ຠທ຺ທສ຺ສ ຈ ສາມຎ຺ຎໂຕ. ‘‘ອວິເສສໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ‘‘ສພ຺ເພສ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ຕໍ ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ ປຣິມທ຺ທິຕສງ຺ຂາຣານໍ ເອກຈ຺ຈານໍ ຂີຓາສວານມ຺ປິ ໂຫຕິເຍວາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ວິຕຸຊ຺ຊມານມມ຺ມານນ຺ຕິ ສນ຺ຘິພນ຺ຘນາວຈ຺ເຉທກວາຍຸນາ ວິຊ຺ຌິຍມານມມ຺ມຏ຺ຐານານໍ.

ອິຕິ ມຣຓນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ໂສກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໔໔. ໂສຕິ ໂສໂກ. ອຕ຺ຖໂຕ ໂທມນສ຺ສເມວ ໂຫຕິ ເຈຕສິກນ຺ຕຣາຠາວໂຕ. ໂທມນສ຺ສວິເສໂສ ປນ ໂຫຕິ ວິສຍວິເສເສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສສສພ຺ຠາວໂຕຕິ ຕໍ ວິເສສໍ ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນ຺ໂຕ ນິຊ຺ຌານໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາໂປ. ປຣິຊ຺ຌາປນໍ ຣາຄໂທສປຣິຬາຫວິສິຏ຺ຐໍ ທຫນໍ. ກຕາກຕກຸສລາກຸສລວິສຍໍ ວິປ຺ປຏິສາຣາກາເຣນ ປວຕ຺ຕໍ ອນຸໂສຈນໍ ກຸກ຺ກຸຈ຺ຈໍ, ຎາຕິພ຺ຍສນາທິວິສຍໍ ເກວລໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຖາປຠູຕໍ ອນຸໂສຈນໍ ໂສໂກຕິ ອນຸໂສຈນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕ຺ເຕປິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ.

ວິສປີຕໍ ສລ຺ລໍ ວິສສລ຺ລໍ. ໂສກວເສນ ອຕິສາຣາທິ ພ຺ຍາຘິປິ ໂຫຕິ, ໂສກພຫຸລສ຺ສ ສຣີຣໍ ນ ຈິຣສ຺ເສວ ຊີຣຕິ, ພລວໂສກາຠິຠູໂຕ ມຣຓມ຺ປິ ປາປຸຓາຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມາວຫຕິ ຈ ພ຺ຍາຘິຊຣາມຣຓເຠທນ’’ນ຺ຕິ.

ອິຕິ ໂສກນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ປຣິເທວນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໔໕. ວຈີປລາໂປຕິ ວາຈາວິປ຺ປລາໂປ, ໂສ ອຕ຺ຖໂຕ ສທ຺ໂທ ເອວ. ຠິຍ຺ໂຍຕິ ໂສກທຸກ຺ຂໂຕ ອຸປຣິ. ໂສກສມຸຏ຺ຐາໂນ ຫິ ປຣິເທໂວ.

ອິຕິ ປຣິເທວນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ທຸກ຺ຂນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໔໖. ຊາຕິອາທີນມ຺ປິ ຍຖາຣຫໍ ທຸກ຺ຂວຕ຺ຖຸທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂຕາຫິ ສຕິປິ ທຸກ຺ຂຠາເວ ກາຍສ຺ສ ປີຬນວເສນ ອິທໍ ສວິເສສໍ ທຸກ຺ຂມນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂນ຺ຕິ ວິເສສໂຕ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

ອິຕິ ທຸກ຺ຂນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ໂທມນສ຺ສນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໔໗. ມໂນວິຆາຕຣສນ຺ຕິ ພ຺ຍາປາທສມ຺ປໂຍຄວເສນ ມນໂສ ວິຫຎ຺ຎນກິຈ຺ຈໍ. ເຈໂຕທຸກ຺ຂສມປ຺ປິຕາຕິ ເຈຕສິກທຸກ຺ຂສມງ຺ຄິໂນ. ອາວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ ອາມຸຂໍ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ, ຍໍທິສາຠິມຸຂໍ ປຕິຕາ, ຕໍທິສາຠິມຸຂາ ເອວ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ວິວຏ຺ຏນ຺ຕີຕິ ວິປຣິວຕ຺ຕນວເສນ ວຏ຺ຏນ຺ຕິ. ອຸທ຺ຘໍປາທໍ ປປຕນ຺ຕີຕິ ອຸທ຺ຘໍມຸຂປາທາ ຫຸຕ຺ວາ ປຕນ຺ຕິ. ສຕ຺ຖໍ ອາຫຣນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ສຣີຣສ຺ສ ວິຊ຺ຌນເຠທນວເສນ ສຕ຺ຖໍ ອຸປເນນ຺ຕິ.

ອິຕິ ໂທມນສ຺ສນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ອຸປາຍາສນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໔໘. ໂທໂສເຍວາຕິ ກາຍຈິຕ຺ຕານໍ ອາຍາສນວເສນ ໂທສສ຺ເສວ ປວຕ຺ຕິອາກາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຍໂຕ ຠຸໂສ ອາຍາໂສຕິ ອຸປາຍາໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ຠຸສມາທານໍ ອຸປາທານນ຺ຕິ. ເອໂກ ຘມ຺ໂມຕິ ຈຸທ຺ທສຫິ ອກຸສລເຈຕສິເກຫິ ອຎ຺ໂຎ ເອໂກ ເຈຕສິກຘມ຺ໂມ, ຍໍ ‘‘ວິສາໂທ’’ຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ນິຕ຺ຖຸນນວເສນ ສມ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ນິຕ຺ຖຸນນຣໂສ, ກາເຍ ວາ ນິຕ຺ຖຸນນກຣຓກິຈ຺ໂຈ. ‘‘ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຠາວໂຕ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ໂສ ປເນຕ຺ຖ ສາຕິສໂຍຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຈິຕ຺ຕປຣິທຫນໂຕ, ກາຍວິສາທນໂຕ ຈາ’’ຕິ ອາຫ.

ເອເຕ ຈ ໂສກປຣິເທວຸປາຍາສາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວິນາ, ສຫ ຈ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ໂທມນສ຺ສຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປາໂກ ວິຍາຕິ ຣຊນາທິໂນ ປຈິຕພ຺ພວຕ຺ຖຸໂນ ປາໂກ ວິຍ.

ອິຕິ ອຸປາຍາສນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ອປ຺ປິຍສມ຺ປໂຍຄນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໔໙. ສໂມຘານໍ ສມາຄໂມ. ກາຍິກທຸກ຺ຂຈິຕ຺ຕວິຆາຕາທິອນຕ຺ຖານໍ ອຕ຺ຖິຠາວສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ ອນຕ຺ຖຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ.

ເຕສໍ ອປ຺ປິຍານໍ ກາຍິກວາຈສິກປໂຍຄສງ຺ຂາໂຕ ອຸປກ຺ກໂມ ຕທຸປກ຺ກໂມ, ຕໂຕ ສມ຺ຠູໂຕ ຕທຸປກ຺ກມສມ຺ຠູໂຕ.

ອິຕິ ອປ຺ປິຍສມ຺ປໂຍຄນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ປິຍວິປ຺ປໂຍຄນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໕໐. ອຸປທ຺ທວຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ພ຺ຍສນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ.

ອິຕິ ປິຍວິປ຺ປໂຍຄນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ອິຈ຺ຉິຕາລາຠນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໕໑. ອິຈ຺ຉິຕາລາໂຠ ນາມ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຕ຺ຕນາ ອິຈ຺ຉິຕສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ອລາໂຠ. ‘‘ຍມ຺ປິຈ຺ຉໍ ນ ລຠຕີ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ມຕ຺ຖກປ຺ປຕ຺ຕໍ ປນ ອິຈ຺ຉິຕາລາຠໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ປາຬິຍໍ ‘‘ຊາຕິຘມ຺ມານໍ ສຕ຺ຕານ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ຕເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອໂຫ ວຕາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຈ຺ຉາວາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉາສຫິໂຕ ອລາໂຠວາຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ຕປ຺ປຣິເຍສນຣສາຕິ ເຕສໍ ອລພ຺ຠເນຍ຺ຍວຕ຺ຖູນໍ ປຣິເຍສນຣສາ. ອປ຺ປຕ຺ຕິ ອລາໂຠ.

ອິຕິ ອິຈ຺ຉິຕາລາຠນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ.

ປຎ຺ຈຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

໕໕໒. ຍໍ ວຸຕ຺ຕມິຘາຕິ ອິຘ ສຈ຺ຈນິທ຺ເທເສ ຍໍ ສຣູປໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ອວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘພາລປຓ຺ຑິຕສຸຕ຺ຕາທີສຸ ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ອິຘ ສຣູປໂຕ ອວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຈ ສພ຺ພໍ ອິເມ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ເຘ ວິນາ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ຕຕ຺ຖ ຂນ຺ຘສນ຺ນິສ຺ສຍເມວ ທຸກ຺ຂໍ ຂນ຺ເຘ ວິພາຘຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິນ຺ທນມິວ ປາວໂກ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ວາ ລກ຺ຂໍ ປຫຣຓປຫາຣສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ເອວໍ ຂນ຺ຘາ ສໍສາຣທຸກ຺ຂສ຺ສ. ຍຖາ ຈ ໂຄຣູປໍ ຑໍສມກສາທິວິພາຘາຍ, ຍຖາ ຈ ເຂຕ຺ຕໍ ນິປ຺ຜນ຺ນສສ຺ສລາຍນສ຺ສ, ຄາໂມ ຈ ຄາມຆາຕກວິພາຘາຍ, ເອວໍ ຂນ຺ຘາ ຊາຕິອາທິທຸກ຺ຂສ຺ສ ວຕ຺ຖູຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ລກ຺ຂມິວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ໂລເກ ວິພາຘກາ ວິພາເຘຕພ຺ພາຘີນາ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ອິເມ ປນ ວິພາເຘຕພ຺ພາຘີນາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕິຓລຕາທີນີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາມໍ ອນາທິມຕິ ສໍສາເຣ ອາທິ ນາມ ກສ຺ສຈິ ນຕ຺ຖິ, ເອກຠວປຣິຈ຺ຉິນ຺ນສ຺ສ ປນ ຂນ຺ຘສນ຺ຕານສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາທິທຸກ຺ຂໍ ຊາຕີ’’ຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ປຣິໂຍສານທຸກ຺ຂໍ ມຣຓ’’ນ຺ຕິ. ນ ເຫຕ຺ຖ ສມຸຈ຺ເຉທມຣຓເມວ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ມຣຓສ຺ສ ອນ຺ຕິເກ ອາສນ຺ເນ ຊາຕໍ ທຸກ຺ຂໍ ມາຣຓນ຺ຕິກທຸກ຺ຂໍ. ປຣິທຍ຺ຫນໍ ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕາໂປ. ລາລປ຺ປນໍ ອຕິວິຍ ວິປ຺ປລາໂປ. ອນຸຕ຺ຖຸນນໍ ອນ຺ໂຕ ນິຊ຺ຌາຍນໍ. ເອກເມກນ຺ຕິ ຊາຕິອາທີນໍ ອນ຺ຕຣເຠທຠິນ຺ນານໍ, ຊາຕິອາທີນເມວ ວາ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈການໍ ວາ ເອກເມກໍ. ສງ຺ຂິປິຕ຺ວາຕິ ສມາເສຕ຺ວາ, ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທເສນ ວາ ສງ຺ເຂປໍ ກຕ຺ວາ.

ອິຕິ ທຸກ຺ຂນິທ຺ເທສກຖາວຓ຺ຓນາ.

ສມຸທຍນິທ຺ເທສກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໕໓. ປຸນພ຺ຠວກຣຓໍ ປຸນພ຺ຠໂວ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ຍຖາ ວາ ອປູປຠກ຺ຂນສີໂລ ອາປູປິໂກ, ເອວໍ ປຸນພ຺ຠວກຣຓສີລາ, ປຸນພ຺ຠວໍ ວາ ຜລໍ ອຣຫຕິ, ໂສ ວາ ເອຕິສ຺ສາ ປໂຍຊນນ຺ຕິ ໂປໂນຠວິກາ. ນນ຺ທນໂຕ, ຣຎ຺ຊນໂຕ ຈ ນນ຺ທີຣາຄຠາວໍ ສພ຺ພາສຸ ອວຕ຺ຖາສຸ ອປຈ຺ຈກ຺ຂາຍ ວຸຕ຺ຕິຍາ ນນ຺ທີຣາຄສຫຄຕາ. ຕາຍ ຈ ສຕ຺ຕາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠວາທິເກ ກິມິກີຏປຏງ຺ຄາທິອຕ຺ຕຠາເວປິ ນນ຺ທນ຺ຕິ, ຣູປາຠິນນ຺ທນາທິຠູຕາຍ ຣຎ຺ຊນ຺ຕິ ຈາຕິ ຕຕ຺ຣຕຕ຺ຣາຠິນນ຺ທິນີ. ເຕນາຫ ‘‘ນນ຺ທີຣາເຄນ ສຫຄຕາ’’ຕິອາທິ. ຕພ຺ຠາວຕ຺ໂຖ ຫິ ເອສ ສຫຄຕສທ຺ໂທ. ກາມຠວວິຠວເຠທວເສນ ປວຕ຺ຕິຍາ ກາມຕຓ຺ຫາ, ຠວຕຓ຺ຫາ, ວິຠວຕຓ຺ຫາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ກາມຕຓ຺ຫາທິເຠທໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ເກວລໍ ຕຓ຺ຫາຠາເວເນວ ເອກຠາວຄ຺ຄຫເຓນ ເອກຕ຺ຕໍ ອຸປເນຕ຺ວາ ກສ຺ສຈິປິ ສຕ຺ຕສ຺ສ ເກນຈິ ສທິສຕາຠາວໂຕ ຕໍຕໍວິຈິຕ຺ຕຠາວຊນກກມ຺ມນິປ຺ຜາທເນນ ອຕິວິຈິຕ຺ຕສຠາວາ ສກລສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ ທຸກ຺ຂສມຸທໂຍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ.

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຕຓ຺ຫາວ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ວຸຕ຺ຕາຕິ? ວິເສສເຫຕຸຠາວໂຕ. ອວິຊ຺ຊາ ຫິ ຠເວສຸ ອາທີນວໍ ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ຕີ, ທິຏ຺ຐິອາທິອຸປາທານຎ຺ຈ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອຠິນິວິສມານໍ ຕຓ຺ຫໍ ອຠິວຑ຺ເຒນ຺ຕີ ໂທສາທໂຍປິ ກມ຺ມສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຓ຺ຫາ ປນ ຕໍຕໍຠວໂຍນິຄຕິວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິສຕ຺ຕາວາສສຕ຺ຕນິກາຍກຸລໂຠຄິສ຺ສຣິຍາທິວິຈິຕ຺ຕຕໍ ອຠິປຕ຺ເຖນ຺ຕີ, ກມ຺ມວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ອຸປນິສ຺ສຍຕໍ ກມ຺ມສ຺ສ ຈ ສຫາຍຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີ ຠວາທິວິຈິຕ຺ຕຕໍ ນິຍເມຕິ, ຕສ຺ມາ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວິເສສເຫຕຸຠາວໂຕ ອຎ຺ເຎສຸປິ ອວິຊ຺ຊາອຸປາທານກມ຺ມາທີສຸ ສຸຕ຺ເຕ (ທີ. ນິ. ໒.໔໐໐; ມ. ນິ. ໑.໑໓໓; ໓.໓໗໔) ອຠິຘມ຺ເມ (ວິຠ. ໒໐໓) ຈ ອວເສສກິເລສາກຸສລມູລາທີສຸ ວຸຕ຺ເຕສຸ ທຸກ຺ຂເຫຕູສຸ ວິຊ຺ຊມາເນສຸ ຕຓ຺ຫາວ ສມຸທຍສຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ອິຕິ ສມຸທຍນິທ຺ເທສກຖາວຓ຺ຓນາ.

ນິໂຣຘນິທ຺ເທສກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໕໔. ຕສ຺ສາເຍວາຕິ ຍທຄ຺ເຄນ ຕຓ຺ຫາ ສມຸທຍສຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ, ຕທຄ຺ເຄນ ຕສ຺ສາເຍວາຕິ ອວຘາຣຓໍ. ສຕິ ຫິ ປຘານເຫຕຸນິໂຣເຘ ຕທຎ຺ຎເຫຕູ ນິຣຸທ຺ຘາເຍວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ພ຺ຍາຘິນິມິຕ຺ຕວູປສມເນນ ພ຺ຍາຘິວູປສໂມ ວິຍ ເຫຕຸນິໂຣເຘນ ຜລນິໂຣໂຘຕິ ອາຫ ‘‘ສມຸທຍນິໂຣເຘນ ທຸກ຺ຂນິໂຣໂຘ’’ຕິ. ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ເອກນ຺ຕິກຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອນຸປທ຺ທເວຕິ ປາຓກວິຊ຺ຌນສຕ຺ຖປ຺ປຫາຣາທິອຸປທ຺ທວຣຫິເຕ. ຕໂຕ ເອວ ທຬ຺ເຫ ຖິເຣ. ສາຂາທິເຉທເນນ ຉິນ຺ໂນປິ. ຕຓ຺ຫານຸສເຍຕິ ກາມຣາຄຠວຣາຄານຸສເຍ. ອນູຫເຕຕິ ອສມຸປຆາຏິເຕ.

ຍຖາ ສີໂຫ ເຍນຕ຺ຕນິ ສໂຣ ຂິຕ຺ໂຕ, ຕຕ຺ເຖວ ອຕ຺ຕໂນ ພລໍ ທສ຺ເສຕິ, ນ ສເຣ, ຕຖາ ພຸທ຺ຘານໍ ກາຣເຓ ປຏິປຕ຺ຕິ, ນ ຜເລ. ຍຖາ ປນ ສາຣເມຍ຺ຍາ ເກນຈິ ເລຑ຺ຑຸປ຺ປຫາເຣ ທິນ຺ເນ ຠຸສ຺ສນ຺ຕາ ເລຑ຺ຑຸໍ ຂາທນ຺ຕິ, ນ ປຫາຣທາຍເກ ອຸຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຎ຺ຎຕິຕ຺ຖິຍາ ທຸກ຺ຂໍ ນິໂຣເຘຕຸກາມາ ກາຍຈ຺ເຉທມນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ກິເລສນິໂຣຘນນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສີຫສມານວຸຕ຺ຕິໂນ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໕໕໕. ວິຣຊ຺ຊຕິ ປລຸຊ຺ຊຕິ ຉິຊ຺ຊຕິ ສມຸທໂຍ ເອເຕນາຕິ ວິຣາໂຄ ວຸຈ຺ຈຕິ ມຄ຺ໂຄ. ວິຣຊ຺ຊນໍ ປລຸຊ຺ຊນໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນໍ ວິຣາໂຄຕິ ປຫານໍ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ປຫານປຣິຍາໂຍ ວິຣາຄສທ຺ໂທ, ນິໂຣຘສທ຺ໂທ ຈ, ຕສ຺ມາ. ອນຸສຍສມຸຄ຺ຆາຕໂຕ ອເສໂສ ວິຣາໂຄ ອເສໂສ ນິໂຣໂຘຕິ ສມ຺ພນ຺ຘນີຍໍ. ຈາຄາທິປທານິປິ ຄເຫຕ຺ວາ ວທຕິ ສພ຺ພາເນວ ເອຕານີຕິ. ຍສ຺ມາ ນິພ຺ພານໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ນິຣຸຊ຺ຌນມຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ມາ ຕຓ຺ຫາຍ ອເສສວິຣາຄນິໂຣຘາທິປທານິປິ ນິພ຺ພານເວວຈນານີຕິ. ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສມຕ຺ເຖຕິ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຍຖາ ວິຣາຄາທິປທານິ ນິພ຺ພາເນ ຍຸຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕໍທສ຺ສນໍ. ຕຕ຺ຖ ຕໍ ອາຄມ຺ມາຕິ ຕໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ປຕ຺ວາ. ຕຓ຺ຫາ ວິຣຊ຺ຊຕີຕິ ອຣິຍມຄ຺ເຄນ ອຈ຺ຈນ຺ຕວິຣາຄວເສນ ຕຓ຺ຫາ ວິຣຊ຺ຊີຍຕິ. ນິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ນິໂຣຘີຍຕິ, ເຕນ ວິຣາຄນິໂຣຘສທ຺ທານໍ ອຘິກຣຓສາຘນຕມາຫ. ຕເທວາຕິ ນິພ຺ພານເມວ. ຈາຄາທໂຍ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຈາຄາທິເຫຕຸໍ ຜລໂວຫາເຣນ ວທຕິ. ‘‘ກາມຄຸຓາລເຍສູ’’ຕິ ໂປຕ຺ຖເກສຸ ລິຂນ຺ຕິ, ‘‘ກາມຄຸຓາລຍາທີສູ’’ຕິ ປນ ປາໂຐ.

໕໕໖. ຕຍິທນ຺ຕິອາທິ ນ ໂປຣາຓປາໂຐ, ສຈ຺ຈຕ຺ຖທີປເນ ປນ ວຸຕ຺ຕນິຍາເມນ ຕໂຕ ອາເນຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຐປິຕໍ. ຕຖາ ຫິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕານິປິ ລກ຺ຂຓາທີນິ ປຸນປິ ວຸຕ຺ຕານິ. ສໍສາຣທຸກ຺ຂໂຕ ນິພ຺ພິນ຺ນມານສສ຺ສ ອສ຺ສາສໍ ກໂຣນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອສ຺ສາສກຣຓຣສໍ. ຣາຄາທິສພ຺ພປປຎ຺ຈວູປສມນິມິຕ຺ຕຕາຍ ນິປ຺ປປຎ຺ຈຕໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐເປຕີຕິ ນິປ຺ປປຎ຺ຈປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ.

໕໕໗. ນຕ຺ເຖວ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ຍທິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ປຏິຎ຺ຎາ, ອຕ຺ຕນາ ອຘິປ຺ເປຕນິພ຺ພານສ຺ສປິ ອຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ສຕິ ປຏິຎ຺ຎາວິໂຣໂຘ. ອຖ ປຣາຠິມຕໍ ນິພ຺ພານໍ ປຕິ, ເອວໍ ສຕິ ຘມ຺ມິອສິທ຺ຘິ, ຕໂຕ ຈ ນິສ຺ສຍາສິທ຺ໂຘ ເຫຕຸ. ອນຸປລພ຺ຠນີຍໂຕຕິ ກິໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ, ອຸທາຫຸ ອນຸມານໂຕ? ປຸຣິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຈກ຺ຂາທີຫິ ອເນກນ຺ຕິກຕາ, ທຸຕິຍສ຺ມິໍ ປຣໍ ປຕິ ອສິທ຺ໂຘ ເຫຕຸ. ເຕນາຫ ‘‘ນ, ອຸປາເຍນ ອຸປລພ຺ຠນີຍໂຕ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ເຈໂຕປຣິຍຎາຓລາຠິໂນ ເອວ ອຣິຍາ ປເຣສໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຈິຕ຺ຕໍ ຊານນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ອຣຫາ ເອວ ສພ຺ເພສໍ, ນ ສພ຺ເພ, ເອວໍ ນິພ຺ພານມ຺ປິ ສີລສມາຘິປຎ຺ຎາສງ຺ຂາຕສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຠູເຕນ ອຸປາເຍນ ອຸປລພ຺ຠຕີຕິ ອຕ຺ຖວຈນໍ ເຈຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ນ ປໂຍຄວຈນໍ. ຕໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ.

໕໕໘. ນຕ຺ຖີຕິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຣິເຍຫິ ອຸປລພ຺ຠນີຍໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສໍສາຣໂຕ ສໍວິຄ຺ຄມານສາ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ນິພ຺ພານໍ ອຘິຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ສພ຺ພສມຍສິທ຺ໂຘຍໍ ນໂຍ. ຕຕ຺ຖ ສາສນິກເມວ ນິສ຺ສາຍ ວທຕິ ‘‘ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວຎ຺ຈຸຠາວາປຊ຺ຊນໂຕ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອສຕິ ຫີ’’ຕິອາທິ. ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຸເຣຊວາຍາຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິປຸພ຺ພງ຺ຄມາຍ. ປຸພ຺ພງ຺ຄມຕາ ຈສ຺ສາ ປຘານຠາວໂຕ. ຕຖາ ຫິ ສາ ປຐມໍ ເທສນາຣຸຬ຺ຫາ, ນ ສພ຺ພປຐມໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ນ ຈາຍໍ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິ ວຎ຺ຌາ, ນິພ຺ພານປາປນໂຕ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສມ຺ປາປກໂຕ. ຕວ ມເຕນ ປນ ນິພ຺ພານສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ ວຎ຺ຌຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອຠາວປາປກຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ມາປຏິປຕ຺ຕິຍາ ກິເລສສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນມຸເຂນ ຂນ຺ຘານໍ ອຠາວສມ຺ປາປກຠາວໂຕ, ນ ວຎ຺ຌຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ເຈ ວເທຍ຺ຍາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ອິຕິ ປຏິກ຺ເຂເປ. ຍໍ ຕຍາ ‘‘ອຠາວປາປກຕ຺ຕາ’’ຕິ ວທນ຺ເຕນ ຂນ຺ຘາຠາໂວ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ປຏິຎ຺ຎາຕໍ, ຕໍ ນ. ກສ຺ມາ? ອຕີຕານາຄຕາຠາເວປິ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຠາວໂຕ. ອຕີຕານາຄຕາ ຫິ ຂນ຺ຘາ ນ ສນ຺ຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຠາເວ ນິພ຺ພານໍ ອຘິຄຕໍ ນາມ ສິຍາ, ໂສ ປນ ນຕ຺ຖີຕິ. ນ ເກວລໍ ອຕີຕານາຄຕານເມວ, ອຖ ໂຂ ວຕ຺ຕມານານມ຺ປີຕິ ຕິຍທ຺ຘຄຕານໍ ສພ຺ເພສໍ ຂນ຺ຘານໍ ອຠາໂວ ນິພ຺ພານໍ. ນ ຫິ ຕໍ ເອກເທສາຠາໂວ ຠວິຕຸໍ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຕມານາ ເຈ, ນ ນ ສນ຺ຕິ, ນ ສນ຺ຕິ ເຈ, ນ ວຕ຺ຕມານາຕິ ‘‘ວຕ຺ຕມານາ, ນ ສນ຺ຕິ ຈາ’’ຕິ ວິປ຺ປຏິສິທ຺ຘເມຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ນ, ເຕສໍ…ເປ… ປຊ຺ຊນໂຕ’’ຕິ.

ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ – ຍທິ ວຕ຺ຕມານາຠາໂວ ນິພ຺ພານໍ, ຍທາ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ວຕ຺ຕຕິ, ຕທາ ຕສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູຕາ ຂນ຺ຘາ ວຕ຺ຕມານາຕິ ກຕ຺ວາ ຕທາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຠາໂວ ສິຍາ. ຕຖາ ຈ ສຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓປິ ນິພ຺ພານສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ອຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວຕ຺ຕມານ…ເປ… ໂທສໂຕ’’ຕິ ອາຫ. ນ ມຍໍ ສພ຺ເພສໍເຍວ ອວຕ຺ຕມານຕາຍ ນິພ຺ພານໍ ວທາມ. ກິຎ຺ຈຣຫີຕິ, ຕທາ ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ກິເລສານໍ ອວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາ, ຕສ຺ມາ ນ ໂທໂສ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂທສາຠາໂວຕິ? ຍທິ ກິເລສານໍ ອວຕ຺ຕມານຕາສງ຺ຂາໂຕ ອຠາໂວ ນິພ຺ພານໍ, ເອວໍ ສຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ນິຣຕ຺ຖກຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ ມຄ຺ຄກ຺ຂຓໂຕ ປຸພ຺ເພປິ ຕທຠາວສິທ຺ຘິໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສາ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ມາ ອກາຣຓເມຕນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ນ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອນຸປລພ຺ຠນີຍຕາ, ອຠາວມຕ຺ຕຕາ, ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ວຎ຺ຌຠາໂວ, ອຕີຕານາຄຕາຠາເວ ນິພ຺ພານາຘິຄໂມ ຈ ອາປຊ຺ຊຕິ, ວຕ຺ຕມານານໍ ອຠາໂວປິ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ປເຄວ ກິເລສານໍ ອວຕ຺ຕມານຕາ, ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຈ ນິຣຕ຺ຖກຠາວາປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຠາວສາຘນຕ຺ຖໍ ຍທິທໍ ‘‘ອນຸປລພ຺ຠນີຍໂຕ, ອຠາວປາປກຕ຺ຕາ, ຕທາ ກິເລສານໍ ອວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາ’’ຕິ ຈ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອກາຣຓເມຕໍ, ອຍຸຕ຺ຕິເຣສາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໕໕໙. ອາທິວຈນໂຕຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອວສິຏ຺ຐໍ ຊມ຺ພຸຂາທກສຸຕ຺ຕປເທສໍ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໑໔ ອາທໂຍ), ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອສງ຺ຂຕາຍ ຘາຕຸຍາ ນິທ຺ເທສປາຬິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ນິພ຺ພານໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ, ອາວຸໂສ ສາຣິປຸຕ຺ຕ, ວຸຈ຺ຈຕິ, ກຕມໍ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ນິພ຺ພານນ຺ຕິ? ໂຍ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ຣາຄກ຺ຂໂຍ ໂທສກ຺ຂໂຍ ໂມຫກ຺ຂໂຍ, ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ນິພ຺ພານ’’ນ຺ຕິ ຊມ຺ພຸຂາທກສຸຕ຺ເຕ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໑໔ ອາທໂຍ), ‘‘ຕຕ຺ຖ ກຕມາ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ? ຣາຄກ຺ຂໂຍ ໂທສກ຺ຂໂຍ ໂມຫກ຺ຂໂຍ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໘໔) ອາຍຕນວິຠງ຺ເຄ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຣາຍມຕ຺ໂຖ – ນິພ຺ພານໍ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ ອສງ຺ຂຕສຠາໂວ ຘມ຺ໂມ. ຍສ຺ມາ ຕໍ ອາຄມ຺ມ ຣາຄາທໂຍ ຂີຍນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຣາຄກ຺ຂໂຍ, ໂທສກ຺ຂໂຍ, ໂມຫກ຺ຂໂຍຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ອາຄມ຺ມາຕິ ຈ ສພ຺ພສງ຺ຂາເຣຫິ ນິພ຺ພິນ຺ນສ຺ສ ວິສງ຺ຂາຣນິນ຺ນສ຺ສ ໂຄຕ຺ຣຠຸນາ ວິວຏ຺ຏິຕມານສສ຺ສ ມຄ຺ເຄນ ສຈ຺ຉິກຣເຓນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຈ຺ຉິກິຣິຍມານຎ຺ຫິ ຕໍ ອຘິຄນ຺ຕ຺ວາ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠູຕຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ອຘິປຕິປຈ຺ຈຍຠູເຕ ຈ ຕສ຺ມິໍ ປຣມສ຺ສາສຠາເວນ ວິນິມຸຕ຺ຕສງ຺ຂາຣສ຺ສ ປຣມຄຕິຠາເວນ ຈ ປຕິຏ຺ຐານຠູເຕ ປຕິຏ຺ຐາຍ ຂຍສງ຺ຂາໂຕ ມຄ຺ໂຄ ຣາຄາທໂຍ ເຂເປຕີຕິ ຕໍສຈ຺ຉິກຣຓາຠາເວ ຣາຄາທີນໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິນິໂຣຘຄມນາຠາວາ ຕໍ ອາຄມ຺ມ ຣາຄາທໂຍ ຂີຍນ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອກໍເສນ ເຈຕໍ ເອວໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ອິຕຣຖາ ຍຖາຣຸຕວເສນ ປາຬິຍາ ອຕ຺ເຖ ຄຍ຺ຫມາເນ ພຫູ ໂທສາ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ເຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຣຫຕ຺ຕສ຺ສາປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຣຫຕ຺ຕຎ຺ຫິ ອຄ຺ຄຜລປມຸຂາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາຕິ ນ ຕສ຺ສ ຣາຄາທິຂຍມຕ຺ຕຕາ ຍຸຕ຺ຕາ. ຕມ຺ປິ ຫິ…ເປ… ນິທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ຣາຄາທີນໍ ຂີຓນ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ‘‘ຣາຄກ຺ຂໂຍ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖຕ຺ຕາ. ເອວໍ ນິພ຺ພານໍ ອາຄມ຺ມ ຣາຄາທໂຍ ຂີຍນ຺ຕີຕິ ນິພ຺ພານໍ ‘‘ຣາຄກ຺ຂໂຍ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐນ຺ຕິ ອິມສ຺ສາປິ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ເນຍ຺ຍຕ຺ຖຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ນິພ຺ພານສ຺ສ ຣາຄາທິກ຺ຂຍມຕ຺ຕຕາຍ ພຫູໂທສາ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ.

ຕຕ຺ຖ ອິຕ຺ຕຣກາລາທິປ຺ປຕ຺ຕິໂທສໂຕຕິ ຣາຄາທີນໍ ຂຍມຕ຺ຕຕາຍ ປຣິຕ຺ຕກາລຕາ, ສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓຕາ, ປໂຍເຄນ ວິນາ ສຣເສເນວ ອຘິຄນ຺ຘພ຺ພຕາ, ຣາຄາທີຫິ ອປຣິມຸຕ຺ຕຕາ, ອາທິຕ຺ຕຕາ, ທຸກ຺ຂຕາ, ອນຸປສນ຺ຕຕາ, ພຫຸຠາໂວ, ໂອຬາຣິກຕາ, ໂຄຕ຺ຣຠຸມຄ຺ຄານໍ ອນາຣມ຺ມຓຕາຕິ ເອວມາທິໂທສາປຊ຺ຊນໂຕ. ຣາຄສ຺ເສວ ຂໂຍ ຣາຄກ຺ຂໂຍ, ນ ໂທສາທີນໍ. ຕຖາ ໂທສກ຺ຂຍາທໂຍປີຕິ ອຎ຺ໂຎ ຣາຄກ຺ຂໂຍ, ອຎ຺ໂຎ ໂທສກ຺ຂໂຍ, ອຎ຺ໂຎ ໂມຫກ຺ຂໂຍຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ອກຸສລມູລານໍ ຂຍຠູຕານິ ຕີຓິ ນິພ຺ພານານິ, ຈຕຸນ຺ນໍ ອຸປາທານານໍ ຂເຍ ຈຕ຺ຕາຣິ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ນີວຣຓານໍ ຂເຍ ປຎ຺ຈ, ຉນ຺ນໍ ຕຓ຺ຫາກາຍານໍ ຂເຍ ຉ, ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ອນຸສຍານໍ ຂເຍ ສຕ຺ຕ, ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ມິຈ຺ຉຕ຺ຕານໍ ຂເຍ ອຏ຺ຐ, ນວນ຺ນໍ ຕຓ຺ຫາມູລການໍ ຂເຍ ນວ, ທສນ຺ນໍ ສໍໂຍຊນານໍ ຂເຍ ທສ, ທິຍຑ຺ຒກິເລສສຫສ຺ສສ຺ສ ຂເຍ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ພຫູນິ ນິພ຺ພານານິ ໂຫນ຺ຕິ. ຣາຄາທິກ຺ຂໂຍ ນາມ ອນ຺ຘພາລານມ຺ປິ ປາກໂຏ, ອນ຺ຕມໂສ ທີປິມິຄມກ຺ກຏາທີນມ຺ປິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ໂອຬາຣິກໍ ນິພ຺ພານໍ ໂຫຕິ. ໂຄຕ຺ຣຠຸກ຺ຂເຓ ກິເລສກ຺ຂຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ຈ ອຂີຓຕ຺ຕາ, ອາຣມ຺ມຓກຣຓສ຺ສ ຈ ອສມ຺ຠໂວ ເອວ. ຕສ຺ສ ນິພ຺ພານຠາວໂຕຕິ ສພ຺ພປຣິໂຍສານສ຺ສ ຣາຄາທິກ຺ຂຍສ຺ສ ນິພ຺ພານຠາວໂຕ. ຍໂຕ ຂຍໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຣາຄາທີນໍ ປວຕ຺ຕິ ນ ໂຫຕິ, ໂສ ‘‘ອຍໍ ນາມາ’’ຕິ ນິຍເມຕພ຺ໂພ ມຄ຺ຄຜລຎາຓານໍ ອາຣມ຺ມຓຠູໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຕາທິສສ຺ສ ຂຍສ຺ສ ອຠາວໂຕ’’ຕິ.

ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ – ໂຍ ປຈ຺ຉິມຠວໂຕ ຕຕິຍຕ຺ຕຠາເວເຍວ ຣາຄາທີສຸ ອາທີນວໍ ທິສ຺ວາ ຌານຠາວນາຍ ເຕ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ອປຣິຫີນຊ຺ຌາໂນ ກາລໍ ກຕ຺ວາ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ ອຸປປນ຺ໂນ, ຕຕ຺ຖ ຍາວຕາຍຸກໍ ຐຕ຺ວາ ອິຘາຄໂຕປິ ກາເມສຸ ວີຕຣາໂຄວ ຫຸຕ຺ວາ ປພ຺ພຊິຕ຺ວາ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ, ໂຍ ຈ ປຐມວເຍ ເອວ ຣາຄາທິໂຕ ນິພ຺ພິນ຺ໂນ ເຕ ຈ ຌາເນນ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ປຈ຺ຉິມວເຍ ອຣຫຕ຺ຕໍ ປຕ຺ໂຕ, ເຕສໍ ຣາຄາທີນໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ນິໂຣຘສທິສຕາຍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິເຍວ ນິໂຣໂຘ. ເຕ ນິພ຺ພານປ຺ປຕ຺ຕາ ນາມ ສິຍຸໍ, ນ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ນ ຕາທິສສ຺ສ ຂຍສ຺ສ ນິພ຺ພານຠາໂວ. ຕສ຺ສາປິ ອິຕ຺ຕຣກາລຕາທິໂທສສມາໂຍໂຄ ເອວາຕິ ອາຫ ‘‘ຠາເວປິຈາ’’ຕິອາທິ.

ຍທິ ‘‘ຂໂຍ’’ຕິ ວຈນໂຕ ຍໂຕ ຂຍໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຣາຄາທີນໍ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ, ຕໍ ຂຍມຕ຺ຕໍ ນິພ຺ພານໍ ມຎ຺ຎສິ, ເອວໍ ສຕິ ‘‘ຂເຍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑໔໒; ໑໓໘໒) ‘‘ຂໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ຕທຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຈ ຣາຄາທີນໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ ມຄ຺ຄສ຺ສາປິ ນິພ຺ພານຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ຈາ’’ຕິອາທິມາຫ.

ຍຖາ ນິຣຸທ຺ຘາ ນ ສນ຺ຕິ, ເອວໍ ອນຸປ຺ປນ຺ນາປີຕິ ອຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ນິໂຣຘສທິສຕາຍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເອວ ນິໂຣໂຘ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິນິໂຣໂຘ. ອຍຎ຺ຫິ ມຄ຺ເຄນ ເຂເປຕພ຺ພາກາໂຣ, ຍທິທໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫສ຺ສ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິຘມ຺ມຕາປາທນນ຺ຕິ ‘‘ຂໂຍ’’ຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ. ຕໍ ອິຕຣຂຍໂຕ ວິເສເສນ຺ໂຕ ‘‘ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິນິໂຣຘສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປນ ຂຍສ຺ສາ’’ຕິ ອາຫ. ອນິປ຺ຜນ຺ນຕາ ປນ ຕສ຺ສ ຂຍສ຺ສ ປຣິຍາເຍນ ອຸປນິສ຺ສຍຕ຺ຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິນິໂຣຘກ຺ຂຍກຣສ຺ສ ຫິ ມຄ຺ຄສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ ອຕ຺ຖໂຕ ຕສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສໂຍ ວິຍາຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ລຠຕິ. ຕທຸປຈາເຣນາຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ຜລຠູຕຂຍໂວຫາເຣນ. ຜລູປຈາເຣນ ຫິ ກາຣຓໍ ໂວຫຣີຍຕິ ຍຖາ ‘‘ອາຍຸ ຆຕໍ, ເສມ຺ໂຫ ຄຸໂຬ’’ຕິ ຈ.

ອສ຺ສາຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ. ‘‘ອິທມ຺ປິ ໂຂ ຐານໍ ສຸທຸທ຺ທສ’’ນ຺ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໒.໖໔, ໖໖-໖໗; ມ. ນິ. ໒.໓໓໗; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໒; ມຫາວ. ໗-໘) ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕ ຠຄວໂຕ ອປ຺ໂປສ຺ສຸກ຺ກຠາວາວຫນໂຕ. ‘‘ຕຎ຺ຫິ ເຕ, ມາຄຓ຺ຑິຍ, ອຣິຍໍ ຈກ຺ຂຸໍ ນຕ຺ຖິ, ເຍນ ຕ຺ວໍ ອຣິເຍນ ຈກ຺ຂຸນາ ອາໂຣຄ຺ຍໍ ຊາເນຍ຺ຍາສິ, ນິພ຺ພານໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍາສີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໑໘) ວຈນໂຕ ອຣິເຍນ ຈກ຺ຂຸນາ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ.

໕໖໐. ຍທິ ນິພ຺ພານໍ ນາມ ສຠາວຘມ຺ໂມ ອຕ຺ຖິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານປຣິຍາປນ຺ໂນ ຈ, ອຖ ກສ຺ມາ ຈຕຸມຫາປເຖ ສຠາ ວິຍ ສພ຺ພສາຘາຣຓາ ນ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ຄສມງ຺ຄິນາ ປຕ຺ຕພ຺ພໂຕ ອສາຘາຣຓ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອສຸກສ຺ສ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘສ຺ສ ກາເລ ອຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ປຸຣິມາຍ ໂກຏິຍາ ອຠາວໂຕ ອປ຺ປຠວໍ. ມຄ຺ຄຠາເວຕິ ອຣິຍມຄ຺ຄສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາເວ. ຠາວໂຕ ວິຊ຺ຊມານໂຕ ລທ຺ຘພ຺ພໂຕ.

ອຓຸອາທີນນ຺ຕິ ອຓຸປກຕິກາລປຸຣິສາທີນໍ. ນິຈ຺ຈຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ສສ຺ສຕຠາວສິທ຺ຘິ. ກູຏຏ຺ຐນິຈ຺ຈຕາ ຫິ ອິຘາຘິປ຺ເປຕາ. ເຫຕຸໂນ ອຠາວາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິຍາ ສາຘນເຫຕຸໂນ ອຠາວາ. ນິຈ຺ຈາ ເຕ ອຓຸອາທໂຍ. ນິພ຺ພານສ຺ສ ນິຈ຺ຈຕ຺ຕາຕິ ອເປກ຺ຂຘມ຺ມຕ຺ຕາຕິ ເຫຕຸລກ຺ຂຓານຸປປຕ຺ຕິ. ‘‘ອຓຸອາທີນໍ ອສິທ຺ຘຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອເຕນ ‘‘ນິຈ຺ຈາ ອຓຸອາທໂຍ’’ຕິ ປຏິຎ຺ຎາຍ ຘມ຺ມິອສິທ຺ຘິ, ຕໂຕ ຈ ນິສ຺ສຍາສິທ຺ໂຘ ເຫຕູຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໕໖໑. ຍຖາວຸຕ຺ຕຍຸຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕຕິ ‘‘ອປ຺ປຠວຕ຺ຕາ’’ຕິ ອຕ຺ຕນາ ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕຸໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ອປ຺ປຠວຕາ ຈສ຺ສ ອປຈ຺ຈຍຕາຍ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ຕາຍ ຕສ຺ສ ປຸຣິມາຍ ໂກຏິຍາ ອຠາໂວ. ‘‘ຣູປສຠາວາຕິກ຺ກມໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ຍຖາ ຣູປຘມ຺ມານໍ ຣຸປ຺ປນສຠາໂວ, ປຏິຆາຕວນ຺ຕຕາຍ ກລາປໂສ ວຸຕ຺ຕິຍາ ປເທສສມ຺ພນ຺ໂຘ ຈ ສຠາໂວ, ເອວໍ ນິພ຺ພານສ຺ສ ກຕ຺ຖຈິ ປຏິຆາໂຕ, ສປ຺ປເທສຕາ ຈ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ນ ຫິ ນິພ຺ພານໍ ‘‘ອສຸກທິສາຍ, ອສຸກເທເສ’’ຕິ ວາ ນິທ຺ທິສີຍຕິ, ຍໂຕ ຕໍ ອປ຺ປຕິຏ຺ຐເມວາຕິ.

‘‘ອສິຖິລ …ເປ… ຄມນີຍໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຣິຍານໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂສິທ຺ຘຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ‘‘ສພ຺ພຎ຺ຎຸວຈນໂຕ’’ຕິ ເອເຕນ ຕທຎ຺ເຎສໍ ອນຸມານສິທ຺ຘຕໍ, ຕທຸຠເຍນ ‘‘ອນຸປລພ຺ຠນີຍໂຕ’’ຕິ ປນສ຺ສ ເຫຕຸໂນ ອສິທ຺ຘຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ປຣມຕ຺ເຖນ ນາວິຊ຺ຊມານໍ ວິຊ຺ຊມານເມວາຕິ ຍຖາຣທ຺ຘມຕ຺ຖໍ ນິຄເມຕ຺ວາ ຕທຕ຺ຖສາຘນໍ ອາຄມໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິ-. ອາທິມາຫ.

ຕຕ຺ຖ ອຊາຕໍ ອຠູຕໍ ອກຕໍ ອສງ຺ຂຕນ຺ຕິ (ອຸທາ. ໗໓; ເນຕ຺ຕິ. ໔໑) ຈຕ຺ຕາຣິປິ ປທານິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎເວວຈນານິ. ອຖ ວາ ເວທນາທໂຍ ວິຍ ເຫຕຸປຈ຺ຈຍສມວາຍສງ຺ຂາຕາຍ ກາຣຓສາມຄ຺ຄິຍາ ນ ຊາຕໍ ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຊາຕໍ. ກາຣເຓນ ວິນາ, ສຍເມວ ຈ ນ ຠູຕໍ ນ ປາຕຸຠູຕໍ ນ ອຸປ຺ປນ຺ນນ຺ຕິ ອຠູຕໍ. ເອວໍ ອຊາຕຕ຺ຕາ, ອຠູຕຕ຺ຕາ ຈ ເຍນ ເກນຈິ ກາຣເຓນ ນ ກຕນ຺ຕິ ອກຕໍ. ຊາຕຠູຕກຕຠາໂວ ຈ ນາມ ຣູປາທີນໍ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ໂຫຕິ, ນ ອສງ຺ຂຕຠາວສ຺ສ ນິພ຺ພານສ຺ສາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອສງ຺ຂຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຏິໂລມໂຕ ວາ ສເມຈ຺ຈ ສມ຺ຠູຍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກຕນ຺ຕິ ສງ຺ຂຕໍ, ຕຖາ ນ ສງ຺ຂຕໍ ສງ຺ຂຕລກ຺ຂຓຣຫິຕນ຺ຕິ ຈ ອສງ຺ຂຕນ຺ຕິ ເອວໍ ອເນເກຫິ ກາຣເຓຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຠາເວ ປຏິສິທ຺ເຘ ‘‘ປກຕິວາທີນໍ ປກຕິ ວິຍ ສິຍາ ນຸ ໂຂ ເອເກເນວ ກາຣເຓນ ເອຕໍ ກຕ’’ນ຺ຕິ ອາສງ຺ກາຍໍ ເກນຈິ ນ ກຕນ຺ຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ອປຈ຺ຈຍມ຺ປິ ສມານໍ ‘‘ສຍເມວ ນຸ ໂຂ ອິທໍ ຠູຕໍ ປາຕຸຠູຕ’’ນ຺ຕິ ອາສງ຺ກາຍໍ ຕໍ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຠູຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຍຎ຺ເຈຕສ຺ສ ອສງ຺ຂຕາກຕາຠູຕຠາໂວ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຊາຕິຘມ຺ມຕ຺ຕາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຊາຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ເອວເມຕ຺ຖ ສຕ຺ຖາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ປເວເທສິ. ປເວເທນ຺ໂຕ ຈ ‘‘ອຫໍ ຘມ຺ມິສ຺ສໂຣ ຘມ຺ມສ຺ສາມີ’’ຕິ ນ ອຕ຺ຕໂນ ອາຓາມຕ຺ເຕນ ປເວເທສິ, ອປິຈ ໂຂ ປນ ປທປຣເມ ອນຸກມ຺ປມາໂນ ຍຸຕ຺ຕິໂຕປິ ປເວເທສິ. ຍຖາຫ –

‘‘ໂນ ເຈຕໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຠວິສ຺ສ ອຊາຕໍ ອຠູຕໍ ອກຕໍ ອສງ຺ຂຕໍ, ນຍິຘ ຊາຕສ຺ສ ຠູຕສ຺ສ ກຕສ຺ສ ສງ຺ຂຕສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓໍ ປຎ຺ຎາເຍຖ. ຍສ຺ມາ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຕ຺ຖິ ອຊາຕໍ ອຠູຕໍ ອກຕໍ ອສງ຺ຂຕໍ, ຕສ຺ມາ ຊາຕສ຺ສ ຠູຕສ຺ສ ກຕສ຺ສ ສງ຺ຂຕສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕີ’’ຕິ (ອຸທາ. ໗໓; ເນຕ຺ຕິ. ໔໑).

ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຠິກ຺ຂເວ, ຍທິ ອຊາຕາທິສຠາວາ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ ນ ອຠວິສ຺ສ ນ ສິຍາ, ອິຘ ໂລເກ ຊາຕາທິສຠາວສ຺ສ ຣູປາທິກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກສງ຺ຂາຕສ຺ສ ສງ຺ຂຕສ຺ສ ນິສ຺ສຣຓໍ ອນວເສສວູປສໂມ ນ ປຎ຺ຎາເຍຍ຺ຍ ນ ອຸປລພ຺ເຠຍ຺ຍ ນ ສມ຺ຠເວຍ຺ຍ. ນິພ຺ພານຎ຺ຫິ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ອຣິຍມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ອນວເສສໍ ສໍກິເລເສ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕິ, ເຕເນຕ຺ຖ ສພ຺ພສ຺ສາປິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ອປຄໂມ ນິສ຺ສຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ເອວໍ ພ຺ຍຕິເຣກວເສນ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ອນຸຄມນວເສນປິ ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ນິຄເມຕຸໍ ‘‘ຍສ຺ມາ ຈ ໂຂ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ‘‘ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ຘມ຺ມາ ອສງ຺ຂຕາ ຘມ຺ມາ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໗-໘). ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຕທາຍຕນໍ, ຍຕ຺ຖ ເນວ ປຖວີ (ອຸທາ. ໗໑). ອິທມ຺ປິ ໂຂ ຐານໍ ສຸທຸທ຺ທສໍ, ຍທິທໍ ສພ຺ພສງ຺ຂາຣສມໂຖ ສພ຺ພູປຘິປຏິນິສ຺ສຄ຺ໂຄ (ທີ. ນິ. ໒.໖໔, ໖໗; ມ. ນິ. ໒.໓໓໗; ສໍ. ນິ. ໒.໑໗໒; ມຫາວ. ໗-໘). ອສງ຺ຂຕຎ຺ຈ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມິ ອສງ຺ຂຕຄາມິນິຎ຺ຈ ປຏິປທ’’ນ຺ຕິອາທີຫິ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໖໖) ອເນເກຫິ ສຸຕ຺ຕປເທຫິ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຊາຕ’’ນ຺ຕິ (ອຸທາ. ໗໓; ເນຕ຺ຕິ. ໔໑) ອິມິນາ ຈ ສຸຕ຺ຕປເທນ ນິພ຺ພານຘາຕຸຍາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ສພ຺ຠາໂວ ສພ຺ພໂລກໍ ອນຸກມ຺ປມາເນນ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ເຘນ ປກາສິໂຕ, ຕສ຺ມາ ຍທິປິ ກຕ຺ຖ ອປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣີນມ຺ປິ ສາສເນ ອຠິປ຺ປສນ຺ນານໍ ວິຎ຺ຎູນໍ ສໍສໂຍ ນຕ຺ຖິເຍວ. ເຍ ປນ ປຣເນຍ຺ຍພຸທ຺ຘິໂນ ປຸຄ຺ຄລາ, ເຕສໍ ວິມຕິວິໂນທນຕ຺ຖໍ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາຍນິທ຺ຘາຣຓມຸເຂນ ຍຸຕ຺ຕິວິຈາຣຓາ.

ຍຖາ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາຍ ສອຸຕ຺ຕຣານໍ ກາມານໍ, ຣູປານຎ຺ຈ ປຏິປກ຺ຂຠູຕໍ ຕພ຺ພິຘຸຣສຠາວໍ ນິສ຺ສຣຓໍ ປຎ຺ຎາຍຕິ, ເອວໍ ສຠາວານໍ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມານໍ ປຏິປກ຺ຂຠູເຕນ ຕພ຺ພິຘຸຣສຠາເວນ ນິສ຺ສຣເຓນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ຍຎ຺ຈ ຕໍ ນິສ຺ສຣຓໍ, ສາ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ. ກິຎ຺ຈ ຠິຍ຺ໂຍ – ສງ຺ຂຕຘມ຺ມາຣມ຺ມຓວິປສ຺ສນາຎາຓໍ, ອປິຈ ອນຸໂລມຎາຓໍ ກິເລເສ ຕທງ຺ຄວເສນ ປຊຫຕິ, ນ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ ປຊຫິຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ. ຕຖາ ສມ຺ມຸຕິສຈ຺ຈາຣມ຺ມຓໍ ປຐມຊ຺ຌານາທີສຸ ຎາຓໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠນວເສເນວ ກິເລເສ ປຊຫຕິ, ນ ສມຸຈ຺ເຉທວເສນ. ອິຕິ ສງ຺ຂຕຘມ຺ມາຣມ຺ມຓສ຺ສ, ສມ຺ມຸຕິສຈ຺ຈາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຈ ຎາຓສ຺ສ ກິເລສານໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫາເນ ອສມຕ຺ຖຠາວໂຕ ເຕສໍ ສມຸຈ຺ເຉທປ຺ປຫານກຣສ຺ສ ອຣິຍມຄ຺ຄຎາຓສ຺ສ ຕທຸຠຍວິປຣີຕສຠາເວນ ອາຣມ຺ມເຓນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ສາ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ.

ຕຖາ ‘‘ອຕ຺ຖິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຊາຕໍ ອຠູຕໍ ອກຕໍ ອສງ຺ຂຕ’’ນ຺ຕິ (ອຸທາ. ໗໓; ເນຕ຺ຕິ. ໔໑) ເອວມາທິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖິຠາວໂຊຕກວຈນໍ ອວິປຣີຕຕ຺ຖໍ ຠຄວຕາ ຠາສິຕຕ຺ຕາ. ຍຎ຺ຫິ ຠຄວຕາ ຠາສິຕໍ, ຕໍ ອວິປຣີຕຕ຺ຖໍ ຍຖາ ຕໍ ‘‘ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ອນິຈ຺ຈາ, ສພ຺ເພ ສງ຺ຂາຣາ ທຸກ຺ຂາ, ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ອນຕ຺ຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໕໓, ໓໕໖; ຘ. ປ. ໒໗໗-໒໗໙; ເຖຣຄາ. ໖໗໖-໖໗໘; ເນຕ຺ຕິ. ໕), ຕຖາ ນິພ຺ພານສທ຺ໂທ ກຕ຺ຖຈິ ວິສເຍ ຍຖາຠູຕປຣມຕ຺ຖວິສໂຍ ອຸປຈາຣວຸຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ. ເສຍ຺ຍຖາປິ ສີຫສທ຺ໂທຕິ ເອວມາທີຫິ ນເຍຫິ ຍຸຕ຺ຕິໂຕປິ ອສງ຺ຂຕາຍ ຘາຕຸຍາ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ອປໂຣ ນໂຍ – ຍທິ ປນ ນິພ຺ພານໍ ອຠາວມຕ຺ຕເມວ ສິຍາ, ຕສ຺ສ ‘‘ຄມ຺ຠີໂຣ ທຸທ຺ທໂສ ທຸຣນຸໂພໂຘ ສນ຺ໂຕ ປຓີໂຕ ອຕກ຺ກາວຈໂຣ ນິປຸໂຓ ປຓ຺ຑິຕເວທນີໂຍ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໖໔, ໖໗; ມ. ນິ. ໒.໓໓໗; ສໍ. ນິ. ໑.໑໗໒; ມຫາວ. ໗-໘) ຄມ຺ຠີຣາທິຕາ, ‘‘ອສງ຺ຂຕຎ຺ຈ ໂວ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມໍ ເທເສສ຺ສາມີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໔.໓໖໖) ອສງ຺ຂຕາທິຕາ, ‘‘ອພ຺ຍາກຕາ ຘມ຺ມາ ອປຈ຺ຈຍາຘມ຺ມາ’’ຕິອາທິນາ ອພ຺ຍາກຕຘມ຺ມາທິຕາ ຈ ນ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ສິຍາ. ນ ຫິ ອຠາວສ຺ສ ໂກຈິ ສຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ເຍນ ໂສ ຄມ຺ຠີຣາສງ຺ຂຕາທິອາກາຣໂຕ ວິຎ຺ຎາເຍຍ຺ຍ. ອຠາໂວ ຫິ ອຠາໂວ ເອວ, ກຸໂຕ ຕສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣາສງ຺ຂາຕາທິຠາວສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກິຎ຺ຈາຍມຠາໂວ ສພ຺ເພສໍ ກິເລສານໍ ສພ຺ພສຕ຺ຕສນ຺ຕານຄຕານໍ ເອໂກ ວາ ຠເວຍ຺ຍ ອເນໂກ ວາ. ຍທິ ເອໂກ, ເອເກເນວ ມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພກິເລສາຠາໂວ ກໂຕ, ສຈ຺ຉິກໂຕ ຈາຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ, ອຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ມຄ຺ຄານໍ ນິຣຕ຺ຖກຕາຕິ ນ ສິຍາ ມຄ຺ຄພຫຸຕາ, ເອກຊ຺ຌຎ຺ຈ ສພ຺ພສຕ຺ຕານໍ ນິພ຺ພານາຘິຄໂມ ອາປຊ຺ຊຕິ. ສິຍາ ປເນວໍ ເອໂກ ເອວ ໂສ ນິພ຺ພານສຎ຺ຎິໂຕ ກິເລສາຠາໂວ, ໂສ ປນ ນ ມຄ຺ເຄຫິ ກາຕພ຺ໂພ, ອຖ ໂຂ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ໂພຕິ. ເອວໍ ສຕິ ວິເສສໂຕ ມຄ຺ຄສ຺ສ ນິຣຕ຺ຖກຕາ ອາປຊ຺ຊຕິ, ກິເລສານໍ ອປ຺ປຫານໂຕຕິ ເອໂກປິ ມຄ຺ໂຄ ນ ສິຍາ. ອສຕິ ຈ ກິເລສປ຺ປຫາເນ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອນຸປຈ຺ເຉທນໂຕ ກິເລສາຠາວສຈ຺ຉິກິຣິຍາ ກິມຕ຺ຖິຍາ ສິຍາ, ອຖ ປນ ມຄ຺ຄານໍ ສນ຺ຕານຄຕສໍໂຍຊນຕ຺ຕຍປ຺ປຫານາທິປຏິນິຍຕກິຈ຺ຈຕາຍ ຈຕູສຸ ມຄ຺ເຄສຸ ປາຏິເຍກ຺ກໍ ກິເລສາຠາໂວ. ເອວໍ ສຕິ ສຠາວປເຠເທນ ວິນາ ນ ພຫຸຠາໂວຕິ ໂສ ກິເລສກ຺ຂຍປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ ສຠາວຘມ຺ໂມ ເອວ ສິຍາ.

ເຍສໍ ອຠາໂວ, ຕປ຺ປເຠເທນ ອຠາເວ ເຠໂທປຈາໂຣຕິ ເຈ? ເຍສໍ ອຠາໂວ, ເຕສໍ ສສຠາວຕາຍ ຕສ຺ສ ສຠາໂວປຈາໂຣປິ ສິຍາ. ຕຖາ ຈ ເຕ ສໍກິເລສສງ຺ຂຕຕາທິໂຕ ກິເລສສງ຺ຂຕຕາທິອຸປຈາຣາປິ ສິຍຸໍ. ໂນ ເຈ ເຕ ອິຈ຺ຉິຕາ, ຕປ຺ປເຠເທນ ເຠໂທປຈາໂຣປິ ນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ. ນ ຈ ປໂຫຕິ ອຸປຈຣິໂຕ ພຫຸຠາໂວ ອຕ຺ຖໂຕ ພຫຸຠາວາຍ. ນ ຫິ ຊລໍ ອນລນ຺ຕິ ອຸປຈຣິຕໍ ທຫຕິ, ປຈຕິ ວາ. ເອກຕ຺ຕປຎ຺ຫມ຺ປິ ຈາຍມຠາໂວ ອສຠາວຕາຍ ນ ສຫຕີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ນຕ຺ຖິຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ ອເຠທໂວຫາໂຣ ຍຸຕ຺ຕຣູໂປຕິ. ເອກຕ຺ເຕ ຈ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ ໂທສາ, ພຫຸຠາເວ ປນ ສຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ສິທ຺ຘາ ສຠາວຘມ຺ມຕາ. ສຠາວຘມ຺ມຕ຺ເຕປິ ຈ ພຫຸຠາໂວ ວິຍ ຠາວໍ ຠາໂວປິ ພຫຸຠາວໍ ນ ພ຺ຍຠິຈເຣຍ຺ຍາຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ພຫຸຠາວປສງ຺ໂຄ ສິຍາຕິ ເຈ? ນ ພຫຸຠາວສ຺ເສວ ອຠາວປ຺ປສງ຺ຄໂຕ. ຍທິ ຫິ ຍຖາ ກກ຺ຂຬຕາ ຠາວໍ, ເອວໍ ຠາໂວປິ ກກ຺ຂຬຕໍ ນ ພ຺ຍຠິຈເຣຍ຺ຍ. ເອວໍ ສຕິ ສພ຺ເພສໍ ຠາວານໍ ປຖວີຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ ກຸໂຕ ຠາວສ຺ສ ພຫຸຠາໂວ, ຕສ຺ມາ ໂລກໂວຫາຣານໍ ວິຈິຕ຺ຕຕາຍ ຍທິປິ ພຫຸຕາ ຠາວາເປກ຺ຂາ, ຠາວຕາ ປນ ນ ພຫຸຕາເປກ຺ຂາຕິ ນ ຠາວສ຺ສ ສໂຕ ນິພ຺ພານສ຺ສ ພຫຸຠາໂວ ‘‘ເອກາ ນິຏ຺ຐາ ນ ປຸຖຸ ນິຏ຺ຐາ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ເອກສ຺ມິໍເຍວ ຈ ທສ຺ສນຠາວນາທ຺ວຍໍ ສມ຺ຠວຕິ.

ປຣິນິພ຺ພຸຕານໍ ປຈ຺ເຈກໍ ນິພ຺ພານຠາເວ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານນິຍຕໍ ນາມ ນິພ຺ພານໍ ສິຍາ. ຕຖາ ຈ ສຕິ ສງ຺ຂຕຕາທິໂທສານຕິວຕ຺ຕິເຍວ, ກິເລສປ຺ປຫານໍ ວາ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈໍ ກິເລສານໍ ອຠາໂວ. ຕສ຺ສ ຈ ເອກຕ຺ເຕ ນ ມຄ຺ຄພຫຸຕາ ກິຈ຺ຈນ຺ຕຣສ຺ສ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ມຄ຺ຄພຫຸຠາໂວ ຈ ມຄ຺ເຄຫິ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ເພ ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ອປາຏວປາຏວປາຏວຕຣປາຏວຕມຠາເວນ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາວິເສເສນ ກິເລສານໍ ປຫານເຠເທນ ໂຫຕີຕິ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຠາວຘມ຺ມຕ຺ເຕ ເອວ ສິຍາ. ອຠາໂວປິ ຈ ກິເລສານໍ ມຄ຺ເຄນ ສກິຈ຺ຈກຕາຍ ກາຕພ຺ໂພ ເອວ ສິຍາ, ນ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ໂພ. ໂກ ຫິ ສຠາໂວ ອຠາວສ຺ສ? ໂຍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ໂພ ສິຍາ, ໂສ ເຈ ນິພ຺ພານໍ ເອເກເນວ ມຄ຺ເຄນ ສພ຺ພກິເລສານໍ ອຠາໂວ ເອໂກ ອຠິນ຺ໂນ ກາຕພ຺ໂພ ອາປນ຺ໂນ. ອຎ຺ຎຖາ ມຄ຺ຄວເສນ ຈຕຸພ຺ພິຘຠາເວ ນິພ຺ພານສ຺ສ ຈຕຸພ຺ພິຘຠາວປ຺ປສງ຺ໂຄ, ນິພ຺ພານວິເສສປ຺ປສງ຺ໂຄ ຈ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ ມຄ຺ຄກິຈ຺ຈສ຺ສ ເອກຕ຺ເຕນ ມຄ຺ຄພຫຸຕາ ສິຍາ. ພຫຸຠາເວ ປນ ເຕສໍ ໂສ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ເອກສ຺ມິໍ ຘມ຺ເມ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາວິເສສໂຕຕິ ສິທ຺ຘາ ນິພ຺ພານສ຺ສ ສຠາວຘມ຺ມຕາ. ຂຍາຘິຄນ຺ຕພ຺ພຕາຍ ປເນຕໍ ‘‘ຂໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ຂເຍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໑໔໒; ໑໓໘໒) ຫິ ວຈນໂຕ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ຂໂຍ ນາມ. ເຕນ ເຈຕໍ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພໍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຂໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

ອິຕິ ນິໂຣຘນິທ຺ເທສກຖາວຓ຺ຓນາ.

ມຄ຺ຄນິທ຺ເທສກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໖໒. ອຏ຺ຐ ຘມ຺ມາຕິ ‘‘ກຕມໍ ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນີ ປຏິປທາ ອຣິຍສຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິ ອາຣຠິຕ຺ວາ ‘‘ສມ຺ມາທິຏ຺ຐີ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິຍໍ (ວິຠ. ໒໐໕) ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິປຏິປທານິທ຺ເທເສ ອາຄຕາ, ຕເມວ ຈ ປາຬິໍ ອາເນຕ຺ວາ ອຸທ຺ເທສວເສນ ອິຘ ຈ ວຸຕ຺ຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທໂຍ ອຏ຺ຐ ຘມ຺ມາ ອຕ຺ຖໂຕ ປກາສິຕາ, ນ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈນິທ຺ເທສວເສນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍທິ ອຕ຺ຖໂຕ ປກາສິຕາ, ກິມຕ຺ຖິຍໍ ປນ ອິຘ ກຖນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິຘ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ເອກກ຺ຂເຓ ປວຕ຺ຕມານານ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ໂລກິຍກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ວິຣຕິໂຍ ນານາກ຺ຂຓິກາ ເອວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສມຄ຺ຄຘມ຺ມາ ປນ ຕຕ຺ຖາປິ ເອກຊ຺ຌໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິເຍວ. ວິເສສາວໂພຘນຕ຺ຖນ຺ຕິ ປຏິປກ຺ຂສມຸຄ຺ຆາຕາທິປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສສສ຺ສ ອວໂພຘນຕ຺ຖໍ. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ມຄ຺ຄກຖາ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສງ຺ເຂປໂຕ’’ຕິ. ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘາຍ ປຏິປນ຺ນສ຺ສາຕິ ຍຖາ ຈຕຸສຈ຺ຈາຠິສມໂຍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ສພ຺ພໂສ ປຸພ຺ພຠາຄປຏິປຕ຺ຕິຍາ ປຣິປູຣຓວເສນ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ. ອຣິຍມຄ຺ຄສງ຺ຂາຕສ຺ສ ໂຍຄສ຺ສ ສພ຺ຠາວໂຕ ໂຍຄິໂນ. ກາມໍ ອວິຊ຺ຊານຸສຍສມຸຄ຺ຆາເຕ ຕເທກຏ຺ຐກິເລສານໍ ເລໂສປິ ນາວສິສ຺ສຕິ, ວິຊ຺ຊາຍ ປນ ອວິຊ຺ຊາ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຘມ຺ໂມຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ອວິຊ຺ຊານຸສຍສມຸຄ຺ຆາຕກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣໂຕ ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ປາທິຄ຺ຄຫເຓປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຘາຕຸປ຺ປກາສນຣສາຕິ ປຣມຕ຺ຖປກາສນຣສາ, ຈຕຸສຈ຺ຈວິຠາວນກິຈ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຄ຺ຄຘມ຺ມານໍ ປຏິປກ຺ຂວິຘມນາກາໂຣ ສາຕິສຍໍ ປາກໂຏ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕີຕິ ອວິຊ຺ຊານຸສຍສມຸຄ຺ຆາຕກຕໍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ວຕ຺ວາປິ ອວິຊ຺ຊນ຺ຘກາຣວິທ຺ຘໍສນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ຕຖາ ສມ຺ປນ຺ນທິຏ຺ຐິໂນຕິ ຍຖາ ອວິຊ຺ຊານຸສຍສມຸຄ຺ຆາໂຕ ໂຫຕິ, ຕຖາ ມຄ຺ຄສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ສມ຺ປນ຺ນທິຏ຺ຐິໂນ. ເອວຎ຺ຫິ ຈຕຸສຈ຺ຈປຏິເວຘາຍ ປຏິປນ຺ນສ຺ສ ໂຍຄິໂນຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ຕຖາ-ສທ຺ໂທ ອຸປສໍຫຣຕິ. ນິພ຺ພານາຣມ຺ມຓຕາ ປນ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕວຈເນເນວ ໂພຘິຕາ. ມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ປນິຆາຕກນ຺ຕິ ກາມສງ຺ກປ຺ປາທິມິຈ຺ຉາສງ຺ກປ຺ປສມຸຈ຺ເຉທກໍ. ອປ຺ປນາຣໂສຕິ ນິພ຺ພານາຣມ຺ມເຓ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສມຸປ຺ປາທວເສນ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອປ຺ປນາກິຈ຺ໂຈ.

ຕຖາ ປສ຺ສໂຕ ວິຕກ຺ກຍໂຕ ຈາຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ປສ຺ສໂຕ, ນິພ຺ພານາຣມ຺ມເຓ ຈ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ເປນ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນິໂຣປຍໂຕ. ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕສມຸຄ຺ຆາຕິກາຕິ ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສປິ ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕສ຺ສ ສມຸຈ຺ເຉທິກາ. ມຸສາວາທາທີນໍ ວິສໍວາທນາທິກິຈ຺ຈຕາຍ ລູຂານໍ ອປຣິຄ຺ຄາຫການໍ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ ສິນິທ຺ຘຠາເວນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ປຣິຄ຺ຄາຫກສຠາວາ ສມ຺ມາວາຈາຕິ ອາຫ ‘‘ສາ ປຣິຄ຺ຄຫລກ຺ຂຓາ’’ຕິ. ກາຍິກກິຣິຍາ ກິຎ຺ຈິ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ ສມຸຏ຺ຐາເປຕິ, ສຍຎ຺ຈ ສມຸຏ຺ຐຫນໍ ຆຏນໍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ມາກມ຺ມນ຺ຕສງ຺ຂາຕາ ວິຣຕິປິ ສມຸຏ຺ຐານສຠາວາ ວຸຕ຺ຕາ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ອຸກ຺ຂິປນໍ ສມຸຏ຺ຐາປນໍ ກາຍິກກິຣິຍາຍ ຠາຣຸກ຺ຂິປນໍ ວິຍ.

ອສ຺ສາຕິ ໂຍຄິໂນ. ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ວິສຸຊ຺ຌນໂຕ ວິສຸທ຺ຘິຠູຕາ. ຊີວມານສ຺ສ ສຕ຺ຕສ຺ສ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ ວາ ສຸທ຺ຘິ ໂວທານໍ, ອາຊີວສ຺ເສວ ວາ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍວຸຕ຺ຕິຍາ. ຎາຍາຊີວສ຺ສ ອພຸທ຺ຘປຏິກຸຏ຺ຐາຍ ສມ຺ມາຊີວິກາຍ ປວຕ຺ຕິເຫຕຸຕາຍ ຎາຍາຊີວປວຕ຺ຕິຣໂສ. ອິມສ຺ສ ຫິ ປວຕ຺ຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ມິຈ຺ຉາຊີໂວ ນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ.

ສພ຺ພາກຸສລວິທ຺ຘໍສໂກປິ ສມ຺ມາວາຍາໂມ ອຸຊຸປຏິປກ຺ຂທສ຺ສນວເສນ ໂກສຊ຺ຊສມຸຈ຺ເຉທໂກ ວຸຕ຺ໂຕ. ສໍກິເລສປກ຺ຂໂຕປິ ຕສ຺ສ ປຄ຺ຄຓ຺ຫນໍ ປຄ຺ຄໂຫ. ກາຍາທີສຸ ສຸຠາທິອາກາຣຸປຘາຣຓວເສນ ປວຕ຺ຕາ ສຸຠສຎ຺ຎາທິປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ອກຸສລກ຺ຂນ຺ຘາ ມິຈ຺ຉາສຕິ, ຕສ຺ສາ ວິທ຺ຘໍສໂນ ມິຈ຺ຉາສຕິວິນິທ຺ຘຸນໂນ. ອສມ຺ໂມໂສຕິ ສມ຺ໂມສວິທ຺ຘໍສນໂຕ ຕປ຺ປຏິປກ຺ໂຂ. ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຍຖາສຠາວສລ຺ລກ຺ຂຓໍ ອຸປຏ຺ຐານໍ. ‘‘ອາຣກ຺ຂປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ, ‘‘ສຕາຣກ຺ເຂນ ເຈຕສາ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໓.໓໔໘) ຈ ວຈນໂຕ ວິເສສໂຕ ສຕິ ກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາຣກ຺ຂາຕິ ອາຫ ‘‘ສຕິຍາ ສໍຣກ຺ຂິຍມານຈິຕ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ.

໕໖໓. ສຈ຺ຈຎາຓສ຺ສາຕິ ສຈ຺ຈານິ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕນກຎາຓສ຺ສ, ນ ປຏິເວຘຎາຓໍ ວິຍ ສກິເທວ ພຸຊ຺ຌຕິ, ອຖ ໂຂ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ອນຸ ອນຸ ໂພໂຘ ອນຸໂພໂຘ, ອນຸສ຺ສວາກາຣປຣິວິຕກ຺ກທິຏ຺ຐິນິຊ຺ຌານກ຺ຂນ຺ຕິອນຸຄໂຕ ວາ ໂພໂຘ ອນຸໂພໂຘ, ຕເທວ ຎາຓນ຺ຕິ ອນຸໂພຘຎາຓໍ. ນ ຫິ ຕໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ພຸຊ຺ຌຕິ, ອນຸສ຺ສວາທິວເສນ ປນ ກປ຺ປນມຸເຂນ ພຸຊ຺ຌຕິ. ກິຈ຺ຈໂຕຕິ ປຣິຊານນາທິໂຕ. ຕໍກິຈ຺ຈກຣເຓເນວ ຫິ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທີນິ ວິຍ ຕານິປິ ຕສ຺ສ ປາກຏານິ ໂຫນ຺ຕິ. ວິວຏ຺ຏານຸປສ຺ສນາຍ ຫິ ສງ຺ຂາເຣຫິ ປຕິລີຍມານມານສສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ມຄ຺ຄຎາຓໍ ວິສງ຺ຂາຣໍ ທຸກ຺ຂນິສ຺ສຣຓໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ທຸກ຺ຂໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ທຸກ຺ຂຄຕຎ຺ຈ ຕຓ຺ຫໍ ປຊຫຕິ, ນິໂຣຘຎ຺ຈ ສຈ຺ຉິກໂຣຕິ ຜຸສຕິ. ອາທິຈ຺ໂຈ ວິຍ ປຠາຍ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາທີຫິ ສຫ ສມຸປ຺ປນ຺ນໍ ຕໍ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວຕິ, ນ ຈ ສງ຺ຂາເຣ ອມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມາເນນ ຎາເຓນ ເອຕໍ ສພ຺ພໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ ນິມິຕ຺ຕປວຕ຺ເຕຫິ ອວຸຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ເອຕານິ ກິຈ຺ຈານິ ກໂຣນ຺ຕໍ ຕໍ ຎາຓໍ ທຸກ຺ຂາທີນິ ວິຠາເວຕິ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມຫນິວຕ຺ຕເນນາຕິ ‘‘ຈຕ຺ຕາຣິປິ ສຈ຺ຈານິ ປຏິວິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອກປຏິເວເຘນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ທຸກ຺ຂສມຸທຍມ຺ປິ ໂສ ປສ຺ສຕີຕິ ກາລນ຺ຕຣທສ຺ສນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເຈ? ນ, ‘‘ໂຍ ນຸ ໂຂ, ອາວຸໂສ, ທຸກ຺ຂໍ ປສ຺ສຕິ, ທຸກ຺ຂສມຸທຍມ຺ປິ ໂສ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໐໐) ເອກທສ຺ສິໂນ ອຎ຺ຎຕ຺ຕຍທສ຺ສິຕາວິຈາຣຓາຍໍ ຕໍສາຘນຕ຺ຖໍ ອາຍສ຺ມຕາ ຄວມ຺ປຕິຕ຺ເຖເຣນ ອິມສ຺ສ ສຸຕ຺ຕສ຺ສ ອານີຕຕ຺ຕາ, ປຈ຺ເຈກຎ຺ຈ ສຈ຺ເຈສຸ ທິສ຺ສມາເນສຸ ອຎ຺ຎຕ຺ຕຍທສ຺ສນສ຺ສ ໂຍຊິຕຕ຺ຕາ. ອຎ຺ຎຖາ ອນຸປຸພ຺ພາຠິສມເຍ ປຸຣິມທິຏ຺ຐສ຺ສ ປຈ຺ຉາ ອທສ຺ສນໂຕ ສມຸທຍາທິທສ຺ສິໂນ ທຸກ຺ຂາທິທສ຺ສິຕາ ນ ໂຍເຊຕພ຺ພາ ສິຍາ. ໂຍຊິຕາ ຈ ສາ ‘‘ໂຍ ທຸກ຺ຂສມຸທຍໍ ປສ຺ສຕິ, ທຸກ຺ຂມ຺ປິ ໂສ ປສ຺ສຕີ’’ຕິອາທິນາ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໑໐໐). ໂລກິຍໍ ສຈ຺ຈຎາຓໍ. ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍຎາເຓ. ປຣິຍຸຏ຺ຐານສງ຺ຂາໂຕ ອຠິຠໂວ ປຣິຍຸຏ຺ຐານາຠິຠໂວ, ຕສ຺ສ ວເສນ. ສຸທ຺ຘສງ຺ຂາຣປຸຎ຺ຊມຕ຺ຕທສ຺ສນໂຕ ສກ຺ກາຍທິຏ຺ຐິປຣິຍຸຏ຺ຐານໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ‘‘ໂລກສມຸທຍໍ ໂຂ, ກຈ຺ຈານ, ຍຖາຠູຕໍ ສມ຺ມປ຺ປຎ຺ຎາຍ ປສ຺ສໂຕ ຍາ ໂລເກ ນຕ຺ຖິຕາ, ສາ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕) ວຈນໂຕ ສມຸທຍທສ຺ສນໍ ເຫຕຸຜລປພນ຺ຘາວິຈ຺ເຉທທສ຺ສນໂຕ ປຣິຍຸຏ຺ຐານາຠິຠວວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ‘‘ໂລກນິໂຣຘໍ ໂຂ…ເປ… ປສ຺ສໂຕ ຍາ ໂລເກ ອຕ຺ຖິຕາ, ສາ ນ ໂຫຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໑໕) ວຈນໂຕ ນິໂຣຘທສ຺ສນໍ ເຫຕຸນິໂຣຘາ ຜລນິໂຣຘທສ຺ສນໂຕ ສສ຺ສຕທິຏ຺ຐິໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ອຕ຺ຕກາຣສ຺ສ ປຈ຺ຈກ຺ຂທສ຺ສນໂຕ ມຄ຺ຄທສ຺ສນໍ ‘‘ນຕ຺ຖິ ອຕ຺ຕກາເຣ, ນຕ຺ຖິ ປຣກາເຣ, ນຕ຺ຖິ ປຸຣິສກາເຣ’’ຕິອາທິກໍ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘) ອກິຣິຍທິຏ຺ຐິໍ ປຊຫຕິ. ‘‘ນຕ຺ຖິ ເຫຕຸ, ນຕ຺ຖິ ປຈ຺ຈໂຍ ສຕ຺ຕານໍ ສໍກິເລສາຍ, ອເຫຕູ ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ສຕ຺ຕາ ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕິ, ນຕ຺ຖິ ເຫຕຸ…ເປ… ວິສຸທ຺ຘິຍາ, ອເຫຕູ ອປ຺ປຈ຺ຈຍາ ສຕ຺ຕາ ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕີ’’ຕິອາທິກາ (ທີ. ນິ. ໑.໑໖໘; ມ. ນິ. ໒.໑໐໑, ໒໒໗; ສໍ. ນິ. ໓.໒໑໒) ອເຫຕຸກທິຏ຺ຐິ ຈ ອິຘ ອກິຣິຍາທິຏ຺ຐິຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ສາປິ ຫິ ວິສຸທ຺ຘິມຄ຺ຄທສ຺ສເນນ ປຫີຍຕີຕິ. ທຸກ຺ເຂ ຎາຓໍ ສມຸທຍຜລສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ອທ຺ຘຸວາທິຠາວໍ ປສ຺ສຕີຕິ ຜເລ ວິປ຺ປຏິປຕ຺ຕິໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ.

ອິສ຺ສໂຣ ໂລກໍ ປວຕ຺ເຕຕິ ສຊ຺ເຊຕິ ນິວຕ຺ເຕຕິ ສໍຫຣຕີຕິ ອິສ຺ສຣກາຣຓິໂນ ວທນ຺ຕິ. ປຘານໂຕ ໂລໂກ ອາວິ ຠວຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ຈ ປຕິລີຍຕີຕິ ປຘານກາຣຓິໂນ.

‘‘ກາໂລ ກໂຣຕິ ຠູຕານິ, ກາໂລ ສໍຫຣຕີ ປຊາ;

ກາໂລ ສຸຕ຺ເຕ ຊາຄຣຕິ, ກາໂລ ຫິ ທຸຣຕິກ຺ກໂມ’’ຕິ. –

ກາລວາທິໂນ. ກຓ຺ຏກສ຺ສ ຕິຂິຓຠາໂວ ວິຍ, ກປິຏ຺ຐຜລາທີນໍ ປຣິມຓ຺ຑລຕາ ວິຍ, ມິຄປກ຺ຂິສຣີສປາທີນໍ ວິຈິຕ຺ຕຕາ ວິຍ ຈ ສຠາເວເນວ ໂລໂກ ສມ຺ໂຠຕິ, ວິໂຠຕິ ຈາຕິ ສຠາວວາທິໂນ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຓູຫິ ໂລໂກ ປວຕ຺ຕຕິ, ສພ຺ພໍ ປຸພ຺ເພກຕເຫຕຸ, ໂລໂກ ນິຍໂຕ ອຈ຺ເຉຊ຺ຊສຸຕ຺ຕາວຸຕາເຠຊ຺ຊມຓິສທິໂສ, ນ ເອຕ຺ຖ ກສ຺ສຈິ ປຸຣິສກາໂຣຕິ ນິຍຕິວາທິໂນ.

‘‘ຍທິຈ຺ຉາຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຍທິຈ຺ຉາຍ ນິວຕ຺ຕເຣ;

ຍທິຈ຺ຉາຍ ສຸຂໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕສ຺ມາ ຍາທິຈ຺ຉກີ ປຊາ’’ຕິ. –

ຍທິຈ຺ຉາວາທິໂນ, ເຍ ອຘິຈ຺ຈສມຸປ຺ປຕ຺ຕິວາທິໂນຕິ ຈ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເອວມາທິອກາຣຓວາທສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຣາມຸທກອາຬາຣາທີນໍ ວິຍ, ອຣູປໂລເກ ນິຄຓ຺ຐານໍ ວິຍ ຈ ໂລກຖູປິກາຍໍ ອປວຄ຺ໂຄ ໂມກ຺ໂຂຕິ ຄຫຓໍ ອປວຄ຺ຄຄາໂຫ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຘານສ຺ສ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ, ຄຸຓວິຍຸຕ຺ຕສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ສກຕ຺ຕນິ ອວຏ຺ຐານໍ, ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ສໂລກຕາ, ສມີປຕາ, ສໍໂຍໂຄ, ທິຏ຺ຐຘມ຺ມນິພ຺ພານວາທາຕິ ເອວມາທີນໍ ຄຫຓໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຘານສ຺ສ ອປ຺ປວຕ຺ຕິ ມຫຕາທິຠາເວນ ອປຣິຓາໂມ, ອນຠິພ຺ຍຕ຺ຕິ ວາ. ‘‘ອຫມຎ຺ໂຎ, ປກຕິ ອຎ຺ຎາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕປກຕິປຸຣິສນ຺ຕຣຊານເນນ ອຕ຺ຕສຸຂທຸກ຺ຂໂມເຫສຸ ອວິຠາຄຄ຺ຄຫເຓ ກິຣ ນິວຕ຺ຕິເຕ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຘານໍ ນປ຺ປວຕ຺ຕຕິ, ໂສ ວິໂມກ຺ໂຂຕິ ກາປິລາ. ຄຸຓວິຍຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ພຸທ຺ຘິສຸຂທຸກ຺ຂອິຈ຺ຉາໂທສປ຺ປຍຕ຺ຕຘມ຺ມາຘມ຺ມສງ຺ຂາເຣຫິ ນວຫິ ອຕ຺ຕຄຸເຓຫິ ວິຍຸຕ຺ຕສ຺ສາຕິ ກຓາທມຕານຸສາຣິໂນ. ສໂລກຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ສມານໂລກຕາ. ສມີປຕາ ຕສ຺ສ ສມີປປ຺ປວຕ຺ຕິຕາ. ສໍໂຍໂຄ ເຕນ ເອກີຠາວູປຄມນໍ. ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິຍຕປ຺ປນປຸຕ຺ຕມຸຂທສ຺ສນາທີຫິ ວິນາ ອປວຄ຺ໂຄ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ຄເຫຕ຺ວາ ຕຖາ ປວຕ຺ຕນໍ ກາມສຸຂລ຺ລິການຸໂຍໂຄ. ອນສນເກສລຸຎ຺ຈນາທິຕປຈຣິຍາຍ ນຄ຺ຄສີລໂຄສີລກຸກ຺ກຸຣສີລາທີຫິ ຈ ອຕ຺ຕປຣິຕາປເນນ ໂມກ຺ໂຂ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ຕກິລມໂຖ.

ສ຺ວາຍໍ ສພ຺ໂພ ມິຈ຺ຉາຄາໂຫ ສຈ຺ຈຎາເຓ ສຕິ ປຕິຏ຺ຐໍ ນ ລຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ໂລເກ ໂລກປ຺ປຠເວ’’ຕິ ຄາຖມາຫາຕິ.

ຎາຓກິຈ຺ຈໂຕ ວິນິຈ຺ຉຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕໖໔. ເສສາ ສພ຺ພຘມ຺ມາຕິ ເສສາ ເອກາສີຕິ ໂລກິຍຘມ຺ມາ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິເຣສຸ ທ຺ວາທສສຸ ອາຍຕເນສຸ ກາມຠວວິຠວຕຓ຺ຫາວເສນ ທ຺ວາທສຕິກາ ຉຕ຺ຕິໍສ ຕຓ຺ຫາວິຈຣິຕານິ, ຂຸທ຺ທກວຕ຺ຖຸວິຠງ຺ເຄ ວາ ອາຄຕນເຍນ ກາລວິຠາຄໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕານິ. ຕທາມສເນ ຫິ ອຏ຺ຐສຕໍ ໂຫນ຺ຕິ. ອສມ຺ມິສ຺ສນ຺ຕິ ເອກກຕ຺ຕາ ເກນຈິ ອສມ຺ມິສ຺ສໍ, ກຸໂຕ ຕທນ຺ໂຕຄຘປ຺ປເຠໂທຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວີມໍສິທ຺ຘິປາທາທີນໍ ໂພຘິປກ຺ຂິຍານໍ ສຕິປິ ກິຈ຺ຈນານຕ຺ເຕ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກຕ຺ຕາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ສງ຺ຄໂຫຕິ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິມຸເຂນ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ຕໂຍ ເນກ຺ຂມ຺ມວິຕກ຺ກາທໂຍຕິ ໂລກິຍກ຺ຂເຓ ອໂລຠເມຕ຺ຕາກຣຸຓາສມ຺ປໂຍຄວເສນ ຠິນ຺ນາ, ມຄ຺ຄກ຺ຂເຓ ໂລຠພ຺ຍາປາທວິຫິໍສາສມຸຈ຺ເຉທນວເສນ ຕໂຍຕິ ເອໂກປິ ວຸຕ຺ໂຕ. ເອສ ນໂຍ ສມ຺ມາວາຈາທີສຸ. ອປ຺ປິຈ຺ຉຕາສນ຺ຕຸຏ຺ຐິຕານໍ ປນ ຠາເວ ສມ຺ມາອາຊີວສມ຺ຠວໂຕ ເຕນ ເຕສໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠວນ຺ຕເຣປິ ຊີວິຕເຫຕຸປິ ອຣິເຍຫິ ອວີຕິກ຺ກມນີຍຕ຺ຕາ ອຣິຍກນ຺ຕານໍ ສມ຺ມາວາຈາທິສີລານໍ ຄຫເຓນ ເຍນ ສທ຺ຘາຫຕ຺ເຖນ ຕານິ ຄເຫຕພ຺ພານິ, ໂສ ສທ຺ຘາຫຕ຺ໂຖ ຄຫິໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ຕໂຕ ອນຎ຺ຎານິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສທ຺ຘາພລານິ ຕຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄຘານິ ວຸຕ຺ຕານິ. ຉນ຺ໂທ ປນ ສທ຺ຘານຸຄຸໂຓຕິ ກຕ຺ວາ ຉນ຺ທິທ຺ຘິປາທສ຺ສາປິ ຕທນ຺ໂຕຄຘຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕສໍ ອຕ຺ຖິຕາຍາຕິ ສທ຺ຘິນ຺ທ຺ຣິຍສທ຺ຘາພລຉນ຺ທິທ຺ຘິປາທານໍ ອຕ຺ຖິຕາຍ ສີລສ຺ສ ອຕ຺ຖິຠາວໂຕ ຕິວິເຘນາປິ ສີເລນ ເຕ ຕໂຍປິ ຄຫິຕາຕິ ຕຕ຺ຖ ອນ຺ໂຕຄຘາ. ຈິຕ຺ຕສມາຘີຕິ ຈິຕ຺ຕິທ຺ຘິປາທໍ ວທຕິ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎຎ຺ຈ ຠາວຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໑.໒໓, ໑໙໒; ເປຏໂກ. ໒໒; ມິ. ປ. ໒.໑.໙) ຫິ ຈິຕ຺ຕມຸເຂນ ສມາຘິ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ສມາຘິມຸເຂນ ຈິຕ຺ຕມ຺ປິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ. ຈິຕ຺ຕິທ຺ຘິປາທຠາວນາຍ ປນ ສມາຘິປິ ອຘິມຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ ວີມໍສິທ຺ຘິປາທາທິວຈນໍ ວິຍ ຈິຕ຺ຕິທ຺ຘິປາໂທຕິ ອວຕ຺ວາ ອິຘ ‘‘ຈິຕ຺ຕສມາຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ‘‘ປີຕິມນສ຺ສ ກາໂຍ ປສ຺ສມ຺ຠຕິ, ປສ຺ສທ຺ຘກາໂຍ ສຸຂໍ ເວເທຕິ, ສຸຂິໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໔໖໖; ໓.໓໕໙; ສໍ. ນິ. ໕.໓໗໖; ອ. ນິ. ໓.໙໖; ໑໑.໑໒) ວຈນໂຕ ສມາຘິອຸປກາຣາ ປີຕິປສ຺ສທ຺ຘິໂຍ, ຕສ຺ມາ ສມາຘິຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕາ. ອຸເປກ຺ຂາ ປນ ສມາຘິອຸປກາຣກໂຕ, ຕໍສທິສກິຈ຺ຈໂຕ ຈ. ຕສ຺ມາ ສມາຘິສີເສນ ເອເຕສໍ ອນ຺ໂຕຄຘຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ອນ຺ໂຕຄຘານໍ ປເຠທວິນິຈ຺ຉຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕໖໕. ຠາໂຣ ວິຍ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ວິຆາຕກຕ຺ຕາ, ສໍຫຣຓີຍວເສນ ວິຫນ຺ຕຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຠາຣາທານມິວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກວິຆາຕສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ. ຠາຣນິກ຺ເຂປນມິວ ປວຕ຺ຕິທຸກ຺ຂວູປສມຠາວໂຕ. ໂຣໂຄ ວິຍ, ທຸພ຺ຠິກ຺ຂມິວ ຈ ພາຘກຕ຺ຕາ. ໂຣຄນິທານໍ ວິຍ, ທຸພ຺ພຸຏ຺ຐິ ວິຍ ຈ ປຠວລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ. ທຸພ຺ພຸຏ຺ຐີຕິ ຈ ອວສ຺ສນໍ ວາ ອຕິວສ຺ສນໍ ວາ. ໂຣຄວູປສໂມ ວິຍ, ສຸຠິກ຺ຂມິວ ຈ ສນ຺ຕິລກ຺ຂຓຕ຺ຕາ, ສຸຂຠາວໂຕ. ‘‘ນິພ຺ພານໍ ປຣມໍ ສຸຂ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ປ. ໒໐໓-໒໐໔) ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຠສຊ຺ຊມິວ, ສຸວຸຏ຺ຐິ ວິຍ ຈ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ເຫຕຸປຈ຺ເຉທໂຕ, ຕສ຺ສ ຈ ອປຄມູປາຍຠາວໂຕ. ນິຍ຺ຍານລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈໍ. ອນິຏ຺ຐຠາວໂຕ, ສາສງ຺ກສປ຺ປຏິຠຍໂຕ ຈ ທຸກ຺ຂໍ ເວຣິວິສຣຸກ຺ຂຠຍໂອຣິມຕີຣູປມໍ. ເວຣໍ ພ຺ຍາປາໂທ, ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກຠາໂວ ວາ. ເວຣສມຸຄ຺ຆາໂຕ ເວຣວູປສໂມ ເມຕ຺ຕາ. ເວຣສມຸຄ຺ຆາຕຸປາໂຍ ສງ຺ຄຫວຕ຺ຖູນິ.

ອຸປມາໂຕ ວິນິຈ຺ຉຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕໖໖. ເອສ ນໂຍ ສມຸທຍາທີສູຕິ ອຕ຺ຖິ ເຈຕ຺ຖ ສມຸທໂຍ, ນ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ອຕ຺ຖິ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ນ ສມຸທໂຍ, ອຕ຺ຖິ ສມຸທໂຍ ເຈວ ອຣິຍສຈ຺ຈຎ຺ຈ, ອຕ຺ຖິ ເນວ ສມຸທໂຍ ນ ອຣິຍສຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເສສສຈ຺ຈທ຺ວເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ນ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍປຫາຕພ຺ພາສງ຺ຂຕນິຍ຺ຍານຠາວາຠາວໂຕ. ອິຕຣໍ ປນ ອຣິຍສຈ຺ຈທ຺ວຍນ຺ຕິ ສມຸທຍມຄ຺ຄສຈ຺ຈທ຺ວຍມາຫ. ສິຍາ ທຸກ຺ຂໍ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອນິຈ຺ຈໂຕ’’ຕິ. ຕຖຕ຺ເຕນາຕິ ຕຖສຠາເວນ, ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາເວນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອເຕນ ຕໍ ອຣິຍສຈ຺ຈທ຺ວຍໍ ‘‘ສິຍາ ທຸກ຺ຂໍ, ນ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ສິຍາ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ນ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕິ. ອຣິຍສຈ຺ຈສທ຺ທປຣາ ຫິ ທຸກ຺ຂາທິສທ຺ທາ ປຣິຎ຺ເຎຍ຺ຍາທິຠາວໍ ວທນ຺ຕິ. ເຕເນວ ອຣິຍສຈ຺ຈສທ຺ທານເປກ຺ຂໍ ທຸກ຺ຂສທ຺ທໍ ສນ຺ຘາຍ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສາມຎ຺ຎຜລຘມ຺ມານໍ ອາທິປທສງ຺ຄໂຫ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຣິຍສຈ຺ຈສທ຺ທາເປກ຺ຂໍ ປນ ສນ຺ຘາຍ ຈຕຸຕ຺ຖປທສງ຺ຄໂຫ.

ສພ຺ພາກາເຣນາຕິ ສພ຺ພປ຺ປກາເຣນ. ຍຖາ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາທໂຍ ເອກງ຺ຄວິກລາ, ເອວໍ ອຫຸຕ຺ວາ ສພ຺ພງ຺ຄໂຍເຄນ ທຸກ຺ຂຕາຍ ເຈວ ອຣິຍສຈ຺ຈຕາຍ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ຕຓ຺ຫາຍປິ ສງ຺ຄໂຫ ສິຍາຕິ ຕໍນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ຕຓ຺ຫາຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຕສ຺ສາ ວິສຸໍ ອຣິຍສຈ຺ຈຠາວໂຕ. ສມຸທຍາທີສຸ ອວເສສກິເລສາທໂຍ ປຠວຏ຺ເຐນ ສມຸທໂຍ, ນ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕສໍວຓ຺ຓນາ ອຍນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ນິໂຣໂຘ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ນ ສມຸທໂຍ. ອິຕຣໍ ປນ ອຣິຍສຈ຺ຈທ຺ວຍໍ ສິຍາ ສມຸທໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຏ຺ເຐນ, ນ ປນ ຍສ຺ສ ປຫານາຍ ຠຄວຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕິ ຕຖຕ຺ເຕນ, ສພ຺ພາກາເຣນ ປນ ຕຓ຺ຫາສມຸທໂຍ ເຈວ ອຣິຍສຈ຺ຈຎ຺ຈ. ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ, ສາມຎ຺ຎຜລານິ ຈ ຍສ຺ສ ປຫານາຍ ຠຄວຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕິ ຕຖຕ຺ເຕນ ເນວ ສມຸທໂຍ, ນ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ. ສງ຺ຂາຣນິໂຣໂຘ, ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິ ຈ ນິໂຣໂຘ, ນ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ. ສມຸທໂຍ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ນ ນິໂຣໂຘ. ອິຕຣໍ ປນ ອຣິຍສຈ຺ຈທ຺ວຍໍ ສິຍາ ນິໂຣໂຘ ຂຓນິໂຣຘສພ຺ຠາວໂຕ, ນ ປນ ຍສ຺ສ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ຠຄວຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕິ ຕຖຕ຺ເຕນ. ສພ຺ພາກາເຣນ ປນ ອສງ຺ຂຕາ ຘາຕຸ ນິໂຣໂຘ ເຈວ ອຣິຍສຈ຺ຈຎ຺ຈ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ອຣິຍມຄ຺ຄໂຕ ອຎ຺ຎານິ ມຄ຺ຄານິ ມຄ຺ໂຄ, ນ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ. ນິໂຣໂຘ ອຣິຍສຈ຺ຈໍ, ນ ມຄ຺ໂຄ. ອິຕຣໍ ປນ ສຈ຺ຈທ຺ວຍໍ ສິຍາ ມຄ຺ໂຄ ຠວຄາມິນິປຏິປທາຠາວໂຕ, ນ ປນ ຍສ຺ສ ຠາວນາຍ ຠຄວຕິ ພ຺ຣຫ຺ມຈຣິຍໍ ວຸສ຺ສຕິ ຕຖຕ຺ເຕນ, ສພ຺ພາກາເຣນ ປນ ນິໂຣຘຄາມິນິປຏິປທາ ມຄ຺ໂຄ ເຈວ ອຣິຍສຈ຺ຈຎ຺ຈ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ຈຕຸກ຺ກໂຕ ວິນິຈ຺ຉຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໕໖໗. ສຸຎ຺ຎານີຕິ ເວທກາທີຫິ ພາຫິຣກປຣິກປ຺ປິເຕຫີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທຸກ຺ຂຎ຺ຫິ ເວທນີຍມ຺ປິ ສນ຺ຕໍ ເວທກຣຫິຕໍ, ເກວລໍ ປນ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປວຕ຺ຕມາເນ ທຸກ຺ຂໍ ເວເທຕີຕິ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອສ ນໂຍ ອິຕເຣສຸປິ.

‘‘ທຸກ຺ຂເມວາ’’ຕິ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ຕິຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ນ ໂກຈິ ທຸກ຺ຂິໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຣິຍາວ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ສມຸທຍສຈ຺ຈໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ປຸຣິມສຈ຺ຈທ຺ວຍສ຺ສ ວິປາກວຏ຺ຏກມ຺ມວຏ຺ຏສງ຺ຄຫໂຕ ກາຣກສ຺ສ ວາ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈສຠາວມາຫ. ກາຕພ຺ພາປິ ຫິ ກິຣິຍາ ກາຣກຣຫິຕາ ເກວລໍ ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ຕາຍ ປວຕ຺ຕມານາຍ ທຸກ຺ຂສຎ຺ຎິເຕ ຘມ຺ມປ຺ປພນ຺ເຘ ກິຣິຍໍ ກໂຣຕີຕິ ໂວຫາຣມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ນິພ຺ພຸຕຄມເກສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ‘‘ມຄ຺ໂຄ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ເພ ‘‘ມຄ຺ຄມຕ຺ຖີ’’ຕິ ໂອກາຣສ຺ສ ອຠາໂວ ກໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຄມໂກຕິ ນິພ຺ພຸຕິໍ ຄນ຺ຕາ.

ກິເລສາສຸຈິປຄ຺ຆຣຓຏ຺ເຐນ ສາສວຕາ ອສຸຠຕາຕິ ກຕ຺ວາ ອນາສວຕ຺ຕາ ນິໂຣຘມຄ຺ຄາ ສຸຠາ ເອວ. ທຸກ຺ຂາທີນໍ ປຣິຍາເຍນ ສມຸທຍາທິຠາໂວ ຈ ອຕ຺ຖິ, ນ ປນ ນິໂຣຘຠາໂວ, ນິໂຣຘສ຺ສ ວາ ນ ທຸກ຺ຂາທິຠາໂວຕິ ນິໂຣຘາວເສສຕ຺ຕຍານໍ ນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມງ຺ຄິຕາຕິ ອາຫ ‘‘ນິໂຣຘສຸຎ຺ຎານິ ວາ’’ຕິອາທິ.

ສມຸທເຍ ທຸກ຺ຂສ຺ສາຠາວໂຕຕິ ໂປໂນຠວິກາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ປຸນພ຺ຠວສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ຍຖາ ວາ ປກຕິວາທີນໍ ວິກາຣາ ອວິກາຣິຠາວໂຕ, ປຸພ຺ເພ ປຕິປລີນາ ຈ ປກຕິຠາເວເນວ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ສມຸທຍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕມ຺ປິ ທຸກ຺ຂໍ ສມຸທຍຠາເວນ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມຸທເຍ ທຸກ຺ຂສ຺ສາຠາວໂຕ’’ຕິ. ມຄ຺ເຄ ຈ ນິໂຣຘສ຺ສ ອຠາວໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍຖາ ອວິຠຕ຺ເຕຫິ ວິກາເຣຫິ ມຫາຫງ຺ກາຣຕມ຺ມຕ຺ຕວິເສສິນ຺ທ຺ຣິຍຠູຕວິເສເສຫິ ປກຕິຠາເວເນວ ຐິເຕຫິ ປກຕິ ສຄພ຺ຠາ ອິຈ຺ຉິຕາ ປກຕິວາທີຫິ, ເອວໍ ນ ຜເລນ ສຄພ຺ໂຠ ເຫຕູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ທຸກ຺ຂສມຸທຍານໍ ນິໂຣຘມຄ຺ຄານຎ຺ຈ ອສມວາຍາ’’ຕິ ເອຕໍ ວິວຣນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ນ ເຫຕຸສມເວຕໍ ເຫຕຸຜລ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ອິຘ ຕນ຺ຕູສຸ ປໂຏ, ກປາເລສຸ ຆໂຏ, ພີຣເຓສຸ ກໂຏ ທ຺ວີສຸ ອຓູສຸ ທ຺ວິອຓຸກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອິຘ ວຸທ຺ຘິໂວຫາຣຊນໂກ ອວິສຸໍ ສິທ຺ຘານໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ສມວາໂຍ, ເຕນ ສມວາເຍນ ກາຣເຓສຸ ທ຺ວີສຸ ອຓູສຸ ທ຺ວິອຓຸກໍ ຜລໍ ສມເວຕໍ ເອກີຠູຕມິວ ສມ຺ພທ຺ຘໍ, ຕີສຸ ອຓູສຸ ຕິອຓຸກນ຺ຕິ ເອວໍ ມຫາປຖວີມຫາອຸທກມຫາອຄ຺ຄິມຫາວາຕກ຺ຂນ຺ຘປຣິຍນ຺ຕໍ ຜລໍ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣເຓສຸ ສມເວຕນ຺ຕິ ສມວາຍວາທິໂນ ວທນ຺ຕິ. ເອວໍ ປນ ວທນ຺ເຕຫິ ອປຣິມາເຓສຸ ກາຣເຓສຸ ມຫາປຣິມາຓໍ ເອກໍ ຜລໍ ສມເວຕໍ ອຕ຺ຕໂນ ອນ຺ໂຕຄເຘຫິ ກາຣເຓຫິ ສຄພ຺ຠໍ ອສຸຎ຺ຎນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອວມິຘ ສມວາຍາຠາວາ ຜເລ ເຫຕຸ ນຕ຺ຖີຕິ ເຫຕຸສຸຎ຺ຎໍ ຜລນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສຸຎ຺ຎໂຕ ວິນິຈ຺ຉຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອິຕິ ມຄ຺ຄນິທ຺ເທສກຖາວຓ຺ຓນາ.

ເອກວິຘາທິວິນິຈ຺ຉຍກຖາວຓ຺ຓນາ

໕໖໘. ປວຕ຺ຕິຠາວໂຕຕິ ສໍສາຣສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ຈຕຸອາຫາຣເຠທໂຕຕິ ຈຕຸອາຫາຣປ຺ປຈ຺ຈຍວິເສສໂຕ. ເອເຕນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ກພຬີກາຣາທິອາຫາຣວິເສເສ, ອຊ຺ໂຌຫຣຓີຍວຕ຺ຖຸ, ສຬາຍຕນ, ອວິຊ຺ຊາ, ອຠິສງ຺ຂາຣສງ຺ຂາເຕ ຕປ຺ປຈ຺ຈຍຠູຕຘມ຺ມວິເສເສ ຈ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ, ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປ, ເວທນາ, ປຏິສນ຺ຘິວິຎ຺ຎາຓ, ນາມຣູປສງ຺ຂາເຕ ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕຘມ຺ມວິເສເສ ຈ.

ປວຕ຺ຕກຠາວໂຕ ປວຕ຺ຕິທຸກ຺ຂສ຺ສ. ຣູປາຠິນນ຺ທນາທິເຠໂທ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘາທິອຠິນນ຺ທນເຠໂທ, ຣູປາຣມ຺ມຓາທິວເສນາປີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຣູປຕຓ຺ຫາທີນໍ ປຈ຺ເຈກໍ ອເນກເຠທຕ຺ຕາ ຉ ຕຓ຺ຫາກາຍາ, ເຕສໍ ເຠທໂຕ.

ອຸປາທາເນຫິ ອຸປາທີຍຕີຕິ ອຸປາທິ, ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ. ຕນ຺ນິສ຺ສຣຓຠູຕໍ ນິພ຺ພານໍ, ຕສ຺ສ ວູປສໂມ ຕໍສນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຍາວ ປຈ຺ຉິມໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ຕາວ ເສສຕໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ອນວເສສຕຎ຺ຈ ອຸປາທາຍ ສອຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕຸ, ນິຣຸປາທິເສສນິພ຺ພານຘາຕູຕິ ທ຺ວິຘາ ໂວຫຣີຍຕິ. ຍຖາ ຈາຍໍ ເຠໂທ ໂວຫາຣໂຕ, ເອວມິຕເຣປີຕິ ເຕ ກຕິປເຍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕິວິໂຘ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ເອກສ຺ສ ສໂຕ ນິພ຺ພານສ຺ສ ກຸໂຕ ເຠໂທຕິ.

ສມຖວິປສ຺ສນາເຠທໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປາ ວິປສ຺ສນາ, ອິຕເຣ ສມຖາຕິ ວທນ຺ຕິ. ສີລມ຺ປິ ຫິ ສມຖສ຺ສ ອຸປກາຣກຕ຺ຕາ ສມຖຄ຺ຄຫເຓນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ເຕສໍ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຖ ວາ ຍານທ຺ວຍສ຺ສ ວເສນ ລທ຺ໂຘ ມຄ຺ໂຄ ສມໂຖ ວິປສ຺ສນາຕິ ອາຄມນວເສນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຍນ຺ຕິ ອຣິຍມຄ຺ໂຄ. ສປ຺ປເທສຕ຺ຕາຕິ ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທີນໍ ເອກເທສຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອກເທໂສ ຫິ ປທິສ຺ສຕິ ອວຍວຠາເວນ ອປທິສີຍຕີຕິ ປເທໂສ, ອຕ຺ຕໂນ ສມຸທາຍໍ ປຕິ ສຫ ປເທເສນາຕິ ສປ຺ປເທໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ‘‘ສນິທສ຺ສນາ ຘມ຺ມາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ທຸກມາຕິກາ ໙), ສີລກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ຈ ສພ຺ພໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣສີລາທິສງ຺ຄາຫກາ, ອຣິຍມຄ຺ໂຄ ໂລກຸຕ຺ຕໂຣ ເອວາຕິ ຕເທກເທໂສ ໂຫຕິ.

ສຊາຕິໂຕຕິ ສມານຊາຕິໂຕ, ວຈີທຸຈ຺ຈຣິຕວິຣຕິອາທິເຠເທສຸ ສມານາຍ ສີລຊາຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ໂອນຕສຫາໂຍ ວິຍ ວາຍາໂມ ປຄ຺ຄຫກິຈ຺ຈສາມຎ຺ຎໂຕ. ອໍສກູຏໍ ທຕ຺ວາ ຐິຕສຫາໂຍ ວິຍ ສຕິ ອປິລາປນວເສນ ນິຈ຺ຈລຠາວກຣຓສາມຎ຺ຎໂຕ. ສຊາຕິໂຕຕິ ສວິຕກ຺ກສວິຈາຣາທິເຠເທສຸ ສມານາຍ ສມາຘິຊາຕິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກິຣິຍໂຕຕິ ສມາຘິອນຸຣູປກິຣິຍໂຕ. ຕໂຕ ເອວ ຫິ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ສຕິປຏ຺ຐານາ ສມາຘິນິມິຕ຺ຕາ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ສມ຺ມປ຺ປຘານາ ສມາຘິປຣິກ຺ຂາຣາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໔໖) ສຕິວາຍາມານໍ ສມາຘິສ຺ສ ນິມິຕ຺ຕປຣິກ຺ຂາຣຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ.

ອາໂກເຏນ຺ເຕນ ວິຍາຕິ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ອນິຈ຺ຈ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈສທິເສນ ກິຈ຺ເຈນ ສມນ຺ຕໂຕ ໂກເຏນ຺ເຕນ ວິຍ, ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ຂຍຏ຺ເຐນ, ທຸກ຺ຂໍ ຠຍຏ຺ເຐນາ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໑.໔໘) ປຣິວຕ຺ເຕນ຺ເຕນ ວິຍ ຈ ອາທາຍ ອູຫິຕ຺ວາ ທິນ຺ນເມວ ປຎ຺ຎາ ປຏິວິຊ຺ຌຕິ. ທ຺ວິນ຺ນໍ ສມານກາລຕ຺ເຕປິ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ສມ຺ມາສງ຺ກປ຺ປສ຺ສ ປຸຣິມກາລສ຺ສ ວິຍ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ສຊາຕິໂຕຕິ ‘‘ທຸກ຺ເຂ ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໕.໘) ສມານາຍ ປຎ຺ຎາຊາຕິຍາ. ກິຣິຍໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາສທິສໍ ກິຈ຺ຈໍ ‘‘ກິຣິຍາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຸພ຺ເພ ປນ ສມາຘິອຸປກາຣກໍ ຕທນຸຣູປກິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ວິເສໂສ.

‘‘ສພ຺ພໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໔.໔໖) ວຈນໂຕ ຈຕ຺ຕາຣິປິ ອຠິມຸຂໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຎາຕພ຺ພານິ, ອຠິວິສິຏ຺ເຐນ ວາ ຎາເຓນ ຎາຕພ຺ພານີຕິ ອຠິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ.

໕໖໙. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ສຠາຄານີຕິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສມານຠາຄານິ, ສທິສຣູປານີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ທຸຣຠິສມ຺ຠວຕຣນ຺ຕິ ອຠິສມ຺ຠວິຕຸໍ ສາເຘຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕຣໍ, ສຕ຺ຕິວິຆາເຕນ ທຸຣຘິຄມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອສນນ຺ຕິ ກຓ຺ຑໍ. ອຕິປາເຕຍ຺ຍາຕິ ຂິເປຍ຺ຍ. ໂກຏິຍາຕິ ກຓ຺ຑສ຺ສ ໂກຏິຍາ ວາລຄ຺ເຄນ. ໂກຏິນ຺ຕິ ວາລສ຺ເສວ ໂກຏິໍ. ປຏິວິຊ຺ເຌຍ຺ຍາຕິ ປຏິມຸຂຠາເວນ ວິຊ຺ເຌຍ຺ຍ.

ພາຘກປຠວສນ຺ຕິນິຍ຺ຍານລກ຺ຂເຓຫິ ວວຕ຺ຖານໍ ສລກ຺ຂຓວວຕ຺ຖານໍ. ທຸຣວຄາຫຕ຺ເຖນ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາຕິ ໂອຬາຣິກາ ທຸກ຺ຂສມຸທຍາ. ຕິຣຈ຺ຉານຄຕານມ຺ປິ ຫິ ທຸກ຺ຂໍ, ອາຫາຣາທີສຸ ຈ ອຠິລາໂສ ປາກໂຏ. ປີຬນາທິອາຍູຫນາທິວເສນ ປນ ‘‘ອິທໍ ທຸກ຺ຂໍ, ອິທມສ຺ສ ກາຣຓ’’ນ຺ຕິ ຍາຖາວໂຕ ໂອຄາຫິຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍຕ຺ຕາ ຄມ຺ຠີຣາ. ສຓ຺ຫສຸຂຸມຘມ຺ມຕ຺ຕາ ນິໂຣຘມຄ຺ຄາ ສຠາວໂຕ ເອວ ຄມ຺ຠີຣຏ຺ເຐນ ທຸຣວຄາຫາ. ເຕເນວ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ມຄ຺ເຄ ນຕ຺ຖິ ນິໂຣຘມຄ຺ຄານໍ ອນວຄາໂຫຕິ. ນິພ຺ພານມ຺ປິ ມຄ຺ເຄນ ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພຕ຺ຕາ ຕສ຺ສ ຜລນ຺ຕິ ອປທິສີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຜລາປເທສໂຕ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ທຸກ຺ຂນິໂຣເຘ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໑໙). ມຄ຺ໂຄປິ ນິໂຣຘສ຺ສ ສມ຺ປາປກຠາວໂຕ ‘‘ເຫຕູ’’ຕິ ອປທິສີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເຫຕຸອປເທສໂຕ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ທຸກ຺ຂນິໂຣຘຄາມິນິຍາ ປຏິປທາຍ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໑໙).

ອິຕິ ເອວໍ ປກາເຣຫີຕິ ອິຕິ ວິຊຎ຺ຎາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕ຺ຖ ອິຕິສທ຺ເທນ ວິຊານນກ຺ກມໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອວໍ ປກາເຣຫີຕິ ເອວໍ-ສທ຺ເທນ ວິຊານນກາຣຓຠູເຕນ ເອວ.

ສຠາຄວິສຠາຄໂຕວິນິຈ຺ຉຍວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອິນ຺ທ຺ຣິຍສຈ຺ຈນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອິຕິ ໂສຬສມປຣິຈ຺ເຉທວຓ຺ຓນາ.