໑໔. ຂນ຺ຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ປຎ຺ຎາກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໒໑. ສພ຺ພາກາເຣນາຕິ ອຸປຈາຣາກາໂຣ, ອປ຺ປນາກາໂຣ, ວສີຠາວາກາໂຣ, ວິຕກ຺ກາທິສມຕິກ຺ກມາກາໂຣ, ຣູປາທີຫິ ວິຣຊ຺ຊນາກາໂຣ, ຈຸທ຺ທສຘາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຣິທມນາກາໂຣ, ປຎ຺ຈວິຘອານິສໍສາຘິຄມາກາໂຣຕິ ເອວມາທິນາ ສພ຺ເພນ ຠາວນາກາເຣນ.

ຕທນນ຺ຕຣາຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ປຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ເທສນາກ຺ກເມນ, ປຏິປຕ຺ຕິກ຺ກເມນ ຈ ຕສ຺ສ ສມາຘິສ຺ສ ອນນ຺ຕຣາ. ປຎ຺ຎາ ຠາເວຕພ຺ພາ ສມາຘິຠາວນາຍ ສມນ຺ນາຄເຕນ ຠິກ຺ຂຸນາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ‘‘ປຎ຺ຎຎ຺ຈ ຠາວຍ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕິສງ຺ເຂປເທສິຕຕ຺ຕາ, ຄາຖາວຓ຺ຓນາຍໍ ວາ ‘‘ສມາຘິສິລາຍໍ ສຸນິສິຕໍ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາສຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ອຕິວິຍ ສງ຺ເຂເປນ ຠາສິຕຕ຺ຕາ ອຍໍ ສາ ປຎ຺ຎາຕິ ສຠາວໂຕ ວິຎ຺ຎາຕຸມ຺ປິ ຕາວ ນ ສຸກຣາ. ຠາວນາວິຘານສ຺ສ ປນ ອທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ ປເຄວ ຠາເວຕຸໍ ນ ສຸກຣາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ປຸຈ຺ຉນຏ຺ເຐນ ປຎ຺ຫາ, ກມ຺ມໍ ກິຣິຍາ ກຣຓໍ, ປຎ຺ຫາວ ກມ຺ມໍ ປຎ຺ຫາກມ຺ມໍ, ປຸຈ຺ຉນປໂຍໂຄຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ກາ ປຎ຺ຎາຕິ ສຣູປປຸຈ຺ຉາ. ເກນຏ຺ເຐນ ປຎ຺ຎາຕິ ເກນ ອຕ຺ເຖນ ປຎ຺ຎາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ‘‘ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ປທໍ ກໍ ອຠິເຘຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ນິສ຺ສາຍ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາ ປນາຍໍ ປຎ຺ຎາ ສຠາວໂຕ, ກິຈ຺ຈໂຕ, ອຸປຏ຺ຐານາກາຣໂຕ, ອາສນ຺ນກາຣຓໂຕ ຈ ກຖໍ ຊານິຕພ຺ພາຕິ ອາຫ ‘‘ການສ຺ສາ ລກ຺ຂຓຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານານີ’’ຕິ. ກຕິວິຘາຕິ ປເຠທປຸຈ຺ຉາ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ສໍກິເລສໂວທານປຸຈ຺ຉາ ນ ຄຫິຕາຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ໂລກຸຕ຺ຕຣາຍ ຕາວ ປຎ຺ຎາຍ ນຕ຺ເຖວ ສໍກິເລໂສ. ອສຕິ ຈ ຕສ຺ມິໍ ກຸໂຕ ໂວທານປຸຈ຺ຉາຕິ ຕທຸຠຍໍ ນ ຄຫິຕໍ. ໂລກິຍາຍ ປນ ຕານິ ຠາວນາວິຘາເນ ເອວ ອນ຺ໂຕຄຘານີຕິ ກຕ຺ວາ ວິສຸໍ ນ ຄຫິຕານິ ມຄ຺ຄາມຄ຺ຄຎາຓທສ຺ສນວິສຸທ຺ຘິອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ, ສມາຘິຠາວນາຍໍ ວາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພານີຕິ ນ ຄຫິຕານິ. ປຏິປຕ຺ຕິ ນາມ ທິຏ຺ຐານິສໍເສ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຎ຺ຎາຠາວນາຍ ໂກ ອານິສໍໂສ’’ຕິ.

໔໒໒. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ, ຕສ຺ສ ວາ ປຎ຺ຫາກມ຺ມສ຺ສ. ວິສ຺ສຊ຺ຊນນ຺ຕິ ວິວຣຓໍ. ປຸຈ຺ຉິໂຕ ຫິ ອຕ຺ໂຖ ອວິຠາວິຕຕ຺ຕາ ນິຄູຬ຺ໂຫ ມຸຏ຺ຐິຍໍ ກໂຕ ວິຍ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕສ຺ສ ວິວຣຓໍ ວິສ຺ສຊ຺ຊນໍ ວິຠູຕຠາວກຣຓໂຕ. ກາ ປຎ຺ຎາຕິ ກາມຎ຺ຈາຍໍ ສຣູປປຸຈ຺ຉາ, ວິຠາຄວນ຺ຕານໍ ປນ ສຠາວວິຠາວນໍ ວິຠາຄທສ຺ສນມຸເຂເນວ ໂຫຕີຕິ ວິຠາໂຄ ຕາວ ອນວເສສໂຕ ທສ຺ເສຕພ຺ໂພ. ຕໍທສ຺ສເນນ ຈ ອຍມາທີນໂວຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຎ຺ຎາ ພຫຸວິຘາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ພຫຸວິຘາຕິ ກຸສລາທິວເສນ ອເນກວິຘາ. ນານປ຺ປກາຣາຕິ ອຕ຺ຖຊາປິກາທິເຠເທນ, ສຸຕມຍຎາຓາທິເຠເທນ ຈ ນານາວິຘາ. ຕໍ ສພ຺ພນ຺ຕິ ຕໍ ອນວເສສໍ ປຎ຺ຎາວິຠາຄໍ. ນ ສາເຘຍ຺ຍາຕິ ວິປສ຺ສນາຠາວນາຍ ສທ຺ຘິໍ ມຄ຺ຄຠາວນາ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ໂຖ. ຕາຍ ຫິ ຕຓ຺ຫາຊຏາວິຊຏນໍ, ຕຎ຺ຈ ນ ສາເຘຍ຺ຍ. ອນວເສສໂຕ ຫິ ປຎ຺ຎາປເຠເທ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຍມາເນ ‘‘ເອກວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທິໂກ (ວິຠ. ໗໕໑) ສພ຺ໂພ ຎາຓວຕ຺ຖຸ ວິຠງ຺ເຄ, ສຸຕ຺ຕນ຺ເຕສຸ ຈ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອາຄໂຕ ປຎ຺ຎາປເຠໂທ. ສກໂລປິ ວາ ອຠິຘມ຺ມນໂຍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ໂພ ຠເວຍ຺ຍ, ຕຖາ ຈ ສຕິ ຍ຺ວາຍໍ ອິຘ ປຎ຺ຎາຠາວນາວິຘິ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ສ ວິສ຺ສຊ຺ຊນາຍ ໂອກາໂສວ ນ ຠເວຍ຺ຍ. ກິຎ຺ຈ ຍ຺ວາຍໍ ຐານາຐານກມ຺ມນ຺ຕຣວິປາກນ຺ຕຣາທິວິສເຍ ປຎ຺ຎາຍ ປວຕ຺ຕິເຠໂທ, ໂສປິ ຍຖາຣຫໍ ສທ຺ຘິໍ ຜລາຜລເຠເທນ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕພ຺ໂພ ສິຍາ. ໂສ ຈ ປນ ວິສ຺ສຊ຺ຊິຍມາໂນ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ວິກ຺ເຂປາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ຍຖາ ຕໍ ອວິສເຍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຕ຺ຕຣິ ຈ ວິກ຺ເຂປາຍ ສໍວຕ຺ເຕຍ຺ຍາ’’ຕິ. ກຸສລຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ວິປສ຺ສນາຎາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ກຸສລ-ຄ຺ຄຫເຓນ ທຸວິຘມ຺ປິ ອພ຺ຍາກຕໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ຕຖາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ສໍກິລິຏ຺ຐປຎ຺ຎາ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ມິຈ຺ຉາວາທໍ ປຏິເສເຘຕິ. ວິປສ຺ສນາຎາຓ-ຄ຺ຄຫເຓນ ເສສກຸສລປຎ຺ຎາ.

໔໒໓. ສຎ຺ຊານນວິຊານນາກາຣວິສິຏ຺ຐນ຺ຕິ ສຎ຺ຊານນາກາຣວິຊານນາກາເຣຫິ ສາຕິສຍໍ. ຍໂຕ ນານປ຺ປກາຣໂຕ ຊານນໍ ຊານນຠາໂວ ວິສຍຄ຺ຄຫຓາກາໂຣ. ໂສ ຫິ ເນສໍ ສມາໂນ, ນ ສຎ຺ຊານນາທິອາກາໂຣ. ປີຕກນ຺ຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ໂລຫິຕກໍ ໂອທາຕໍ ທີຆໍ ຣສ຺ສ’’ນ຺ຕິອາທິເກ ສຎ຺ຎາຍ ຄເຫຕພ຺ພາກາເຣ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຎ຺ຊານນມຕ຺ຕເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ສຎ຺ຊານນໍ ນາມ ‘‘ນີລໍ ປີຕ’’ນ຺ຕິອາທິກໍ ອາຣມ຺ມເຓ ວິຊ຺ຊມານໍ ວາ ອວິຊ຺ຊມານໍ ວາ ສຎ຺ຎານິມິຕ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ຊານນໍ. ຕຖາ ເຫສາ ປຸນ ສຎ຺ຊານນປຈ຺ຈຍນິມິຕ຺ຕກຣຓຣສາ. ມຕ຺ຕ-ສທ຺ເທນ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນ ວິຊານນປຊານນາກາເຣ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ເອວ-ສທ຺ເທນ ກທາຈິປິ ອິມິສ຺ສາ ເຕ ວິເສສາ ນຕ຺ເຖວາຕິ ອວຘາເຣຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອນິຈ຺ຈໍ ທຸກ຺ຂ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຓກິຈ຺ຈມ຺ປິ ກາຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕີ ສຎ຺ຎາ ກຸໂຕ ປຎ຺ຎາກິຈ຺ຈໍ ກເຣຍ຺ຍາຕິ ‘‘ລກ຺ຂຓປຏິເວຘໍ ປາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ’’ຈ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວ’’ນ຺ຕິ. ອາຣມ຺ມເຓ ປວຕ຺ຕມານໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນ ຕຕ຺ຖ ສຎ຺ຎາ ວິຍ ນີລປີຕາທິກສ຺ສ ສຎ຺ຊານນວເສເນວ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຖ ໂຂ ຕຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຎ຺ຈ ວິເສສໍ ຊານນ຺ຕເມວ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ. ກຖໍ ປນ ວິຎ຺ຎາຓໍ ລກ຺ຂຓປຏິເວຘໍ ປາເປຕີຕິ? ປຎ຺ຎາຍ ທສ຺ສິຕມຄ຺ເຄນ. ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓິກວິປສ຺ສນາຍ ຫິ ອເນກວາຣໍ ລກ຺ຂຓານິ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປຏິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານາຍ ປຄຸຓຠາວໂຕ ປຣິຈຍວເສນ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ເຕນປິ ວິປສ຺ສນາ ສມ຺ຠວຕິ, ຍຖາ ຕໍ ປຄຸຓສ຺ສ ຄນ຺ຖສ຺ສ ສຊ຺ຌາຍເນ ຎາຍາຄຕາປິ ວາຣາ ນ ວິຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ. ລກ຺ຂຓປຏິເວຘນ຺ຕິ ຈ ລກ຺ຂຓານໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓມຕ຺ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຏິວິຊ຺ຌນໍ. ອຸສ຺ສກ຺ກິຕ຺ວາຕິ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓປຏິປາຏິຍາ ອາຍູຫິຕ຺ວາ. ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວໍ ປາເປຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ ອສມ຺ໂພຘສຠາວຕ຺ຕາ. ວຸຕ຺ຕນຍວເສນາຕິ ວິຎ຺ຎາເຓ ວຸຕ຺ຕນຍວເສນ ອາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ຊານາຕິ, ລກ຺ຂຓປຏິເວຘຎ຺ຈ ປາເປຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ປນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣເຓນ ອານຸຠາເວນ ອຸສ຺ສກ຺ກິຕ຺ວາ ມຄ຺ຄປາຕຸຠາວຎ຺ຈ ປາເປຕິ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຊາຕພຸທ຺ຘີຕິ ອສຎ຺ຊາຕພ຺ຍວຫາຣພຸທ຺ຘິ. ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄາຣຫໍ, ອຸປໂຠຄປຣິໂຠຄວຕ຺ຖູນໍ ປຏິລາຠໂຍຄ຺ຍນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຉໂກຕິ ມຫາສາໂຣ. ກູໂຏຕິ ກຫາປຓປຕິຣູປໂກ ຕມ຺ພກໍສາທິມໂຍ. ອທ຺ຘສາໂຣຕິ ອຸປຑ຺ຒຄ຺ຆນໂກ. ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ, ເຕນ ປາທສາຣ ສມສາຣປໂຣປາທສາຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ເຕ ປກາເຣຕິ ອິນ຺ທຊາລາຊາຕິປຸປ຺ຜາທິປ຺ປກາເຣ ເຈວ ເຉກາທິປ຺ປກາເຣ ຈ.

ສຎ຺ຎາ ຫີຕິອາທິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ. ສຎ຺ຎາ ວິຠາຄໍ ອກຕ຺ວາ ປິຓ຺ຑວເສເນວ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຄຫຓໂຕ ທາຣກສ຺ສ ກຫາປຓທສ຺ສນສທິສີ ວຸຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ສາ ‘‘ຍຖາອຸປຏ຺ຐິຕວິສຍປທຏ຺ຐານາ’’ ວຸຈ຺ຈຕິ. ວິຎ຺ຎາຓໍ ອາຣມ຺ມເຓ ເອກຈ຺ຈວິເສສຄຫຓສມຕ຺ຖຕາຍ ຄາມິກປຸຣິສສ຺ສ ກຫາປຓທສ຺ສນສທິສໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຎ຺ຎາ ອາຣມ຺ມເຓ ອນວເສສວິເສສາວໂພຘໂຕ ເຫຣຎ຺ຎິກສ຺ສ ກຫາປຓທສ຺ສນສທິສີ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ນານປ຺ປກາຣໂຕ ຊານນ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ເຎຍ຺ຍຘມ຺ມາ ປຈ຺ເຈກໍ ນານປ຺ປກາຣາຕິ ເຕສໍ ຍາຖາວໂຕ ອວໂພໂຘ ປຎ຺ຎາຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ເພ ຘມ຺ມາ ສພ຺ພາກາເຣນ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ຎາຓມຸເຂ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’’ຕິ (ມຫານິ. ໑໕໖; ຈູຬນິ. ໂມຆຣາຊມາຓວປຸຈ຺ຉານິທ຺ເທສ ໘໕).

ຍຕ຺ຖາຕິ ຍສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ. ນ ຕຕ຺ຖ ເອກໍເສນ ໂຫຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທ ປຎ຺ຎາ ເອກນ຺ເຕນ ນ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ທຸເຫຕຸກອເຫຕຸກຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ປຎ຺ຎາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອວິນິພ຺ຠຸຕ຺ຕາຕິ ອວິຍຸຕ຺ຕາ. ເຕຫີຕິ ສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາເຓຫິ. ຍຖາ ຫິ ສຸຂໍ ປີຕິຍາ ນ ນິຍມໂຕ ອວິຍຸຕ຺ຕໍ, ເອວໍ ສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາຓານິ ປຎ຺ຎາຍ ນ ນິຍມໂຕ ອວິຍຸຕ຺ຕາຕິ. ຍຖາ ປນ ປີຕິ ສຸເຂນ ນິຍມໂຕ ອວິຍຸຕ຺ຕາ, ເອວໍ ປຎ຺ຎາ ສຎ຺ຎາວິຎ຺ຎາເຓຫິ ນິຍມໂຕ ອວິຍຸຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ເອວໍ ອວິນິພ຺ຠຸຕ຺ເຕສຸ ອິເມສຸ ຕີສຸ ຘມ຺ເມສຸ ເຕສໍ ວິນິພ຺ໂຠໂຄ ທຸກ຺ກໂຣຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ຊນານໍ ກຫາປຓທສ຺ສນໍ ນິທສ຺ສິຕນ຺ຕິ. ເຕສໍ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນານຕ຺ຕຕໍເຍວ ວຈນນ຺ຕເຣນປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເຕນາຫາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຣູປຘມ຺ເມສຸປິ ຕາວ ນານານທີນໍ ອຸທກສ຺ສ, ນານາເຕລສ຺ສ ວາ ເອກສ຺ມິໍ ຠາຊເນ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ມຖິຕສ຺ສ ‘‘ອິທໍ ອສຸກາຍ ນທິຍາ ອຸທກໍ, ອິທໍ ອສຸກເຕລ’’ນ຺ຕິ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ສຣູປໂຕ ທສ຺ສນໍ ທຸກ຺ກຣໍ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ອຣູປຘມ຺ເມສູຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍໍ ອຣູປີນໍ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ.

໔໒໔. ຘມ຺ມານໍ ສໂກ ຠາໂວ, ສມາໂນ ຈ ຠາໂວ ຘມ຺ມສຠາໂວ. ຕຕ຺ຖ ປຐເມນ ກກ຺ຂຬຜຸສນາທິສລກ຺ຂຓໍ ຄຫິຕໍ, ທຸຕິເຍນ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂຕາທິສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓໍ. ຕທຸຠຍສ຺ສ ຈ ຍາຖາວໂຕ ປຏິວິຊ຺ຌນລກ຺ຂຓາ ປຎ຺ຎາຕິ ອາຫ ‘‘ຘມ຺ມສຠາວປຏິເວຘລກ຺ຂຓາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ. ຆຏປຏາທິປຏິຈ຺ຉາທກສ຺ສ ພາຫິຣນ຺ຘກາຣສ຺ສ ທີປາໂລກາທິ ວິຍ ຍຖາວຸຕ຺ຕຘມ຺ມສຠາວປຏິຈ຺ຉາທກສ຺ສ ໂມຫນ຺ຘກາຣສ຺ສ ວິທ຺ຘໍສນຣສາ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາໂນ ເອວ ຫິ ປຎ຺ຎາໂລໂກ ຫທຍນ຺ຘກາຣໍ ວິຘເມນ຺ໂຕ ເອວໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕໂຕ ເອວ ຘມ຺ມສຠາເວສຸ ອສມ຺ມຸຍ຺ຫນາກາເຣນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອສມ຺ໂມຫປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ກາຣຓຠູຕາ ວາ ສຍໍ ຜລຠູຕໍ ອສມ຺ໂມຫໍ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາເປຕີຕິ ເອວມ຺ປິ ອສມ຺ໂມຫປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ‘‘ສມາຘິ ຕສ຺ສາ ປທຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ຕປທໍ ນິພນ຺ຘນຠາເວນ ອາຄຕໍ (ສໍ. ນິ. ໓.໕, ໙໙; ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໗໑; ເນຕ຺ຕິ. ໔໐; ມິ. ປ. ໒.໑.໑໔).

ປຎ຺ຎາປເຠທກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໒໕. ຘມ຺ມສຠາວປຏິເວໂຘ ນາມ ປຎ຺ຎາຍ ອາເວຓິໂກ ສຠາໂວ, ນ ເຕນສ຺ສາ ໂກຈິ ວິຠາໂຄ ລພ຺ຠຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຘມ຺ມສຠາວປຏິເວຘລກ຺ຂເຓນ ຕາວ ເອກວິຘາ’’ຕິ. ລຸຊ຺ຊນປລຸຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ ໂລໂກ ວຸຈ຺ຈຕິ ວຏ຺ຏໍ, ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ໂລເກ ນິຍຸຕ຺ຕາ, ຕຕ຺ຖ ວາ ວິທິຕາຕິ ໂລກິຍາ. ຕຕ຺ຖ ອປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ໂລກໂຕ ອຸຕ຺ຕຣາ ອຸຕ຺ຕິຓ຺ຓາຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣາ. ໂລກຸຕ຺ຕຣາປິ ຫິ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຠາເວຕພ຺ພາ. ວິປສ຺ສນາປຣິຍາໂຍປິ ຕສ຺ສາ ລພ຺ຠເຕວາຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣ-ຄ຺ຄຫຓໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ອຕ຺ຕານໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ເຕຫິ ສຫ ອາສເວຫີຕິ ສາສວາ, ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນປິ ນຕ຺ຖິ ເອຕິສ຺ສາ ອາສວາຕິ ອນາສວາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາສວວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕສາສວທຸກາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ນາມຣູປວວຕ຺ຖານວເສນາຕິ ນາມວວຕ຺ຖານວເສນ, ຣູປວວຕ຺ຖານວເສນ ຈ. ປຐມໍ ນິພ຺ພານທສ຺ສນໂຕ ທສ຺ສນຎ຺ຈ, ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຘມ຺ມາ ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ, ສຍມ຺ປິ ວາ ຠວຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນ ນິພ຺ພານໍ ວິຍ ອປາຕຸຠາວນ຺ຕິ ຠູມິ ຈາຕິ ທສ຺ສນຠູມິ, ປຐມມຄ຺ໂຄ. ເສສມຄ຺ຄຕ຺ຕຍໍ ປນ ຍສ຺ມາ ປຐມມຄ຺ເຄນ ທິຏ຺ຐສ຺ມິໍເຍວ ຘມ຺ເມ ຠາວນາວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ນ ອທິຏ຺ຐປຸພ຺ພໍ ກິຎ຺ຈິ ປສ຺ສຕິ, ຕສ຺ມາ ຠາວນາ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ຠູມິ ຈາຕິ ຠາວນາຠູມິ. ຕຕ຺ຖ ປຎ຺ຎາ ທສ຺ສນຠູມິຠາວນາຠູມິວເສນ ທຸວິຘາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ສຸຕາທິນິຣເປກ຺ຂາຍ ຈິນ຺ຕາຍ ນິພ຺ພຕ຺ຕາ ຈິນ຺ຕາມຍາ. ເອວໍ ສຸຕມຍາ, ຠາວນາມຍາ ຈ. ມຍສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ. ອາເຍ ວຑ຺ຒິຍໍ ໂກສລ຺ລໍ ອາຍໂກສລ຺ລໍ, ອປາເຍ ອວຑ຺ຒິຍໍ ໂກສລ຺ລໍ ອປາຍໂກສລ຺ລໍ, ອຸປາເຍ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ນິພ຺ພຕ຺ຕິກາຣເຓ ໂກສລ຺ລໍ ອຸປາຍໂກສລ຺ລນ຺ຕິ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂກສລ຺ລປທໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ອຠິນິເວໂສ ປຏິປຊ຺ຊນໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາຠິນິເວສາ. ເອວໍ ພຫິທ຺ຘາຠິນິເວສາ, ອຸຠຍາຠິນິເວສາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ.

໔໒໖. ໂລກິຍມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາຕິ ໂລກິຍກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ, ວິເສສໂຕ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິອາທິວິສຸທ຺ຘິຈຕຸກ຺ກສງ຺ຄຫິຕມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ. ສມຸທາເຍສຸ ປວຕ຺ຕາ ສມຎ຺ຎາ ຕເທກເທເສສຸປິ ວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມຄ຺ຄສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ’’ຕິ, ປຈ຺ເຈກມ຺ປິ ວາ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິອາທີນໍ ມຄ຺ຄສມຎ຺ຎາຕິ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຘມ຺ມນານຕ຺ຕາຠາເວປິ ປທຕ຺ຖນານຕ຺ຕມຕ຺ເຕນ ທຸກ຺ກຣວຈນໍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຖໂຕ ປເນສາ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາວາ’’ຕິ. ອາສວວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕສາສວທຸກາທີສຸປິ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາທິຄ຺ຄຫຓເມວ ວິເສໂສ, ອຕ຺ຖໂຕ ໂລກິຍໂລກຸຕ຺ຕຣາວ ປຎ຺ຎາຕິ ອາຫ ‘‘ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ໂອຆນີຍໂອຆວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໂອຆນີຍາທິທຸການໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຐມຊ຺ຌານິການິ ຈຕ຺ຕາຣິ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕານິ, ຕຖາ ທຸຕິຍາທິຊ຺ຌານິການິ ຈາຕິ ເອວໍ ໂສຬສສຸ ມຄ຺ຄຈິຕ຺ເຕສຸ. ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ມຫຄ຺ຄຕປຎ຺ຎາ ນ ຄຫິຕາ.

໔໒໗. ອຕ຺ຕໂນ ຈິນ຺ຕາວເສນາຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນວຊ຺ຊສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ສາຘເນ ປໂຣປເທເສນ ວິນາ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປາຍຈິນ຺ຕາວເສເນວ. ສຸຕວເສນາຕິ ຍຖາສຸຕສ຺ສ ປໂຣປເທສສ຺ສ ວເສນ. ຍຖາ ຕຖາ ວາຕິ ປຣໂຕ ອຸປເທສໍ ສຸຕ຺ວາ ວາ ອສຸຕ຺ວາ ວາ ສຍເມວ ຠາວນໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ. ‘‘ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕຠາວນາມຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ‘‘ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕາວ ຠາວນາມຍາ’’ຕິ.

ໂຍຄວິຫິເຕສູຕິ ປຎ຺ຎາວິຫິເຕສຸ ປຎ຺ຎາປຣິຓາມິເຕສຸ ອຸປາຍສມ຺ປາທິເຕສຸ. ກມ຺ມາຍຕເນສູຕິ ເອຕ຺ຖ ກມ຺ມເມວ ກມ຺ມາຍຕນໍ, ກມ຺ມຎ຺ຈ ຕໍ ອາຍຕນຎ຺ຈ ອາຊີວານນ຺ຕິ ວາ ກມ຺ມາຍຕນໍ. ເອສ ນໂຍ ສິປ຺ປາຍຕເນສຸປິ. ຕຕ຺ຖ ທຸວິຘໍ ກມ຺ມໍ ຫີນຎ຺ຈ ວຑ຺ຒກີກມ຺ມາທິ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ກສິວາຓິຊາທິ. ສິປ຺ປມ຺ປິ ທຸວິຘໍ ຫີນຎ຺ຈ ນຬກາຣສິປ຺ປາທິ, ອຸກ຺ກຏ຺ຐຎ຺ຈ ມຸທ຺ທາຄຓນາທິ. ວິຊ຺ຊາວ ວິຊ຺ຊາຏ຺ຐານໍ. ຕໍ ຘມ຺ມິກເມວ ນາຄມຓ຺ຑລປຣິຕ຺ຕຜຸຘມນກມນ຺ຕສທິສໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕານິ ປເນຕານິ ເອກຈ຺ເຈ ປຓ຺ຑິຕາ ໂພຘິສຕ຺ຕສທິສາ ມນຸສ຺ສານໍ ຜາສຸວິຫາຣໍ ອາກງ຺ຂນ຺ຕາ ເນວ ອຎ຺ເຎຫິ ກຣິຍມານານິ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ນ ວາ ກຕານິ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕິ, ນ ກເຖນ຺ຕານໍ ສຸຓນ຺ຕິ. ອຖ ໂຂ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ຈິນ຺ຕາຍ ກໂຣນ຺ຕິ, ປຎ຺ຎວນ຺ເຕຫິ ອຕ຺ຕໂນ ຘມ຺ມຕາຍ ຈິນ຺ຕາຍ ກຕານິປິ ອຎ຺ເຎຫິ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ ກໂຣນ຺ເຕຫິ ກຕສທິສາເນວ ໂຫນ຺ຕິ.

ກມ຺ມສ຺ສກຕນ຺ຕິ ‘‘ອິທໍ ກມ຺ມໍ ສຕ຺ຕານໍ ສກໍ, ອິທໍ ໂນ ສກ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ຊານນຎາຓໍ. ສຈ຺ຈານຸໂລມິກນ຺ຕິ ວິປສ຺ສນາຎາຓໍ. ຕໍ ຫິ ສຈ຺ຈປຏິເວຘສ຺ສ ອນຸໂລມນໂຕ ‘‘ສຈ຺ຈານຸໂລມິກ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອິທານິສ຺ສ ປວຕ຺ຕນາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຣູປໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວາ-ສທ຺ເທນ ອນິຍມຕ຺ເຖນ ທຸກ຺ຂານຕ຺ຕລກ຺ຂຓານິປິ ຄຫິຕາເນວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ ນານນ຺ຕຣິຍກຠາວໂຕ. ຍໍ ຫິ ອນິຈ຺ຈໍ, ຕໍ ທຸກ຺ຂໍ. ຍໍ ທຸກ຺ຂໍ, ຕທນຕ຺ຕາຕິ. ຍໍ ເອວຣູປິນ຺ຕິ ຍໍ ເອວໍ ເຫຏ຺ຐາ ນິທ຺ທິຏ຺ຐສຠາວໍ. ອນຸໂລມິກໍ ຂນ຺ຕິນ຺ຕິອາທີນິ ປຎ຺ຎາເວວຈນານິ. ສາ ຫິ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕານໍ ກມ຺ມາຍຕນາທີນໍ ອປຈ຺ຈນີກທສ຺ສເນນ ອນຸໂລມນໂຕ, ຕຖາ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕຈຣິຍາຍ ມຄ຺ຄສຈ຺ຈສ຺ສ, ປຣມຕ຺ຖສຈ຺ຈສ຺ສ, ນິພ຺ພານສ຺ສ ຈ ອວິໂລມນໂຕ ອນຸໂລເມຕີຕິ ອນຸໂລມິກາ. ສພ຺ພານິປິ ເອຕານິ ກາຣຓານິ ຂມຕິ ທຏ຺ຐຸໍ ສກ຺ໂກຕີຕິ ຂນ຺ຕິ. ປສ຺ສຕີຕິ ທິຏ຺ຐິ. ໂຣເຈຕີຕິ ຣຸຈິ. ມຸນາຕີຕິ ມຸຕິ. ເປກ຺ຂຕີຕິ ເປກ຺ຂາ. ເຕ ຈ ກມ຺ມາຍຕນາທໂຍ ຘມ຺ມາ ເອຕາຍ ນິຊ຺ຌາຍມານາ ນິຊ຺ຌານໍ ຂມນ຺ຕີຕິ ຘມ຺ມນິຊ຺ຌານຂນ຺ຕິ. ປຣໂຕ ອສຸຕ຺ວາ ປຏິລຠຕີຕິ ອຎ຺ຎສ຺ສ ອຸປເທສວຈນໍ ອສຸຕ຺ວາ ສຍເມວ ຈິນ຺ເຕນ຺ໂຕ ປຏິລຠຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ຈິນ຺ຕາມຍາ ປຎ຺ຎາ ນາມ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສາ ປເນສາ ອຠິຎ຺ຎາຕານໍ ໂພຘິສຕ຺ຕານເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຕຕ຺ຖາປິ ສຈ຺ຈານຸໂລມິກຎາຓໍ ທ຺ວິນ຺ນໍເຍວ ໂພຘິສຕ຺ຕານໍ ອນ຺ຕິມຠວິການໍ, ເສສປຎ຺ຎາ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ປູຣິຕປາຣມີນໍ ມຫາປຎ຺ຎານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ປຣໂຕ ສຸຕ຺ວາ ປຏິລຠຕີຕິ ກມ຺ມາຍຕນາທີນິ ປເຣນ ກຣິຍມານານິ ວາ ກຕານິ ວາ ທິສ຺ວາປິ ປຣສ຺ສ ກຖຍມານສ຺ສ ວຈນໍ ສຸຕ຺ວາປິ ອາຈຣິຍສນ຺ຕິເກ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາປິ ປຏິລທ຺ຘາ ສພ຺ພາ ປຣໂຕ ສຸຕ຺ວາວ ປຏິລທ຺ຘາ ນາມາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ສມາປນ຺ນສ຺ສາຕິ ສມາປຕ຺ຕິສມງ຺ຄິສ຺ສ, ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ. ວິປສ຺ສນາມຄ຺ຄປຎ຺ຎາ ອິຘ ‘‘ຠາວນາມຍາ ປຎ຺ຎາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕາ.

ສາຕິ ‘‘ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາ ມຫຄ຺ຄຕາຣມ຺ມຓາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໕໓) ວຸຕ຺ຕປຎ຺ຎາ. ໂລກິຍວິປສ຺ສນາຕິ ໂລກິຍວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາ. ສາ ໂລກຸຕ຺ຕຣວິປສ຺ສນາຕິ ຍາ ນິພ຺ພານໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕາ ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓາ ປຎ຺ຎາ ວຸຕ຺ຕາ, ສາ ໂລກຸຕ຺ຕຣວິປສ຺ສນາຕິ ມຄ຺ຄປຎ຺ຎໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ສາ ຫິ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈຕາທິໍ ອຄຓ຺ຫນ຺ຕີປິ ວິປສ຺ສນາກິຈ຺ຈປາຣິປູຣິຍາ, ນິພ຺ພານສ຺ສ ວາ ຕຖລກ຺ຂຓໍ ວິເສສໂຕ ປສ຺ສຕີຕິ ວິປສ຺ສນາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂຄຕ຺ຣຠຸຎາຓໍ ປນ ກິຎ຺ຈາປິ ອປ຺ປມາຓາຣມ຺ມຓໍ, ມຄ຺ຄສ຺ສ ປນ ອາວຊ຺ຊນຏ຺ຐານິຍຕ຺ຕາ ນ ວິປສ຺ສນາໂວຫາຣໍ ລຠຕິ.

ອຍນ຺ຕິ ເອຕາຍ ສມ຺ປຕ຺ຕິໂຍຕິ ອາໂຍ, ວຸທ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ໂກສລ຺ລນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອນຕ຺ຖຫານິອຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິລກ຺ຂເຓ ອາເຍ ໂກສລ຺ລໍ ກຸສລຕາ ນິປຸຓຕາ.

ຕໍ ປນ ເອກນ຺ຕິກໍ ອາຍໂກສລ຺ລໍ ປາຬິວເສເນວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຍາ ອິເມສໍ ອກຸສລຘມ຺ມານໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິປຫາເນສຸ, ກຸສລຘມ຺ມານຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐິຕີສຸ ປຎ຺ຎາ, ອິທໍ ອາຍໂກສລ຺ລໍ ນາມາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ວຸທ຺ຘິລກ຺ຂຓາ ອາຍໂຕ ອເປຕຕ຺ຕາ ອປາໂຍ, ອວຸທ຺ຘິ. ຕຕ຺ຖ ໂກສລ຺ລນ຺ຕິ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖຫານິອນຕ຺ຖຸປ຺ປຕ຺ຕິລກ຺ຂເຓ ອປາເຍ ໂກສລ຺ລໍ ກຸສລຕາ ອປາຍໂກສລ຺ລໍ. ຕມ຺ປິ ປາຬິວເສເນວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມ ຘມ຺ເມ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ຍາ ອິເມສໍ ກຸສລຘມ຺ມານໍ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນນິຣຸຊ຺ຌເນສຸ, ອກຸສລຘມ຺ມານໍ ວາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐິຕີສຸ ປຎ຺ຎາ, ອິທໍ ອປາຍໂກສລ຺ລໍ ນາມາຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາຍໂກສລ຺ລໍ ຕາວ ປຎ຺ຎາ ໂຫຕຸ, ອປາຍໂກສລ຺ລໍ ກຖໍ ປຎ຺ຎາ ນາມ ຊາຕາຕິ? ເອວໍ ມຎ຺ຎຕິ ‘‘ອປາຍຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາ ອປາຍໂກສລ຺ລໍ ນາມ ສິຍາ’’ຕິ, ຕໍ ປນ ຕສ຺ສ ມຕິມຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ? ປຎ຺ຎວາ ເອວ ຫິ ‘‘ມຍ຺ຫໍ ເອວໍ ມນສິ ກໂຣໂຕ ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ນຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ນິຣຸຊ຺ຌນ຺ຕິ. ອນຸປ຺ປນ຺ນາ ອກຸສລາ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ນາ ປວຑ຺ຒນ຺ຕີ’’ຕິ ປຊານາຕິ, ໂສ ເອວໍ ຎຕ຺ວາ ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ອກຸສເລ ນ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ເນ ປຊຫຕິ. ອນຸປ຺ປນ຺ເນ ກຸສເລ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຠາວນາປາຣິປູຣິໍ ປາເປຕິ. ເອວໍ ອປາຍໂກສລ຺ລມ຺ປິ ປຎ຺ຎາ ເອວາຕິ.

ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ເພສຸ. ເຕສໍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ສຕ຺ຕານໍ ຕໍຕໍຫິຕສຸຂຘມ຺ມານໍ. ຕງ຺ຂຓປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຈ຺ຈາຍິເກ ກິຈ຺ເຈ ວາ ຠເຍ ວາ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ຕສ຺ສ ຕິກິຈ຺ຉນຕ຺ຖໍ ຕສ຺ມິໍເຍວ ຂເຓ ປວຕ຺ຕໍ. ຐາເນນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິກໍ, ຐານໂສ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນກໍ. ຕຕ຺ຣຸປາຍາຕິ ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ຣ ກຣຓີເຍ ອຸປາຍຠູຕາ.

ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ອິທໍ ຣູປໍ, ເອຕ຺ຕກໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ຄເຫຕ຺ວາ. ອຸຠຍໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ‘‘ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ພຫິທ຺ຘາ’’ຕິ ອຸຠຍໍ ອນຸປຸພ຺ພໂຕ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ອຖ ວາ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສມຸທຍຘມ຺ມໍ, ສພ຺ພໍ ຕໍ ນິໂຣຘຘມ຺ມ’’ນ຺ຕິ ເອກປ຺ປຫາເຣເນວ ສພ຺ເພປິ ປຎ຺ຈກ຺ຂນ຺ເຘ ອວິຠາເຄນ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ. ອຍໍ ປນ ຕິກ຺ຂວິປສ຺ສກສ຺ສ ມຫາປຸຎ຺ຎສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ວິປສ຺ສນາຠິນິເວໂສ.

໔໒໘. ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ອາຣພ຺ຠາຕິ ທຸກ຺ຂສຈ຺ຈໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ, ຕປ຺ປຏິຈ຺ຉາທກສມ຺ໂມຫວິຘໍສນວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕໍ ຎາຓໍ ທຸກ຺ເຂ ຎາຓໍ. ທຸກ຺ຂສມຸທຍໍອາຣພ຺ຠາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຖາ ເສສປທທ຺ວເຍປິ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຎາຓໍ ຫິ ຈຕຸສຈ຺ຈໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຎາຓໍ ນາມ, ຕຕິຍໍ ປນ ມຄ຺ຄຎາຓໍ, ອິຕຣສຈ຺ຈານິ ວິປສ຺ສນາຎາຓນ຺ຕິ ປາກຏເມວ.

‘‘ອຕ຺ຖາທີສຸ ປເຠທຄຕານິ ຎາຓານີ’’ຕິ ສງ຺ເຂເປນ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປາຬິວເສເນວ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຕ຺ເຖ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ຍໍ ອຕ຺ຖປ຺ປເຠທສ຺ສ ສລ຺ລກ຺ຂຓວິຠາວນວວຕ຺ຖານກຣຓສມຕ຺ຖໍ ອຕ຺ເຖ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ, ອຍໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ ນາມ. ເສສປເທສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຘມ຺ມປ຺ປເຠທສ຺ສ ຫິ ສລ຺ລກ຺ຂຓວິຠາວນວວຕ຺ຖານກຣຓສມຕ຺ຖໍ ຘມ຺ເມ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ. ນິຣຸຕ຺ຕິປ຺ປເຠທສ຺ສ ສລ຺ລກ຺ຂຓວິຠາວນວວຕ຺ຖານກຣຓສມຕ຺ຖໍ ນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາເປ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ. ປຏິຠານປ຺ປເຠທສ຺ສ ສລ຺ລກ຺ຂຓວິຠາວນວວຕ຺ຖານກຣຓສມຕ຺ຖໍ ປຏິຠາເນ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາ. ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິຠານປ຺ປເຠທາ ຕພ຺ພິສຍານໍ ອຕ຺ຖາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາທິເຠເທຫິ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ເວທິຕພ຺ພາ.

ນິພ຺ພານມ຺ປິ ສມ຺ປາປກເຫຕຸອນຸສາເຣນ ອຣີຍຕິ, ອຘິຄມ຺ມຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ປຈ຺ຈຍສມ຺ຠູຕ’’ນ຺ຕິ ເອເຕນ ສຈ຺ຈເຫຕຸຘມ຺ມປຈ຺ຈຍາກາຣວາເຣສຸ ອາຄຕານິ ທຸກ຺ຂາທີນິ ຄຫິຕານິ. ສຈ຺ຈປຈ຺ຈຍາກາຣວາເຣສຸ ນິພ຺ພານໍ, ປຣິຍຕ຺ຕິວາເຣ ຠາສິຕຕ຺ໂຖ, ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີເຍ ວິປາໂກ, ກິຣິຍາ ຈາຕິ ເອວໍ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ເອວ ວເສນ ປຎ຺ຈ ອຕ຺ຖາ ເວທິຕພ຺ພາ. ທຫຕີຕິ ວິທຫຕິ, ນິພ຺ພຕ຺ຕກເຫຕຸອາທີນໍ ສາຘາຣຓເມຕໍ ນິພ຺ພຈນໍ. ຕທຕ຺ຖໍ ປນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ປວຕ຺ເຕຕິ ວາ ສມ຺ປາປຸຓິຕຸໍ ວາ ເທຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕສຸ ປຸຣິໂມ ອຕ຺ໂຖ ມຄ຺ຄວຊ຺ເຊສຸ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຠາສິຕມ຺ປິ ຫິ ອວໂພຘນວເສນ ອຕ຺ຖໍ ປວຕ຺ເຕຕິ, ມຄ຺ໂຄ ປນ ນິພ຺ພານໍ ປາເປຕີຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຈ຺ຉິໂມ ອຕ຺ໂຖ. ນິພ຺ພານໍ ຫິ ປຕ຺ຕພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖ, ຠາສິຕຕ຺ໂຖ ຎາເປຕພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖ, ອິຕໂຣ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ ອຕ຺ໂຖຕິ ເອວໍ ຕິວິໂຘ ໂຫຕິ.

‘‘ໂຍ ໂກຈິ ຜລນິພ຺ພຕ຺ຕໂກ ເຫຕູ’’ຕິ ເອເຕນ ສຈ຺ຈເຫຕຸຘມ຺ມປຈ຺ຈຍາກາຣວາເຣສຸ ອາຄຕານິ ສມຸທຍາທີນິ ຄຫິຕານິ, ສຈ຺ຈປຈ຺ຈຍາກາຣວາເຣສຸ ມຄ຺ໂຄ, ປຣິຍຕ຺ຕິວາເຣ ຠາສິຕໍ, ອຠິຘມ຺ມຠາຊນີເຍ ກຸສລາກຸສລນ຺ຕິ ເອວໍ ປາຬິຍໍ ວຸຕ຺ຕານໍ ເອວ ວເສນ ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ມຄ຺ໂຄ ສມ຺ປາປໂກ, ຠາສິຕໍ ຎາປໂກ, ອິຕຣໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕໂກຕິ ເອວໍ ຕິວິໂຘ ເຫຕຸ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກິຣິຍານໍ ອວິປາກຕາຍ ຘມ຺ມຠາໂວ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ຍທິ ເອວໍ ວິປາກາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ຖຠາໂວປິ ນ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ? ນ, ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຠາວໂຕ. ເອວໍ ສຕິ ກຸສລາກຸສລານມ຺ປິ ອຕ຺ຖຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຈ? ນາຍໍ ໂທໂສ ອປ຺ປຏິສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ວິປາກສ຺ສ ປນ ປຘານເຫຕຸຕາຍ ປາກຏຠາວໂຕ ຘມ຺ມຠາໂວ ເອວ ເຕສໍ ວຸຕ຺ໂຕ. ກິຣິຍານໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ຘມ຺ມຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ ເຈ? ນາຍໍ ໂທໂສ ອປ຺ປຏິສິທ຺ຘຕ຺ຕາ. ກມ຺ມຜລສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ປນ ເຫຕຸຠາວສ຺ສາຠາວໂຕ ຘມ຺ມຠາໂວ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ອປິຈ ‘‘ອຍໍ ອິມສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ, ອຍໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ໂນ’’ຕິ ເອຕໍ ເຠທມກຕ຺ວາ ເກວລໍ ກຸສລາກຸສເລ, ວິປາກກິຣິຍາຘມ຺ເມ ຈ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຘມ຺ມຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ອຕ຺ຖຘມ຺ມຕາ ນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ອຍເມວ ຫິ ອຕ຺ໂຖຕິ ຍ຺ວາຍໍ ອຕ຺ຖຘມ຺ມານໍ ປຎ຺ຈຘາ ວິຠຊນວເສນ ອຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ອຍເມວ ອຠິຘມ຺ເມ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ສິໂຕຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ.

‘‘ຘມ຺ມນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາເປ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມ-ສທ຺ໂທ ສຠາວວາຈໂກຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕີ’’ຕິ, ອວິປຣີຕນິຣຸຕ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອພ຺ຍຠິຈາຣີ ໂວຫາໂຣ’’ຕິ, ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ໂພຘເນ ປຏິນິຍຕສມ຺ພນ຺ໂຘ ສທ຺ທໂວຫາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕທຠິລາເປຕິ ຕສ຺ສ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສຎ຺ຎິຕສ຺ສ ອພ຺ຍຠິຈາຣິໂວຫາຣສ຺ສ ອຠິລາປເນ. ສາ ປນາຍໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ ມາຄຘຠາສາ. ອຕ຺ຖໂຕ ນາມປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ອາຈຣິຍາ. ອປເຣ ປນ ຍທິ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິສຠາວາ, ເອວໍ ສຕິ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິ ອຠິລປິຕພ຺ພາ, ນ ວຈນນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ນ ຈ ວຈນໂຕ ອຎ຺ຎໍ ອຠິລປິຕພ຺ພໍ ອຸຈ຺ຈາເຣຕພ຺ພໍ ອຕ຺ຖິ. ອຖ ຜສ຺ສາທິວຈເນຫິ ໂພເຘຕພ຺ພໍ ອຠິລປິຕພ຺ພໍ, ເອວຎ຺ຈ ສຕິ ອຕ຺ຖຘມ຺ມານມ຺ປິ ໂພເຘຕພ຺ພຕ຺ຕາ ເຕສມ຺ປິ ນິຣຸຕ຺ຕິຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຜສ຺ໂສຕິ ຈ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິ, ຜສ຺ສໍ ຜສ຺ສາຕິ ນ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕີຕິ ທສ຺ສິໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ນ ຈ ອວຈນໍ ເອວໍປກາຣໍ ອຕ຺ຖິ. ຕສ຺ມາ ວຈນຠູຕາຍ ເອວ ຕສ຺ສາ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິຍາ ອຠິລາເປ ອຸຈ຺ຈາຣເຓຕິ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ຕໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສທ຺ທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ ຕສ຺ມິໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕາຠິລາເປ ປເຠທຄຕໍ ຎາຓໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ, ‘‘ເອວມຍໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓາ ນາມ ຊາຕາ, ນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕິອາຣມ຺ມຓາ’’ຕິ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໗໑໘) ຈ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິຣຸຕ຺ຕິສທ຺ທາຣມ຺ມຓາຍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ປຣໂຕ ມໂນທ຺ວາເຣ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ‘‘ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໔໙) ຈ ວຈນສທ຺ທໍ ຄເຫຕ຺ວາ ປຈ຺ຉາ ຊານນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ. ເອວໍ ປນ ອຎ຺ຎສ຺ມິໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມເຓ ອຎ຺ຎໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຍຖາ ປນ ທິພ຺ພໂສຕຎາຓໍ ມນຸສ຺ສາທິສທ຺ທເຠທນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ຕໍຕໍສທ຺ທວິຠາວກໍ, ເອວໍ ສຠາວາສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິນິຈ຺ຉຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠູຕໍ ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສທ຺ທາຣມ຺ມຓໍ ຕໍວິຠາວກໍ ຎາຓໍ ນິຣຸຕ຺ຕິປຏິສມ຺ຠິທາຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ນ ໂກຈິ ປາຬິວິໂຣໂຘ. ‘‘ຕໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິສທ຺ທໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ຈ ‘‘ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນສທ຺ທາຣມ຺ມຓໍ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິ ນ ນສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕຎ຺ຫິ ຎາຓໍ ສຠາວນິຣຸຕ຺ຕິໍ ວິຠາເວນ຺ຕເມວ ຕໍຕໍສທ຺ທປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານນ຺ຕຣໍ ຕໍຕໍປເຠທນິຈ຺ຉຍເຫຕຸຠາວໂຕ ນິຣຸຕ຺ຕິໍ ຠິນ຺ທນ຺ຕໍ ປຏິວິຊ຺ຌນ຺ຕເມວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ປເຠທຄຕມ຺ປິ ໂຫຕີຕິ.

ສພ຺ພຕ຺ຖ ຎາຓນ຺ຕິ ສພ຺ພສ຺ມິໍ ວິສເຍ ຎາຓໍ, ສພ຺ພມ຺ປິ ຎາຓນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ຎາຓາຣມ຺ມຓໍ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ວາ ສພ຺ເພສຸ ອຕ຺ຖາທີສຸ, ຕີສຸ, ຈຕູສຸປິ ວາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ກຸສລກິຣິຍາຠູຕາຍ ປຏິຠານປຏິສມ຺ຠິທາຍ ຘມ຺ມຕ຺ຖຠາວໂຕ ຕີສຸ ເອວ ວາ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ‘‘ສພ຺ພຕ຺ຖ ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ວາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ສໂຄຈຣກິຈ຺ຈາທິວເສນາຕິ ສໂຄຈຣສ຺ສ, ກິຈ຺ຈາທິກສ຺ສ ຈ ວເສນ ‘‘ອິທໍ ຎາຓໍ ອິທໍ ນາມ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕໍ ອິມິນາ ນາມ ກິຈ຺ເຈນາ’’ຕິ ຊານນໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ລກ຺ຂຓປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານປທຏ຺ຐານຠູມິອາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອິມານິ ຎາຓານິ ອິທມຕ຺ຖໂຊຕການີ’’ຕິອາທິ.

໔໒໙. ປເຠທໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ອເນກເຠທຠິນ຺ເນສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ເຕສໍ ຍາຖາວໂຕ ຕໍຕໍປເຠທາວໂພຘນສມຕ຺ຖຕໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ມຫາສາວການຎ຺ຈ ອເສກ຺ຂຠູມິຍໍ ປເຠທໍ ຄຕາຕິ ສາມຎ຺ຎວິຘິນາ ທສ຺ສິຕມຕ຺ຖໍ ອປວາເທນ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ ອານນ຺ທຕ຺ເຖຣ-ຄ຺ຄຫຓໍ ກຕໍ.

ເອຕາ ປຏິສມ຺ຠິທາ. ເສກ຺ຂຠູມິຍໍ ປເຠທຄມນໍ ອປ຺ປວິສຍໍ, ອເສກ຺ຂຠູມິຍໍ ພຫຸວິສຍນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິຄໂມ ນາມ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕີ’’ຕິ, ສາຕິສຍໍ ວາ ອຘິຄມໍ ສນ຺ຘາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສກ຺ເຂນ ປຕ຺ຕານມ຺ປິ ຫິ ອິມາສໍ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວິສທຠາວາຘິຄໂມຕິ. ປຸພ຺ພໂຍໂຄ ວິຍ ປນ ອຣຫຕ຺ຕປ຺ປຕ຺ຕິ ອຣຫໂຕປິ ປຏິສມ຺ຠິທາວິສທຕາຍ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ນ ໂຫຕີຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນມ຺ປິ ຍຖາໂຍຄໍ ເສກ຺ຂາເສກ຺ຂປຏິສມ຺ຠິທາວິສທຕາຍ ກາຣຓຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ. ອຕ຺ຖຘມ຺ມາທີນໍ ອນວເສສສງ຺ຄຓ຺ຫນໂຕ ພຸທ຺ຘວຈນວິສຍາ ເອວ ປຣິຍຕ຺ຕິອາທໂຍ ທສ຺ສິຕາ. ປາຬິຍາ ສຊ຺ຌາໂຍ ປຣິຍາປຸຓນໍ, ຕທຕ຺ຖສວນໍ ສວນໍ, ປຣິໂຕ ສພ຺ພໂສ ຎາຕຸໍ ອິຈ຺ຉາ ປຣິປຸຈ຺ຉາຕິ ອາຫ ‘‘ປາຬິອຏ຺ຐກຖາທີສຸ ຄຓ຺ຐິປທອຕ຺ຖປທວິນິຈ຺ຉຍກຖາ’’ຕິ, ປທຕ຺ຖໂຕ, ອຘິປ຺ປາຍໂຕ ຈ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຏ຺ຐານໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ສນ຺ນິຏ຺ຐານກຖາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ສ ຫິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ຕໍ ຄຓ຺ຐິປທໍ, ຍສ຺ສ ອຘິປ຺ປາໂຍ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ, ຕໍ ອຕ຺ຖປທໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຂນ຺ຘາທິປຏິສໍຍຸຕ຺ເຕ ກຖາມຄ຺ເຄ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຠາວນານຸໂຍຄສຫິຕໍ ຄຕໍ, ປຈ຺ຈາຄຕຎ຺ຈ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕິໂກ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ, ເຕນ ຄຕປຈ຺ຈາຄຕິກຠາເວນ. ວສນຏ຺ຐານໂຕ ຍາວ ໂຄຈຣຄາໂມ, ຕໂຕ ຈ ຍາວ ວສນຏ຺ຐານໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານານຸຍຸຕ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍາວ ອນຸໂລມໂຄຕ຺ຣຠຸສມີປນ຺ຕິ ສງ຺ຂາຣຸເປກ຺ຂາຎາຓມາຫ. ຕຎ຺ຫິ ເຕສໍ ສມີປປ຺ປວຕ຺ຕໍ.

ສຕ຺ເຖສູຕິ ອນວຊ຺ເຊສຸ ສຕ຺ຕານໍ ຫິຕສຸຂາວເຫສຸ ຄນ຺ເຖສຸ. ຕຖາ ສິປ຺ປາຍຕເນສູຕິ ເອຕ຺ຖາປິ. ປຸພ຺ພກາເລ ເອກສຕຣາຊູນໍ ເທສຠາສາ ເອກສຕໂວຫາຣາ. ຘມ຺ມປເທ (ຘ. ປ. ໑ ອາທໂຍ) ຍມກວຄ຺ໂຄ ໂອປມ຺ມວຄ຺ໂຄຕິ ວທນ຺ຕິ, ມູລປຓ຺ຓາເສ (ມ. ນິ. ໑.໓໒໕ ອາທໂຍ; ໔໓໙ ອາທໂຍ) ຍມກວຄ຺ໂຄ ໂອປມ຺ມວຄ຺ໂຄ ເອວາຕິ ອປເຣ. ສຸຕປຏິຠານພຫຸລານນ຺ຕິ ພຫຸສ຺ສຸຕານໍ ປຏິຠານວນ຺ຕານໍ.

ສພ຺ພານີຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕານິ ປຎ຺ຈ, ປຈ຺ຉາ ວຸຕ຺ຕານິ ອຏ຺ຐປິ ວາ. ເສກ຺ຂຜລວິໂມກ຺ຂປຣິໂຍສາເນ ຠວາ ເສກ຺ຂຜລວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກາ. ຐານາຐານຎາຓພລາທີນິ ສພ຺ພພຸທ຺ຘຄຸເຓສຸ ສກິຈ຺ຈໂຕ ປາກຏຕຣານີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທສ ພລານິ ວິຍາ’’ຕິ, ອຎ຺ເຎ ວາ ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາຓາທໂຍປິ ສພ຺ເພ ຠຄວໂຕ ຄຸຓວິເສສາ ອເສກ຺ຂຜລວິໂມກ຺ຂນ຺ຕິກາ ເອວ.

ປຎ຺ຎາຠູມິ-ມູລ-ສຣີຣວວຕ຺ຖານວຓ຺ຓນາ

໔໓໐. ອິມາຍ ປຎ຺ຎາຍາຕິ ວິປສ຺ສນາປຎ຺ຎາຍ. ຠູມິ ສລ຺ລກ຺ຂຓາທິຄ຺ຄຫຓວເສນ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠາວໂຕ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາຫາຣາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ກສ຺ມາ ປເນເຕ ເອວໍ ພຫຸຘມ຺ມາ ຠູມິຠາເວນ ຄຍ຺ຫນ຺ຕິ, ນນຸ ຂນ຺ຘາທີສຸ ເອເກນາປິ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ໂຫຕີຕິ? ນ, ຕິວິຘສຕ຺ຕານຸຄ຺ຄຫຕ຺ຖໍ ຂນ຺ຘາທິຕ຺ຕຍຄ຺ຄຫຓໍ ກຕ຺ຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ສພ຺ພສາຘາຣໂຓ ອນຸຄ຺ຄໂຫ ນ ກໂຕ ສິຍາ. ຕິວິຘາ ຫິ ສຕ຺ຕາ ຣູປສມ຺ມູຬ຺ຫາ ອຣູປສມ຺ມູຬ຺ຫາ ອຸຠຍສມ຺ມູຬ຺ຫາຕິ. ເຕສຸ ເຍ ອຣູປສມ຺ມູຬ຺ຫາ, ຕທຕ຺ຖໍ ຂນ຺ຘານໍ ຄຫຓໍ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ຈຕຸຘາ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເຍ ຣູປສມ຺ມູຬ຺ຫາ, ຕທຕ຺ຖໍ ອາຍຕນານໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອທ຺ເຘກາທສຘາ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເຍ ປນ ອຸຠຍສມ຺ມູຬ຺ຫາ, ຕທຕ຺ຖໍ ຘາຕູນໍ ອຸຠເຍສມ຺ປິ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍເຠເທນ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍາ ມຊ຺ຌິມິນ຺ທ຺ຣິຍາ ມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍາ, ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈີ ມຊ຺ຌິມຣຸຈີ ວິຕ຺ຖາຣຣຸຈີຕິ ຈ ຕິວິຘາ ສຕ຺ຕາ, ເຕສມ຺ປິ ອຕ຺ຖາຍ ຍຖາກ຺ກມໍ ຂນ຺ຘາທິຄ຺ຄຫຓໍ ກຕນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍຄ຺ຄຫຓໍ ປນ ກາມໍ ເອເຕ ຘມ຺ມາ ອິສ຺ສຣາ ວິຍ ສຫຊາຕຘມ຺ເມສຸ ອິສ຺ສຣິຍໍ ອາຘິປຈ຺ຈໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕິ, ຕໍ ປນ ເນສໍ ຘມ຺ມສຠາວສິທ຺ຘໍ, ນ ເອຕ຺ຖ ກສ຺ສຈິ ວສີຠາໂວ ‘‘ສຸຎ຺ຎາ ເອເຕ ອວສວຕ຺ຕິໂນ’’ຕິ ອນຕ຺ຕລກ຺ຂຓສ຺ສ ສຸຂຄ຺ຄຫຓຕ຺ຖໍ. ຕໍ ປເນຕໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ປວຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕິຕທຸຠຍເຫຕຸວເສນ ທິຏ຺ຐເມວ ອຸປກາຣາວຫໍ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ສຈ຺ຈາທິທ຺ວຍໍ ຄຫິຕໍ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຄຫິຕຘມ຺ເມສຸປິ ອຍໍ ນໂຍ ເນຕພ຺ໂພ. ມູລໍ ປຕິຏ຺ຐາຠາວໂຕ. ສຕິ ຫິ ສີລວິສຸທ຺ຘິຍໍ, ຈິຕ຺ຕວິສຸທ຺ຘິຍຎ຺ຈ ອຍໍ ປຎ຺ຎາ ມູລຊາຕາ ໂຫຕິ, ນາສຕີຕິ. ສຣີຣໍ ປຣິພ຺ຣູເຫຕພ຺ພໂຕ. ອິມິສ຺ສາ ຫິ ປຎ຺ຎາຍ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕມານາຍ ປາທປາຓິສີສຏ຺ຐານິຍາ ທິຏ຺ຐິວິສຸທ຺ຘິອາທິກາ ອິມາ ປຎ຺ຈ ວິສຸທ຺ຘິໂຍ ອວຍເວນ ສມຸທາຍູປລກ຺ຂຓນເຍນ ‘‘ສຣີຣ’’ນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ.

໔໓໑. ປຎ຺ຈ ຂນ຺ຘາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈາຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ, ເຕນ ນ ຕໂຕ ເຫຏ຺ຐາ, ນ ອຸທ຺ຘນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ຂນ຺ຘາຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຘມ຺ມນິທສ຺ສນໍ. ຍສ຺ມາ ເຈຕ຺ຖ ຂນ຺ຘ-ສທ຺ໂທ ຣາສຏ຺ໂຐ ‘‘ມຫາອຸທກກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໔.໕໑; ໖.໓໗) ວິຍ, ຕສ຺ມາ ອຕີຕາທິວິຠາຄຠິນ຺ນໍ ສພ຺ພໍ ຣູປໍ ຣາສິວເສນ ພຸທ຺ຘິຍາ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ຣູປເມວ ຂນ຺ໂຘ ຣູປກ຺ຂນ຺ໂຘ’’ຕິ ສມານາຘິກຣຓສມາໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ຕີຫິ ຂນ຺ເຘຫິ ອິຓໍ ທສ຺ສາມາ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ໂກຏ຺ຐາສຏ຺ເຐ ປນ ຂນ຺ຘ-ສທ຺ເທ ນິພ຺ພານສ຺ສາປິ ຂນ຺ຘນ຺ຕຣຠາໂວ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ ອຕີຕາທິວິຠາຄາຠາວໂຕ. ນ ຫິ ເອກສ຺ສ ນິຈ຺ຈສ຺ສ ສໂຕ ນິພ຺ພານສ຺ສ ອຕີຕາທິວິຠາໂຄ ອຕ຺ຖີຕິ. ປຐເມນຕ຺ເຖນ ຣູປຣາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ທຸຕິເຍນ ຣູປໂກຏ຺ຐາໂສຕິ. ເວທນາກ຺ຂນ຺ໂຘຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ກສ຺ມາ ປເນເຕ ຂນ຺ຘາ ປຎ຺ເຈວ ວຸຕ຺ຕາ ອິມິນາ ເອວ ຈ ກເມນາຕິ? ຠາຊນໂຠຊນພ຺ຍຎ຺ຊນຠຕ຺ຕກາຣກຠຸຎ຺ຊກວິກປ຺ປທສ຺ສນໂຕ, ຍໂຖຬາຣິກຍຖາສໍກິເລສູປເທສໂຕ ຈາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ວິວາທມູລເຫຕຸຠາວໍ ສໍສາຣເຫຕຸຕໍ, ກມ຺ມເຫຕຸຕຎ຺ຈ ຈິນ຺ເຕຕ຺ວາ ເວທນາສຎ຺ຎາ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘໂຕ ນີຫຣິຕ຺ວາ ວິສຸໍ ຂນ຺ຘຠາເວນ ເທສິຕາ.

ຣູປກ຺ຂນ຺ຘກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໓໒. ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ. ຍໍ ກິຎ຺ຈີຕິ ອນວເສສປຣິຍາທານໍ. ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອຕິປ຺ປສງ຺ຄນິຍມນໍ. ຍໍ-ສທ຺ເທນ ຫິ ສນິປາເຕນ ກິໍ-ສທ຺ເທນ ຈ ຄຫິເຕນ ອນິຍມຕ຺ຖຕາຍ ອຕິປ຺ປສງ຺ເຄ ອາປນ຺ເນ ຕໍ ຣຸປ຺ປນສທ຺ໂທ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ເຕນ ຣູປສ຺ສ ອນວເສສປຣິຄ຺ຄໂຫ ກໂຕ ໂຫຕິ. ສີຕາທີຫີຕິ ສີຕຸຓ຺ຫຊິຆຈ຺ຉາປິປາສາທີຫິ. ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ເຈຕໍ ກຣຓວຈນໍ. ຣຸປ຺ປນໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ. ຘມ຺ໂມ ເອວ ຘມ຺ມຊາຕໍ. ຣຸປ຺ປນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ສີຕາທິວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ນນຸ ຈ ອຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສມາຄເມ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ລພ຺ຠຕີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ລພ຺ຠຕິ, ນ ປນ ວິຠູຕຕຣໍ. ວິຠູຕຕຣໍ ເຫຕ຺ຖ ຣຸປ຺ປນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ ສີຕາທິຄ຺ຄຫຓໂຕ. ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ຣູປສມຎ຺ຎາ? ຕຕ຺ຖາປິ ຕໍສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ ໂຫຕິເຍວ ຣູປສມຎ຺ຎາ, ອນຸຄ຺ຄາຫກປຈ຺ຈຍວເສນ ວາ. ວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕ ໂຍ ອຕ຺ຕໂນ ສນ຺ຕາເນ ຠິນ຺ເນ ຠິຊ຺ຊມານສ຺ເສວ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວ, ຕໍ ຣຸປ຺ປນນ຺ຕິ ອຎ຺ເຎ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ຣູປຍຕິ ວິກາຣໍ ອາປາເທຕີຕິ ຣູປໍ, ປຸຣິມປກ຺ເຂ ປນ ຣຸປ຺ປຕີຕິ. ສງ຺ຆຏ຺ຏເນນ ວິກາຣາປຕ຺ຕິຍໍ ຣຸປ຺ປນສທ຺ໂທ ນິຣຸຬ຺ໂຫຕິ ເກຈິ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ອຣູປຘມ຺ເມສຸ ຣູປສມຎ຺ຎາຍ ປສງ຺ໂຄ ເອວ ນຕ຺ຖິ ສງ຺ຆຏ຺ຏນາຠາວໂຕ. ປຏິຆາໂຕ ຣຸປ຺ປນນ຺ຕິ ອປເຣ. ສພ຺ພໍ ຕໍ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາຕິ ຣາສຏ຺ຐໍ ຫທເຍ ຐເປຕ຺ວາ ວທຕິ.

ຠູໂຕປາທາຍເຠທໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຠວຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປາທາຍຣູປນ຺ຕິ ຠູຕໍ. ຠູຕານິ ອຸປາທິຍເຕວ, ນ ປນ ສຍໍ ເຕຫິ, ອຎ຺ເຎຫິ ວາ ອຸປາທີຍຕີຕິ ອຸປາທາຍໍ.

ກາມໍ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖາເນ ວຈນຕ຺ຖາທິໂຕປິ ຠູຕານິ ວິຠາວິຕາເນວ, ສຠາວຘມ຺ມານໍ ປນ ລກ຺ຂຓາທິວິຠາວນາຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ລກ຺ຂຓຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານານິ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖາເນ ວຸຕ຺ຕານີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປທຏ຺ຐານສ຺ສ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ປທຏ຺ຐານໂຕ ປນາ’’ຕິອາທິ. ອວຈນຎ຺ຈ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ປຈ຺ຈຍໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ປກາຣນ຺ຕເຣນ ວິຠາວິຕຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສພ຺ພາປີຕິ ຈຕສ຺ໂສປິ ຘາຕຸໂຍ. ອາໂປສງ຺ຄຫິຕາຍ ເຕໂຊນຸປາລິຕາຍ ວາໂຍວິຕ຺ຖມ຺ຠິຕາຍ ເອວ ປຖວີຘາຕຸຍາ ປວຕ຺ຕິ, ນ ອຎ຺ຎຖາຕິ ສາ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍປທຏ຺ຐານາ, ເອວມິຕຣາປີຕິ ອາຫ ‘‘ອວເສສຘາຕຸຕ຺ຕຍປທຏ຺ຐານາ’’ຕິ.

ຈຕຸວີສຕິວິຘນ຺ຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ ພລຣູປາທີນໍ ປຏິເສຘນຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຈກ຺ຂຕີຕິ ຈກ຺ຂຸ, ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕໍ ຣູປໍ ອສ຺ສາເທນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈກ຺ຂຕີຕິ ຫິ ອຍໍ ຈກ຺ຂຕິ-ສທ຺ໂທ ‘‘ມຘຸໍ ຈກ຺ຂຕິ, ພ຺ຍຎ຺ຊນໍ ຈກ຺ຂຕີ’’ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອສ຺ສາທນຕ຺ໂຖ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸໍ ໂຂ, ມາຄຓ຺ຑິຍ, ຣູປາຣາມໍ ຣູປຣຕໍ ຣູປສມຸທິຕ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໐໙). ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຣູເປສຸ ອາວິຎ຺ຉນຣສ’’ນ຺ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໔໓໓; ຘ. ສ. ອຏ຺ຐ. ໖໐໐). ສຕິປິ ໂສຕາທີນໍ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓາທິຠາເວ ນິຣຸຬ຺ຫຕ຺ຕາ ທສ຺ສເນ ເອວ ຈກ຺ຂຸ-ສທ຺ໂທ ປວຕ຺ຕຕິ ປທຸມາທີສຸ ປງ຺ກຊາທິສທ຺ທາ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ຈກ຺ຂຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕໍ ສມວິສມໍ ອາຈິກ຺ຂນ຺ຕໍ ວິຍ ອຠິພ຺ຍຕ຺ຕໍ ວທນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ‘‘ວິຠາເວຕິ ຈາ’’ຕິ (ມຫານິ. ອຏ຺ຐ. ໑໓; ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໑໕໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ຕໍ ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ຘາຕູນໍ ວິຠາວນຕ຺ຖຕາປິ ຈກ຺ຂຕິ-ສທ຺ທສ຺ສ ສມ຺ຠວຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຓາຕິ ເອເຕນ, ວິຎ຺ຎາຓາຘິຏ຺ຐິຕໍ ສຍໍ ວາ ສຸຓາຕີຕິ ໂສຕໍ. ຆາຍຕິ ເອເຕນ, ສຍໍ ວາ ຆາຍຕີຕິ ຆານໍ. ຣສຄ຺ຄຫຓມູລກຕ຺ຕາ ອຊ຺ໂຌຫຣຓສ຺ສ ຊີວິຕນິມິຕ຺ຕໍ ອາຫາຣຣໂສ ຊີວິຕໍ, ຕສ຺ມິໍ ນິນ຺ນຕາຍ ຕໍ ອວ຺ຫາຍຕີຕິ ຊິວ຺ຫາ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ. ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ສາສວຘມ຺ມານໍ ອາໂຍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ກາໂຍ ອນຸຕ຺ຕຣິຍເຫຕຸຠາວໍ ອນາຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸ ກາມຣາຄນິທານກມ຺ມຊນິເຕສຸ, ກາມຣາຄສ຺ສ ຈ ວິເສສປຈ຺ຈເຍສຸ ຆານຊິວ຺ຫາກາເຍສຸ ກາຍສ຺ສ ວິເສສໂຕ ສາສວປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ. ເຕນ ຫິ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພສຸຂໍ ອສ຺ສາເທນ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ເມຖຸນມ຺ປິ ເສວນ຺ຕິ. ກາຍິນ຺ທ຺ຣິຍວຕ຺ຖຸກາ ວາ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຂນ຺ຘາ ພລວກາມາສວາທິເຫຕຸຠາວໂຕ ວິເສເສນ ສາສວາຕິ ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ສາສວຘມ຺ມານໍ ອາໂຍຕິ ກາໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ. ວຓ຺ຓວິກາຣໍ ອາປຊ຺ຊມານໍ ຫທຍງ຺ຄຕຠາວໍ ຣູປຍຕີຕິ ຣູປໍ, ຣູປມິວ ປກາສໍ ກໂຣຕິ ສວິຄ຺ຄຫມິວ ທສ຺ເສຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອເນກຕ຺ຖຕ຺ຕາ ວາ ຘາຕູນໍ ປກາສນຕ຺ໂຖ ເອວ ຣູປສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສປ຺ປຕີຕິ ສທ຺ໂທ, ອຸທາຫຣີຍຕິ, ສເກຫິ ວາ ປຈ຺ຈເຍຫິ ສປ຺ປີຍຕິ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຠາວໍ ອຸປນີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຄນ຺ຘຍຕີຕິ ຄນ຺ໂຘ, ອຕ຺ຕໂນ ວຕ຺ຖຸໍ ສູຈຍຕິ ອປາກຏໍ ‘‘ອິທໍ ສຸຄນ຺ຘໍ, ທຸຄ຺ຄນ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ປກາເສຕິ, ປຏິຈ຺ຉນ຺ນໍ ວາ ປຸປ຺ຜຜລາທິໍ ‘‘ອິທເມຕ຺ຖ ອຕ຺ຖີ’’ຕິ ເປສຸຎ຺ຎໍ ກໂຣນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຣສນ຺ຕິ ຕໍ ສຕ຺ຕາຕິ ຣໂສ, ອສາເທນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອິຕ຺ຖິຍາວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ, ຕຖາ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຊີວນ຺ຕິ ເຕນ ສຫຊາຕຘມ຺ມາຕິ ຊີວິຕໍ, ຕເທວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຫທຍຎ຺ຈ ຕໍ ວຕ຺ຖຸ ຈ, ຫທຍສ຺ສ ວາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ ຫທຍວຕ຺ຖຸ. ໂຈປນກາຍຠາວໂຕ ກາໂຍ ຈ ໂສ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນໂຕ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈາຕິ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ໂຈປນວາຈາຠາວໂຕ, ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນໂຕ ຈ ວຈີ ຈ ສາ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ຈາຕິ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ວິຄ຺ຄຫາຠາວໂຕ ນ ກສ຺ສຕິ, ກສິຕຸໍ ຉິນ຺ທິຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ນ ວາ ກາສຕິ ທິພ຺ພຕີຕິ ອກາສໍ, ອກາສເມວ ອາກາສໍ, ຕເທວ ນິສ຺ສຕ຺ຕນິຊ຺ຊີວຏ຺ເຐນ ອາກາສຘາຕຸ. ຣູປສ຺ສາຕິ ນິປ຺ຜນ຺ນຣູປສ຺ສ. ລຫຸຠາໂວ ລຫຸຕາ. ສຍໍ ອນິປ຺ຜນ຺ນຕາຍ ‘‘ຣູປສ຺ສາ’’ຕິ ວິເສສິຕໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ກມ຺ມນິ ສາຘຸ ກມ຺ມຎ຺ຎໍ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ກມ຺ມຎ຺ຎຕາ. ປຐມໍ, ອຸປຣິ ຈ ຈໂຍ ປວຕ຺ຕິ ອຸປຈໂຍ. ປຸພ຺ພາປຣວເສນ ສມ຺ພນ຺ຘາ ຕຕິ ປວຕ຺ຕິ ສນ຺ຕຕິ. ອນິຈ຺ຈສ຺ສ ວິນາສິໂນ ຠາໂວ ອນິຈ຺ຈຕາ. ກພລໍ ກຣີຍຕີຕິ ກພຬີກາໂຣ. ອາຫຣຕີຕິ ອາຫາໂຣ. ເອວໍ ຕາວ ອຸປາທາຍຣູປໍ ສທ຺ທຕ຺ຖໂຕ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ກມໂຕ ປນ ສພ຺ເພສໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ ນິສ຺ສຍຠາເວນ ມູລຠູຕຕ຺ຕາ ປຐມໍ ຠູຕຣູປານິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ອິຕເຣສຸ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກຠາເວນ ອຕ຺ຕຠາວສມຎ຺ຎາຍ ມູລຠາວໂຕ ຈກ຺ຂາທີນິ ປຎ຺ຈ ອາທິໂຕ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ເຕສໍ ວິສຍີນໍ ອິເມ ວິສຍາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ຣູປາທີນິ ຈຕ຺ຕາຣິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ. ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ປນ ອນຸປາທາຣູປຕ຺ຕາ, ຠູຕຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຈ ອິຘ ນ ຄຫິຕໍ. ສ຺ວາຍໍ ອຕ຺ຕຠາໂວ ອິເມຫິ ‘‘ອິຕ຺ຖີ’’ຕິ ວາ ‘‘ປຸຣິໂສ’’ຕິ ວາ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕທນນ຺ຕຣໍ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍທ຺ວຍໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ. ‘‘ອິມິນາ ຊີວຕີ’’ຕິ ໂວຫາຣໍ ລພ຺ຠຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຕໂຕ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ. ຕສ຺ສ ອິມໍ ນິສ຺ສາຍ ວິຎ຺ຎາຓປ຺ປວຕ຺ຕິຍໍ ອຕ຺ຕຫິຕາທິສິທ຺ຘີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຫທຍວຕ຺ຖຸ. ຕສ຺ສ ອິມາສໍ ວເສນ ສພ຺ເພ ກາຍວຈີປໂຍຄາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍໍ. ອິມາຍ ຣູປກາຍສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ອຎ຺ຊໂສ ຈາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອາກາສຘາຕຸ. ອິເມຫິສ຺ສ ສຸຂປ຺ປວຕ຺ຕິ, ອຸປ຺ປຕ຺ຕິອາທໂຍ ຈາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ລຫຸຕາທໂຍ. ສພ຺ໂພ ຈາຍໍ ຈຕຸສນ຺ຕຕິຣູປສນ຺ຕາໂນ ອິມິນາ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠີຍຕີຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອນ຺ເຕ ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ອຸທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໔໓໓. ອິທານິ ຍຖາອຸທ຺ທິຏ຺ຐານິ ອຸປາທາຣູປານິ ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ນິທ຺ທິສິຕຸໍ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຣູປາຠິຆາຕາຣຫຠູຕປ຺ປສາທລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖາຕິ ເຕສຸ ອຸປາທາຣູເປສຸ. ຣູເປ, ຣູປສ຺ສ ວາ ອຠິຆາໂຕ ຣູປາຠິຆາໂຕ, ຕໍ ອຣຫຕີຕິ ຣູປາຠິຆາຕາຣໂຫ, ຣູປາຠິຆາໂຕ ໂຫຕຸ ວາ ມາ ວາ ເອວໍສຠາໂວ ຈຕຸນ຺ນໍ ຠູຕານໍ ປສາໂທ ຣູປາຠິຆາຕາຣຫຠູຕປ຺ປສາໂທ, ເອວໍລກ຺ຂຓໍ ຈກ຺ຂູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສຫິໂຕ ເອວ ຈກ຺ຂຸປສາໂທ ຣູປາຠິຫນນວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ເກວໂລ. ຕສ຺ມາ ຕໍສຠາວຕາວ ປມາຓໍ, ນ ຣູປາຠິຆາໂຕຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຣູປາຠິຆາຕາຣຫຕາ ວຸຕ຺ຕາ ຍຖາ ວິປາກາຣຫໍ ກຸສລາກຸສລນ຺ຕິ. ອຠິຆາໂຕ ຈ ວິສຍວິສຍີນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອຠິມຸຂີຠາໂວ ໂຍຄ຺ຍເທສາວຏ຺ຐານໍ ອຠິຆາໂຕ ວິຍາຕິ ກຕ຺ວາ. ໂສ ຣູເປ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ, ຣູປສ຺ສ ວາ ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຍໍ ຈກ຺ຂຸ ອນິທສ຺ສນໍ ສປ຺ປຏິຆໍ ຣູປມ຺ຫິ ສນິທສ຺ສນມ຺ຫິ ສປ຺ປຏິຆມ຺ຫິ ປຏິຫຎ຺ຎິ ວາ’’ຕິ, ‘‘ຍມ຺ຫິ ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ອນິທສ຺ສນມ຺ຫິ ສປ຺ປຏິຆມ຺ຫິ ຣູປໍ ສນິທສ຺ສນໍ ສປ຺ປຏິຆໍ ປຏິຫຎ຺ຎິ ວາ ປຏິຫຎ຺ຎຕິ ວາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໕໙໗) ຈ ອາທິ. ປຣິປຸຓ຺ຓາປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນຕ຺ຕຠາວນິພ຺ພຕ຺ຕກສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສ ນິທານຠູຕາ ກາມຕຓ຺ຫາ, ຣູປຕຓ຺ຫາ ຈ ຕທາຍຕນິກຠວປຕ຺ຖນາຠາວໂຕ ທຏ຺ຐຸກາມຕາທິໂວຫາຣໍ ອຣຫຕີຕິ ທຸຕິຍນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕຕ຺ຖ ທຏ຺ຐຸກາມຕານິທານກມ຺ມໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ເອເຕສນ຺ຕິ ທຏ຺ຐຸກາມຕານິທານກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານານິ. ເອວໍວິຘານໍ ຠູຕານໍ ປສາໂທ ທຏ຺ຐຸກາມຕາ…ເປ… ປສາໂທ, ເອວໍລກ຺ຂຓໍ ຈກ຺ຂຸ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ຫິ ຠວສ຺ສ ມູລກາຣຓຠູຕາ ຕຓ຺ຫາ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຠເວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນາຣຫາຍຕນວິສຍາປິ ນາມ ໂຫຕີຕິ ກາມຕຓ຺ຫາທີນໍ ທຏ຺ຐຸກາມຕາທິໂວຫາຣາຣຫຕາ ວຸຕ຺ຕາ.

ທຏ຺ຐຸກາມຕາຕິ ຫິ ທຏ຺ຐຸມິຈ຺ຉາ, ຣູປຕຓ຺ຫາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ທຏ຺ຐຸກາມຕາຍ, ເສສານຎ຺ຈ ຕໍຕໍອຕ຺ຕຠາວນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມາຍູຫນກ຺ຂຓໂຕ ສຕິ ປຸຣິມນິພ຺ພຕ຺ຕິຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ, ອສຕິ ປນ ມຄ຺ເຄນ ອສມຸຄ຺ຆາຕິຕຠາໂວເຍວ ກາຣຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຍໂຕ ມຄ຺ເຄນ ອສມຸຈ຺ຉິນ຺ນໍ ກາຣຓລາເຠ ສຕິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວູປຄມນໂຕ ວິຊ຺ຊມານເມວາຕິ ອຸປ຺ປນ຺ນຕາ ອຕ຺ຖິຕາ ປຣິຍາເຍຫິ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ອຣິຍໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ ຠາເວນ຺ໂຕ ອຣິຍໍ ອຏ຺ຐງ຺ຄິກໍ ມຄ຺ຄໍ ພຫຸລີກໂຣນ຺ໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນຸປ຺ປນ຺ເນ ປາປເກ ອກຸສເລ ຘມ຺ເມ ອນ຺ຕຣາເຍວ ອນ຺ຕຣຘາເປຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໕໖), ‘‘ສນ຺ຕໍ ວາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທໍ ‘ອຕ຺ຖິ ເມ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ’ຕິ ປຊານາຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໒.໓໘໒; ມ. ນິ. ໑.໑໑໕) ຈ ເອວມາທີສຸ.

ຣູເປສຸ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ, ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວາ ອາວິຎ຺ຉນຣສໍ. ອາຘາຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ທຏ຺ຐຸກາມຕານິທານກມ຺ມຊຠູຕປທຏ຺ຐານໍ ເຍສໍ ຠູຕານໍ ປສາໂທ, ເຕວສ຺ສ ອາສນ຺ນກາຣຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຕໍຕໍອຕ຺ຕຠາວນິປ຺ຜາທກສາຘາຣຓກມ຺ມວເສນ ປຸຣິມໍ ຈກ຺ຂຸລກ຺ຂຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ ກາຣຓວິເສສສ຺ສ ອນາມຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ‘‘ເອວຣູປໍ ນາມ ເມ ຈກ຺ຂຸ ໂຫຕູ’’ຕິ ເອວໍ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕອາເວຓິກກມ຺ມວເສນ ທຸຕິຍນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສຕິປິ ປນ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ປສາທຠາວສາມຎ຺ເຎ ສວິສຍາວຠາສນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ປສາທພ຺ຍາປາຣສ຺ສ ວເສນ ປຸຣິມໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປສາທກາຣຓສ຺ສ ສຕິປິ ກມ຺ມຠາວສາມຎ຺ເຎ, ເອກຕ຺ເຕ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ກາຣຓເຠເທນ ເຠທທສ຺ສນວເສນ ທຸຕິຍນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ໂສຕາທີນໍ ລກ຺ຂຓາທີສຸ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ເອຕ຺ຖາຫ – ຈກ຺ຂາທີນໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ກິໍ ເອກກມ຺ມຸນາ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ອຸທາຫຸ ນານາກມ຺ມຸນາຕິ? ອຸຠຍຖາປີຕິ ໂປຣາຓາ. ຕຕ຺ຖ ນານາກມ຺ມຸນາ ຕາວ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ຈກ຺ຂາທີນໍ ວິເສເສ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ນຕ຺ຖິ ກາຣຓສ຺ສ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ. ເອກກມ຺ມຸນາ ປນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ກຖໍ ເນສໍ ວິເສໂສຕິ? ກາຣຓສ຺ສ ຠິນ຺ນຕ຺ຕາ ເອວ. ຕໍຕໍຠວປຕ຺ຖນາຠູຕາ ຫິ ຕຓ຺ຫາ ຕໍຕໍຠວປຣິຍາປນ຺ນາຍຕນາຠິລາສຕາຍ ສຍໍ ວິຈິຕ຺ຕຣູປາ ອຸປນິສ຺ສຍຠາເວນ ຕໍຕໍຠວນິພ຺ພຕ຺ຕກກມ຺ມສ຺ສ ວິຈິຕ຺ຕເຠທຕໍ ວິທຫຕິ. ຍໂຕ ຕທາຫິຕວິເສສໍ ຕໍ ຕຖາຣູປສມຕ຺ຖຕາໂຍເຄນາເນກຣູປາປນ຺ນໍ ວິຍ ອເນກໍ ວິສິຏ຺ຐສຠາວໍ ຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ. ນ ເຈຕ຺ຖ ສມຕ຺ຖຕາ ສມຕ຺ຖຠາວໂຕ ອຎ຺ຎາ ເວທິຕພ຺ພາ ກາຣຓວິເສເສນ ອາຫິຕວິເສສສ຺ສ ວິສິຏ຺ຐຜລນິປ຺ຜາທນໂຍຄ຺ຍຕາມຕ຺ຕໂຕ. ອຍຎ຺ຈ ເອກສ຺ສປິ ກມ຺ມສ຺ສ ອເນກິນ຺ທ຺ຣິຍເຫຕຸຕາວິເສສໂຍໂຄ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ, ອາຄມນໂຕ ຈ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ອປິຈ ເອກສ຺ເສວ ກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ໂສຬສາທິວິປາກຈິຕ຺ຕນິພ຺ພຕ຺ຕິເຫຕຸຕາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ໂລເກປິ ເອກສ຺ເສວ ສາລິພີຊສ຺ສ ປຣິປຸຓ຺ຓາປຣິປຸຓ຺ຓຕຓ຺ຑຸລອາຕຓ຺ຑຸລຜລນິພ຺ພຕ຺ຕິເຫຕຸຕາ ທິສ຺ສເຕວ, ກິໍ ວາ ເອຕາຍ ຍຸຕ຺ຕິຈິນ຺ຕາຍ. ຍໂຕ ກມ຺ມຜລໍ ຈກ຺ຂາທີນິ, ກມ຺ມວິປາໂກ ຈ ສພ຺ພໂສ ພຸທ຺ຘານໍເຍວ ຎາຓສ຺ສ ວິສໂຍຕິ.

໔໓໔. ເກຈີຕິ ມຫາສງ຺ຆິເກສຸ ເອກຈ຺ເຈ. ເຕສຸ ຫິ ວສຸຘມ຺ໂມ ເອວໍ ວທຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ ເຕໂຊ ອຘິກໍ, ໂສເຕ ວາຍຸ, ຆາເນ ປຖວີ, ຊິວ຺ຫາຍ ອາໂປ, ກາເຍ ສພ຺ເພປິ ສມາ’’ຕິ. ຈກ຺ຂາທີສຸ ເຕຊາທິອຘິກຕາ ນາມ ຕນ຺ນິສ຺ສຍຠູຕານໍ ຕທຘິກຕາຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເຕຊາຘິການໍ ຠູຕານໍ ປສາໂທ ຈກ຺ຂູ’’ຕິອາທິມາຫ. ກາໂຍ ສພ຺ເພສນ຺ຕິ ໂກ ເອຕ຺ຖ ວິເສໂສ, ນນຸ ເຕຊາທິອຘິການຎ຺ຈ ຠູຕານໍ ປສາທາ ສພ຺ເພສໍເຍວາຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອິທໍ ປນ ‘‘ສພ຺ເພສ’’ນ຺ຕິ ວຈນໍ ສມານານນ຺ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ ອນຸວຕ຺ຕມານສ຺ສ ເອກເທສາຘິກຠາວສ຺ສ ນິວາຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ເຕຊາທີນໍ ຫິ ປຈ຺ເຈກໍ ອຘິກຠາເວ ວິຍ ທ຺ວິນ຺ນໍ, ຕິຓ຺ຓໍ ວາ ອຘິກຠາເວປິ ຍຖາວຸຕ຺ຕາຘິກຠາເວເນວ ເອກກາທິວເສນ ລພ຺ຠມານາຍ ໂອມຕ຺ຕຕາຍປິ ກາຍປ຺ປສາໂທ ນ ໂຫຕີຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖ. ຕສ຺ມາ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ ຠູຕານໍ ສມຠາເວນ ກາຍປ຺ປສາໂທ ໂຫຕີຕິ ສພ຺ພສທ຺ໂທ ອິຘ ສມຠາວທີປໂກ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເຕຊາທີນນ຺ຕິ ປທີປສງ຺ຂາຕສ຺ສ ເຕຊສ຺ສ ໂອຠາສຣູເປນ, ວາຍຸສ຺ສ ສທ຺ເທນ, ປຖວິຍາ ຄນ຺ເຘນ, ເຂຬສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອຸທກສ຺ສ ຣເສນາຕິ ປຸຣິມວາເທ, ປຈ຺ຉິມວາເທ ຈ ຍຖາໂຍຄໍ ຕໍຕໍຠູຕຄຸເຓຫິ ອນຸຄ຺ຄຍ຺ຫຠາວໂຕ, ຣູປາທີນໍ ຄຫເຓ ອຸປກາຣິຕພ຺ພໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາໂລກາທິສຫກາຣີກາຣຓສຫິຕານໍເຍວ ຈກ຺ຂາທີນໍ ຣູປາທິອວຠາສນສມຕ຺ຖຕາ, ວິວຣສ຺ສ ຈ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓູປນິສ຺ສຍຠາໂວ ຄຸໂຓຕິ ເຕສໍ ລທ຺ຘິ. ເຕຊາທີນໍ ວິຍ ປນ ວິວຣສ຺ສ ຠູຕຠາວາຠາວໂຕ ຍຖາໂຍຄ-ຄ຺ຄຫຓໍ. ອຖ ວາ ຣູປາທໂຍ ວິຍ ວິວຣມ຺ປິ ຠູຕຄຸໂຓຕິ ປຣາຘິປ຺ປາເຍ ເຕຊສ຺ສ ອາໂລກຣູເປນ, ອາກາສສງ຺ຂາຕສ຺ສ ວິວຣສ຺ສ ສທ຺ເທນ, ວາຍຸສ຺ສ ຄນ຺ເຘນ, ອຸທກສ຺ສ ຣເສນ, ປຖວິຍາ ໂຜຏ຺ຐພ຺ເພນາຕິ ເອວໍ ຍຖາໂຍຄໍ ຕໍຕໍຠູຕຄຸເຓຫີຕິ ໂຍຊນາ.

ຣູປາທີນໍ ອຘິກຠາວທສ຺ສນໂຕຕິ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ຣູປສ຺ສ ປຠສ຺ສຣສ຺ສ, ວາຍຸມ຺ຫິ ສທ຺ທສ຺ສ ສຠາເວນ ສຸຍ຺ຍມານສ຺ສ, ປຖວິຍາ ສຸຣຠິອາທິໂນ ຄນ຺ຘສ຺ສ, ອາເປ ຈ ຣສສ຺ສ ມຘຸຣສ຺ສາຕິ ອິເມສໍ ວິເສສຍຸຕ຺ຕານໍ ທສ຺ສນໂຕ ‘‘ຣູປາທໂຍ ເຕສໍ ຄຸຓາ’’ຕິ ປຐມວາທີ ອາຫາຕິ. ຕສ຺ເສວ ‘‘ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍາມາ’’ຕິອາທິນາ ອຸຕ຺ຕຣມາຫ. ອິມິນາວ ອຸປາເຍນ ທຸຕິຍວາທິໂນປິ ນິຄ຺ຄໂຫ ໂຫຕີຕິ. ອຖ ວາ ຣູປາທິວິເສສຄຸເຓຫິ ເຕຊອາກາສປຖວີອາປວາຍູຫິ ຈກ຺ຂາທີນິ ກຕານີຕິ ວທນ຺ຕສ຺ສ ກຓາທສ຺ສ ວາທໍ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ ຕໍ ນິຄ຺ຄເຫຕຸໍ ‘‘ອຖາປິ ວເທຍ຺ຍຸ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອາສເວ ອຸປລພ຺ຠມາໂນປິ ຄນ຺ໂຘ ປຖວິຍາ ອາໂປສໍຍຸຕ຺ຕາຍ ກປ຺ປາສໂຕ ວິສທິສາຍາຕິ ນ ກປ຺ປາສຄນ຺ຘສ຺ສ ອຘິກຠາວາປຕ຺ຕີຕິ ເຈ? ນ, ອນຠິຠູຕຕ຺ຕາ. ອາສເວ ຫິ ອຸທກສໍຍຸຕ຺ຕາ ປຖວີ ອຸທເກນ ອຠິຠູຕາ, ນ ກປ຺ປາສປຖວີຕິ ຕສ຺ສ ເອວ ຄນ຺ເຘນ ອຘິເກນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ອຸຓ຺ໂຫທກສໍຍຸຕ຺ໂຕ ຈ ອຄ຺ຄິ ອຸປລພ຺ຠນີໂຍ ມຫນ຺ໂຕຕິ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ຜສ຺ໂສ ວິຍ ວຓ຺ໂຓປິ ປຠສ຺ສໂຣ ອຸປລພ຺ເຠຍ຺ຍາຕິ ອຸຓ຺ໂຫທເກ ວຓ຺ຓໂຕ ອຄ຺ຄິນາ ອນຠິສມ຺ພນ຺ຘສ຺ສ ສີໂຕທກສ຺ສ ວຓ຺ໂຓ ປຣິຫາເຍຖ. ຕສ຺ມາຕິ ເອຕສ຺ສ ອຸຠຍສ຺ສ ອຠາວາ. ຕທຠາເວນ ຫິ ຣູປາທີນໍ ເຕຊາທິວິເສສຄຸຓຕາ ນິວຕ຺ຕິຕາ. ຕນ຺ນິວຕ຺ຕເນນ ‘‘ເຕຊາທີນໍ ຄຸເຓຫິ ຣູປາທີຫິ ອນຸຄ຺ຄຍ຺ຫຠາວໂຕ’’ຕິ ອິທໍ ກາຣຓໍ ນິວຕ຺ຕິຕນ຺ຕິ ເອວໍ ປຣມ຺ປຣາຍ ອຸຠຍາຠາໂວ ວິເສສປຣິກປ຺ປນປຫານສ຺ສ ກາຣຓໍ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຕສ຺ມາ ປຫາເຍຕ’’ນ຺ຕິອາທິ. ເອກກລາເປປິ ຣູປຣສາທໂຍ ວິສທິສາ, ໂກ ປນ ວາໂທ ນານາກລາເປ ຈກ຺ຂາທໂຍ ຠູຕວິເສສາຠາເວປີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ຣູປຣສາທິນິທສ຺ສນໍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຍທິ ຠູຕວິເສໂສ ນຕ຺ຖິ, ກິໍ ປນ ຈກ຺ຂາທິວິເສສສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອກມ຺ປິ ກມ຺ມໍ ປຎ຺ຈາຍຕນິກຕ຺ຕຠາວຠວປ຺ປຕ຺ຖນານິປ຺ຜນ຺ນໍ ຈກ຺ຂາທິວິເສສເຫຕຸຕາຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອສາຘາຣຓນ຺ຕິ ຈ ກມ຺ມວິເສໂສຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ຕໍ ເຍນ ວິເສເສນ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ, ເຕເນວ ໂສຕສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນ຺ຕຣາຠາວປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ‘‘ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ມຫຄ຺ຄຕາ ເຈຕນາ ກຏຕ຺ຕາຣູປານໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໒.໑໒.໗໘) ວຈເນນ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ວິຊ຺ຊມານານໍ ສພ຺ເພສໍ ກຏຕ຺ຕາຣູປານໍ ເອກາ ເຈຕນາ ກມ຺ມປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ນານາເຈຕນາຍ ຫິ ຕທາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຸປ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ສຕິ ປຣິຕ຺ເຕນ ຈ ມຫຄ຺ຄເຕນ ຈ ກມ຺ມຸນາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໍ ກຏຕ຺ຕາຣູປໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ນ ເຈກາ ປຏິສນ຺ຘິ ອເນກກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕາ ໂຫຕີຕິ ສິທ຺ຘເມເກນ ກມ຺ເມນ ອເນກິນ຺ທ຺ຣິຍຸປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ.

໔໓໕. ອນລ຺ລີໂນ ນິສ຺ສໂຍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອນລ຺ລີນນິສ຺ສໂຍ, ຣູປສທ຺ທສງ຺ຂາໂຕ ວິສໂຍ. ຄນ຺ຘຣສານໍ ນິສ຺ສຍາ ຆານຊິວ຺ຫານໍ ນິສ຺ສເຍ ອລ຺ລີຍນ຺ຕີຕິ ເຕ ນິສ຺ສຍວເສນ ອລ຺ລີນາ. ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ສຍໍ ກາຍນິສ຺ສຍອລ຺ລີນໍ ຠູຕຕ຺ຕາ. ອປໂຣ ນໂຍ – ຈກ຺ຂຸໂສຕານິ ອປ຺ປຕ຺ຕວິສຍຄ຺ຄາຫການິ ສານ຺ຕເຣ, ອຘິເກ ຈ ວິສເຍ ວິຎ຺ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາວໂຕ. ໂສຕມ຺ປິ ສມ຺ປຕ຺ຕວິສຍຄ຺ຄາຫີຕິ ເກຈິ. ຍທິ ໂສຕໍ ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫິ, ຈິຕ຺ຕໂຊ ສທ຺ໂທ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ ນ ສິຍາ. ນ ຫິ ພຫິທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ. ປາຬິຍຎ຺ຈ ອວິເສເສນ ສທ຺ທາຣມ຺ມຓສ຺ສ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາຣມ຺ມຓຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ກິຎ຺ຈ ທິສາເທສວວຕ຺ຖານຎ຺ຈ ສທ຺ທສ຺ສ ນ ສິຍາ, ອຕ຺ຕໂນ ວິສຍິປເທສສ຺ສ ເອວ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ ຄນ຺ໂຘ ວິຍ. ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ສທ຺ໂທ, ຕຕ຺ເຖວ ຐິໂຕ. ສເຈ ໂສຕປເຖ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕິ, ນນຸ ທູເຣ ຐິເຕຫິ ຣຊກາທິສທ຺ທາ ຈິເຣນ ສຸຍ຺ຍນ຺ຕີຕິ? ນ ທູຣາສນ຺ນານໍ ຍຖາປາກເຏ ສທ຺ເທ ຄຫຓວິເສສໂຕ. ຍຖາ ຫິ ທູຣາສນ຺ນານໍ ວຈນສທ຺ເທ ຍຖາປາກເຏ ຄຫຓວິເສສໂຕ ອາກາຣວິເສສານໍ ອຄ຺ຄຫຓໍ, ຄຫຓຎ຺ຈ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຣຊກາທິສທ຺ເທປິ ອາສນ຺ນສ຺ສ ອາທິໂຕ ປຠຸຕິ ຍາວ ອວສານາ ກເມນ ປາກຏີຠູເຕ, ທູຣສ຺ສ ຈ ອວສາເນ, ມຊ຺ເຌ ວາ ປິຓ຺ຑວເສນ ປວຕ຺ຕິປາກຏີຠູເຕ ນິຈ຺ຉຍຄ຺ຄຫຓານໍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓວີຖິຍາ ປຣໂຕ ປວຕ຺ຕານໍ ວິເສສໂຕ ລຫຸກໍ ສຸໂຕ ‘‘ຈິເຣນ ສຸໂຕ’’ຕິ ອຘິມາໂນ ໂຫຕິ. ໂສ ປນ ສທ຺ໂທ ຍຕ຺ຖ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ, ຕນ຺ນິສ຺ສິໂຕວ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊມານກ຺ຂເຓ ໂສຕສ຺ສ ອາປາຖມາຄຈ຺ຉຕິ. ຍທິ ສທ຺ທສ຺ສ ຠູຕປຣມ຺ປຣາຍ ສມນ຺ຕໂຕ ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ກຖໍ ປຏິໂຆສຸປ຺ປຕ຺ຕີຕິ? ທູເຣ ຐິໂຕປິ ສທ຺ໂທ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປຏິໂຆສຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ຠາຊນາທິຈລນສ຺ສ ຈ ອໂຍກນ຺ໂຕ ວິຍ ອໂຍຈລນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໔໓໖. ປຸພ຺ເພ ລກ຺ຂຓາທິນາ ວິຠາວິຕມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸໍ ຐິຕຏ຺ຐານາທິໂຕ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຈກ຺ຂຸ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸ ສາຘຍມານໍ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຈ-ກາໂຣ ພ຺ຍຕິເຣກຕ຺ໂຖ, ເຕນສ຺ສ ວຸຈ຺ຈມານເມວ ວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ຍຖານິທ຺ທິຏ຺ເຐສຸ ປຎ຺ຈສຸ ອຸປາທາຣູເປສຸ. ‘‘ສຣີຣສຓ຺ຐານຸປ຺ປຕ຺ຕິເທເສ’’ຕິ ເອເຕນ ອວເສສໍ ກຓ຺ຫມຓ຺ຑລໍ ປຏິກ຺ຂິປຕິ. ສ຺ເນຫມິວ ສຕ຺ຕ ອກ຺ຂິປຏລານິ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕາເຫວ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສຍຠູຕາຫິ ຈຕູຫິ ຘາຕູຫິ ກຕູປກາຣໍ ຕນ຺ນິສ຺ສິເຕເຫວ ອາຍຸວຓ຺ຓາທີຫິ ອນຸປາລິຕໍ ປຣິວາຣິຕໍ ຕິສນ຺ຕຕິຣູປສມຸຏ຺ຐາປເກຫິ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາເຣຫິ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຍມານໍ ຕິຏ຺ຐຕິ. ສຕ຺ຕອກ຺ຂິປຏລພ຺ຍາປນວຈເນເນວ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອເນກກລາປຄຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ. ປມາຓໂຕ ອູກາສິຣມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອູກາສິຣມຕ຺ເຕ ປເທເສ ປວຕ຺ຕນໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸຠາວໍ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ອາວຊ຺ຊນສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນໍ ຕທາຣມ຺ມຓາວສານານໍ ທ຺ວາຣຠາວໍ ສມວສຣຏ຺ຐານໂຕ. ຕໍ ປເນຕໍ ຈກ຺ຂຸ ອຘິຏ຺ຐານເຠທໂຕ, ຕຕ຺ຖາປິ ປຈ຺ເຈກໍ ອເນກກລາປຄຕຠາວໂຕ ອເນກມ຺ປິ ສມານໍ ສາມຎ຺ຎນິທ຺ເທເສນ ອາວຊ຺ຊນາຍ ເອກຕ຺ຕາ, ເອກສ຺ມິໍ ຂເຓ ເອກສ຺ເສວ ຈ ກິຈ຺ຈກຣຕ຺ຕາ ເອກໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວມ຺ປິ ພຫູສຸ ກຖເມກສ຺ເສວ ກິຈ຺ຈກຣຕ຺ຕໍ. ຍໍ ຕຕ຺ຖ ວິສທໍ ຫຸຕ຺ວາ ຣູປາຠິຆາຕາຣຫໍ, ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິສ຺ສໂຍ ໂຫຕີຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ໂຜຏ຺ຐພ຺ພວິເສໂສ ວິຍ ກາຍວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓຠາເວ.

ມນຸປສ຺ສຕີຕິ ມ-ກາໂຣ ປທສນ຺ຘິກໂຣ, ອຖ ວາ ມນູຕິ ມຈ຺ໂຈ.

ອງ຺ຄຸລິເວຘກໍ ອງ຺ຄຸລີຍກໍ.

ວິສມຊ຺ຌາສຍຕາຍ ຈກ຺ຂຸ ວມ຺ມິກຉິທ຺ທາຠິຣຕສປ຺ໂປ ວິຍ, ພິລຊ຺ຌາສຍຕາຍ ໂສຕໍ ອຸທກພິລາຠິຣຕກຸມ຺ຠີໂລ ວິຍ, ອາກາສຊ຺ຌາສຍຕາຍ ຆານໍ ອຊຏາກາສາຠິຣຕປກ຺ຂີ ວິຍ, ຄາມຊ຺ຌາສຍຕາຍ ຊິວ຺ຫາ ຄາມາຠິຣຕກຸກ຺ກຸໂຣ ວິຍ, ອຸປາທິນ຺ນກຊ຺ຌາສຍຕາຍ ກາໂຍ ອາມກສຸສານາຠິຣຕສິງ຺ຄາໂລ ວິຍ ປສ຺ສິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ວມ຺ມິ…ເປ… ທຏ຺ຐພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ. ວິສມຊ຺ຌາສຍຕາ ຈ ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວິສມຊ຺ຌາສຍໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕາ, ຈກ຺ຂຸມໂຕ ວາ ປຸຄ຺ຄລສ຺ສ ອຊ຺ຌາສຍວເສນ ຈກ຺ຂຸ ວິສມຊ຺ຌາສຍໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ສພ຺ໂພປິ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປປຎ຺ໂຈ ໂສຕາທີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໔໓໗. ຈກ຺ຂຸມ຺ຫິ, ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ວາ ປຏິຫນນໍ ຈກ຺ຂຸປຏິຫນນໍ, ຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຈກ຺ຂຸປຏິຫນນລກ຺ຂຓໍ. ປຏິຫນນຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ອຠິຆາໂຕວ. ວິສຍຠາໂວ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຕາ. ກາມໍ ສາ ເອວ ໂຄຈຣຕາ, ຕຖາປິ ວິສຍໂຄຈຣານໍ ອຍໍ ວິເສໂສ – ອນຎ຺ຎຕ຺ຖຠາໂວ, ຕພ຺ພຫຸລຈາຣິຕາ ຈ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ. ວິສຍຠາເວ ຈສ຺ສ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ຍຕ຺ຖ ປນ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທິເກ.

໔໓໘. ອິຕ຺ຖິຍາ ຠາໂວ, ‘‘ອິຕ຺ຖີ’’ຕິ ວາ ຠວຕິ ເອເຕນ ຈິຕ຺ຕໍ, ອຠິຘານຎ຺ຈາຕິ ອິຕ຺ຖິຠາໂວ, ຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອິຕ຺ຖິຠາວລກ຺ຂຓໍ. ຕໂຕ ເອວ ‘‘ອິຕ຺ຖີ’’ຕິ ຕໍສຫິຕໍ ສນ຺ຕານໍ ປກາເສນ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຕ຺ຖີຕິ ປກາສນຣສ’’ນ຺ຕິ. ວຏ຺ຏໍສຕາ ອວິສທຫຕ຺ຖປາທາທິຕາ ຈ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ. ຖນມໍສາວິສທຕາ, ນິມ຺ມສ຺ສຸທາຐິຕາ, ເກສພນ຺ຘນໍ, ວຕ຺ຖຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ‘‘ອິຕ຺ຖີ’’ຕິ ສຎ຺ຊານນສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ. ທຫຣກາເລປິ ສຸປ຺ປກມຸສລກາທີຫິ ກີຬາ, ມຕ຺ຕິກຕກ຺ເກນ ສຸຕ຺ຕກນ຺ຕນາທິ ຈ ອິຕ຺ຖິກຸຕ຺ຕໍ, ອິຕ຺ຖິກິຣິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອວິສທຏ຺ຐານຄມນາທິໂກ ອາກາໂຣ ອິຕ຺ຖາກປ຺ໂປ. ອປໂຣ ນໂຍ – ອິຕ຺ຖີນໍ ມຸຕ຺ຕກຣຓໍ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄໍ. ສຣາຘິປ຺ປາຍາ ອິຕ຺ຖິນິມິຕ຺ຕໍ. ອວິສທຏ຺ຐານຄມນນິສຊ຺ຊາຂາທນໂຠຊນາທິກາ ອິຕ຺ຖິກຸຕ຺ຕໍ. ອິຕ຺ຖິສຓ຺ຐານໍ ອິຕ຺ຖາກປ຺ໂປ. ອິມານິ ຈ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທີນິ ຍຖາສກໍ ກມ຺ມາທິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານິປິ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍສຫິເຕ ເອວ ສນ຺ຕາເນ ຕໍຕທາກາຣານິ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ເຕສໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄນິມິຕ຺ຕກຸຕ຺ຕາກປ຺ປານໍ ກາຣຓຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທີສຸ ເອວ ຈ ກາຣຓຠາວສງ຺ຂາເຕນ ອຘິປຕິຠາເວນ ຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍສຫິເຕ ສນ຺ຕາເນ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທິອາກາຣຣູປປຈ຺ຈຍານໍ ອຎ຺ຎຖາ ອນຸປ຺ປາທນໂຕ, ອິຕ຺ຖິຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ຈ ເຕສໍ ຣູປານໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ.

ຍສ຺ມາ ປນ ຠາວທສເກປິ ຣູປານໍ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ນ ຊນກໍ, ນາປິ ອນຸປາລກໍ, ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກໍ ວາ, ນ ຈ ອຎ຺ເຎສໍ ກລາປຣູປານໍ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ວິຍ ສກລາປຣູປານໍ, ອາຫາໂຣ ວິຍ ວາ ກລາປນ຺ຕຣຣູປານຎ຺ຈ ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິຍອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ ປາຬິຍໍ ນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍສ຺ມາ ຈ ປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣາຘີນານິ ລິງ຺ຄາທີນິ, ຕສ຺ມາ ຍຕ຺ຖສ຺ສ ອາຘິປຈ຺ຈໍ, ຕໍສທິເສສຸ ມຕຈິຕ຺ຕກຕຣູເປສຸປິ ຕໍສຓ຺ຐານຕາ ທິສ຺ສຕິ. ເອສ ນໂຍ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິເຍປິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວິສທິສໍ, ຕໍ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຍິທໍ ທ຺ວຍໍ ຍສ຺ມາ ເອກສ຺ມິໍ ສນ຺ຕາເນ ສຫ ນ ປວຕ຺ຕຕິ ‘‘ຍສ຺ສ ອິຕ຺ຖິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ສ ປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ? ໂນ’’ຕິອາທິ (ຍມ. ໓.ອິນ຺ທ຺ຣິຍຍມກ.໑໘໘) ວຈນໂຕ, ຕສ຺ມາ ອຸຠໂຕພ຺ຍຎ຺ຊນກສ຺ສາປິ ເອກສ຺ມິໍ ຂເຓ ເອກເມວ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຍ ປນ ‘‘ສຣີເຣກເທສວຸຕ຺ຕິ ຠາວຣູປ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ຕໍ ມິຈ຺ຉາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕທຸຠຍມ຺ປິ…ເປ… ພ຺ຍາປກເມວາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຍທິ ເອວໍ ກາຍປ຺ປສາເທນ ສງ຺ກໂຣ ສິຍາຕິ ອາສງ຺ກໍ ນິວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ‘‘ນ ຈ ກາຍປ຺ປສາເທນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕສ຺ສຕ຺ໂຖ – ຍທິປິ ສກລສຣີຣພ຺ຍາປິຕາຍ ກາຍປ຺ປສາເທນ ອຏ຺ຐິໂຕກາເສ ຐິຕນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ນາປຊ຺ຊຕິ, ເຕນ ປນ ຠິນ຺ນນິສ຺ສຍຕ຺ຕາ ຐິໂຕກາເສ ຐິຕນ຺ຕິປິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ນາປຊ຺ຊຕີຕິ ອຍເມວ ເຈຕ຺ຖ ນິປ຺ປຣິຍາຍກຖາ. ‘‘ຣູປຣສາທໂຍ ວິຍາ’’ຕິ ເອເຕນ ສມານນິສ຺ສເຍສຸປິ ນາມ ສງ຺ກໂຣ ນຕ຺ຖິ ລກ຺ຂຓເຠທໂຕ, ກິມງ຺ຄໍ ປນ ຠິນ຺ນນິສ຺ສຍສຠາເວສູຕິ ທສ຺ເສຕິ.

໔໓໙. ສຫຊຣູປານຸປາລນລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕຣູປານໍ ອນຸປາລນລກ຺ຂຓໍ. ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ເອກນ຺ຕກມ຺ມຊຕ຺ຕາ ສຫຊ-ຄ຺ຄຫເຓເນວ ອນຸປາເລຕພ຺ພານມ຺ປິ ກມ຺ມຊຠາໂວ ສິທ຺ໂຘຕິ ກມ຺ມຊ-ຄ຺ຄຫຓໍ ນ ກຕໍ. ຍຖາສກໍ ຂຓມຕ຺ຕຏ຺ຐາຍິໂນປິ ກມ຺ມຊຣູປສ຺ສ ປວຕ຺ຕິເຫຕຸຠາເວນ ຕໍ ອນຸປາລກໍ, ຕສ຺ມາ ສຫຊຣູປານຸປາລນລກ຺ຂຓໍ. ນ ຫິ ກມ຺ມຊານໍ ກມ຺ມໍເຍວ ຐິຕິເຫຕຸ ຠວິຕຸໍ ອຣຫຕິ ອາຫາຣຊາທີນໍ ອາຫາຣາທິ ວິຍ. ກິໍ ກາຣຓາ? ຕງ຺ຂຓາຠາວໂຕ. ເຕສນ຺ຕິ ສຫຊຣູປານໍ. ປວຕ຺ຕນໍ ຍາປນໍ. ຐປນໍ ຐິຕິເຫຕຸຕາ. ອຕ຺ຕນາ ອນຸປາລນວເສນ ຍາເປຕພ຺ພານິ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພານິ ຠູຕານິ ເອຕສ຺ສ ປທຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຍາປຍິຕພ຺ພຠູຕປທຏ຺ຐານໍ. ອນຸປາລນລກ຺ຂຓາທິມ຺ຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປວຕ຺ຕນຣສາທິເມວ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຕ຺ຖິກ຺ຂເຓເຍວາຕິ ອນຸປາເລຕພ຺ພານໍ ອຕ຺ຖິກ຺ຂເຓເຍວ. ອສຕິ ອນຸປາເລຕພ຺ເພ ອຸປ຺ປລາທິມ຺ຫິ ກິໍ ອຸທກໍ ອນຸປາເລຍ຺ຍ. ຍທິ ກມ຺ມຊານໍ ຐິຕິເຫຕຸມນ຺ຕເຣນ ຐິຕິ ນ ໂຫຕິ, ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ໂກ ຐິຕິເຫຕູຕິ ອາຫ ‘‘ສຍ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຍທິ ກມ຺ມຊານໍ ຐານໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຏິພທ຺ຘໍ, ອຖ ກສ຺ມາ ສພ຺ພກາລໍ ນ ຐເປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນ ຠງ຺ຄໂຕ’’ຕິອາທິ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ອນຸປາລນາທິກສ຺ສ ສາຘນໂຕ. ຕໍ ສາຘນຎ຺ຈ ຊີວມານຕາວິເສສສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ. ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘຣູປສ຺ສ ຫິ ມຕຣູປໂຕ ກມ຺ມຊສ຺ສ, ຕທນຸພນ຺ຘຠູຕສ຺ສ ຈ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານາທິໂຕ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍກໂຕ ວິເສໂສ, ນ ເກວລໍ ຂຓຏ຺ຐິຕິຍາ ເອວ, ປພນ຺ຘານຸປຈ຺ເຉທສ຺ສາປິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ກາຣຓນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ອິຕຣຖາ ອາຍຸກ຺ຂຍໂຕ ມຣຓໍ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ.

໔໔໐. ມໂນຘາຕຸມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູນໍ ນິສ຺ສຍລກ຺ຂຓໍ ຫທຍວຕ຺ຖູຕິ ກຖເມຕໍ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ? ອາຄມໂຕ, ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ຈ. ‘‘ຍໍ ຣູປໍ ນິສ຺ສາຍ ມໂນຘາຕຸ ຈ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ຈ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕໍ ຣູປໍ ມໂນຘາຕຸຍາ ຈ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ຈ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໘) ເອວມາທິ ອາຄໂມ. ຍທິ ເອວໍ, ກສ຺ມາ ຣູປກຓ຺ເຑ ຕໍ ນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ຕຕ຺ຖ ອວຈນໍ ອຎ຺ຎກາຣຓໍ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ເທສນາເຠໂທ. ຍຖາ ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຈກ຺ຂາທິນິສ຺ສຍານິ, ນ ເອວໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓໍ ເອກນ຺ເຕນ ຫທຍວຕ຺ຖຸນິສ຺ສຍໍ. ນິສ຺ສິຕວເສນ ຈ ວຕ຺ຖຸທຸກາທິເທສນາ ປວຕ຺ຕາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນ ວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໕໘໔). ຍມ຺ປິ ເອກນ຺ຕໂຕ ຫທຍວຕ຺ຖຸນິສ຺ສຍໍ, ຕສ຺ສ ວເສນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວຕ຺ຖູ’’ຕິອາທິນາ ທຸກາທີສຸ ວຸຈ຺ຈມາເນສຸປິ ນ ຕທນຸຄຸຓາ ອາຣມ຺ມຓທຸກາທໂຍ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ. ນ ຫິ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓໍ, ອຕ຺ຖິ ຣູປໍ ນ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓ’’ນ຺ຕິ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ວຕ຺ຖາຣມ຺ມຓທຸກາ ຠິນ຺ນຄຕິກາ ສິຍຸນ຺ຕິ ເອກຣສາ ເທສນາ ນ ຠເວຍ຺ຍ. ເອກຣສຎ຺ຈ ເທສນໍ ເທເສຕຸໍ ອິຘ ສຕ຺ຖຸ ອຊ຺ຌາສໂຍ. ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອລພ຺ຠມານຕ຺ຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຍຸຕ຺ຕິ ປນ ເອວໍ ເວທິຕພ຺ພາ – ນິປ຺ຜນ຺ນອຸປາທາຍຣູປນິສ຺ສຍໍ ຘາຕຸທ຺ວຍໍ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ. ຕຕ຺ຖ ຣູປາຍຕນາທີນໍ, ໂອຊາຍ ຈ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘໂຕ ພຫິປິ ປວຕ຺ຕິທສ຺ສນໂຕ ນ ຕໍນິສ຺ສຍຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ອິຕ຺ຖິປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍານມ຺ປິ ຕທຸຠຍຣຫິເຕປິ ສນ຺ຕາເນ ຘາຕຸທ຺ວຍທສ຺ສນໂຕ ນ ຕໍນິສ຺ສຍຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ, ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສາປິ ອຎ຺ຎກິຈ຺ຈໍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ນ ຕໍນິສ຺ສຍຕາ ຍຸຊ຺ຊຕິ ເອວາຕິ ປາຣິເສສໂຕ ຫທຍວຕ຺ຖຸ, ເຕສໍ ນິສ຺ສໂຍຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ສກ຺ກາ ຫິ ວຕ຺ຕຸໍ ນິປ຺ຜນ຺ນອຸປາທາຍຣູປນິສ຺ສຍໍ ຘາຕຸທ຺ວຍໍ ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ ຣູປປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ຍໍ ຍຎ຺ຫິ ຣູປປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິ, ຕໍ ຕໍ ນິປ຺ຜນ຺ນອຸປາທາຍຣູປນິສ຺ສຍໍ ທິຏ຺ຐໍ ຍຖາ ‘‘ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຘາຕູ’’ຕິ. ‘‘ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ’’ຕິ ຈ ວິເສສນໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸວເສນ ກຕໍ. ມໂນຘາຕຸ ປນ ຈຕຸໂວກາຣຠເວ ນຕ຺ເຖວ. ນນຸ ຈ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນິສ຺ສຍຕາຍປິ ສາຘນໂຕ ວິຣຸທ຺ໂຘ ເຫຕຸ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນ ທິຏ຺ຐພາຘນໂຕ. ທິຏ຺ຐໍ ເຫຕໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ວິຍ ຘາຕຸທ຺ວຍສ຺ສ ວຕ຺ຖຸໂນ ມນ຺ທຕິກ຺ຂາທິອນນຸວິຘານໍ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ປາຬິຍໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຈ຺ຈຍຕາ ນ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕນ ຕທນຸວິຘານສງ຺ຂາຕາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍນິສ຺ສຍຕາ ພາຘີຍຕິ. ໂຫຕຸ ຘາຕຸທ຺ວຍນິສ຺ສໂຍ ຫທຍວຕ຺ຖຸ, ອຸປາທາຍຣູປຎ຺ຈ, ເອຕໍ ປນ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ, ປຏິນິຍຕກິຈ຺ຈໍ, ຫທຍປເທເສ ຐິຕເມວາຕິ ກຖໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ວຕ຺ຖຸຣູປຠາວໂຕ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ຈກ຺ຂຸ ວິຍ, ຕໂຕ ເອວ ປຏິນິຍຕກິຈ຺ຈໍ, ວຕ຺ຖຸຣູປຠາວໂຕຕິ ຈ ວິຎ຺ຎາຓນິສ຺ສຍຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຏ຺ຐິໍ ກຕ຺ວາ ມນສິ ກຕ຺ວາ ສພ຺ພເຈຕສາ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາ ກິຎ຺ຈິ ຈິນ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ຫທຍສ຺ສ ຂິຊ຺ຊນໂຕ ຕຕ຺ເຖຕມວຏ຺ຐິຕນ຺ຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຕາສຎ຺ເຎວ ຘາຕູນນ຺ຕິ ມໂນຘາຕຸມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູນໍເຍວ. ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ ອຸປຣິ ອາໂຣເປຕ຺ວາ ວຫນ຺ຕໍ ວິຍ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອຸພ຺ພຫນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານໍ. ເສສໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

໔໔໑. ອຠິກ຺ກໂມ ອາທິ ເຍສໍ ເຕ ອຠິກ຺ກມາທີ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຏິກ຺ກມສມິຎ຺ຊນປສາຣຓອຸກ຺ເຂປນອເວກ຺ເຂປນາທິກາ ສພ຺ພາ ກິຣິຍາ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ເຕສໍ ອຠິກ຺ກມາທີນໍ ປວຕ຺ຕກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ຍສ຺ສາ ສາ ອຠິກ຺ກມາທິປ຺ປວຕ຺ຕກຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ, ວາໂຍຘາຕຸ. ຕສ຺ສາ ຍໍ ສຫຊຣູປກາຍສ຺ສ ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓຈລນສງ຺ຂາຕໍ ກິຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ສ ສຫກາຣີກາຣຓຠູໂຕ ອາກາຣວິເສໂສ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອຠິກ຺ກມາທິ…ເປ… ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ.

ກສ຺ສ ປນ ອາກາຣວິກາໂຣຕິ? ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ ວາໂຍຘາຕຸອຘິການໍ ຈິຕ຺ຕຊມຫາຠູຕານໍ. ກິໍ ຕໍ ສາມຕ຺ຖິຍໍ? ຈິຕ຺ຕຊຕາ, ອຸປາທາຍຣູປຕາ ຈ. ອຖ ວາ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ອາກາຣວິກາໂຣ ສຫຊ…ເປ… ປຈ຺ຈໂຍຕິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ຍທິ ເອວໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທາຍຣູປຠາໂວ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ນ ຫິ ອຸປາທາຍຣູປໍ ເອກຠູຕສນ຺ນິສ຺ສຍໍ ອຕ຺ຖິ. ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ອຸປາທາຍຣູປ’’ນ຺ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນາຍໍ ໂທໂສ ຈຕຸນ຺ນໍ ວິກາໂຣ ຈຕູສຸ ເອກສ຺ສາປິ ໂຫຕິ ຈຕຸສາຘາຣຓຘນໍ ວິຍ. ວາໂຍຘາຕຸອຘິກຕາຍ ຈ ກລາປສ຺ສ ‘‘ວາໂຍຘາຕຸຍາ’’ຕິ ວຈນໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ເອວໍ ອຘິກຕາ ຈ ສາມຕ຺ຖິຍໂຕ, ນ ປມາຓໂຕ. ອຎ຺ຎຖາ ຫິ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຕາ ນ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍ. ວາໂຍຘາຕຸຍາ ເອວາຕິ ເກຈິ. ເຕສໍ ມເຕນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທາຍຣູປຕາ ທຸຣຸປປາທາ. ນ ຫິ ເອກສ຺ສ ວິກາໂຣ ຈຕຸນ຺ນໍ ໂຫຕິ. ສາ ປນາຍໍ ຫຕ຺ຖຈລນາທີສຸ ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣມວິຎ຺ຎາຍມານນ຺ຕເຣນ ມໂນທ຺ວາຣຊວເນນ ຄຍ຺ຫຕິ. ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ວິກາໂຣ ອຕ຺ຖິ. ຕສ຺ສ ຈ ຕຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣໍ ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ ກຖເມຕໍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ອຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓໂຕ. ນ ຫິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິກາຣຣຫິເຕສຸ ຣຸກ຺ຂຈລນາທີສຸ ‘‘ອິທເມສ ກາເຣຕິ ມຎ຺ເຎ’’ຕິ ອຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓໍ ທິຏ຺ຐໍ, ຫຕ຺ຖຈລນາທີສຸ ປນ ທິຏ຺ຐໍ. ຕສ຺ມາ ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ວິກາໂຣ ອຕ຺ຖິ ອຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ຎາປໂກຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຎາປໂກ ຈ ເຫຕຸ ຎາເປຕພ຺ພມຕ຺ຖໍ ສຍໍ ຄຫິໂຕ ເອວ ຎາເປຕິ, ນ ວິຊ຺ຊມານຕາມຕ຺ເຕນາຕິ ວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣໍ ວິກາຣຄ຺ຄຫຓມ຺ປິ ອນຸມານໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ວິສຍຕ຺ຕມນາປນ຺ນາ, ສທ຺ທາ ເນວຕ຺ຖໂພຘກາ;

ນ ສຕ຺ຕາມຕ຺ຕໂຕ ອຕ຺ເຖ, ເຕ ອຎ຺ຎາຕາ ປກາສກາ’’ຕິ.

ຍທິ ວິກາຣຄ຺ຄຫຓເມວ ກາຣຓໍ ອຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓສ຺ສ, ກສ຺ມາ ອຄ຺ຄຫິຕສງ຺ເກຕານໍ ອຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓໍ ນ ໂຫຕີຕິ? ນ ເກວລໍ ວິກາຣຄ຺ຄຫຓເມວ ອຘິປ຺ປາຍຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ກາຣຓໍ, ອຖ ໂຂ ປຸຣິມສິທ຺ຘສມ຺ພນ຺ຘຄ຺ຄຫຓຎ຺ຈ ອິມສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສໂຍຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓຈລນານິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິກາຣສຫິຕາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິໍ ສພ຺ພາວ ວາໂຍຘາຕູ ສພ຺ພານິ ຕານິ ກໂຣນ຺ຕີຕິ? ນຍິທເມວໍ. ສຕ຺ຕມຊວນສມ຺ຠູຕາ ຫິ ວາໂຍຘາຕຸ ປຸຣິມຊວນສມ຺ຠູຕາ ວາໂຍຘາຕຸໂຍ ອຸປຖມ຺ຠກປຈ຺ຈເຍ ລຠິຕ຺ວາ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາເວນ ຈລຍຕິ ຈິຕ຺ຕຊຣູປໍ, ນ ອິຕຣາ. ອິຕຣາ ປນ ສນ຺ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓມຕ຺ຕໍ ກໂຣນ຺ຕິໂຍ ຕສ຺ສາ ອຸປກາຣາຍ ໂຫນ຺ຕິ. ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິ ເອວ ຈລນນ຺ຕິ ນິມິຕ຺ເຕ ຈ ກຕ຺ຕຸຠາໂວ ສມາໂຣປິໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຘມ຺ມານໍ ອພ຺ຍາປາຣຕາ, ຂຓິກຕາ ຈ ນ ສິຍາ. ສຕ຺ຕຫິ ຍຸເຄຫິ ອາກຑ຺ຒິຕພ຺ພສກຏເມຕ຺ຖ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ນິທສ຺ສິຕໍ. ຈິຕ຺ຕຊຣູເປ ປນ ຈລນ຺ເຕ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘຕາຍ ອຸຕຸກມ຺ມາຫາຣຊຣູປມ຺ປິ ຈລຕິ ນທີໂສເຕ ປກ຺ຂິຕ຺ຕສຸກ຺ຂໂຄມຍປິຓ຺ຑໍ ວິຍ ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຄ຺ຄຫຓສ຺ສ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ກິໍ ຈລນກຣາ ເອວ ວາໂຍຘາຕຸ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິກາຣສຫິຕາຕິ? ນຍິທເມວໍ, ຕຖາ ຈລຍິຕຸມສກ຺ກຸຓນ຺ຕິໂຍປິ ຖມ຺ຠນສນ຺ຘາຣຓມຕ຺ຕກຣາ ປຐມຊວນາທິສມ຺ຠູຕາປິ ວາໂຍຘາຕຸໂຍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິວິກາຣສຫິຕາ ເອວາຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເຍນ ທິສາຠາເຄນາຍໍ ອຠິກ຺ກມາທິໍ ປວຕ຺ເຕຕຸກາໂມ, ຕທຠິມຸຂວິກາຣສພ຺ຠາວໂຕ. ອຘິປ຺ປາຍສຫຠາວີ ຫິ ວິກາໂຣ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ມໂນທ຺ວາຣາວຊ຺ຊນສ຺ສາປິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສມຸຏ຺ຐາປກວຈນໍ ສຸຏ຺ຐຸ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕວິກາຣຄ຺ຄຫຓມຸເຂນ ຕໍສມງ຺ຄິໂນ ອຘິປ຺ປາໂຍ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຘິປ຺ປາຍປ຺ປກາສນຣສາ’’ຕິ.

ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທນສ຺ສ ເຫຕຸຠູຕາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ວິກາຣຠາວໂຕ ປຣິຍາເຍນ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທນເຫຕຸຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ວຸຕ຺ຕາ. ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານວາໂຍຘາຕຸປທຏ຺ຐານາຕິ ຈ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ກິຈ຺ຈາຘິກຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທເນນ ອຘິປ຺ປາຍວິຎ຺ຎາປນເຫຕຸຕ຺ຕາຕິ ກາຍວິປ຺ຜນ຺ທເນນ ກຣຓຠູເຕນ ອຘິປ຺ປາຍສ຺ສ ວິຎ຺ຎາປນເຫຕຸຠາວໂຕ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ວິຎ຺ຎາເປຕີຕິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ກິໍ ວິຎ຺ຎາເປຕິ? ອຘິປ຺ປາຍໍ. ເກນ? ກາເຍນ. ກີທິເສນ? ວິປ຺ຜນ຺ທມາເນນາຕິ. ທຸຕິຍນເຍ ປນ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນ ກາເຍນ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອຕ຺ຖາວໂພຘນສມຕ຺ໂຖ ວຈີວິເສໂສ ວຈີເຠໂທ. ເຕນ ວາຍຸວນປ຺ປຕິນທີໂຆສາທິໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສມຸຏ຺ຐານໍ ຍສ຺ສາ ສາ ວຈີເຠທປ຺ປວຕ຺ຕກຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ, ປຖວີຘາຕຸ. ຕສ຺ສາ ຍໍ ອຸປາທິນ຺ນສງ຺ຂາຕສ຺ສ ອກ຺ຂຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຏ຺ຐານສ຺ສ ຆຏ຺ຏນສຎ຺ຎິຕໍ ກິຈ຺ຈໍ, ຕສ຺ສ ສຫກາຣີກາຣຓຠູໂຕ ອາກາຣວິເສໂສ ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ນາມາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ວຈີເຠ…ເປ… ວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ.

ອິທານິ ‘‘ກສ຺ສ ປນ ອາກາຣວິກາໂຣ’’ຕິອາທິ ກາຍວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ຍຖາ ຕຕ຺ຖ ‘‘ຜນ຺ທມານວຓ຺ຓຄ຺ຄຫຓານນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ເອວມິຘ ‘‘ສຸຍ຺ຍມານສທ຺ທສວນານນ຺ຕຣ’’ນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອິຘ ຈ ຖມ຺ຠນາທີນໍ ອຠາວໂຕ ‘‘ສຕ຺ຕມຊວນສມ຺ຠູຕາ’’ຕິອາທິນໂຍ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຆຏ຺ຏເນນ ຫິ ສທ຺ຘິໍ ສທ຺ໂທ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ຆຏ຺ຏນຎ຺ຈ ປຐມຊວນາທີສຸປິ ລພ຺ຠເຕວ. ຆຏ຺ຏນໍ ປຈ຺ຈຍວເສນ ຠູຕກລາປານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາສນ຺ນຕຣຸປ຺ປາໂທ. ຈລນໍ ເອກສ຺ສາປິ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປາທປຣມ຺ປຣຕາຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ຍຖາ ຈ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ຈລນໍ ກິຈ຺ຈໍ, ເອວໍ ປຖວີຘາຕຸຍາ ຆຏ຺ຏນໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ປຖວີຘາຕຸຍາ ອຸປາທິນ຺ນຆຏ຺ຏນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ. ເສສໍ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ຍຖາ ຫີຕິອາທິ ກາຍວຈີວິຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ ອນຸມານວເສນ ຄເຫຕພ຺ພຠາວວິຠາວນໍ. ຍຖາ ຫິ ອຸສ຺ສາເປຕ຺ວາ ພທ຺ຘໂຄສີສາທິຣູປານິ ທິສ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ອວິຎ຺ຎາຍມານນ຺ຕຣາຍ ມໂນທ຺ວາຣວີຖິຍາ ໂຄສີສາທີນໍ ອຸທກສຫຈາຣິປ຺ປກາຣສຎ຺ຎາຓາກາຣໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອຸທກຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ວິປ຺ຜນ຺ທມານສມຸຈ຺ຈາຣິຍມານວຓ຺ຓສທ຺ເທ ຄເຫຕ຺ວາ ຕທນນ຺ຕຣປວຕ຺ຕາຍ ອວິຎ຺ຎາຍມານນ຺ຕຣາຍ ມໂນທ຺ວາຣວີຖິຍາ ປຸຣິມສິທ຺ຘສມ຺ພນ຺ຘຄຫຓູປນິສ຺ສຍສຫິຕາຍ ສາຘິປ຺ປາຍວິກາຣຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕິ.

໔໔໒. ຣູປານິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທຕິ, ສຍໍ ວາ ເຕຫິ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊຕິ, ຣູປານໍ ວາ ປຣິຈ຺ເຉທມຕ຺ຕໍ ຣູປປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ຣູປປຣິຈ຺ເຉທລກ຺ຂຓາ. ອຍໍ ຫິ ອາກາສຘາຕຸ ຕໍ ຕໍ ຣູປກລາປໍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຣູປປຣິຍນ຺ຕປ຺ປກາສນຣສາ’’ຕິ. ອຕ຺ຖໂຕ ປນ ຍສ຺ມາ ຣູປານໍ ປຣິຈ຺ເຉທມຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣູປມຣິຍາທປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ຍສ຺ມິໍ ກລາເປ ຠູຕານໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ເຕເຫວ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ວິຊ຺ຊມາເນປິ ຫິ ກລາປນ຺ຕຣຠູຕານໍ ກລາປນ຺ຕຣຠູເຕຫິ ສມ຺ຜຸຏ຺ຐຠາເວ ຕໍຕໍຠູຕວິວິຕ຺ຕຕາ ຣູປປຣິຍນ຺ໂຕ ອາກາໂສຕິ ເຍສໍ ໂສ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ເຕຫິ ໂສ ອສມ຺ຜຸຏ຺ໂຐວ. ອຎ຺ຎຖາ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຕາ ນ ສິຍາ ເຕສໍ ຠູຕານໍ ພ຺ຍາປິຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ. ອພ຺ຍາປິຕາ ຫິ ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐຕາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ອສມ຺ຜຸຏ຺ຐໍ ຈຕູຫິ ມຫາຠູເຕຫີ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໖໓໗, ໗໒໔). ກຓ຺ຓຈ຺ຉິທ຺ທມຸຂວິວຣາທິວເສນ ຈ ຉິທ຺ທວິວຣຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ວາ. ເຍສໍ ຣູປານໍ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຕຕ຺ເຖວ ເຕສໍ ປຣິຈ຺ເຉທຠາເວນ ລພ຺ຠຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນຣູປປທຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ‘‘ຍາຍ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ເນສູ’’ຕິອາທິນາ ອາກາສຘາຕຸຍາ ຕໍຕໍກລາປານໍ ກລາປນ຺ຕເຣຫິ ອສງ຺ກຣກາຣຓຕໍ ທສ຺ເສຕິ.

໔໔໓. ອທນ຺ຘຕາຕິ ອຄຣຸຕາ. ວິໂນທນໍ ວິກ຺ຂິປນໍ, ອປນຍນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖທ຺ຘຕາຕິ ອກຖິນຕາ. ອຕ຺ຕໂນ ມຸທຸຠາເວເນວ ສພ຺ພກິຣິຍາສຸ ອວິໂຣຘິຕາ. ມຸທຸ ຫິ ກຕ຺ຖຈິ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ. ຕີສຸປິ ຐາເນສຸ ປຏິປກ຺ເຂ ອ-ກາໂຣ ທນ຺ຘຕາທິເຫຕູນໍ ປຏິປກ຺ຂສມຸຏ຺ຐານຕ຺ຕາ ລຫຸຕາທີນນ຺ຕິ ເກຈິ. ອປເຣ ປນ ‘‘ສຕ຺ຕາປຏິເສເຘ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສຣີເຣນ ກຕ຺ຕພ຺ພກິຣິຍານໍ ອນຸກູລຕາສງ຺ຂາຕກມ຺ມຎ຺ຎຠາໂວ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕິສ຺ສາຕິ ສຣີຣກິຣິຍານຸກູລກມ຺ມຎ຺ຎຠາວລກ຺ຂຓາ. ອກມ຺ມຎ຺ຎໍ ທຸພ຺ພລໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ອທຸພ຺ພລຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ ວຸຕ຺ຕາ.

ລຫຸຕາທີນໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາວິຊຫເນນ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນານຕ຺ຕຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ຕໍຕໍວິກາຣາຘິກຣູເປຫິ ຕໍນານຕ຺ຕປ຺ປກາສນຕ຺ຖໍ ‘‘ເອວໍ ສນ຺ເຕປີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘາຕຸກ຺ໂຂໂຠ ວາຕປິຕ຺ຕເສມ຺ຫປໂກໂປ, ຣສາທິຘາຕູນໍ ວາ ວິກາຣາວຕ຺ຖາ. ທ຺ວິຘາ ວຸຕ຺ໂຕປິ ອຕ຺ຖໂຕ ປຖວີຘາຕຸອາທີນໍ ຘາຕູນໍເຍວ ວິກາໂຣຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຏິປກ຺ຂປຈ຺ຈຍາ ສປ຺ປາຍອຸຕຸອາຫາຣາວິກ຺ຂິຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຕາ. ເຕ ຈ ຕໍຕໍວິກາຣສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈຍຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕາ, ອວິເສເສນ ປນ ສພ຺ເພ ສພ຺ເພສໍ ປຈ຺ຈຍາ. ຍໂຕ ເນສໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາວິຊຫນໍ, ອິທ຺ຘິວຬຎ຺ຊນາທີສຸ ວິຍ ວສວຕ຺ຕນໍ ມທ຺ທວປ຺ປກາໂຣ. ສຸປຣິມທ຺ທິຕຈມ຺ມສຸຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎສທິສຣູປນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ, ນ ຕໍ ອິຘ ອຘິປ຺ເປຕໍ ມຸທຸຕາກມ຺ມຎ຺ຎຕາສພ຺ຠາວໂຕ. ນ ຫິ ອນິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘຣູປສນ຺ຕາເນ ລຫຸຕາທີນິ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ເຘປິ ຣູປຠເວ ນ ສນ຺ຕິ ທນ຺ຘຕ຺ຕກຣາທິຘາຕຸກ຺ໂຂຠາຠາວໂຕ. ສຕິ ຫິ ຕາທິເສ ຘາຕຸກ຺ໂຂເຠ ຕປ຺ປຏິປກ຺ຂປຈ຺ຈຍສມຸຏ຺ຐານາຫິ ລຫຸຕາທີຫິ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ເກຈິ, ຕໍ ອກາຣຓໍ. ນ ຫິ ວູປສເມຕພ຺ພປຈ຺ຈນີກາເປກ຺ໂຂ ຕພ຺ພິໂຣຘິຘມ຺ມສມຸປ຺ປາໂທ, ຕຖາ ສຕິ ສເຫຕຸກກິຣິຍຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ ກາຍລຫຸຕາທີນໍ ອຠາໂວວ ສິຍາ. ກສ຺ມາ ປນ ກມ຺ມຊຣູເປສຸ ລຫຸຕາທໂຍ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນປຈ຺ຈຍາເປກ຺ຂຕ຺ຕາ. ອຎ຺ຎຖາ ສພ຺ພທາຠາວີຫິ ລຫຸຕາທີຫິ ຠວິຕພ຺ພໍ ສິຍາຕິ.

໔໔໔. ອາທິ ຈໂຍ, ອີສໍ ວາ ຈໂຍຕິ ອາຈໂຍ, ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ຕໂຕ ຕໂຕ ອາຄຕສ຺ສ ວິຍ ຈໂຍຕິ ວາ ອາຈໂຍ, ຕທຸຠຍໍ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອາຈໂຍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ອາຈຍລກ຺ຂໂຓ. ຣູປສ຺ສ ອຸປຈໂຍ ປຐມຸປ຺ປາໂທ, ວຑ຺ຒິ ຈ ‘‘ອຸປຎ຺ຎຕ຺ຕໍ ອຸປສິຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ວິຍ ອຸປ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຐມູປຣິອຕ຺ຖສ຺ສ ນິທສ຺ສນໂຕ. ປຸພ຺ພນ຺ຕໂຕຕິ ປຸພ຺ພໂກຏ຺ຐາສໂຕ, ອນາຄຕຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປ຺ປຊ຺ຊມາເນ ຣູປຘມ຺ເມ ອຸປ຺ປາໂທ ອນາຄຕກ຺ຂຓໂຕ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊາເປນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊາປນຣໂສ’’ຕິ. ຕຖາ ໂສ ‘‘ອິເມ ຣູປຘມ຺ມາ’’ຕິ ນິຍ຺ຍາເຕນ຺ໂຕ ວິຍ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນິຍ຺ຍາຕນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ. ປຣິປຸຓ຺ຓຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານຕາ ‘‘ອຸປຣິຈໂຍ ອຸປຈໂຍ’’ຕິ ອິມສ຺ສ ອຕ຺ຖສ຺ສ ວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ປວຕ຺ຕິລກ຺ຂຓາຕິ ຣູປານໍ ປວຕ຺ຕນນ຺ຕິ ລກ຺ຂິຕພ຺ພາ. ອນຸປ຺ປພນ຺ຘນຣສາຕິ ປຸພ຺ພາປຣວເສນ ອນຸ ອນຸ ປພນ຺ຘນກິຈ຺ຈາ. ຕໂຕ ເອວ ອນຸປຈ຺ເຉທວເສນ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ ອນຸປຈ຺ເຉທປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ.

ອຸຠຍມ຺ປີຕິ ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕີຕິ ອຸຠຍມ຺ປິ. ຊາຕິຣູປສ຺ເສວາຕິ ຣູປຸປ຺ປາທສ຺ເສວ ອຘິວຈນໍ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ວິຠຊ຺ຊ ວຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອາກາຣນານຕ຺ຕໂຕ’’ຕິ, ຊາຕິຣູປສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣເຠທໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເວເນຍ຺ຍວເສນ ວິຠຊ຺ຊກຖເນ ກາຣຓໍ ປຣໂຕ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕິ. ກຖໍ ປເນຕໍ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ, ປວຕ຺ຕິອາກາຣນານຕ຺ຕໂຕ ຊາຕິຣູປສ຺ສ ເຠໂທ, ນ ສຠາວໂຕຕິ? ນິທ຺ເທສໂຕຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຍສ຺ມາ ປນາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ອາຍຕນານນ຺ຕິ ໂຍ ອຑ຺ເຒກາທສນ຺ນໍ ຣູປາຍຕນານໍ ອາທິຈຍຕ຺ຕາ ‘‘ອາຈໂຍ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ເອວ ອຸປຈໂຍ ປຐມຸປ຺ປາທຠາວໂຕ ອຸປ-ສທ຺ໂທ ປຐມຕ຺ໂຖຕິ ກຕ຺ວາ. ໂຍ ປນ ຕຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ອຸປຣິ ຈຍຕ຺ຕາ ອຸປຈໂຍ, ສາ ເອວ ສນ຺ຕຕິ ອນຸປພນ຺ຘວເສນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ອຖ ວາ ໂຍ ອາຍຕນານໍ ອາຈໂຍ ປຐມຠາເວນ ອຸປລກ຺ຂິໂຕ ອຸປ຺ປາໂທ, ໂສ ປນ ຕຕ຺ເຖວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ອຸປຣິ ຈຍຕ຺ຕາ ອຸປຈໂຍ, ວຑ຺ຒີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸປຈໂຍ ວຑ຺ຒິຠາເວນ ອຸປລກ຺ຂິໂຕ ອຸປ຺ປາໂທ, ສາ ເອວ ສນ຺ຕຕິ ປພນ຺ຘາກາເຣນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອຏ຺ຐກຖາຍມ຺ປີ’’ຕິອາທິ.

ຕຕ຺ຖ ເອວໍ ກິໍ ກຖິຕນ຺ຕິ ‘‘ໂຍ ອາຍຕນານໍ ອາຈໂຍ’’ຕິອາທິນາ (ຘ. ສ. ໖໔໑) ນິທ຺ເທເສນ ກິໍ ອຕ຺ຖຊາຕໍ ກຖິຕໍ ໂຫຕິ? ອາຍຕເນນ ອາຈໂຍ ກຖິໂຕ. ອາຈຍຸປຈຍສນ຺ຕຕິໂຍ ຫິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຠາເວນ ອາຈໂຍ ເອວາຕິ ອາຍຕເນຫິ ອາຈຍາທີນໍ ປກາສິຕຕ຺ຕາ ເຕຫິ ອາຈໂຍ ກຖິໂຕ. ອາຍຕນານໍ ອາຈຍາທິວຈເນເນວ ອາຈຍສຠາວານິ ອຸປ຺ປາທຘມ຺ມານິ ອາຍຕນານີຕິ ອາຈເຍນ ຕໍປກຕິກໍ ອາຍຕນໍ ກຖິຕໍ. ລກ຺ຂຓຎ຺ຫິ ອຸປ຺ປາໂທ, ນ ຣູປຣູປນ຺ຕິ.

ຣູປປຣິປາໂກ ຣູປຘມ຺ມານໍ ຊິຓ຺ຓຕາ. ອຸປນຍນຣສາຕິ ຠງ຺ຄຸປນຍນກິຈ຺ຈາ. ສຠາວານປຄເມປີຕິ ກກ຺ຂຬຕາທິສຠາວສ຺ສ ອວິຄເມປິ. ຐິຕິກ຺ຂເຓ ຫິ ຊຣາ, ນ ຈ ຕທາ ຘມ຺ໂມ ສຠາວໍ ວິຊຫຕິ ນາມ. ນວຠາໂວ ອຸປ຺ປາທາວຕ຺ຖາ, ຕສ຺ສ ອປຄມຠາເວນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນວຠາວາປຄມປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ. ‘‘ອຣູປຘມ຺ມານ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ເຕສໍ ຊຣາຍ ສຸຏ຺ຐຸ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣູປຘມ຺ມານມ຺ປິ ຫິ ຂຓິກຊຣາ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນາ ເອວ, ຍາ ອວີຈິຊຣາຕິປິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເອສ ວິກາໂຣຕິ ຂຓ຺ຑິຈ຺ຈາທິວິກາຣມາຫ. ໂສ ຫິ ອຣູປຘມ຺ເມສຸ ນ ລພ຺ຠຕິ. ຍາ ອວີຈິຊຣາ ນາມ, ຕສ຺ສາປິ ເອສ ວິກາໂຣ ນຕ຺ຖີຕິ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ນຕ຺ຖິ ເອຕິສ຺ສາ ຊຣາຍ ວີຈີຕິ ອວີຈິຊຣາ, ນວຠາວໂຕ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍນ຺ຕຣຊຣາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ປຣິໂຕ ສພ຺ພໂສ ‘‘ຠິຊ຺ຊນ’’ນ຺ຕິ ລກ຺ຂິຕພ຺ພາຕິ ປຣິເຠທລກ຺ຂຓາ. ນິຈ຺ຈໍ ນາມ ຘຸວໍ, ຣູປໍ ປນ ຂຓຠງ຺ຄິຕາຍ ເຍນ ຠງ຺ເຄນ ນ ນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອນິຈ຺ຈໍ, ໂສ ອນິຈ຺ຈສ຺ສ ຠາໂວຕິ ອນິຈ຺ຈຕາ. ສາ ປນ ຍສ຺ມາ ຐິຕິປ຺ປຕ຺ຕໍ ຣູປໍ ວິນາສຠາເວນ ສໍສີທນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສໍສີທນຣສາ’’ຕິ. ຍສ຺ມາ ຈ ສາ ຣູປຘມ຺ມານໍ ຠງ຺ຄຠາວໂຕ ຂຍວຍາກາເຣເນວ ຄຍ຺ຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຂຍວຍປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ’’ຕິ.

໔໔໕. ໂອຊາລກ຺ຂໂຓຕິ ເອຕ຺ຖ ອງ຺ຄມງ຺ຄານຸສາຣິໂນ ຣສສ຺ສ ສາໂຣ ອຸປຖມ຺ຠພລກໂຣ ຠູຕນິສ຺ສິໂຕ ເອໂກ ວິເສໂສ ໂອຊາ. ກພຬໍ ກຣີຍຕີຕິ ກພຬີກາໂຣ. ອາຫຣີຍຕີຕິ ອາຫາໂຣ, ກພຬໍ ກຕ຺ວາ ອຊ຺ໂຌຫຣີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທໍ ປນ ສວຕ຺ຖຸກໍ ໂອຊໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ພາຫິຣໍ ອາຫາຣໍ ປຈ຺ຈຍໍ ລຠິຕ຺ວາ ເອວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຫາໂຣ ຣູປໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ, ໂສ ປນ ຣູປໍ ອາຫຣຕີຕິ ອາຫາໂຣ. ເຕນາຫ ‘‘ຣູປາຫຣຓຣໂສ’’ຕິ. ຕໂຕ ເອວ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປຸປ຺ປາທເນນ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອຸປຖມ຺ຠນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາໂນ. ໂອຊາຍ ຣູປາຫຣຓກິຈ຺ຈໍ ພາຫິຣາຘີນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາຫຣິຕພ຺ພວຕ຺ຖຸປທຏ຺ຐາໂນ’’ຕິ.

໔໔໖. ພລຣູປນ຺ຕິອາທີສຸ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ພລໍ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ສມ຺ຠໂວ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ໂຣໂຄ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ‘‘ຊາຕິ ສຎ຺ຊາຕີ’’ຕິ (ວິຠ. ໑໙໑) ວຈນໂຕ ຊາຕິ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ເຕຫິປິ ຈຕູຫິ ມຫາຠູເຕຫິ ວິນາ ອຠາວໂຕ ອຸປາທາຍຣູເປຫິ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອກຈ຺ຈານນ຺ຕິ ອຠຍຄິຣິວາສີນໍ. ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ ປຏິກ຺ເຂໂປ ເວທິຕພ຺ໂພ – ມິທ຺ຘໍ ຣູປເມວ ນ ໂຫຕິ ນີວຣເຓສຸ ເທສິຕຕ຺ຕາ. ຍສ຺ສ ຫິ ນີວຣເຓສຸ ເທສນາ, ຕໍ ນ ຣູປໍ ຍຖາ ກາມຈ຺ຉນ຺ໂທ. ສິຍາ ປເນຕໍ ທຸວິຘໍ ມິທ຺ຘໍ ຣູປໍ, ອຣູປຎ຺ຈາຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ອຣູປໍ, ຕໍ ນີວຣເຓສຸ ເທສິຕໍ ‘‘ນ ຣູປ’’ນ຺ຕິ? ຕໍ ນ, ວິເສສວຈນາຠາວໂຕ. ນ ຫິ ວິເສເສຕ຺ວາ ມິທ຺ຘໍ ນີວຣເຓສຸ ເທສິຕໍ, ຕສ຺ມາ ມິທ຺ຘສ຺ສ ທຸວິຘຕໍ ປຣິກປ຺ເປຕ຺ວາປິ ນ ສກ຺ກາ ນີວຣຓຠາວໍ ນິວຕ຺ເຕຕຸໍ. ສກ຺ກາ ຫິ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ຍໍ ຕໍ ອຣູປໂຕ ອຎ຺ຎໍ ມິທ຺ຘໍ ປຣິກປ຺ປິຕໍ, ຕມ຺ປິ ນີວຣຓໍ ມິທ຺ຘສຠາວຕ຺ຕາ ອິຕຣໍ ມິທ຺ຘໍ ວິຍາ’’ຕິ.

ຠວຕຸ ນີວຣຓໍ, ໂກ ວິໂຣໂຘຕິ ເຈ? ນີວຣຓຎ຺ຈ ປຫາຕພ຺ພໍ. ປຎ຺ຈ ນີວຣເຓ ປຫາຍ ‘‘ອທ຺ຘາ ມຸນີສິ ສມ຺ພຸທ຺ໂຘ, ນຕ຺ຖິ ນີວຣຓາ ຕວາ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໕໔໖) ວຈນໂຕ. ອປ຺ປຫາຕພ຺ພຎ຺ຈ ຣູປໍ ‘‘ກຕເມ ຘມ຺ມາ ເນວ ທສ຺ສເນນ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ? ຈຕູສຸ ຠູມີສຸ ກຸສລໍ, ຈຕູສຸ ຠູມີສຸ ວິປາໂກ, ຕີສຸ ຠູມີສຸ ກິຣິຍາພ຺ຍາກຕໍ, ຣູປຎ຺ຈ ນິພ຺ພານຎ຺ຈ. ອິເມ ຘມ຺ມາ ເນວ ທສ຺ສເນນ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພາ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໑໔໐໗) ວຈນໂຕ. ນ ເຈຕ຺ຖ ຕທາຣມ຺ມຓກິເລສປ຺ປຫານໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ ‘‘ຣູປໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ນ ຕຸມ຺ຫາກໍ, ຕໍ ປຊຫຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ສໍ. ນິ. ໓.໓໔) ວິຍ ກາມຈ຺ຉນ຺ທາທີນໍ ຕຖາ ປຫານສ຺ສ ອນຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ນ ມິທ຺ຘໍ ຣູປໍ. ຍທິ ມິທ຺ຘສ຺ສ ຣູປຠາວໍ ນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉຖ, ກຖໍ ຠຄວໂຕ ນິທ຺ທາ. ມິທ຺ຘຎ຺ຫິ ‘‘ນິທ຺ທາປຈລາຍິກາ’’ຕິອາທິນາ ວິຠງ຺ເຄ ວິຠຕ຺ຕຕ຺ຕາ ນິທ຺ທາຕິ? ນ ມິທ຺ຘໍ ນິທ຺ທາ, ນິທ຺ທາເຫຕຸຠາວໂຕ ປນ ຕໍ ‘‘ນິທ຺ທາ’’ຕິ ວິຠຕ຺ຕໍ ຍຖາ ອິຕ຺ຖິລິງ຺ຄາທິ. ເອວມ຺ປິ ນິທ຺ທາເຫຕຸໂນ ມິທ຺ຘສ຺ສ ອຠາວໂຕ ກຖໍ ຠຄວໂຕ ນິທ຺ທາຕິ? ນິທ຺ທາ ຠຄວໂຕ ສຣີຣຄິລານິຍາ, ນ ມິທ຺ເຘນ. ສາ ຈ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ປິຏ຺ຐິ ເມ ອາຄິລາຍຕິ, ຕມຫໍ ອາຍມິສ຺ສາມີ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໒໒) ວຈນໂຕ. ນ ເຈຕ຺ຖ ເອວມວຘາຣຓໍ ມິທ຺ຘເມວ ນິທ຺ທາເຫຕູຕິ, ນິທ຺ທາເຫຕຸ ເອວ ມິທ຺ຘນ຺ຕິ ເອວມວຘາຣຓາ. ຕສ຺ມາ ອຎ຺ໂຎປິ ອຕ຺ຖິ ນິທ຺ທາເຫຕຸ, ໂກ ປນ ໂສຕິ? ສຣີຣຄິລານິຍາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິທ຺ທາ ຠຄວໂຕ ສຣີຣຄິລານິຍາ, ນ ມິທ຺ເຘນາ’’ຕິ.

ນິທ຺ທາ ຈ ຠຄວໂຕ ນຕ຺ຖີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ອຠິຊານາມິ ໂຂ ປນາຫໍ ອຄ຺ຄິເວສ຺ສນ…ເປ… ທິວາ ສຸປິຕາ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໑.໓໘໗) ວຈນໂຕ. ອິໂຕປິ ນ ມິທ຺ຘໍ ຣູປໍ ສມ຺ປໂຍຄວຈນໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓໍ ອວິຊ຺ຊານີວຣເຓນ ນີວຣຓຎ຺ເຈວ ນີວຣຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຎ຺ຈາ’’ຕິອາທິ (ຘ. ສ. ໑໑໗໖). ນ ເຈຕ຺ຖ ຍຖາລາຠຠວນໍ? ສກ຺ກາ ປຈ຺ເຈຕຸໍ ‘‘ສກ຺ຂຣກຖລິກມ຺ປິ ມຈ຺ຉຄຸມ຺ພມ຺ປິ ຈຣນ຺ຕມ຺ປິ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕມ຺ປີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໔໙) ວິຍ ອປ຺ປສິທ຺ຘຕາຍ ຣູປຠາວສ຺ສ. ສິທ຺ເຘ ຫິ ຕສ຺ສ ຣູປຠາເວ ສມ຺ຠວໂຕ ຍຖາລາຠປຈ຺ຈໂຍ ຍຸຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ອິໂຕປິ ນ ຣູປໍ ມິທ຺ຘໍ ອາຣຸປ຺ເປສຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ນີວຣຓໍ ຘມ຺ມໍ ປຏິຈ຺ຈ ນີວຣໂຓ ຘມ຺ໂມ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ນປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈຍາ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໘.໘) ອິມສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ‘‘ອາຣຸປ຺ເປ ກາມຈ຺ຉນ຺ທນີວຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈ ຖິນມິທ຺ຘນີວຣຓໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈນີວຣຓໍ ອວິຊ຺ຊານີວຣຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ຕສ຺ມາ ‘‘ນ ມິທ຺ຘໍ ຣູປ’’ນ຺ຕິ ຍໍ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ, ຕໍ ສຸປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕເມວ.

ອິຕເຣສູຕິ ພລຣູປາທີສຸ. ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານສ຺ສາປິ ໂຣຄສ຺ສ ວິສຠາຄປຈ຺ຈຍສມຸປ຺ປນ຺ໂນ ຘາຕຸກ຺ໂຂໂຠ ອາສນ຺ນກາຣຓໍ, ປເຄວ ອິຕຣສ຺ສ. ໂສ ຈ ອຕ຺ຖໂຕ ຣູປຘມ຺ມານໍ ວິກາຣາວຕ຺ຖາຐິຕິຠງ຺ຄກ຺ຂເຓສຸ ເອວ ສິຍາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ໂຣຄຣູປໍ ຊຣຕາອນິຈ຺ຈຕາຄຫເຓນ ຄຫິຕເມວາ’’ຕິ. ອຸປຈຍສນ຺ຕຕິຄຫເຓນ ຄຫິຕເມວາຕິ ຕພ຺ພິນິມຸຕ຺ຕສ຺ສ ຣູປຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ອຸປາທາວຕ຺ຖາຍ ຈ ອຎ຺ຎາ ຊາຕິ ນາມ ນຕ຺ເຖວ. ສມ຺ຠໂວ ກາມຘາຕຸຍໍ ເອກຈ຺ຈິຍສຕ຺ຕານໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກປຈ຺ຈໂຍ ອາໂປຘາຕຸຍາ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສຕິ ອາຫ ‘‘ສມ຺ຠວຣູປໍ ອາໂປຘາຕຸຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕເມວາ’’ຕິ. ກາຍພລໍ ນາມ ອຕ຺ຖໂຕ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ປວຕ຺ຕິອາກາຣວິເສໂສ ຕສ຺ສາ ວິປ຺ຜາຣຠາວໂຕ. ຍໂຕ ນໍ ‘‘ປາຓພລ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕນາຫ ‘‘ພລຣູປໍ ວາໂຍຘາຕຸຄ຺ຄຫເຓນ ຄຫິຕເມວາ’’ຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ເນສໍ ອຍຖາກ຺ກມໂຕ ປຏິກ຺ເຂໂປ ກໂຕຕິ? ວິສຸໍ ນຕ຺ຖີຕິ ກຕ຺ວາ ອນຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ ອນາທຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ມິທ຺ຘປຏິກ຺ເຂໂປ ວາ ມຫາປຎ຺ໂຫຕິ ປຐມໍ ກໂຕ. ຕທນຸສາເຣນ ປຏິໂລມນເຍນ ອິຕເຣສມ຺ປິ ອຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

‘‘ອິຕີ’’ຕິ ອິທໍ ‘‘ອຏ຺ຐວີສຕິວິຘ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ, ອິມິນາ ວຸຕ຺ຕກ຺ກເມນ ອຏ຺ຐວີສຕິວິຘໍ ໂຫຕີຕິ. ໂສ ຈ ໂຂ ປາຬິຍໍ ອາຄຕນເຍເນວາຕິ ອນູນຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອນຘິກຠາໂວ ປນ ທສ຺ສິໂຕ ເອວ.

໔໔໗. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມຣາສິ ຫິໂນຕິ ເອເຕນ ປຕິຏ຺ຐຫຕີຫິ ເຫຕຸ, ມູລຏ຺ເຐນ ໂລຠາທິໂກ, ອໂລຠາທິໂກ ຈ, ຕາທິໂສ ເຫຕຸ ນ ໂຫຕີຕິ ນເຫຕຸ. ນາສ຺ສ ເຫຕຸ ອຕ຺ຖີຕິ ອເຫຕຸກໍ, ສເຫຕຸກປຏິໂຍຄິຠາວໂຕ ເຫຕຸນາ ສຫ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອເຫຕຸກເມວ ເຫຕຸນາ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາຍ ເຫຕຸວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມນານຕ຺ຕາຠາເວປິ ຫິ ສທ຺ທຕ຺ຖນານຕ຺ເຕນ ເວເນຍ຺ຍວເສນ ທຸກນ຺ຕຣເທສນາ ໂຫຕີຕິ ທຸກປທວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຈ຺ຈຍາຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ສຫ ປຈ຺ຈເຍນາຕິ ສປ຺ປຈ຺ຈຍໍ. ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈເຍຫິ ໂລເກ ນິຍຸຕ຺ຕໍ, ວິທິຕນ຺ຕິ ວາ ໂລກິຍໍ. ອາ ຠວຄ຺ຄໍ, ອາ ໂຄຕ຺ຣຠຸໍ ວາ ສວນ຺ຕີຕິ ອາສວາ, ສຫ ອາສເວຫີຕິ ສາສວໍ, ອາສເວຫິ ອາລມ຺ພິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາທິສທ຺ເທນ ສໍໂຍຊນີຍໍ ໂອຆນີຍໍ ໂຍຄນີຍໍ ນີວຣຓີຍໍ ສໍກິເລສິກໍ ປຣາມຏ຺ຐໍ ອເຈຕສິກໍ ຈິຕ຺ຕວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ນຣູປາວຈຣໍ ນອຣູປາວຈຣໍ ນອປຣິຍາປນ຺ນໍ ອນິຍຕໍ ອນິຍ຺ຍານິກໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອາຫິໂຕ ອຫໍ ມາໂນ ເອຕ຺ຖາຕິ ອຕ຺ຕາ, ອຕ຺ຕຠາໂວ. ຕໍ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ປວຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕາ, ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘຘມ຺ມາ, ເຕສຸ ຠວໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ, ຈກ຺ຂາທິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ປນ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກໍ ຍຖາ ເວນຍິໂກຕິ (ອ. ນິ. ໘.໑໑; ປາຣາ. ໘) ອິມມຕ຺ຖໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຕ຺ຕຠາວໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກ’’ນ຺ຕິ. ເສສໍ ເຕວີສຕິວິຘໍ. ‘‘ຕໂຕ ພາຫິຣຕ຺ຕາ’’ຕິ ອິທໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກລກ຺ຂຓາຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ຆຏ຺ຏນວເສນາຕິ ວິສຍີ, ວິສໂຍ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ສງ຺ຆຏ຺ຏນວເສນ. ເສສໍ ໂສຬສວິຘໍ. ວິປຣີຕຕ຺ຕາຕິ ຆຏ຺ຏນວເສນ ອຄເຫຕພ຺ພໂຕ. ທຸປ຺ປຏິວິຊ຺ຌສຠາວຕ຺ຕາຕິ ສຸຂຸມຠາເວນ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສຠາວຕ຺ຕາ. ຎາຓສ຺ສ ອາສນ຺ເນ ນ ໂຫຕີຕິ ທູເຣ. ເຕຣສ ຫທຍວຕ຺ຖຸປຣິໂຍສານານິ. ສຠາເວເນວາຕິ ‘‘ຣູປສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉໂທ, ຣູປສ຺ສ ວິກາໂຣ, ຣູປສ຺ສ ອຸປຈໂຍ’’ຕິອາທິນາ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ສຠາເວເນວ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທິນາ ຎາເຓນ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ. ເສສໍ ທສວິຘໍ. ຕພ຺ພິປຣີຕຕາຍາຕິ ສຠາເວນ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕພ຺ພໂຕ. ໂສຕາທີນມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸໂນ ວິຍ ປສນ຺ນສຠາວຕ຺ຕາ ເອວ ຍຖາສກໍ ວິສຍຄ຺ຄຫຓປຈ຺ຈຍຕາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຈກ຺ຂາທິ…ເປ… ປສາທຣູປ’’ນ຺ຕິ. ວິປຣີຕຕ຺ຕາຕິ ຕພ຺ພິຘຸຣສຠາວຕ຺ຕາ. ອຘິປຕິຍຏ຺ເຐນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈກ຺ຂາທີນໍ ຕາວ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີສຸ ອາຘິປເຕຍ຺ຍໍ ເຕສໍ ປຏຸມນ຺ທຠາວານຸວຕ຺ຕນໂຕ, ອິຕ຺ຖິປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍທ຺ວຍສ຺ສ ສກິຈ຺ເຈ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ສຫຊຣູປານຸປາລເນ. ຕທຸຠຍໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ອຸປາທິນ຺ນຕ຺ຕາຕິ ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ກມ຺ມນິພ຺ພຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ມເມຕໍ ຜລໍ’’ນ຺ຕິ ກມ຺ມຸນາ ຄຫິຕໍ ວິຍ ໂຫຕິ ອປຏິກ຺ເຂປໂຕ.

໔໔໘. ສນິທສ຺ສນກມ຺ມຊາທີນໍ ຕິການນ຺ຕິ ສນິທສ຺ສນຕ຺ຕິກສ຺ສ, ກມ຺ມຊາທິຕ຺ຕິການຎ຺ຈ. ໂອຬາຣິເກຕິ ທ຺ວາທສວິເຘ ໂອຬາຣິກຣູເປ. ຣູປນ຺ຕິ ຣູປາຍຕນໍ. ທຏ຺ຐພ຺ພຠາວສງ຺ຂາເຕນ ສຫ ນິທສ຺ສເນນາຕິ ສນິທສ຺ສນໍ, ປຏິຫນນຠາວສງ຺ຂາເຕນ ສຫ ປຏິເຆນາຕິ ສປ຺ປຏິຆໍ, ສນິທສ຺ສນຎ຺ຈ ຕໍ ສປ຺ປຏິຆຎ຺ຈາຕິ ສນິທສ຺ສນສປ຺ປຏິຆໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ສ ທຏ຺ຐພ຺ພຠາໂວ ອຕ຺ຖິ, ຕໍ ສນິທສ຺ສນໍ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໂຄຈຣຠາໂວວ ທຏ຺ຐພ຺ພຠາໂວ. ຕສ຺ສ ຣູປາຍຕນໂຕ ອນຎ຺ຎຕ຺ເຕປິ ອຎ຺ເຎຫິ ຘມ຺ເມຫິ ຣູປາຍຕນໍ ວິເສເສຕຸໍ ອຎ຺ຎໍ ວິຍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຫ ນິທສ຺ສເນນ ສນິທສ຺ສນ’’ນ຺ຕິ. ຘມ຺ມຠາວສາມຎ຺ເຎນ ຫິ ເອກີຠູເຕສຸ ຘມ຺ເມສຸ ໂຍ ນານຕ຺ຕກໂຣ ວິເສໂສ, ໂສ ອຎ຺ໂຎ ວິຍ ກຕ຺ວາ ອຸປຈຣິຕຸໍ ຍຸຕ຺ໂຕ. ເອວໍ ຫິ ອຕ຺ຖວິເສສາວໂພໂຘ ໂຫຕີຕິ. ໂຍ ສຍໍ, ນິສ຺ສຍວເສນ ຈ ສມ຺ປຕ຺ຕານໍ, ອສມ຺ປຕ຺ຕານຎ຺ຈ ປຏິມຸຂຠາໂວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ປຕນໍ, ໂສ ປຏິຫນນຠາໂວ, ເຍນ ພ຺ຍາປາຣາທິວິກາຣປຈ຺ຈຍນ຺ຕຣສຫິເຕສຸ ຈກ຺ຂາທີນໍ ວິສເຍສຸ ວິກາຣຸປ຺ປຕ຺ຕິ. ເສສໍ ເອກາທສວິຘໍ ໂອຬາຣິກຣູປໍ. ຕຎ຺ຫິ ສນິທສ຺ສນຕ຺ຕາຠາວໂຕ ອນິທສ຺ສນໍ, ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ສປ຺ປຏິຆໍ. ອຸຠຍປຏິກ຺ເຂເປນ ອນິທສ຺ສນອປ຺ປຏິຆໍ. ກມ຺ມໂຕ ຊາຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ເອກນ຺ຕກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ອຏ຺ຐິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ຫທຍຎ຺ຈາຕິ ນວວິຘໍ ຣູປໍ, ຍຎ຺ຈ ນວວິເຘ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐາເນ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ນວວິຘເມວ ຣູປນ຺ຕິ ເອວໍ ອຏ຺ຐາຣສວິຘມ຺ປິ ກມ຺ມໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ກມ຺ມຊໍ. ຍຎ຺ຫິ ຊາຕຎ຺ຈ ຍຎ຺ຈ ຊາຍຕິ ຍຎ຺ຈ ຊາຍິສ຺ສຕິ, ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ‘‘ກມ຺ມຊ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ ຍຖາ ທຸທ຺ຘນ຺ຕິ. ຕທຎ຺ຎປຈ຺ຈຍຊາຕນ຺ຕິ ກມ຺ມໂຕ ອຎ຺ຎປຈ຺ຈຍໂຕ ຊາຕໍ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣຊໍ. ນກຸໂຕຈິຊາຕນ຺ຕິ ລກ຺ຂຓຣູປມາຫ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍໍ, ສທ຺ໂທ, ອາກາສຘາຕຸ, ລຫຸຕາທິຕ຺ຕຍໍ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານິ ອວິນິພ຺ໂຠຄຣູປານີຕິ ເອຕໍ ປຎ຺ຈທສວິຘໍ ຣູປໍ ຈິຕ຺ຕຊໍ. ອາກາສຘາຕຸ, ລຫຸຕາທິຕ຺ຕຍໍ, ອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານານິ ອວິນິພ຺ໂຠຄຣູປານີຕິ ເອຕໍ ທ຺ວາທສວິຘໍ ຣູປໍ ອາຫາຣຊໍ. ເອຕ຺ຖ ສທ຺ທໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ເຕຣສວິຘໍ ຣູປໍ ອຸຕຸໂຕ ສມຸຏ຺ຐິຕໍ ອຸຕຸຊໍ. ເສສໍ ກມ຺ມຊຕິເກ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາເຣເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໔໔໙. ທິຏ຺ຐາທິຈຕຸກ຺ກວເສນ, ຣູປຣູປາທິຈຕຸກ຺ກວເສນ, ວຕ຺ຖາທິຈຕຸກ຺ກວເສນາຕິ ປາເຏກ຺ກໍ ຈຕຸກ຺ກສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຍໍ ຣູປາຍຕນໍ ອທກ຺ຂິ ຍໍ ປສ຺ສຕິ ຍໍ ທກ຺ຂິສ຺ສຕິ ຍໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍ, ຕໍ ສພ຺ພໍ ທິຏ຺ຐໍ ນາມ ທິຏ຺ຐສຠາວານາຕິວຕ຺ຕນໂຕ ຍຖາ ທຸທ຺ຘນ຺ຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ທສ຺ສນວິສຍຕ຺ຕາຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ສວນວິສຍຕ຺ຕາຕິ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ຕາ. ຄນ຺ຘຣສໂຜຏ຺ຐພ຺ພຕ຺ຕຍນ຺ຕິ ຄນ຺ໂຘ ຣໂສ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພນ຺ຕິ ເອຕໍ ຕຍໍ. ມຸຕໍ ນາມ ມຸຕ຺ວາ ປຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສມ຺ປຕ຺ຕຄ຺ຄາຫກອິນ຺ທ຺ຣິຍວິສຍຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ກິມິທໍ ໂຜຏ຺ຐພ຺ພໍ ນາມາຕິ? ປຖວີເຕໂຊວາໂຍຘາຕຸຕ຺ຕຍໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອາໂປຘາຕຸ ອຄ຺ຄຫິຕາ, ນນຸ ສີຕຕາ ຜຸສິຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫຕິ, ສາ ຈ ອາໂປຘາຕູຕິ? ສຈ຺ຈໍ ຄຍ຺ຫຕິ, ນ ປນ ສາ ອາໂປຘາຕຸ. ກິຎ຺ຈຣຫີຕິ? ເຕໂຊຘາຕຸ ເອວ. ມນ຺ເທ ຫິ ອຸຓ຺ຫຠາເວ ສີຕພຸທ຺ຘິ. ນ ຫິ ສີຕໍ ນາມ ໂກຈິ ຄຸໂຓ ອຕ຺ຖິ, ເກວລໍ ປນ ອຸຓ຺ຫຠາວສ຺ສ ມນ຺ທຕາຍ ສີຕຕາຠິມາໂນ. ກຖເມຕໍ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພນ຺ຕິ ເຈ? ອນວຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ສີຕພຸທ຺ຘິຍາ ຍຖາ ປາຣາປາເຣ. ຕຖາ ຫິ ຆມ຺ມກາເລ ອາຕເປ ຐິຕານໍ ຉາຍໍ ປວິຏ຺ຐານໍ ສີຕພຸທ຺ຘິ ໂຫຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ປນ ປຖວີຄພ຺ຠໂຕ ອຸຏ຺ຐິຕານໍ ອຸຓ຺ຫພຸທ຺ຘິ. ຍທິ ຫິ ສີຕຕາ ອາໂປຘາຕຸ ສິຍາ, ເອກສ຺ມິໍ ກລາເປ ອຸຓ຺ຫຠາເວນ ສທ຺ຘິໍ ອຸປລພ຺ເຠຍ຺ຍ, ນ ຈ ອຸປລພ຺ຠຕິ. ຕສ຺ມາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ນ ອາໂປຘາຕຸ ສີຕຕາຕິ. ອິທຎ຺ຈ ຠູຕານໍ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຕໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕານໍ ອຸຕ຺ຕຣໍ, ອນິຈ຺ຉນ຺ຕານມ຺ປິ ປນ ຈຕຸນ຺ນໍ ຠູຕານໍ ເອກສ຺ມິໍ ກລາເປ ກິຈ຺ຈທສ຺ສເນນ ສຠາຄວຸຕ຺ຕິຕາຍ ສາຘິຕາຍ ອຸຕ຺ຕຣເມວ. ເຍ ປນ ‘‘ວາໂຍຘາຕຸຍາ ລກ຺ຂຓໍ ສີຕຕາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສມ຺ປິ ອິທເມວ ອຸຕ຺ຕຣໍ. ຍທິ ຫິ ວາໂຍຘາຕຸ ສີຕຕາ ສິຍາ, ເອກສ຺ມິໍ ກລາເປ ອຸຓ຺ຫຠາເວນ ສທ຺ຘິໍ ສີຕຕາ ອຸປລພ຺ເຠຍ຺ຍ, ນ ຈ ອຸປລພ຺ຠຕິ. ຕສ຺ມາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ນ ວາໂຍຘາຕຸ ສີຕຕາຕິ. ເຍສໍ ປນ ທ຺ຣວຕາ ອາໂປຘາຕຸ, ສາ ຈ ຜຸສິຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ທສ຺ສນໍ. ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພາ ‘‘ທ຺ຣວຠາໂວປິ ຜຸສີຍຕີຕິ ອາຍສ຺ມນ຺ຕານໍ ອຘິມານມຕ຺ຕໍ ສຓ຺ຐານໍ ວິຍາ’’ຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ປຸຣາຕເນຫິ –

‘‘ທ຺ຣວຕາ ສຫວຸຕ຺ຕີນິ, ຕີຓິ ຠູຕານິ ສມ຺ຜຸສໍ;

‘ທ຺ຣວຕໍ ສມ຺ຜຸສາມີ’ຕິ, ໂລໂກຍມຠິມຎ຺ຎຕິ.

‘‘ຜຸສໍ ຠູຕານິ ສຓ຺ຐານໍ, ມນສາ ຄຓ຺ຫເຕ ຍຖາ;

‘ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ຜຸສາມີ’ຕິ, ຎາຕພ຺ພາ ທ຺ຣວຕາ ຕຖາ’’ຕິ.

ເສສນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຣູປາທິສຕ຺ຕວິຘໍ ຣູປໍ ຐເປຕ຺ວາ ອວສິຏ຺ຐໍ ເອກວີສຕິວິຘໍ ຣູປໍ. ວິຎ຺ຎາຓສ຺ເສວາຕິ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ເສວ. ອວຘາຣເຓນ ຣູປາຍຕນາທີນມ຺ປິ ມໂນວິຎ຺ຎາຓວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕ຺ເຕ ນິຍມາຠາວໂຕ ນ ວິຎ຺ຎາຕຣູປຕາຕິ ສງ຺ກຣາຠາວໍ ທສ຺ເສຕິ.

ນິປ຺ຜນ຺ນຣູປໍ ປເນຕ຺ຖ ຣູປຣູປໍ ນາມາຕິ ຍເທຕ຺ຖ ອຏ຺ຐວີສຕິວິເຘ ຣູເປ ‘‘ນິປ຺ຜນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ຣູປໍ, ຕເທວ ຣູປລກ຺ຂຓໂຍຄໂຕ ຣູປໍ. ຣຸປ຺ປນໍ ຣູປໍ, ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ຍຖາ ອຣິສໂສຕິ, ຣູປຄຸຓໂຍຄໂຕ ວາ ຍຖາ ນີລຄຸຓໂຍຄໂຕ ນີລໍ ວຕ຺ຖນ຺ຕິ. ສ຺ວາຍໍ ຣູປສທ຺ໂທ ຣຸຬ຺ຫິຍາ ອຕໍສຠາເວປິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອປເຣນ ຣູປສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣູປຣູປ’’ນ຺ຕິ ຍຖາ ຕິລເຕລໍ, ທຸກ຺ຂທຸກ຺ຂນ຺ຕິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໓໙) ຈ, ຣຸປ຺ປນສຠາວໍ ຣູປນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍທິ ເອວໍ, ອາກາສຘາຕຸອາທີນໍ ກຖໍ ຣູປຠາໂວຕິ? ນິປ຺ຜນ຺ນຣູປສ຺ສ ປຣິຈ຺ເຉທວິກາຣລກ຺ຂຓຠາວໂຕ ຕຄ຺ຄຕິກເມວາຕິ ‘‘ຣູປ’’ນ຺ຕ຺ເວວ ວຸຈ຺ຈຕິ.

ວສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິກາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ວຕ຺ຖຸ, ຈິຕ຺ຕຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານໍ ອາຘາຣຠູຕໍ ຣູປໍ. ຕໍ ປນ ຉພ຺ພິຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຫທຍຣູປໍ ວຕ຺ຖຸ ເອວ ມໂນຘາຕຸມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູນໍ ນິສ຺ສຍຠາວໂຕ. ນ ທ຺ວາຣໍ ອຎ຺ຎນິສ຺ສຍານໍ ຈກ຺ຂາທິ ວິຍ. ຍຖາ ຫິ ຈກ຺ຂາທີນິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທີນໍ ປວຕ຺ຕິຍາ ທ຺ວາຣໍ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຫທຍວຕ຺ຖຸ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ຫທຍຣູປໍ ນາມ, ຕໍ ວຕ຺ຖຸ, ນ ທ຺ວາຣ’’ນ຺ຕິ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິທ຺ວຍໍ ທ຺ວາຣໍ ກມ຺ມທ຺ວາຣຠາວໂຕ. ຕນ຺ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຠາວໂຕ ນ ວຕ຺ຖຸ. ປສາທຣູປໍ ວຕ຺ຖຸ ເຈວ ອຕ຺ຕສນ຺ນິສ຺ສິຕສ຺ສ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິກສ຺ສ, ທ຺ວາຣຎ຺ຈ ອຎ຺ຎນິສ຺ສິຕສ຺ສ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາທິກສ຺ສ. ເສສໍ ເອກວີສຕິວິຘໍ ຣູປໍ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາຍໂຕ ເນວ ວຕ຺ຖຸ ນ ຈ ທ຺ວາຣໍ.

໔໕໐. ເອກໂຕ ເອວ ຊາຕໍ ເອກຊໍ. ນນຸ ຈ ເອກໂຕ ເອວ ປຈ຺ຈຍໂຕ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ? ສຈ຺ຈໍ ນຕ຺ຖິ, ຣູປຊນກປຈ຺ຈເຍສຸ ເອກໂຕຕິ ອຍເມຕ຺ຖ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນ ຫິ ຣູປຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຣູປຊນກໂຕ ອຎ຺ຎໍ ປຈ຺ຈຍໍ ອເປກ຺ຂຕິ. ທ຺ວິຊນ຺ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິເມສນ຺ຕິ ອິເມສໍ ປເຠທານໍ ວເສນ. ກມ຺ມຊເມວາຕິ ກມ຺ມໂຕ ເອວ ຊາຕໍ. ຈິຕ຺ຕຊເມວາຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຈິຕ຺ຕໂຕ ຈ ອຸຕຸໂຕ ຈ ຊາຕນ຺ຕິ ກາເລນ ຈິຕ຺ຕໂຕ, ກາເລນ ອຸຕຸໂຕຕິ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໂຕ ຈ ອຸຕຸໂຕ ຈ ຊາຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕໍ ທ຺ວິຊໍ ທ຺ວີຫິ ຊາຕນ຺ຕິ. ປຣໂຕ ທ຺ວີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສທ຺ທາຍຕນເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍໍ ຈິຕ຺ຕຊໍ ສທ຺ທາຍຕນໍ, ຕໍ ສວິຎ຺ຎຕ຺ຕິກເມວາຕິ ເອເກ. ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິໂກປິ ອຕ຺ຖິ ວິຕກ຺ກວິປ຺ຜາຣສທ຺ໂທຕິ ໂປຣາຓາ.

ວິຕກ຺ກວິປ຺ຜາຣສທ຺ໂທ ນ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍຕິ ຫິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕມຫາອຏ຺ຐກຖາວາທໍ ນິສ຺ສາຍ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ສທ຺ທສ຺ສ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ວິນາປິ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ. ນ ຫິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ ‘‘ກາຍວາຈາຍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ເຍນ ສທ຺ເທນ ສຫ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ສນ຺ເຕ ຈິຕ຺ຕເຊນາປິ ສທ຺ທນວເກນ ຠວິຕພ຺ພໍ. ໂສ ຈ ວາໂທ ‘‘ສທ຺ໂທ ຈ ໂຫຕິ, ນ ໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ຈາ’’ຕິ ວິຣຸທ຺ຘເມເວຕນ຺ຕິ ມຎ຺ຎມາເນຫິ ສງ຺ຄຫກາເຣຫິ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ໂຕ. ອປເຣ ປນ ມຫາອຏ຺ຐກຖາວາທໍ ອປ຺ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຘິປ຺ປາຍໍ ວຓ຺ເຓນ຺ຕິ. ກຖໍ? ‘‘ຊິວ຺ຫາຕາລຸຈລນາທິກໍ ວິຕກ຺ກສມຸຏ຺ຐິຕໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິສຫຊເມວ ສຸຂຸມສທ຺ທໍ ທິພ຺ພໂສເຕນ ສຸຕ຺ວາ ອາທິສຕີ’’ຕິ ສຸຕ຺ເຕ, ປຏ຺ຐາເນ ຈ ໂອຬາຣິກໍ ສທ຺ທໍ ສນ຺ຘາຍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອິມິນາ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວິຕກ຺ກວິປ຺ຜາຣສທ຺ທສ຺ສ ອໂສຕວິຎ຺ເຎຍ຺ຍຕາ ວຸຕ຺ຕາຕິ. ຕໍ ຈຕຸຊໍ. ອວເສສນ຺ຕິ ອວິນິພ຺ໂຠຄຣູເປນ ສທ຺ຘິໍ ອາກາສຘາຕຸມາຫ.

ລກ຺ຂຓຣູປໍ ປນ ນກຸໂຕຈິຊາຕນ຺ຕິ ກຸໂຕຈິປິ ປຈ຺ຈຍໂຕ ນ ຊາຕໍ, ນາປິ ສຍເມວ ຊາຕໍ ປຈ຺ຈເຍຫິ ວິນາ ສຍເມວ ຊາຕສ຺ສ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ອຠາວໂຕ. ກຖໍ ປເນຕໍ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພໍ ລກ຺ຂຓຣູປໍ ນ ຊາຍຕີຕິ? ລກ຺ຂຓາຠາວໂຕ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິມນ຺ຕານໍ ຫິ ຣູປາຍຕນາທີນໍ ຊາຕິອາທີນິ ລກ຺ຂຓານິ ວິຊ຺ຊນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ຊາຕິອາທີນໍ. ຕສ຺ມາ ວິຎ຺ຎາຕພ຺ພເມຕໍ ຊາຕິອາທີນິ ນ ຊາຍນ຺ຕີຕິ. ສິຍາ ປເນຕໍ ‘‘ຊາຕິອາທີນໍ ຊາຕິອາທີນິ ລກ຺ຂຓານິ ວິຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ? ຕໍ ນ, ກສ຺ມາ? ຕຖາ ສຕິ ອນວຏ຺ຐານາປຕ຺ຕິໂຕ. ຍທິ ຫິ ຊາຕິອາທີນິ ຊາຕິອາທິມນ຺ຕານິ ສິຍຸໍ, ຕານິປິ ຊາຕິອາທິມນ຺ຕານິ, ຕານິປິ ຊາຕິອາທິມນ຺ຕານີຕິ ອນວຏ຺ຐານເມວ ອາປຊ຺ຊຕິ. ຕສ຺ມາ ສຸຏ຺ຐຸ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຊາຕິອາທີນິ ນ ຊາຍນ຺ຕີ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຫິ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຸປ຺ປາໂທ ອຕ຺ຖິ, ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຈ ປຣິປາກເຠທມຕ຺ຕໍ ອິຕຣທ຺ວຍ’’ນ຺ຕິ, ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຕ຺ຖ ‘‘ອຸປ຺ປາໂທ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ເອເຕນ ອຸປ຺ປາທສ຺ສ ຊຣາມຣຓາຠາວມາຫ. ອສຕິ ອຸປ຺ປາເທ ກຸໂຕ ຊຣາມຣຓນ຺ຕິ ມຕ຺ຕຄ຺ຄຫເຓນ ຊຣາມຣຓສ຺ສ ອຸປ຺ປາທາຠາວມ຺ປິ. ຍທິ ເອວໍ ຊາຕິຍາ ກຸໂຕຈິ ຊາຕຕາວຈນໍ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ກິຈ຺ຈານຸຠາວກ຺ຂເຓ ທິຏ຺ຐຕ຺ຕາຕິ ເຍ ເຕ ຈິຕ຺ຕາທໂຍ ຣູປາຍຕນາທີນໍ ຣູປານໍ ຊນກປຈ຺ຈຍາ, ເຕສໍ ຕທຸປ຺ປາທນໍ ປຕິ ອນຸປຣຕພ຺ຍາປາຣານໍ ໂຍ ໂສ ປຈ຺ຈຍຠາວູປລກ຺ຂຓີໂຍ ກິຈ຺ຈານຸຠາວກ຺ຂໂຓ, ຕທາ ຊາຍມານານໍ ຣູປາຍຕນາທີນໍ ຘມ຺ມານໍ ວິກາຣຠາເວນ ອຸປລພ຺ຠມານຕໍ ສນ຺ຘາຍ ເວເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລວເສນ ຊາຕິຍາ ກຸໂຕຈິ ປຈ຺ຈຍໂຕ ຊາຕຕ຺ຕໍ ປາຬິຍໍ ອນຸຎ຺ຎາຕໍ ຍຖາ ຕໍ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານຕາທິ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິອາທີນໍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ສງ຺ເຂປຕ຺ໂຖ – ເຍຫິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ເມຫິ ຣູປາທໂຍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍຸໍ, ເຕສໍ ປຈ຺ຈຍຠາວູປຄມນກ຺ຂເຓ ອຸປລພ຺ຠມານາ ຣູປາທໂຍ ຕໂຕ ປຸເຣ, ປຈ຺ຉາ ຈ ອນຸປລພ຺ຠມານາ ຕໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ຊາຕິປິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຍທິ ເອວໍ ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ຊາຕິຍາ ກຸໂຕຈິ ຊາຕຕາ ສິທ຺ຘາ, ອຖ ກສ຺ມາ ເວເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລວເສນາຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ ຊາຍມານຘມ຺ມວິກາຣຠາເວນ ອຸປລພ຺ຠມານຕ຺ຕາ. ຍທິ ຫິ ຘມ຺ໂມ ວິຍ ອຸປລພ຺ເຠຍ຺ຍ ຊາຕິ, ນິປ຺ປຣິຍາໂຍວ ຕສ຺ສາ ກຸໂຕຈິ ຊາຕຠາໂວ, ນ ເອວມຸປລພ຺ຠຕິ, ອຖ ໂຂ ວິກາຣຠາເວນ. ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເວເນຍ຺ຍປຸຄ຺ຄລວເສນາ’’ຕິ.

ຕທາ ກິຣ ໂສຕູນໍ ເອວໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ‘‘ອຍໍ ຊາຕິ ສພ຺ເພສໍ ຘມ຺ມານໍ ປຠໂວ, ສຍຎ຺ຈ ນ ກຸໂຕຈິ ຊາຍຕິ ຍຖາ ຕໍ ປກຕິວາທີນໍ ປກຕີ’’ຕິ, ຕໍ ເນສໍ ມິຈ຺ຉາຄາຫໍ ວິຘເມນ຺ໂຕ ສຕ຺ຖາ ‘‘ອຸປຈໂຍ ສນ຺ຕຕີ’’ຕິ ທ຺ວິຘາ ຠິນ຺ທິຕ຺ວາ ກຸໂຕຈິ ປຈ຺ຈຍໂຕ ຊາຕຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ເທເສສິ, ນ ປນ ຊຣາມຣຓໍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ກິຈ຺ຈານຸຠາວກ຺ຂເຓ ອທສ຺ສນໂຕ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ‘‘ຊຣາມຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ວຸຕ຺ຕໍ? ຍສ຺ມາ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນານໍ ຘມ຺ມານໍ ປຣິປາກຠງ຺ຄຕາຍ ເຕສຸ ສນ຺ເຕສຸ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ອສນ຺ເຕສຸ. ນ ຫິ ອຊາຕໍ ປຣິປຈ຺ຈຕິ, ຠິຊ຺ຊຕິ ວາ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຊາຕິປຈ຺ຈຍຕໍ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ຊຣາມຣຓໍ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປນ຺ນ’’ນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໒.໒໐) ປຣິຍາເຍນ ສຸຕ຺ເຕສຸ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂຍ ປເນຕ຺ຖ ກາມຠວາທີສຸ ກມ຺ມາທິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ໂຍນິວິຠາຄໂຕ ປຏິສນ຺ຘິຍໍ, ປວຕ຺ຕິຍຎ຺ຈ ຣູປຘມ຺ມານໍ ປວຕ຺ຕິເຠໂທ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ, ໂສ ປຣໂຕ ປຏິຈ຺ຈສມຸປ຺ປາທກຖາຍໍ ອາວິ ຠວິສ຺ສຕີຕິ ນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

ອິຕິ ຣູປກ຺ຂນ຺ເຘ ວິຕ຺ຖາຣກຖາມຸຂວຓ຺ຓນາ.

ວິຎ຺ຎາຓກ຺ຂນ຺ຘກຖາວຓ຺ຓນາ

໔໕໑. ຍໍ ກິຎ຺ຈີຕິ ອນວເສສປຣິຍາທານທີປເກນ ປທທ຺ວເຍນ ເວທຍິຕສ຺ສ ພຫຸເຠທຕໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ວຸຈ຺ຈມານໍ ຣາສຏ຺ຐໍ ອຸລ຺ລິງ຺ເຄຕິ. ເວທຍິຕໍ ອາຣມ຺ມຓຣສານຸຠວນໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ເວທຍິຕລກ຺ຂຓໍ. ສພ຺ພໍ ຕໍ ຘມ຺ມຊາຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ, ປຸພ຺ເພ ວາ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘກຖາຍໍ ວຸຕ຺ຕໍ ອຘິກາຣໂຕ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເອກໂຕ ກຕ຺ວາຕິ ອຕີຕາທິເຠທຠິນ຺ນໍ ສພ຺ພໍ ຕໍ ພຸທ຺ຘິຍາ ເອກໂຕ ກຕ຺ວາ. ເອວຎ຺ຫິ ຣາສຏ຺ຐສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ. ນີລາທິເຠທສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ສຎ຺ຊານນໍ, ‘‘ນີລໍ ປີຕໍ ທີຆໍ ຣສ຺ສ’’ນ຺ຕິ (ຘ. ສ. ໖໑໕) ຈ ອາທິນາ ສຎ຺ຎຸປ຺ປາທວເສນ ຊານນໍ ຄຫຓໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຎ຺ຊານນລກ຺ຂຓໍ. ອຠິສງ຺ຂຣຓໍ ອາຍູຫນໍ ພ຺ຍາປາຣາປຕ຺ຕິ, ອຠິສນ຺ທຫນໍ ວາ, ອຸຠຍຖາປິ ເຈຕນາປຘານຕາຍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຠິສງ຺ຂຣຓລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕຠາຊນີເຍ ສງ຺ຂາຣກ຺ຂນ຺ຘໍ ວິຠຊນ຺ເຕນ ຠຄວຕາ ‘‘ຈກ຺ຂຸສມ຺ຜສ຺ສຊາ ເຈຕນາ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໒໑) ເຈຕນາວ ວິຠຕ຺ຕາ. ມິນິຕພ຺ພວຕ຺ຖຸໍ ນາຬິຍາ ມິນມາໂນ ປຸຣິໂສ ວິຍ ເຍນ ສຎ຺ຊານນາກາຣວິສິຏ຺ເຐນ ອາກາເຣນ ວິສຍໍ ຄຓ຺ຫາຕິ, ຕໍ ອາຣມ຺ມຓູປລທ຺ຘິສງ຺ຂາຕໍ ວິຊານນໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ວິຊານນລກ຺ຂຓໍ. ອິຕເຣ ເວທນາກ຺ຂນ຺ຘາທໂຍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວິຎ຺ຎາເຓນ ເອກຸປ຺ປາທາທິຠາວໂຕ, ສມານຊາຕິອາທິວິຠາຄໂຕ ຈ.

ອຕ຺ຕນາ ‘‘ວິຊານນລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ສຸຕ຺ເຕນ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ຍໍ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ປວຕ຺ຕິມຕ຺ຕເມຕໍ, ຍທິທໍ ສຠາວຘມ຺ໂມຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິຊານນລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ຠາວສາຘນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ຘມ຺ມສຠາວາ ວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຈິ ກຕ຺ຕາ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ຕສ຺ເສວ ກຕ຺ຕຸຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວິຊານາຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ວິຊານນຏ຺ເຐນ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕເທວ ຈິນ຺ຕນາທິອຕ຺ເຖນ ຈິຕ຺ຕໍ, ມນນຏ຺ເຐນ ມໂນຕິ ປຣິຍາຍໂຕປິ ນໍ ໂພເຘຕິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈ ຂນ຺ຘໂຕ, ເຠທໂຕ, ປຣິຍາຍໂຕ ຈ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຠາວິຕໍ ໂຫຕິ.

ຊາຍນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວິສທິສາປິ ສທິສາກາຣາຕິ ຊາຕິ, ສມານາກາໂຣ. ສາ ປນາຍໍ ຊາຕິ ກາມໍ ອເນກວິຘາ ນານປ຺ປກາຣາ, ຕໍ ອິຘາຘິປ຺ເປຕເມວ ປນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ກຸສລໍ, ອກຸສລໍ, ອພ຺ຍາກຕຎ຺ຈາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ກຸສລຏ຺ເຐນ ກຸສລໍ. ໂກຍໍ ກຸສລຏ຺ໂຐ ນາມ? ອາໂຣຄ຺ຍຏ຺ໂຐ ອນວຊ຺ຊຏ຺ໂຐ ສຸຂວິປາກຏ຺ໂຐ. ອາໂຣຄ຺ຍຏ຺ເຐນາປິ ຫິ ກຸສລໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ກຈ຺ຈິ ນຸ ໂຠໂຕ ກຸສລ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ຊາ. ໑.໑໕.໑໔໖; ໒.໒໐.໑໒໙). ອນວຊ຺ຊຏ຺ເຐນາປິ ‘‘ກຕໂມ ປນ, ຠນ຺ເຕ, ກຸສໂລ ກາຍສມາຈາໂຣ? ໂຍ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອນວຊ຺ໂຊ ກາຍສມາຈາໂຣ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໒.໓໖໑). ສຸຂວິປາກຏ຺ເຐນາປິ ‘‘ກຸສລານໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘມ຺ມານໍ ສມາທານເຫຕູ’’ຕິອາທີສຸ (ທີ. ນິ. ໓.໘໐). ກຸສລຈິຕ຺ຕຎ຺ຫິ ຣາຄາທີນໍ ເຈຕສິກໂຣຄານໍ ອວຊ຺ຊສຠາວານໍ ປຏິປກ຺ຂຠາວໂຕ, ສຸຂວິປາກວິປຈ຺ຈນໂຕ ຈ ອໂຣຄໍ, ອນວຊ຺ຊໍ, ສຸຂວິປາກຎ຺ຈາຕິ.

ສທ຺ທຕ຺ຖໂຕ ປນ ກຸຈ຺ຉິເຕ ປາປຘມ຺ເມ ສລຍຕິ ຈລຍຕິ ກມ຺ເມຕິ ວິທ຺ຘໍເສຕີຕິ ກຸສລໍ. ກຸຈ຺ຉິເຕນ ວາ ອາກາເຣນ ສຍນ຺ຕີຕິ ກຸສາ, ປາປຘມ຺ມາ, ເຕ ກຸເສ ລຸນາຕິ ຉິນ຺ທຕີຕິ ກຸສລໍ. ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ວາ ສານໂຕ ຕນຸກຣຓໂຕ ຎາຓໍ ກຸສໍ ນາມ, ເຕນ ລາຕພ຺ພໍ ຄເຫຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ກຸສລໍ. ຍຖາ ວາ ກຸໂສ ອຸຠຍຠາຄຄຕໍ ຫຕ຺ຖປເທສໍ ລຸນາຕິ, ເອວມິທໍ ອຸປ຺ປນ຺ນານຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ອຸຠຍຠາຄຄຕໍ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍ ລຸນາຕິ ຉິນ຺ທຕິ, ຕສ຺ມາ ກຸໂສ ວິຍ ລຸນາຕີຕິ ກຸສລໍ. ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ວາ ສາວຊ຺ຊຘມ຺ມານໍ ສລນໂຕ ສໍວຣຓໂຕ ກຸສລໍ. ກຸສລຘມ຺ມວເສນ ຫິ ອກຸສລາ ປວຕ຺ຕິນິວາຣເຓນ, ອປ຺ປວຕ຺ຕິຠາວາປາທເນນ ຈ ມນຈ຺ຉຏ຺ເຐສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ອປ຺ປວຕ຺ຕິຍາ ສໍວຸຕາ ປິຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ກຸຈ຺ຉິເຕ ວາ ປາປຘມ຺ເມ ສລຍຕິ ກມ຺ເປຕິ ອປເນຕີຕິ ກຸສລໍ. ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ວາ ປາຓາຕິປາຕາທີນໍ ປາປຘມ຺ມານໍ ສານໂຕ ນິສານໂຕ ເຕຊນໂຕ ກຸສາ, ໂທສໂລຠາທໂຍ. ໂທສາທີນຎ຺ຫິ ວເສນ ເຈຕນາຍ ຕິກ຺ຂຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປາຓາຕິປາຕາທີນໍ ມຫາສາວຊ຺ຊຕາ, ເຕ ກຸເສ ລຸນາຕິ ຉິນ຺ທຕີຕິ ກຸສລໍ. ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ວາ ສານໂຕ ອນ຺ຕກຣຓໂຕ ວິນາສນໂຕ ກຸສານິ, ປຸຎ຺ຎກິຣິຍວເສນ ປວຕ຺ຕານິ ສທ຺ຘາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ, ເຕຫິ ລາຕພ຺ພໍ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພນ຺ຕິ ກຸສລໍ. ‘‘ກຸ’’ ອິຕິ ວາ ຠູມິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຘິຏ຺ຐານຠາເວນ ຕໍສທິສສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສຍຠູຕສ຺ສ ຣູປາຣູປປ຺ປພນ຺ຘສ຺ສ ສມ຺ປຕິ, ອາຍຕິຎ຺ຈ ອນຸທຫເນນ ວິນາສນໂຕ ກຸໍ ສິຍນ຺ຕີຕິ ກຸສາ, ຣາຄາທໂຍ, ເຕ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ນິສ຺ສຍສ຺ສ ລວນໂຕ ຉິນ຺ທນໂຕ ກຸສລໍ. ປໂຍຄສມ຺ປາທິຕາ ຫິ ກຸສລຘມ຺ມາ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ຣູປາຣູປຘມ຺ເມ ອປ຺ປວຕ຺ຕິກຣເຓນ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ຕີຕິ.

ນ ກຸສລນ຺ຕິ ອກຸສລໍ, ກຸສລປຏິປກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນ ກຸສລນ຺ຕິ ຫິ ກຸສລປຏິກ຺ເຂເປນ ອກຸສລປທສ຺ສ ອວຍວເຠເທນ ອຕ຺ເຖ ວຸຈ຺ຈມາເນ ຍຖາ ຍໍ ຘມ຺ມຊາຕໍ ນ ອໂຣຄໍ, ນ ອນວຊ຺ຊໍ, ນ ສຸຂວິປາກໍ, ນ ຈ ໂກສລ຺ລສມ຺ຠູຕໍ, ຕໍ ອກຸສລນ຺ຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຍໍ ນ ກຸຈ຺ຉິຕານໍ ສລນສຠາວໍ, ນ ກຸສານໍ ລວນສຠາວໍ, ນ ກຸເສນ ກຸເສຫິ ວາ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ, ນ ຈ ກຸໂສ ວິຍ ລວນກໍ, ຕໍ ອກຸສລໍ ນາມາຕິ ອຍມ຺ປິ ອຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕ ໂຫຕິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍສ຺ມາ ກຸສລໍ ອກຸສລສ຺ສ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕໍ, ຍໂຕ ເຈຕສິກໂຣຄປຏິປກ຺ຂາທິຠາວໂຕ ອໂຣຄາທິປຣິຍາເຍນປິ ໂພຘິຕໍ, ຕສ຺ມາ ອກຸສລໍ ປນ ກຸສລສ຺ສ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຠູຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກຸສລປຏິປກ຺ຂນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຕໍ ປນ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຫາຍກປຫາຕພ຺ພຠາເວເນວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ນ ພ຺ຍາກຕນ຺ຕິ ອພ຺ຍາກຕໍ, ກຸສລາກຸສລຠາເວນ ອກຖິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຕ຺ຖ ກຸສລຠາໂວ ອນວຊ຺ຊສຸຂວິປາກຏ຺ໂຐ. ອກຸສລຠາໂວ ສາວຊ຺ຊທຸກ຺ຂວິປາກຏ຺ໂຐ, ຕທຸຠຍຠາເວນ ອວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອເຕເນວ ອໂຣຄສໂຣຄາທິຠາເວນ ຈ ອວຸຕ຺ຕຕາ ວຓ຺ຓິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ‘‘ກຸສລໍ ອກຸສລ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຕ຺ວາ ‘‘ອພ຺ຍາກຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ກຸສລາກຸສລຠາເວເນວ ອວຸຕ຺ຕຕາ ວິຎ຺ຎາຍຕິ, ນ ປກາຣນ຺ຕເຣນ. ອວຸຕ຺ຕຕາ ເຈຕ຺ຖ ນ ຕຖາ ອວຕ຺ຕພ຺ພຕາມຕ຺ເຕນ, ອຖ ໂຂ ຕທຸຠຍວິນິມຸຕ຺ຕສຠາວຕາຍ ເຕສໍ ຘມ຺ມານນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຖາ ເຫຕໍ ‘‘ອວິປາກລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ.

໔໕໒. ຠູມິເຠທໂຕຕິ ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຘມ຺ມາຕິ ຠູມິ, ຐານໍ, ອວຕ຺ຖາ ຈ. ອວຕ຺ຖາປິ ຫິ ອວຕ຺ຖາວນ຺ຕານໍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານໍ ວິຍ ຄຍ຺ຫຕິ, ເອວໍ ເນສໍ ສຸຂຄ຺ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂລກິຍາ ຠູມິ ຐານວເສເນວ ເວທິຕພ຺ພາ, ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ອວຕ຺ຖາວເສນ. ໂລກິຍາ ວາ ຐານາວຕ຺ຖາວເສນ, ໂລກຸຕ຺ຕຣາ ອວຕ຺ຖາວເສເນວ. ກາມາວຈຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຖຸກາໂມ ກິເລສກາໂມຕິ ທ຺ເວ ກາມາ. ເຕສຸ ວຕ຺ຖຸກາໂມ ວິເສສໂຕ ປຎ຺ຈ ກາມຄຸຓາ ກາມີຍນ຺ຕີຕິ, ກິເລສກາໂມ ຕຓ຺ຫາ ກາເມຕີຕິ. ເຕ ທ຺ເວປິ ສຫິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ຍຕ຺ຖ ອວຈຣນ຺ຕິ, ຕໍ ກາມາວຈຣໍ. ກິໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ເອກາທສວິໂຘ ກາມຠໂວ. ອິທໍ ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ຕຕ຺ຖ ອວຈຣຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ກາມາວຈຣໍ ເອກສ຺ສ ອວຈຣສທ຺ທສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ. ເອວໍ ຣູປາຣູປາວຈຣານິປິ ເວທິຕພ຺ພານິ ຣູປຕຓ຺ຫາ ຣູປໍ, ອຣູປຕຓ຺ຫາ ອຣູປນ຺ຕິ ກຕ຺ວາ. ອຖ ວາ ກາມຕຓ຺ຫາ ກາໂມ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ, ອວຈຣຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອວຈຣໍ, ກາມສ຺ສ ອວຈຣໍ ກາມາວຈຣໍ. ເອວໍ ຣູປາວຈຣາຣູປາວຈຣານິປິ ເວທິຕພ຺ພານິ. ໂລກໂຕ ອຸຕ຺ຕຣຕີຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ກຸສລສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອິຕຣໍ ປນ ໂລກໂຕ ອຸຕ຺ຕິຓ຺ຓນ຺ຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ.

ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາຎາຓສງ຺ຂາຣເຠທໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາເຠໂທ ຕາວ ຍຸຕ຺ໂຕ ເຕສໍ ຠິນ຺ນສຠາວຕ຺ຕາ, ຎາຓສງ຺ຂາຣເຠໂທ ປນ ກຖນ຺ຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ຎາຓສງ຺ຂາຣກໂຕ ເຠໂທຎາຓສງ຺ຂາຣເຠໂທ, ໂສ ຈ ເຕສໍ ຠາວາຠາວກໂຕຕິ ກຕ຺ວາ. ໂສຠນໍ ມໂນ, ສຸນ຺ທຣໍ ວາ ມໂນ ເອຕສ຺ສາຕິ ສຸມໂນ, ສຸມນສ຺ສ ຠາໂວ ໂສມນສ຺ສໍ, ມານສິກສຸຂາ ເວທນາ ຣຸຬ຺ຫິຍາ, ໂສມນສ຺ເສນ ອຸປ຺ປາທໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ຠງ຺ຄາ ສຫຄຕໍ ປວຕ຺ຕໍ ສໍສຏ຺ຐໍ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂສມນສ຺ສສຫຄຕຕາ ຈສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓ ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕໍ ໂຫຕິ. ນນຸ ຈ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມຓໍ ໂລຠສ຺ສ ວຕ຺ຖຸ, ກຖໍ ຕຕ຺ຖ ກຸສລໍ ໂຫຕີຕິ? ນຍິທເມກນ຺ຕິກໍ ອິຏ຺ເຐປິ ອາໂຠຄາທິວເສນ ກຸສລສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ຍສ຺ສ ຫິ ຈຕຸສມ຺ປຕ຺ຕິຈກ຺ກສມາໂຍຄາທິວເສນ ໂຍນິໂສວ ອາໂຠໂຄ ໂຫຕິ, ກຸສລເມວ ຈ ມຍາ ກຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ກຸສລກຣເຓ ຈິຕ຺ຕໍ ນິຍມິຕໍ, ອກຸສລປ຺ປວຕ຺ຕິໂຕ ຈ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ກຸສລກຣເຓ ເອວ ປຣິຓາມິຕໍ, ອຠິຓ຺ຫກຣຓວເສນ ຈ ສມຸທາຈຣິຕໍ, ຕສ຺ສ ອິຏ຺ເຐປິ ອາຣມ຺ມເຓ ອໂລຠາທິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເມວ ຈິຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ນ ໂລຠາທິສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ.

ຎາເຓນ ສມໍ ປກາເຣຫິ ຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ເອກຸປ຺ປາທາທໂຍ ເອວ ເຈຕ຺ຖ ປກາຣາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມູປປຕ຺ຕິອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກກິເລສທູຣີຠາວາ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຕາຍ ກາຣຓໍ. ໂຍ ຫິ ປເຣສໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕິ, ອນວຊ຺ຊານິ ສິປ຺ປາຍຕນກມ຺ມາຍຕນວິຊ຺ຊຏ຺ຐານານິ ສິກ຺ຂາເປຕີຕິ ເອວມາທິກໍ ປຎ຺ຎາສໍວຕ຺ຕນິຍໍ ກໂຣຕິ, ຕສ຺ສ ກມ຺ມູປນິສ຺ສຍວເສນ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ຕຖາ ອພ຺ຍາປຊ຺ເຊ ໂລເກ ອຸປ຺ປນ຺ນສ຺ສ ອຸປປຕ຺ຕິໍ ນິສ຺ສາຍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ເຫຕໍ ‘‘ຕສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ສຸຂິໂນ ຘມ຺ມປທາ ປ຺ລວນ຺ຕິ, ທນ຺ໂຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຕຸປ຺ປາໂທ, ອຖ ໂຂ ໂສ ສຕ຺ໂຕ ຂິປ຺ປໍເຍວ ວິເສສຠາຄີ (ອ. ນິ. ໔.໑໙໑) ໂຫຕີ’’ຕິ. ຕຖາ ປຎ຺ຎາທສກປຕ຺ຕສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປຣິປາກໍ ນິສ຺ສາຍ ກຸສລໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຍນ ປນ ກິເລສາ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕາ, ຕສ຺ສ ກິເລສທູຣີຠາວໍ ນິສ຺ສາຍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ເຈຕໍ ‘‘ໂຍຄາ ເວ ຊາຍເຕ ຠູຣິ, ອໂຍຄາ ຠູຣິສງ຺ຂໂຍ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໘໒). ອຕ຺ຕໂນ ວາ ປຣສ຺ສ ວາ ສມຸສ຺ສາຫຊນິຕໍ ຈິຕ຺ຕປໂຍຄສງ຺ຂາຕໍ ສງ຺ຂຣຓໍ ສງ຺ຂາໂຣ, ໂສ ເອຕສ຺ສ ນຕ຺ຖີຕິ ອສງ຺ຂາຣໍ. ເຕນ ປນ ສຫ ສງ຺ຂາເຣນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ສສງ຺ຂາຣໍ. ຎາເຓນ ວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ວິຣຫິຕນ຺ຕິ ຎາຓວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ວິປ຺ປໂຍໂຄຕິ ເຈຕ຺ຖ ຎາຓສ຺ສ ອຠາໂວ ອປ຺ປວຕ຺ຕິເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຸເປກ຺ຂຕີຕິ ອຸເປກ຺ຂາ, ເວທຍມານາປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ອຊ຺ຌຸເປກ຺ຂຕິ ມຊ຺ຌຕ຺ຕຕາກາຣສຓ຺ຐິຕຕ຺ຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ອຸເປຕາ ສຸຂທຸກ຺ຂານໍ ອວິຣຸທ຺ຘາ ອິກ຺ຂາ ອນຸຠວນນ຺ຕິ ອຸເປກ຺ຂາ. ອຖ ວາ ອິຏ຺ເຐ ຈ ອນິຏ຺ເຐ ຈ ອາຣມ຺ມເຓ ປກ຺ຂປາຕາຠາເວນ ອຸປປຕ຺ຕິໂຕ ຍຸຕ຺ຕິໂຕ ອິກ຺ຂຕິ ອນຸຠວຕີຕິ ອຸເປກ຺ຂາ, ຕາຍ ສຫຄຕນ຺ຕິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕໍ. ເສສໍ ສພ຺ພໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ເອວໍ ອຏ຺ຐ ກາມາວຈຣກຸສລຈິຕ຺ຕານິ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ອິທານິ ເຕສໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍທາ ຫີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ປຏິຄ຺ຄາຫກາທິສມ຺ປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເທສກາລກລ຺ຍາຓມິຕ຺ຕາທິສມ຺ປຕ຺ຕິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຎ຺ຎໍ ວາ ໂສມນສ຺ສເຫຕຸນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຄ຺ຄຫເຓນ ສທ຺ຘາພຫຸລຕາ, ວິສຸທ຺ຘທິຏ຺ຐິຕາ, ກຸສລກິຣິຍາຍ ອານິສໍສທສ຺ສາວິຕາ, ໂສມນສ຺ສປຏິສນ຺ຘິກຕາ, ເອກາທສ ປີຕິສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານິຍາ ຘມ຺ມາຕິ ເອວມາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນ ເກວລໍ ‘‘ອຕ຺ຖິ ຍິຏ຺ຐ’’ນ຺ຕິອາທີນໍ (ມ. ນິ. ໑.໔໔໑; ໒.໙໕) ນວນ຺ນໍເຍວ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິວຕ຺ຖູນໍ ຄຫຓໍ, ອຖ ໂຂ ຘມ຺ມວິຈຍສມ຺ໂພຊ຺ຌງ຺ຄຏ຺ຐານິຍາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ. ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາຕິ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ສຫຊາຕປຸພ຺ພງ຺ຄມວເສນ ‘‘ມໂນປຸພ຺ພງ຺ຄມາ ຘມ຺ມາ’’ຕິອາທີສຸ (ຘ. ປ. ໑-໒) ວິຍ ສມ຺ປໂຍຄສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ອສໍສີທນ຺ໂຕຕິ ສິໂລກມຈ຺ຉຣິຍາທິວເສນ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍໍ ສໍສີທໍ ສງ຺ໂກຈໍ ອນາປຊ຺ຊນ຺ໂຕ, ເຕນ ມຸຕ຺ຕຈາຄຕາທິໍ ທສ຺ເສຕິ. ອນຸສ຺ສາຫິໂຕຕິ ເກນຈິປິ ນ ອຸສ຺ສາຫິໂຕ. ສຣສໂຕ ຫິ ປຸຎ຺ຎປຏິປຕ຺ຕິທສ຺ສນມິທໍ. ປເຣຫີຕິ ປນ ປາກຏຸສ຺ສາຫນທສ຺ສນໍ.

ທານາທີນີຕິ ທານໍ ສີລໍ ຍາວ ທິຏ຺ຐິຊຸກມ຺ມນ຺ຕິ ອິມານິ ທານາທີນິ ທສ ປຸຎ຺ຎານິ, ທານາທີນີຕິ ວາ ທານສີລຠາວນາມຍານິ ອິຕເຣສມ຺ປິ ສຕ຺ຕນ຺ນໍ ເອຕ຺ເຖວນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ. ຍຕ຺ຖ ສຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕໍ ສນ຺ຕານໍ ປຸນນ຺ຕິ, ປຸຊ຺ຊໍ ຠວຜລໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕນ຺ຕີຕິ ວາ ປຸຎ຺ຎານິ. ອສ຺ສ ປຸຎ຺ຎເຈຕນາສມງ຺ຄິໂນ. ອມຸຕ຺ຕຈາຄຕາ ເທຍ຺ຍຘມ຺ເມ ສາເປກ຺ຂຈິຕ຺ຕຕາ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ສີລສມາທານາທີສຸ ອນຘິມຸຕ຺ຕຕາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕເທວາຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາທິນາ ສທິສຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສທິສມ຺ປິ ຫິ ‘‘ຕເທວາ’’ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ ຍຖາ ‘‘ສາ ເອວ ຕິຕ຺ຕິຣີ, ຕານິເຍວ ໂອສຘານີ’’ຕິ. ອິມສ຺ມິຎ຺ຫິ ອຕ຺ເຖຕິ ລີນສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸສ຺ສາຫນປໂຍຄສງ຺ຂາເຕ ອຕ຺ເຖ. ເອຕນ຺ຕິ ‘‘ສງ຺ຂາໂຣ’’ຕິ ເອຕໍ ປທໍ. ປຸພ຺ພປໂຍຄສ຺ສາຕິ ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາຍໍ ສງ຺ໂກເຈ ຊາຍມາເນ ຕໂຕ ວິເວເຈຕ຺ວາ ສມຸສ຺ສາຫນວເສນ ປວຕ຺ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕປໂຍຄສ຺ສ, ປຸພ຺ພຄ຺ຄຫຓຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຕຖາປວຕ຺ຕປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ໂສ ສງ຺ຂາໂຣ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕສ຺ສ ສງ຺ຂາຣສ຺ສ ປຸພ຺ພກາລິກຕ຺ຕາ. ‘‘ອຕ຺ຖິ ທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໔໔໑; ໒.໙໕) ນຍປ຺ປວຕ຺ຕາຍ ສມ຺ມາທິຏ຺ຐິຍາ ອສມ຺ຠວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ພາລ-ຄ຺ຄຫຓໍ. ສໍສີທນຸສ຺ສາຫນາຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສຫສາ-ຄຫຓໍ. ໂສມນສ຺ສຣຫິຕາ ໂຫນ຺ຕິ ປຸຎ຺ຎໍ ກໂຣນ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ໂສມນສ຺ສເຫຕູນໍ ອຠາວໍ ອາຄມ຺ມາຕິ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ມຊ຺ຌຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕຖາຣູປເຈໂຕສງ຺ຂາຣາທໂຍປິ ຫິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຕາຍ ກາຣຓໍ ໂຫນ຺ຕິເຍວາຕິ.

ເອວນ຺ຕິອາທິ ນິຄມນໍ. ຕຍິທໍ ອຏ຺ຐວິຘມ຺ປິ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ຍາວ ຘມ຺ມາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຍໍ ວາ ຕໍ ວາ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາເຫຕຸກກິຣິຍາມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕານນ຺ຕຣໍ ກາຍທ຺ວາຣາທີຫິ ຕີຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ກາຍກມ຺ມາທິວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ຍທາ ຕິເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປາເທນ຺ຕິ, ຕທາ ໂສຬສ ວິປາກຈິຕ຺ຕານິ ຜລນ຺ຕິ. ຍທາ ປນ ທຸເຫຕຸກໍ, ຕທາ ທ຺ວາທສ ຕິເຫຕຸກວຊ຺ຊານິ. ອເຫຕຸກໍ ປນ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຕິເຫຕຸການິ ນ ອຸປ຺ປາເທນ຺ເຕວ, ທຸເຫຕຸການິ ປນ ທຸເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິທານກາເລ ທ຺ວາທສ, ອເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິໍ ທານກາເລ ອຏ຺ຐ ຜລນ຺ຕິ. ຕິເຫຕຸກາ ປນ ປຏິສນ຺ຘິ ທຸເຫຕຸເກຫິ ນ ໂຫຕິເຍວ. ‘‘ອຏ຺ຐ ຜລນ຺ຕີ’’ຕິ ເຈຕໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ຊນກກມ຺ມວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ເຎນ ປນ ກມ຺ມຸນາ ‘‘ສເຫຕຸກໍ ຠວງ຺ຄໍ ອເຫຕຸກສ຺ສ ຠວງ຺ຄສ຺ສ ອນນ຺ຕຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໓.໑.໑໐໒) ວຈນໂຕ ສເຫຕຸກມ຺ປິ ວິປາກຈິຕ຺ຕໍ ອເຫຕຸກປຏິສນ຺ຘິກສ຺ສ ໂຫຕິເຍວ. ອິມສ຺ມິໍ ຈ ປກ຺ເຂ ພລວຕາ ປຈ຺ຈເຍນ ອຸປ຺ປນ຺ນໍ ອສງ຺ຂາຣໍ, ທຸພ຺ພເລນ ສສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຍ ປນ ອາຄມນໂຕ ຈ ວິປາກສ຺ສ ອສງ຺ຂາຣສສງ຺ຂາຣຠາວໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເຕສໍ ມເຕນ ທ຺ວາທສ, ອຏ຺ຐ ຈ ຜລນ຺ຕີຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເອວໍ ຕິຘາ ຜລໍ ທທນ຺ຕຎ຺ເຈຕໍ ກາມາວຈຣສຸຄຕິຍໍ ອຸປປຕ຺ຕິໍ, ສຸຄຕິທຸຄ຺ຄຕີສຸ ໂຠຄສມ຺ປທຎ຺ຈ ກໂຣຕິ. ນາຄສຸປຓ຺ຓາທີນມ຺ປິ ຫິ ຍໍ ເທວໂຠຄສມ຺ປຕ຺ຕິສທິສໍ ໂຠຄຊາຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຕມ຺ປິ ກາມາວຈຣກຸສລສ຺ເສວ ຜລໍ. ນ ຫິ ອກຸສລສ຺ສ ອິຏ຺ຐໍ ຜລໍ ອຕ຺ຖີຕິ.

ຣູປາວຈຣໍ ປນາຕິ ປນ-ສທ຺ໂທ ວິເສສຕ຺ຖໂຊຕໂກ. ເຕນ ຍຖາ ກາມາວຈຣໍ ກິເລສານໍ ຕທງ຺ຄປ຺ປຫານມຕ຺ຕກຣໍ, ນ ເອວມິທໍ, ອິທໍ ປນ ວິກ຺ຂມ຺ຠນປ຺ປຫານກຣໍ. ຍຖາ ວາ ຕໍ ເວທນາຎາຓສງ຺ຂາຣເຠທໂຕ ອຏ຺ຐຘາ ຠິຊ຺ຊຕິ, ນ ເອວມິທໍ, ອິທໍ ປນ ຕໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ວາຕິ ວກ຺ຂມານໍ ວິເສສໍ ໂຊເຕຕິ. ຕໍ ປເນຕໍ ສວຕ຺ຖຸກໍ, ສາສວໍ, ວິນີວຣຓຎ຺ຈ ຣູປາວຈຣນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ສວຕ຺ຖຸກໍ ເອວາ’’ຕິ ຫິ ອິມິນາ ອຣູປາວຈຣໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ‘‘ສາສວ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຐມມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ, ‘‘ວິນີວຣຓ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ປຏິຆສຫິຕທ຺ວຍໍ. ກຕ຺ຖຈິ ປຎ຺ຈ ຌານງ຺ຄານິ, ກຕ຺ຖຈິ ຈຕ຺ຕາຣິ, ກຕ຺ຖຈິ ຕີຓິ, ກຕ຺ຖຈິ ທ຺ເວ, ກຕ຺ຖຈິ ອປຣານິ ທ຺ເວຕິ ເອວໍ ຌານງ຺ຄໂຍຄເຠທໂຕ ປຎ຺ຈວິຘນ຺ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ເສຍ຺ຍຖິທ’’ນ຺ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ຌານກຖາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໗໙ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕເມວ. ຕຍິທໍ ຠາວນາມຍເມວ ຫຸຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຖວີກສິຓາທິກໍ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ຍຖາຣຫໍ ຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກຸສລານນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ຫີນາທິເຠທຠິນ຺ນໍ ປເນຕໍ ຍຖາກ຺ກມໍ ພ຺ຣຫ຺ມປາຣິສຊ຺ຊາທີສຸ ໂສຬສສຸປິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກສຸ ອຸປປຕ຺ຕິນິປ຺ຜາທກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຣູປສຎ຺ຎາສມຕິກ຺ກມາທິນາ ສມຘິຄນ຺ຕພ຺ພໍ ອຣູປາວຈຣໍ. ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປານນ຺ຕິ ອຸເປກ຺ຂາສມາຘິສງ຺ຂາເຕຫິ ຈຕູຫິ ອຣູປຊ຺ຌາເນຫິ. ກຣເຓ ຫິ ເອຕໍ ສາມິວຈນໍ. ອຣູປານໍ ວາ ໂຍ ອາຣມ຺ມຓາທິກໂຕ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມຫິ ໂຍໂຄ ໂຍຄເຠໂທ, ຕສ຺ສ ວເສນ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ອາຣຸປ຺ປກຖາຍໍ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໗໕ ອາທໂຍ) ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ. ປຐມນ຺ຕິ ປຐມໍ ອຣູປາວຈຣກຸສລຈິຕ຺ຕໍ. ທຸຕິຍຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖານີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕານິມານິ ຠາວນາມຍາເນວ ຫຸຕ຺ວາ ຍຖານຸປຸພ຺ພໍ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສໍ, ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓໍ, ນຕ຺ຖິຠາວໍ, ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນນ຺ຕິ ອິມານິ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕຎາຓສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກຸສລານນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຈຕູສຸ ອຣູປີພ຺ຣຫ຺ມໂລເກສຸ ປຏິສນ຺ຘິປວຕ຺ຕິວິປາກທາຍີນິ. ເສສໍ ປເນຕ຺ຖ ຍໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ. ຉວິສຸທ຺ຘິປຣມ຺ປຣາຍ ສມຘິຄນ຺ຕພ຺ພໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ. ຕຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ. ຈຕຸມຄ຺ຄສມ຺ປໂຍຄໂຕຕິ ໂສຕາປຕ຺ຕິມຄ຺ໂຄ ຍາວ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ໂຄຕິ ອິເມຫິ ຈຕູຫິ ອຣິຍມຄ຺ເຄຫິ ສມ຺ປໂຍຄໂຕ. ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ເຈຕໍ ຠາວນາມຍເມວ ຫຸຕ຺ວາ ນິພ຺ພານໍ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ສຸຎ຺ຎໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂ, ອນິມິຕ຺ໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂ, ອປ຺ປຓິຫິໂຕ ວິໂມກ຺ໂຂຕິ ນາເມນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ສຕ຺ຕຠວາທິຠວູປປຕ຺ຕິນິວຕ຺ຕກນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອກວີສຕິວິຘໍ ໂຫຕິ ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣນເຍນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໔໕໓. ກາມາວຈຣເມວາຕິ ເອຕ຺ຖ ນິກາຍນ຺ຕຣິຍາ ຣູປາຣູປາວຈຣມ຺ປິ ອກຸສລໍ ອິຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ເຕສໍ ມຕິນິເສຘນຕ຺ຖໍ ກາມາວຈຣຄ຺ຄຫຓໍ. ມຫຄ຺ຄຕຠູມິຍໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕມ຺ປິ ຕຕ຺ຖ ຣູປຘາຕຸຍໍ ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ເທນ຺ຕມ຺ປິ ເອກນ຺ເຕນ ກາມາວຈຣເມວາຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອວຘາຣຓໍ. ຍທິ ເອວໍ, ກສ຺ມາ ກາມາວຈຣເມວາຕິ? ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ກຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ? ‘‘ກາມຕຓ຺ຫາ ກາໂມ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລປໂຕ, ອວຈຣຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ອວຈຣໍ, ກາມສ຺ສ ອວຈຣໍ ກາມາວຈຣ’’ນ຺ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ກາມຕຓ຺ຫາວິສຍຕາ ‘‘ກາມາວຈຣຠາວສ຺ສ ກາຣຓໍ’’ ວຸຕ຺ຕາ ຍຖາ ຣູປາຣູປຕຓ຺ຫາວິສຍຕາ ‘‘ຣູປາຣູປາວຈຣຠາວສ຺ສ’’. ເອກໍເສນ ເຈຕໍ ເອວໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎຖາ ພ຺ຍາປິລກ຺ຂຓໍ ນ ສິຍາ. ຍທິ ຫິ ອາລມ຺ພິຕພ຺ພຘມ຺ມວເສນ ຠູມິວວຕ຺ຖານໍ ກເຣຍ຺ຍ, ເອວໍ ສຕິ ອນາຣມ຺ມຓານໍ ສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ. ອຖ ວິປາກທານວເສນ, ເອວມ຺ປິ ອວິປາການໍ ສງ຺ຄໂຫ ນ ສິຍາ. ຕສ຺ມາ ອາລມ຺ພຓຘມ຺ມວເສນ ປຣິຍາປນ຺ນານໍ ສາ ກາຕພ຺ພາ, ອປຣິຍາປນ຺ນານໍ ປນ ໂລກໂຕ ອຸຕ຺ຕິຓ຺ຓຕາຍ ໂລກຸຕ຺ຕຣຕາ, ອຸຕ຺ຕຣິຕຣາຠາວໂຕ ອນຸຕ຺ຕຣຕາ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ.

ປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ຈ ປຣິຈ຺ເຉທກາຣິກາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ອາປນ຺ນາ, ຄຫິຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນນຸ ເຈຕ຺ຖ ກາມຕຓ຺ຫາ ກຕມາ? ກາມາວຈຣຘມ຺ມາຣມ຺ມຓາ ຕຓ຺ຫາ, ກາມາວຈຣຘມ຺ມາ ກຕເມ? ກາມຕຓ຺ຫາວິສຍາຕິ ອິຕເຣຕຣສນ຺ນິສ຺ສຍຕາໂທໂສຕິ? ນຍິທເມວໍ ອວີຈິອາທິເອກອາທໂສກາສນິນ຺ນຕາຍ ກຎ຺ຈິ ຕຓ຺ຫໍ ກາມຕຓ຺ຫາຠາເວນ ຄເຫຕ຺ວາ ຕໍສຠາວາຍ ຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠາເວນ ກາມາວຈຣຘມ຺ມານໍ ອຸປລກ຺ຂິຕພ຺ພຕ຺ຕາ. ນິກ຺ເຂປກຓ຺ເຑປິ (ຘ. ສ. ໙໘໕ ອາທໂຍ) ‘‘ເອຕ຺ຖາວຈຣາ’’ຕິ ວຈນໍ ອວີຈິປຣນິມ຺ມິຕປຣິຈ຺ຉິນ຺ໂນກາສາຍ ກາມຕຓ຺ຫາຍ ວິສຍຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ຕໂທກາສຕາ ຈ ຕຓ຺ຫາຍ ຕນ຺ນິນ຺ນຕາຍ ເວທິຕພ຺ພາ.

ມູລໂຕ ຕິວິຘນ຺ຕິ ຕີຓິ ອກຸສລມູລານິ ໂລຠາທີນິ, ເຕສໍ ວເສນ ຕໍສຫິຕມ຺ປິ ຕິວິຘນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕານິ ຫິ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕຠາວກາຣຓຕ຺ຕາ ມູລມິວາຕິ ມູລານິ, ໂລໂຠ ມູລໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ໂລຠມູລໍ. ອສາຘາຣເຓນ ນິທ຺ເທໂສ ຍຖາ ເຠຣິສທ຺ໂທ, ຍວງ຺ກຸໂຣຕິ. ຕຖາ ໂທສມູລໍ. ໂມໂຫ ເອວ ມູລໍ ອິມສ຺ສ, ນາຎ຺ຎນ຺ຕິ ໂມຫມູລໍ.

ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາທິຏ຺ຐິຄຕສງ຺ຂາຣເຠທໂຕຕິ ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາເຠທໂຕ ທິຏ຺ຐິຄຕເຠທໂຕ ສງ຺ຂາຣເຠທໂຕຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ເຠທສທ຺ໂທ ໂຍເຊຕພ຺ໂພ. ຍເທຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ. ທິຏ຺ຐິຄຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິເຍວ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ ‘‘ຄູຖຄຕໍ, ມຸຕ຺ຕຄຕ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໑໙; ອ. ນິ. ໙.໑໑) ຍຖາ. ອຖ ວາ ວິປຣິເຍສຄ຺ຄາຫຕາຍ ທິຏ຺ຐິຍາ ຄຕເມວ, ນ ເອຕ຺ຖ ຄນ຺ຕພ຺ພວຕ຺ຖຸ ຕຖາ ສຠາວນ຺ຕິ ທິຏ຺ຐິຄຕໍ. ຕຍິທໍ ‘‘ອິທເມວ ສຈ຺ຈໍ, ໂມຆມຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ (ມ. ນິ. ໒.໑໘໗, ໒໐໒, ໒໐໓, ໔໒໗; ໓.໒໗-໒໙) ອຠິນິເວສຠາວໂຕ ໂລເຠເນວ ສທ຺ຘິໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ໂທເສນ.

ຍທາຫີຕິອາທິ ໂລຠມູລຈິຕ຺ຕານໍ ປວຕ຺ຕິອາກາຣທສ຺ສນໍ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິນ຺ຕິ ອຸຈ຺ເຉທທິຏ຺ຐິອາທິມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ. ຕາຍ ຫິ ວິປລ຺ລຕ຺ຖຈິຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕາ ‘‘ເອຕາວໂກ ຊີວວິສໂຍ ຍາວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍໂຄຈໂຣ’’ຕິ ປຣໂລກໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ນຕ຺ຖິ ກາເມສຸ ອາທີນໂວ’’ຕິ ຍຖາ ຕຖາ ກາເມສຸ ປາຕພ຺ຍຕໍ ອາປຊ຺ຊນ຺ຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ‘‘ເອສ ປນ຺ໂຖ ປເຄວ ວິຫິໂຕ ເທວຍາເນ, ເຍນ ຍນ຺ຕິ ປຸຕ຺ຕວນ຺ໂຕ ວິໂສກາ. ຕໍ ປສ຺ສນ຺ຕິ ປສໂວ, ປກ຺ຂິໂນ ຈ, ເຕນ ເຕ ມາຕຣິປິ ມິຖຸນໍ ຈຣນ຺ຕີ’’ຕິອາທິນາ ນເຍນ ປຸຕ຺ຕມຸຂທສ຺ສນໍ ສຄ຺ຄໂມກ຺ຂມຄ຺ໂຄຕິ ເອວມາທິກໍ ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ກາເມ ວາຕິ ເອຕ຺ຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ອນິຍມຕ຺ໂຖ, ເຕນ ພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ສຸວຓ຺ຓຫຣຓເມວ ອທິນ຺ນາທາເນ ສາວຊ຺ຊໍ, ອິຕຣໍ ອນວຊ຺ຊໍ. ຄຣູນໍ, ຄຸນ຺ນໍ, ອຕ຺ຕໂນ, ຊີວິຕສ຺ສ, ວິວາຫສ຺ສ ຈ ອຕ຺ຖາຍ ມຸສາວາໂທ ອນວຊ຺ໂຊ, ອິຕໂຣ ສາວຊ຺ໂຊ. ຄຣຸອາທີນໍ ອຕ຺ຖາຍ ເປສຸຎ຺ຎຫຣຓໍ ອນວຊ຺ຊໍ, ອິຕຣໍ ສາວຊ຺ຊໍ. ຠາຣຕຍຸທ຺ຘສີຕາຫຣຓາທິກຖາ ປາປວູປສມາຍ ໂຫຕີຕິ ເອວມາທິເກ ມິຈ຺ຉາຄາເຫ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ທິຏ຺ຐມງ຺ຄລາທີນີຕິ ທິຏ຺ຐສຸຕມຸຕມງ຺ຄລານິ. ສຠາວຕິກ຺ເຂນາຕິ ໂລຠສ຺ສ, ມິຈ຺ຉາຠິນິເວສສ຺ສ ວາ ວເສນ ສຣເສເນວ ຕິຂິເຓນ ກຸຣູເຣນ. ມນ຺ເທນາຕິ ທນ຺ເຘນ ອຕິຂິເຓນ. ຕາທິສໍ ປນ ອຕ຺ຕໂນ, ປຣສ຺ສ ວາ ສມຸສ຺ສາຫເນນ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາຫ ‘‘ສມຸສ຺ສາຫິເຕນາ’’ຕິ. ປຣຠຓ຺ຑໍ ວາ ຫຣຕີຕິ ວາ-ສທ຺ເທນ ຕຖາປວຕ຺ຕນກມຸສາວາທາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ກາມານໍ ວາ ອນຸຠຸຍ຺ຍມານານໍ. ວາ-ສທ຺ເທນ ປຣສນ຺ຕກສ຺ສ ວາ ອຍຖາຘິປ຺ເປຕຕາຍ ຍໍ ລທ຺ຘໍ, ຕໍ ຄເຫຕພ຺ພນ຺ຕິ ຄຫຓາທິກໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ.

ທຸວິຘເມວ ໂຫຕິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມວເສນ ເຠທາຠາວໂຕ. ຍທິ ເອວໍ, ກສ຺ມາ ‘‘ໂທມນສ຺ສສຫຄຕໍ ປຏິຆສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ອສາຘາຣຓຘມ຺ເມຫິ ຕສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຸປລກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ປາຓາຕິປາຕາທີສູຕິ ປາຓາຕິປາຕນາທີສຸ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອທິນ຺ນາທານມຸສາວາທເປສຸຎ຺ຎຜຣຸສສມ຺ຜປ຺ປລາປພ຺ຍາປາເທ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຠາວຕິກ຺ຂໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອສງ຺ຂາຣເມວ ໂຫຕິ, ອິຕຣໍ ສສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ຕິກ຺ຂມນ຺ທປ຺ປວຕ຺ຕິກາເລ’’ຕິ. ມນ຺ທໍ ປນ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕມານໍ ເອກໍເສນ ສສງ຺ຂາຣເມວາຕິ ນ ສກ຺ກາ ວິຎ຺ຎາຕຸໍ. ຍໍ ສສງ຺ຂາເຣນ ສປ຺ປໂຍເຄນ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕໍ ມນ຺ທເມວ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ຕຖາວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ໂມເຫກເຫຕຸກໍ ຈິຕ຺ຕໍ ມູລນ຺ຕຣວິຣຫໂຕ ອຕິມູຬ຺ຫໍ, ວິຈິກິຈ຺ຉຸທ຺ຘຈ຺ຈໂຍຄໂຕ ຈຎ຺ຈລຎ຺ຈາຕິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕເມວ ໂຫຕິ, ນ ຕສ຺ສ ກທາຈິປິ ສຠາວຕິກ຺ຂຕາ ອຕ຺ຖິ. ອາຣມ຺ມເຓ ຫິ ສໍສປ຺ປນວເສນ, ວິກ຺ຂິປນວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ຈິຕ຺ຕທ຺ວຍສ຺ສ ກີທິເສ ກິຈ຺ເຈ ສຠາວຕິກ຺ຂຕາຍ, ອຸສ຺ສາເຫຕພ຺ພຕາຍ ວາ ຠວິຕພ຺ພໍ, ຕສ຺ມາ ນ ຕຕ຺ຖ ສງ຺ຂາຣເຠໂທ ອຕ຺ຖິ. ອຎ຺ເຎສຸ ອກຸສລຈິຕ຺ເຕສຸ ລພ຺ຠມານມ຺ປິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ວິເສສໂຕ ເອຕ຺ເຖວ ພລວໍ, ຕໂຕ ເອວ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ປຘານໍ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອິທເມວ ອຸທ຺ຘຈ຺ເຈນ ວິເສເສຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ຫິ ປາຬິຍໍ (ຘ. ສ. ໔໒໗) ອິຘ ສຣູປໂຕ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈໍ ອາຄຕໍ, ເອວໍ ອສາຘາຣຓປຘານຘມ຺ມວເສນ ໂມຫມູລໍ ‘‘ວິຈິກິຈ຺ຉາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ, ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສມ຺ປຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ທຸວິຘໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອສນ຺ນິຏ຺ຐານໍ ສໍສໂຍ. ວິກ຺ເຂໂປ ອວູປສໂມ, ຠນ຺ຕຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ຕຍິທໍ ທ຺ວາທສວິຘມ຺ປິ ອກຸສລຈິຕ຺ຕໍ ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຍໍ ວາ ຕໍ ວາ ອາລມ຺ພິຕ຺ວາ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາເຫຕຸກກິຣິຍາມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕານນ຺ຕຣໍ ກາຍທ຺ວາຣາທີຫິ ຕີຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ກາຍກມ຺ມາທິວເສນ ຍຖາຣຫໍ ປາຓາຕິປາຕາທິກມ຺ມປຖວເສນ ເຈວ ກມ຺ມວເສນ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ຐເປຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ ເສສໍ ເອກາທສວິຘມ຺ປິ ຈຕູສຸປິ ອປາເຍສຸ ປຏິສນ຺ຘິໍ ເທຕິ, ປວຕ຺ຕິວິປາກໍ ສຸຄຕິຍມ຺ປິ. ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ ປນ ປວຕ຺ຕິວິປາກເມວາຕິ. ເອຕ຺ຖາຫ – ກິໍ ປນ ກາຣຓໍ ສພ຺ພທຸພ຺ພລໍ ວິຈິກິຈ຺ຉາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ປຏິສນ຺ຘິໍ ເທຕິ, ອຘິໂມກ຺ຂສພ຺ຠາວໂຕ ຕໂຕ ພລວນ຺ຕມ຺ປິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ ນ ເທຕີຕິ? ທສ຺ສເນນ ປຫາຕພ຺ເພສຸ ອວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ. ອິທໍ ຫິ ປຏິສນ຺ຘິໍ ເທນ຺ຕໍ ອປາເຍສຸ ທເທຍ຺ຍ, ອປາຍຄມນີຍຎ຺ຈ ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ນ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ປຏິສນ຺ຘິໍ ນ ເທຕິ, ປວຕ຺ຕິວິປາກທານໍ ປນສ຺ສ ນ ສກ຺ກາ ປຏິກ຺ຂິປິຕຸໍ. ປຏິສມ຺ຠິທາວິຠງ຺ເຄ ‘‘ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄເຕ ຎາຓໍ ຘມ຺ມປຏິສມ຺ຠິທາ, ຕສ຺ສ ວິປາເກ ຎາຓໍ ອຕ຺ຖປຏິສມ຺ຠິທາ’’ຕິ (ວິຠ. ໗໓໐ ອຕ຺ຖໂຕ ສມານໍ) ວຈນໂຕ.

ອປເຣ ປນາຫຸ – ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕໍ ທສ຺ສນປ຺ປຫາຕພ຺ພສຫາຍສພ຺ຠາວໂຕ ອຸຠຍວິປາກມ຺ປິ ເທຕິ, ນ ເສກ຺ຂສ຺ສ ຕທຠາວໂຕຕິ. ອິທເມຕ຺ຖ ວິຈາເຣຕພ຺ພໍ, ຍສ຺ສ ວິປາກທານໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ກິໍ ຕໍ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພໍ, ອຸທາຫຸ ໂນຕິ? ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ – ຍທິ ຕາວ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພໍ, ປຏ຺ຐາເນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພສ຺ສ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາໂວ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ ສິຍາ. ອຖ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພໍ, ທສ຺ສເນນປຫາຕພ຺ພຕ຺ຕິເກ ‘‘ເນວທສ຺ສເນນນຠາວນາຍປຫາຕພ຺ພ’’ມິຈ຺ຈສ຺ສ ວິຠງ຺ເຄ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ຍທິ ຕພ຺ພິຣຸທ຺ຘສຠາວຕາຍ ຕຕ຺ຖ ນ ວຸຈ຺ເຈຍ຺ຍ, ເອວມ຺ປິ ຕສ຺ມິໍ ຕິເກ ຕສ຺ສ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕາ ອາປຊ຺ຊຕີຕິ? ນາປຊ຺ຊຕິ, ກິໍ ກາຣຓໍ? ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທກຓ຺ເຑ (ຘ. ສ. ໓໖໕ ອາທໂຍ) ອາຄຕານໍ ທ຺ວາທສນ຺ນໍ ອກຸສລຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທານໍ ທ຺ວີຫິ ປເທຫິ ສງ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ວິຠຊິຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕພ຺ພສ຺ສ ນິໂຍຄໂຕ ກສ຺ສຈິ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາທສ຺ສ ອຠາວາ, ຍຖາ ອຸປ຺ປນ຺ນຕ຺ຕິເກ ອຕີຕາທີນໍ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕາ ນ ວຸຕ຺ຕາ, ເອວເມຕສ຺ສາປິ. ອຖ ວາ ຠາວນາຍ ປຫາຕຸໍ ອສກ຺ກຸເຓຍ຺ຍສ຺ສາປິ ຕສ຺ສ ປຸຖຸຊ຺ຊເນ ວຕ຺ຕມານສ຺ສ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພສຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ, ສາວຊ຺ຊໂຕ ຈ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພປຣິຍາໂຍ ວິຊ຺ຊຕີຕິ ນຕ຺ຖິ ນວຕ຺ຕພ຺ພຕາປສງ຺ຄໂທໂສ. ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ຈ ນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ວເສນ ນານາກ຺ຂຓິກກມ຺ມປຈ຺ຈຍຠາໂວປິ ນ ວຸຕ຺ໂຕ. ທສ຺ສນປຫາຕພ຺ພປຈ຺ຈຍສ຺ສາປິ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈສຫຄຕສ຺ສ ສຫາຍເວກລ຺ລມຕ຺ຕເມວ ທສ຺ສເນນ ກຕໍ, ນ ໂກຈິປິ ຠາໂວ ອນຸປ຺ປາທຘມ຺ມຕໍ ຕສ຺ສ ອາປາທິໂຕຕິ ເອກນ຺ເຕນ ຠາວນາຍ ປຫາຕພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ອປາຍຄມນີຍຠາວາເປກ຺ຂໍ ທສ຺ສນປ຺ປຫາຕພ຺ພວຈນນ຺ຕິ ຕທຠາວໂຕ ຕໍ ວິຠຊນໍ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ.

໔໕໔. ‘‘ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິ ປທໍ ອເປກ຺ຂິຕ຺ວາ ‘‘ອພ຺ຍາກຕໍ ວິປາກ’’ນ຺ຕິ ອາທິໂກ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ, ຕໂຕ ເອວ ອຘິກຕາພ຺ຍາກຕາເປກ຺ຂາຍ ທຸວິຘນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຎ຺ຎຖາ ຣູປນິພ຺ພານານມ຺ປິ ອພ຺ຍາກຕຠາວໂຕ ຕໍ ຈຕຸພ຺ພິຘນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ສິຍາ. ວິປາກສ຺ສ ກາມາວຈຣາທິຠາໂວ ກຸສເລ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອເຫຕຸກຕາ ສເຫຕຸກຕາ ວິຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເຫຕຸວເສນ, ນ ນິພ຺ພຕ຺ຕກເຫຕຸວເສນ. ວິປາກສ຺ສ ຫິ ສເຫຕຸກຕາ ສເຫຕຸກກມ຺ມວເສນ ສິຊ຺ຌມານາປິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕເຫຕຸວເສເນວ ວຸຈ຺ຈຕິ, ອຎ຺ຎຖາ ອເຫຕຸການມ຺ປິ ສເຫຕຸກຕາ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍາຕິ. ກສ຺ມາ ປນ ສເຫຕຸກສ຺ສ ອເຫຕຸໂກ ວິປາໂກ ໂຫຕີຕິ? ຕຕ຺ຖ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕເມວ. ກິຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓາຠິນິປາຕມຕ຺ເຕສຸ ປຎ຺ຈສຸ ວິຎ຺ຎາເຓສຸ ຍຖາ ອໂລຠາທິສມ຺ປໂຍໂຄ ນ ສມ຺ຠວຕິ, ເອວໍ ມນ຺ທຕຣມນ຺ທກິຈ຺ເຈສຸ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນສນ຺ຕີຣເຓສູຕິ ເຫຕູນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອສມ຺ຠວໂຕປິ ເນສໍ ອເຫຕຸກຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ.

ມໂນວິຎ຺ຎາຓໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນວິສິຏ຺ຐມນນກິຈ຺ຈານໍ ອຠາວໂຕ ມໂນມຕ຺ຕາ ຘາຕຸ ມໂນຘາຕຸ.

ຈກ຺ຂຸສນ຺ນິສ຺ສິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຣູປສ຺ສ ວິຊານນໍ ລກ຺ຂຓໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຈກ຺ຂຸສນ຺ນິສ຺ສິຕຣູປວິຊານນລກ຺ຂຓໍ. ຕຕ຺ຖ ຈກ຺ຂຸສນ຺ນິສ຺ສິຕວຈເນນ ຣູປາຣມ຺ມຓໍ ອຎ຺ຎໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ວິຊານນຄ຺ຄຫເຓນ ຈກ຺ຂຸສນ຺ນິສ຺ສິເຕ ຜສ຺ສາທິເກ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ຈກ຺ຂຸຣູປຄ຺ຄຫເຓນ ນິສ຺ສຍໂຕ, ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຠາເວຕິ ອຸຠຍາຘີນວຸຕ຺ຕິກຕ຺ຕາ. ຍທິ ຫິ ຈກ຺ຂຸ ນາມ ນ ສິຍາ, ອນ຺ຘາປິ ຣູປໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍຸໍ, ນ ຈ ປສ຺ສນ຺ຕິ. ຍທິ ຈ ນີລາທິຣູປໍ ນາມ ນ ສິຍາ, ເທສາທິນິຍເມນ ນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ອຕ຺ເຖວ ຈ ນິຍໂມ, ເອກນ຺ຕສາຣມ຺ມຓຕາ ຈ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາຕິ ‘‘ອາຣມ຺ມເຓນ ວິນາ ນີລາທິອາຠາສໍ ຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ໂຕ ວາໂທ ມິຈ຺ຉາວາໂທຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ຣູເປ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ໓.໔໒໑, ໔໒໕; ສໍ. ນິ. ໒.໔໔; ໔.໖໐; ກຖາ. ໔໖໕).

ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ວຈນເຠໂທ ກໂຕຕິ? ເອກມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຣູປໍ ປນ ອເນກເມວ ສໍຫຕນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ວິເສສສ຺ສ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ກິໍ ປນ ກາຣຓໍ ເອກມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຣູປໍ ປນ ອເນກເມວາຕິ? ປຈ຺ຈຍຠາວວິເສສໂຕ. ຈກ຺ຂຸ ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິສ຺ສຍປຸເຣຊາຕອິນ຺ທ຺ຣິຍວິປ຺ປຍຸຕ຺ຕປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ຕໍ ອຕ຺ຖິຠາເວເນວ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມິໍ ສຕິ ຕສ຺ສ ຠາວໂຕ, ອສຕິ ອຠາວໂຕ. ຍໂຕ ຕໍ ອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕໍນິສ຺ສຍຕາ ຈສ຺ສ ນ ເອກເທເສນ ອລ຺ລີຍນວເສນ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ ອຣູປຠາວໂຕ, ອຖ ໂຂ ຄຣຸຣາຊາທີສຸ ສິສ຺ສຣາຊປຸຣິສາທີນໍ ວິຍ ຕປ຺ປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິຕາຍ. ອິຕເຣ ປນ ປຈ຺ຈຍາ ເຕນ ເຕນ ວິເສເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ສ຺ວາຍໍ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ນ ເອກສ຺ມິໍ ນ ສມ຺ຠວຕີຕິ ເອກມ຺ປິ ຈກ຺ຂຸ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ‘‘ຈກ຺ຂຸຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິ ເອກວຈເນນ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ.

ຣູປໍ ປນ ຍທິປິ ຈກ຺ຂຸ ວິຍ ປຸເຣຊາຕອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ປຸເຣຕຣໍ ຫຸຕ຺ວາ ວິຊ຺ຊມານກ຺ຂເຓເຍວ ອຸປກາຣກຕ຺ຕາ, ຕຖາປິ ອເນກເມວ ສໍຫຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ອາຣມ຺ມຓຠາວໂຕ. ຍຎ຺ຫິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມໍ ສຠາວຠູຕໍ, ປຣິກປ຺ປິຕາກາຣມຕ຺ຕໍ ວາ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຠາເວນ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕທຎ຺ເຎສຎ຺ຈ ສຕິປິ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ໂສ ຕສ຺ສ ສາຣມ຺ມຓສຠາວຕາຍ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ອນາລມ຺ພິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິຕຸໍ ອສມຕ຺ຖສ຺ສ ໂອລຸພ຺ຠ ປວຕ຺ຕິກາຣຓຕາຍ ອາລມ຺ພນີຍໂຕ ອາຣມ຺ມຓໍ ນາມ. ຕສ຺ສ ຍສ຺ມາ ຍຖາ ຕຖາ ສຠາວູປລທ຺ຘິວເສນ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍລາໂຠ, ຕສ຺ມາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ຣູປໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕມານໍ ຕສ຺ສ ສຠາວໍ ວິຠາເວນ຺ຕເມວ ປວຕ຺ຕຕິ. ສາ ຈສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍາຘີນວຸຕ຺ຕິກສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓສຠາວູປລທ຺ຘິ, ນ ເອກທ຺ວິກລາປຄຕວຓ຺ຓວເສນ ໂຫຕິ, ນາປິ ກຕິປຍກລາປຄຕວຓ຺ຓວເສນ, ອຖ ໂຂ ອາໂຠຄານຸຣູປໍ ອາປາຖຄຕວຓ຺ຓວເສນາຕິ ອເນກເມວ ຣູປໍ ສໍຫຈ຺ຈກາຣິຕາຍ ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ຠຄວາ ‘‘ຣູເປ ຈາ’’ຕິ ພຫຸວຈເນນ ນິທ຺ທິສິ.

ຍໍ ປນ ‘‘ຣູປາຍຕນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໒) ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກຖນ຺ຕິ? ຕມ຺ປິ ຍາທິສໍ ຣູປາຍຕນໍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ຕາທິສເມວ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກີທິສໍ ປນ ຕນ຺ຕິ? ສມຸທິຕນ຺ຕິ ປາກໂຏຍມຕ຺ໂຖ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຍເທເກ ວທນ຺ຕິ ‘‘ອາຍຕນສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທໂຍ ສລ຺ລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓາ, ນ ທພ຺ພສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນາ’’ຕິ, ຕມ຺ປິ ຍຸຕ຺ຕເມວ ໂຫຕິ. ນ ເຈຕ຺ຖ ສມຸທາຍາຣມ຺ມຓຕາ ອາສງ຺ກິຕພ຺ພາ ສມຸທາຍາໂຠຄສ຺ເສວາຠາວໂຕ. ສມຸທິຕາ ປນ ວຓ຺ຓຘມ຺ມາ ອາຣມ຺ມຓປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ກຖໍ ປນ ປຈ຺ເຈກໍ ອສມຕ຺ຖາ ສມຸທິຕາ ອາຣມ຺ມຓາ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ນ ຫິ ປຈ຺ເຈກໍ ທຏ຺ຐຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕາ ອນ຺ຘາ ສມຸທິຕາ ປສ຺ສນ຺ຕີຕິ? ນຍິທເມກນ຺ຕິກໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອສມຕ຺ຖານໍ ສິວິກາວຫນາທີສຸ ສມຕ຺ຖຕາຍ ທສ຺ສນໂຕ. ເກສາທີນຎ຺ຈ ຍສ຺ມິໍ ຐາເນ ຐິຕານໍ ປຈ຺ເຈກໍ ວຓ຺ຓໍ ຄເຫຕຸໍ ນ ສກ຺ກາ, ຕສ຺ມິໍເຍວ ຐາເນ ສມຸທິຕານໍ ວຓ຺ຓໍ ຄເຫຕຸໍ ສກ຺ກາຕິ ຠິຍ຺ໂຍປິ ເຕສໍ ສໍຫຈ຺ຈກາຣິຕາ ປຣິພ຺ຍຕ຺ຕາ. ເອເຕນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຣມາຓຸຣູປໍ ອາຣມ຺ມຓໍ, ອຸທາຫຸ ຕໍສມຸທາໂຍຕິອາທິກາ ໂຈທນາ ປຏິກ຺ຂິຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ‘‘ໂສຕຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ສທ຺ເທ ຈາ’’ຕິອາທີສຸປິ (ມ. ນິ. ໑.໒໐໔, ໔໐໐; ໓.໔໒໑, ໔໒໕, ໔໒໖) ເອເສວ ນໂຍ. ເອວໍ ອຸຠຍາຘີນວຸຕ຺ຕິກຕາຍ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ນິສ຺ສຍໂຕ, ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ວິຠາວນໍ ກຕໍ, ເອວໍ ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ຣູປມຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຣສນ຺ຕິ ຣູປາຍຕນມຕ຺ຕສ຺ເສວ ອາຣມ຺ມຓກຣຓຣສໍ. ມຕ຺ຕສທ຺ເທນ ຍຖາ ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕຣໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ເອວໍ ຣູປາຍຕເນປິ ລພ຺ຠມາເນ ເອກຈ຺ເຈ ວິເສເສ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ນ ຫິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ວຓ຺ຓມຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ ກິຎ຺ຈິ ວິເສສໍ ຕຕ຺ຖ ຄເຫຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ປຎ຺ຈຫິ ວິຎ຺ຎາເຓຫິ ນ ກິຎ຺ຈິ ຘມ຺ມໍ ປຏິວິຊານາຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ຣ ອຠິນິປາຕມຕ຺ຕາ’’ຕິ. ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ຣູປາຣມ຺ມເຓ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ຕທຠິມຸຂຠາເວນ ຄຍ຺ຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣູປາຠິມຸຂຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ອນນ຺ຕຣໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານານໍ ອຣູປຘມ຺ມານໍ ສມນນ຺ຕຣວິຄຕາ ອຣູປຘມ຺ມາ ປວຕ຺ຕິໂອກາສທາເນນ ອນນ຺ຕຣສມນນ຺ຕຣນຕ຺ຖິວິຄຕປຈ຺ຈເຍຫິ ອຸປກາຣກາ ນິສ຺ສຍາຣມ຺ມຓຘມ຺ມາ ວິຍ ອາສນ຺ນກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ຣູປາຣມ຺ມຓາຍ ກິຣິຍມໂນຘາຕຸຍາ ອປຄມປທຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ໂສຕວິຎ຺ຎາຓາທີສຸປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິຄຫິຕໍ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓໍ ຕທນນ຺ຕຣເມວ ອປຣິປຕນ຺ຕໍ ກຕ຺ວາ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນ຺ຕີ ຄຓ຺ຫນ຺ຕີ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຣູປາທິສມ຺ປຏິຈ຺ຉນຣສາ’’ຕິ. ຕຖາຠາເວນ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນຠາເວນ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ຕຖາຠາວປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ.

ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ກທາຈິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ, ຕໂຕ ວາ ກຕິປຍານໍ ວິຊານນສຠາວາປິ ຉຬາຣມ຺ມຓວິຊານນລກ຺ຂຓາ ວຸຕ຺ຕາ ຕໍສຠາວານຕິວຕ຺ຕນໂຕ, ຉສ຺ເວວ ວາ ອິຕເຣສໍ ອາຣມ຺ມຓານໍ ອນ຺ໂຕຄຘຕ຺ຕາ. ສນ຺ຕີຣຓາທິກິຈ຺ຈາຕິ ສນ຺ຕີຣຓຕທາຣມ຺ມຓກິຈ຺ຈາ ວາ, ສນ຺ຕີຣຓຕທາຣມ຺ມຓປຏິສນ຺ຘິຠວງ຺ຄຈຸຕິກິຈ຺ຈາ ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ຫທຍວຕ຺ຖຸປທຏ຺ຐານາ’’ຕິ ອິທໍ ອິມາສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕູນໍ ເອກນ຺ເຕເນວ ຫທຍວຕ຺ຖຸສນ຺ນິສ຺ສຍຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປນ ຕໍຕໍອນນ຺ຕຣາຕີຕວິຎ຺ຎາຓາປຄມປທຏ຺ຐານາຕິປິ ວຕ຺ຕຸໍ ວຏ຺ຏຕິເຍວ. ຕສ຺ສາ ເຠໂທຕິ ຕສ຺ສາ ວິປາກມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸຍາ ‘‘ທຸວິຘາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາຍ ທຸວິຘຕາສງ຺ຂາໂຕ ເຠໂທ. ເອກນ຺ຕມິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓຕິ ເອກນ຺ເຕເນວ ອິຏ຺ເຐ ອາຣມ຺ມເຓ, ອຕິວິຍ ອິຏ຺ຐາຣມ຺ມເຓຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ເຈວ ຊວນາວສາເນ ຈາຕິ ເອຕ຺ຖ ປຎ຺ຈທ຺ວາເຣ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນໂວຏ຺ຐພ຺ພນານໍ ອນ຺ຕຣາຬໍ ຐານໍ, ອິຕຣຕ຺ຣ ຊວນຠວງ຺ຄານນ຺ຕິ ເອວໍ ທ຺ວິຐານາ ໂຫຕິ. ອິຕຣາຍປິ ສນ຺ຕີຣຓຕທາຣມ຺ມຓກາເລ ຍຖາວຸຕ຺ຕເມວ ຐານໍ, ປຏິສນ຺ຘິອາທິກາເລ ປນ ຈຸຕິຠວງ຺ຄານໍ ອນ຺ຕຣາຬໍ ປຏິສນ຺ຘິຍາ, ປຏິສນ຺ຘິອາວຊ຺ຊນານໍ ຕທາຣມ຺ມຓາວຊ຺ຊນານໍ ຊວນາວຊ຺ຊນານໍ ໂວຏ຺ຐພ຺ພນາວຊ຺ຊນານຎ຺ຈ ອນ຺ຕຣາຬໍ ຠວງ຺ຄສ຺ສ, ຕທາຣມ຺ມຓປຏິສນ຺ຘີນໍ ຊວນປຏິສນ຺ຘີນໍ ວາ ອນ຺ຕຣາຬໍ ຈຸຕິຍາ ຐານນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຉສູຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກາຍສ຺ສ ນິສ຺ສຍຠູຕານໍ ນາຕິອິຏ຺ຐໂຜຏ຺ຐພ຺ພຠູຕານໍ ປຏິຆຏ຺ຏນານິຆໍສສ຺ສ ພລວຠາວໂຕ ກາຍວິຎ຺ຎາຓໍ ສຸຂສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ອຸປາທາຣູປານໍເຍວ ຆຏ຺ຏນາ ທຸພ຺ພລາຕິ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນິ ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕານິ. ເຕນາຫ ‘‘ເສສໍ ອຸເປກ຺ຂາຍຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເສສໍ ຉພ຺ພິຘມ຺ປິ.

ອໂລຠາໂທສາໂມຫາ ເຈວ ອໂລຠາໂທສາ ຈ ອໂລຠາທໂຍ, ເຕຫິ ອໂລຠາທີຫິ ວິປາກເຫຕູຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ອໂລຠາທິວິປາກເຫຕຸສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ. ກາມາວຈຣກຸສລໍ ວິຍ ໂສມນສ຺ສາທິເຠທໂຕຕິ ຍຖາ ກາມາວຈຣໍ ກຸສລໍ ໂສມນສ຺ສຸເປກ຺ຂາຎາຓສງ຺ຂາຣເຠທໂຕ ອຏ຺ຐວິຘໍ, ເອວມິທມ຺ປີຕິ ອຏ຺ຐວິຘຕາຍ ສທິສຕໍ ທສ຺ເສຕິ. ກາມາວຈຣຠາວໂຕ ຫີນາທິໂຕ, ໂຍນີສຸ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ຈ ສທິສເມວ, ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມໂຕ ປນ ອາຣມ຺ມຓໂຕ, ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ ຈ ວິສທິສໍ. ຕຖາ ຫິ ກຸສລໍ ກມ຺ມທ຺ວາຣວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ນ ອິທໍ, ວິປາການໍ ອວິຎ຺ຎຕ຺ຕິຊນກຕ຺ຕາ. ອຸປ຺ປຕ຺ຕິທ຺ວາຣວເສນ ປນ ອິມສ຺ສາປິ ອຕ຺ເຖວ ປວຕ຺ຕິເຠໂທ ປຎ຺ຈທ຺ວາຣມໂນທ຺ວາເຣສຸ ມຫາວິປາການໍ ຕທາຣມ຺ມຓວເສນ ປວຕ຺ຕິສມ຺ຠວໂຕ. ຍຖາ ປນ ກຸສລໍ ຄຕິວເສນ ປຎ຺ຈວິຘໍ, ວິຎ຺ຎາຓຏ຺ຐິຕິວເສນ ສຕ຺ຕວິຘຎ຺ຈ, ນ ເອວມິທໍ ຕເທກເທເສ ເອວ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ຕຕ຺ຖ ອາຣມ຺ມຓໂຕ, ເອກຈ຺ຈປວຕ຺ຕິອາກາຣໂຕ ຈ ວິສທິສຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສູຕິ ປຣິຕ຺ຕາທິອຕີຕາທິອຊ຺ຌຕ຺ຕາທິປ຺ປເຠເທສຸ ຉສຸ ອາຣມ຺ມເຓສຸ.

ອາຄມນາທິວເສນາຕິ ອາຄມນປຈ຺ຈຍວເສນ. ຕຕ຺ຖ ເອກຈ຺ຈານໍ ອາຈຣິຍານໍ ມເຕນ ມຸເຂ ຈລິເຕ ອາທາສຕເລ ມຸຂນິມິຕ຺ຕໍ ຈລນໍ ວິຍ ອສງ຺ຂາຣສ຺ສ ກຸສລສ຺ສ ວິປາໂກ ອສງ຺ຂາໂຣ, ສສງ຺ຂາຣສ຺ສ ກຸສລສ຺ສ ວິປາໂກ ສສງ຺ຂາໂຣຕິ ເອວໍ ອາຄມນວເສນ. ເອກຈ຺ຈານໍ ປນ ອາຈຣິຍານໍ ມເຕນ ພລວນ຺ເຕຫິ ວິຠູເຕຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ກມ຺ມາທີຫິ ອຸປ຺ປນ຺ໂນ ອສງ຺ຂາໂຣ, ທຸພ຺ພເລຫິ ສສງ຺ຂາໂຣຕິ ເອວໍ ປຈ຺ຈຍວເສນ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານນ຺ຕິ ປາຬິຍໍ ສຣູປໂຕ ອາຄຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ. ເຕສໍ ຫິ ວເສນ ກຸສລໂຕ ວິປາກສ຺ສ ວິເສສາຠາໂວ. ນິຣຸສ຺ສາຫນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸສ຺ສາໂຫ ນາມ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນາວິຊ຺ຊາຕຓ຺ຫາມານສນ຺ຕາເນ ວິປາກຸປ຺ປາທນສມຕ຺ຖຕາສງ຺ຂາໂຕ ພ຺ຍາປາໂຣ, ໂສ ວິປາເກສຸ ນຕ຺ຖີຕິ ຕໍ ນິຣຸສ຺ສາຫໍ. ກຸສເລສຸ ປນ ອຠິຎ຺ຎາວສປວຕ຺ເຕສຸປິ ອຕ຺ເຖວາຕິ ຕໍ ສອຸສ຺ສາຫໍ.

ໂລຠາທີນໍ ເອກນ຺ຕສາວຊ຺ຊຕາຍ ອໂຍນິໂສມນສິກາຣເຫຕຸການໍ ນຕ຺ຖິ ວິປາກຠາໂວ, ອໂລຠາທີນມ຺ປິ ເອກນ຺ຕອນວຊ຺ຊສຠາວານໍ ກາຣຓສ຺ສ ຕພ຺ພິຘຸຣຕາຍ ນຕ຺ເຖວ ອກຸສລວິປາກຠາໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອກຸສລວິປາກໍ ອເຫຕຸກເມວາ’’ຕິ. ຍຖາ ອຕິອິຏ຺ເຐ, ອິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຈ ອາຣມ຺ມເຓ ເວທນາເຠທສພ຺ຠາວໂຕ ກຸສລວິປາກມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ທຸວິຘາ ໂຫຕິ ໂສມນສ຺ສສຫຄຕາ, ອຸເປກ຺ຂາສຫຄຕາຕິ, ນ ເອວໍ ອຕິອນິຏ຺ເຐ, ອນິຏ຺ຐມຊ຺ຌຕ຺ເຕ ຈ ອາຣມ຺ມເຓ ເວທນາເຠໂທ ອຕ຺ຖີຕິ ອກຸສລວິປາກມໂນວິຎ຺ຎາຓຘາຕຸ ເອກເມວາຕິ ‘‘ສຕ຺ຕວິຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ເວທນາເຠເທ ອຕິອນິຏ຺ເຐ ໂທມນສ຺ເສນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ຈ ປຏິເຆນ ວິນາ ໂທມນສ຺ສໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ.

ກາຍວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ທຸກ຺ຂສຫຄຕຕາ ກຸສລວິປາເກ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາເຍນ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຸເປກ຺ຂາ ຫີນາຕິ ເອກນ຺ຕນິຫີນສ຺ສ ອກຸສລສ຺ສ ວິປາກຠາວໂຕ ອຸເປກ຺ຂາປິ ສມານາ ຫີນາ ເອວ ທຸກ຺ຂສຠາວຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸກ຺ຂໍ ວິຍ ນາຕິຕິຂິຓາ’’ຕິ. ຍຖາ ທຸກ຺ຂໍ ອຕິວິຍ ຕິຂິຓໍ ກຏຸກໍ, ນ ເອວມຍໍ, ຕຖາປິ ທຸກ຺ຂສຠາເວເນວ ປວຕ຺ຕຕິ. ນ ຫິ ອກຸສລສ຺ສ ວິປາໂກ ອທຸກ຺ໂຂ ໂຫຕິ. ອຸເປກ຺ຂາຠາໂວ ຈສ຺ສ ພລວຕາ ພາຘິຍມານສ຺ສ ປຏິປ຺ປຫຣິຕຸໍ ອສກ຺ໂກນ຺ຕສ຺ສ ທຸພ຺ພລສ຺ສ ປຸຣິສສ຺ສ ເຕນ ກຣິຍມານພາຘາຍ ອຸເປກ຺ຂນາ ວິຍາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອິຕເຣສູຕິ ກຸສລວິປາເກສຸ.

ຣູປາວຈຣນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣວິປາກວິຎ຺ຎາຓໍ. ວິປາກກຖາ ເຫສາຕິ. ກຸສລໍ ວິຍາຕິ ຣູປາວຈຣກຸສລໍ ວິຍ. ນ ຫິ ຣູປາວຈຣວິປາໂກ ຕທຎ຺ຎກຸສລສທິໂສ. ອປິຈ ສມ຺ພນ຺ຘິສທ຺ທາ ເອເຕ, ຍທິທໍ ‘‘ກຸສລໍ, ວິປາໂກ’’ຕິ ຈ. ຕສ຺ມາ ຍຖາ ‘‘ມາຕຣໍ ປຍິຣຸປາສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕ ອຕ຺ຕໂນ ມາຕຣນ຺ຕິ ອວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສິທ຺ຘເມເວຕໍ, ເອວໍ ອິຘາປີຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກຸສລໍ ວິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸສລສທິສຕາ ເຈຕ຺ຖ ຘມ຺ມໂຕ, ອາຣມ຺ມຓໂຕ ຈ ເວທິຕພ຺ພາ. ຕຖາ ຫິ ເຍ ຜສ຺ສາທໂຍ ກຸສເລ ລພ຺ຠນ຺ຕິ, ເຕ ວິປາເກປິ ລພ຺ຠນ຺ຕິ. ຍສ຺ມິໍ ຈ ອາຣມ຺ມເຓ ກຸສລໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຕ຺ເຖວ ອຍໍ ວິປາໂກປິ ປວຕ຺ຕຕິ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ປຎ຺ຈມຊ຺ຌານຈິຕ຺ຕໍ ອຠິຎ຺ຎາປ຺ປຕ຺ຕໍ, ຕສ຺ສ ວິປາໂກ ເອວ ນຕ຺ຖິ. ກສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ? ອສມ຺ຠວໂຕ, ອານິສໍສຠູຕຕ຺ຕາ ຈ. ຕຎ຺ຫິ ວິປາກໍ ເທນ຺ຕໍ ຣູປາວຈຣເມວ ທເທຍ຺ຍ. ນ ຫິ ອຎ຺ຎຠູມິກໍ ກມ຺ມໍ ອຎ຺ຎຠູມິກໍ ວິປາກໍ ເທຕິ. ກມ຺ມນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓຕາ ຈ ຣູປາວຈຣວິປາກສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາຕິ ນ ຕໍ ອຎ຺ຎໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕຕິ. ປຣິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓາທິອາຣມ຺ມຓຎ຺ຈ ຕໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອຍມສມ຺ຠໂວ. ຌານສ຺ສ ອານິສໍສຠູຕຎ຺ຈ ທານາທີນໍ ຕສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ປຈ຺ຈຍລາໂຠ ວິຍາຕິ.

ປວຕ຺ຕິໂຕ ປນ ວິປາກສ຺ສ, ກຸສລສ຺ສ ຈ ອຕ຺ເຖວ ເຠໂທຕິ ຕໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ກຸສລໍ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຸສລໍ ວິຍ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສາທິອາຣມ຺ມຓເຠທໂຕ ຈຕຸພ຺ພິຘໍ. ປວຕ຺ຕິເຠໂທ ວຸຕ຺ຕນໂຍວ ຊວນວເສນ, ປຏິສນ຺ຘິອາທິວເສນ ຈ ປວຕ຺ຕນໂຕ.

ຈຕຸມຄ຺ຄຍຸຕ຺ຕຈິຕ຺ຕຜລຕ຺ຕາຕິ ຈຕູຫິ ອຣິຍມຄ຺ເຄຫິ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕກຸສລຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຜລຕ຺ຕາ, ຈຕຸພ຺ພິຘສາມຎ຺ຎຜລສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຠາວໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ມຄ຺ຄວີຖິຍໍ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ ຜລສມາປຕ຺ຕິຍໍ ອປຣິຈ຺ຉິນ຺ນປຣິມາຓໍ ປວຕ຺ຕມານມ຺ປິ ທ຺ວີສຸ ຐາເນສຸ ປວຕ຺ຕິຍາ ‘‘ທ຺ວິຘາ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພມ຺ປີຕິ ເຕວີສຕິວິຘໍ ກາມາວຈຣວິປາກໍ, ປຎ຺ຈວິຘໍ ຣູປາວຈຣວິປາກໍ, ຈຕຸພ຺ພິຘໍ ອຣູປາວຈຣວິປາກໍ, ຈຕຸພ຺ພິຘເມວ ໂລກຸຕ຺ຕຣວິປາກນ຺ຕິ ສພ຺ພມ຺ປິ ວິປາກວິຎ຺ຎາຓໍ ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣນເຍນ ຉຕ຺ຕິໍສວິຘໍ ໂຫຕິ.

ຠູມິເຠທໂຕ ຕິວິຘໍ ໂລກຸຕ຺ຕຣສ຺ສ ອຠາວໂຕ. ໂລກຸຕ຺ຕຣຎ຺ຫິ ກິຣິຍຈິຕ຺ຕໍ ນຕ຺ຖິ ເອກນ຺ເຕນ ອນນ຺ຕຣວິປາກທາຍິຠາວໂຕ. ວຸຕ຺ຕຎ຺ຫິ ‘‘ສມາຘິມານນ຺ຕຣິກຎ຺ຎມາຫູ’’ຕິ (ຂຸ. ປາ. ໖.໕; ສຸ. ນິ. ໒໒໘). ໂຫຕຸ ຕາວ ເສກ຺ຂານໍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ອນຸຕ຺ຕຣໍ ກຸສລໍ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣຠາວູປນຍນໂຕ ສຜລໍ, ອຣຫໂຕ ປນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊມານໍ ປຸຄ຺ຄລນ຺ຕຣຠາວູປນຍນໂຕ ນິປ຺ຜລໍ, ຕສ຺ສ ກິຣິຍຠາໂວ ກສ຺ມາ ນ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ? ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ ສິຍາ. ຍທິ ຕສ຺ສ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ ສິຍາ, ສກິໍເຍວ ປນ ໂລກຸຕ຺ຕຣກຸສລໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຍທິ ຫິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍ, ມຄ຺ຄຈິຕ຺ຕໍ ອຣຫໂຕປິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ໂລກຸຕ຺ຕຣກິຣິຍຈິຕ຺ຕໍ ສິຍາ, ນ ເຈຕໍ ອຕ຺ຖິ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາ ນຕ຺ຖິ ໂລກຸຕ຺ຕຣກິຣິຍວິຎ຺ຎາຓໍ. ກິຣິຍວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ຈ ກິຣິຍາມຕ຺ຕໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ກຸສລາກຸສລໍ ວິຍ ກິຎ຺ຈິ ວິປາກໍ ອນຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ກິຣິຍາມຕ຺ຕເມວ ຫຸຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕນກວິຎ຺ຎາຓນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກສ຺ມາ ປເນຕໍ ວິປາກໍ ນ ອຸປ຺ປາເທຕີຕິ? ວຸຈ຺ຈເຕ – ເອຕ຺ຖ ຫິ ຍເທຕໍ ອາວຊ຺ຊນທ຺ວຍໍ, ຕໍ ອນຸປຈ຺ຉິນ຺ນຠວມູເລປິ ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕໍ ອນາເສວນຕາຍ ທຸພ຺ພລຠາວໂຕ ອພີຊສາມຕ຺ຖິຍໍ ວິຍ ປຸປ຺ຜໍ ອຜລເມວ ໂຫຕິ. ຍໍ ປນ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນຠວມູລາຍໍ ສນ຺ຕຕິຍໍ ປວຕ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາຣສວິຘໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕໍ ສມຸຈ຺ຉິນ຺ນມູລາຍ ລຕາຍ ປຸປ຺ຜໍ ວິຍ ຜລທາຍິ ນ ໂຫຕີຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອຎ຺ຎສ຺ສ ອສມ຺ຠວໂຕ ກິຣິຍເຫຕຸນາ ນາມ ອໂລຠາທິນາວ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອໂລຠາທິກິຣິຍເຫຕຸວິຣຫິຕ’’ນ຺ຕິ.

ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທີນໍ ປຸເຣຈຣາ ຫຸຕ຺ວາ ຣູປາທິອາຣມ຺ມຓານໍ ວິຊານນລກ຺ຂຓາ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາຓາທິປຸເຣຈຣຣູປາທິວິຊານນລກ຺ຂຓາ. ອຍໍ ປນ ມໂນວິຎ຺ຎາຓໂຕ ອຸປ຺ປນ຺ນາປິ ວິສິຏ຺ຐມນນກິຈ຺ຈາຠາເວນ ມໂນມຕ຺ຕາ ຘາຕູຕິ ມໂນຘາຕຸ. ຕຖາ ເຫສາ ມໂນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ຘາຕຸນິທ຺ເທເສ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໕໑໗) ອາຄມິສ຺ສຕິ. ອາວຊ຺ຊນຣສາຕິ ອາໂຠຄຣສາ, ຈິຕ຺ຕສນ຺ຕານສ຺ສ ວາ ປຸຣິມາກາຣໂຕ ອຎ຺ຎຖາ ໂອໂຓຊນຣສາ. ຠວງ຺ຄວິຈ຺ເຉທປທຏ຺ຐານາຕິ ຠວງ຺ຄສນ຺ຕານວິຈ຺ເຉທປທຏ຺ຐານາ. ອປຸພ຺ພາຣມ຺ມຓາ ສກິເທວ ປວຕ຺ຕມານາ ສພ຺ພຖາ ວິສຍຣສໍ ອນຸຠວິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ອິຏ຺ຐາທີສຸ ສພ຺ພຕ຺ຖ ອຸເປກ຺ຂາຍຸຕ຺ຕາວ ໂຫຕິ.