໑໒. ອິທ຺ຘິວິຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ອຠິຎ຺ຎາກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໖໕. ສໍວຓ຺ຓນາວເສນ ອນນ຺ຕຣສມາຘິກຖາຍ ອາສນ຺ນປຈ຺ຈກ຺ຂຕໍ ທີເປນ຺ໂຕ ‘‘ອຍໍ ສມາຘິຠາວນາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ອຠິຎ຺ຎາ ສມ຺ປາເທຕຸໍ ໂຍໂຄ ກາຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປໂຍຊນວິເສເສ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວຎ຺ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ຖິຣຕຣຠາໂວ, ວິປສ຺ສນາຠາວນາສຸຂຕາ ຈ ສມາຘິຠາວນາຍ ອານິສໍໂສ ເອວ, ຕຖາປິ ປຎ຺ຈ ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎາ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມາຘິຠາວນາຍ ອານິສໍສຠາເວນ ປາກຏາ ປຎ຺ຎາຕາຕິ ຕາສໍເຍວ ວເສນ ໂຍຄິໂນ ອຘິຄຕານິສໍສຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ຈຸທ຺ທສຘາ ຈິຕ຺ຕປຣິທມເນນ ຖິຣຕຣຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ໂລກິຍາຠິຎ຺ຎາສຸ ວສີຠາໂວປິ ສມາຘິສ຺ເສວ ວສີຠາໂວ, ຕຖາ ຈ ‘‘ສມາຫິໂຕ ຍຖາຠູຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໕; ໔.໙໙; ໕.໑໐໗໑; ເນຕ຺ຕິ. ໔໐; ມິ. ປ. ໒.໑.໑໔) ວຈນໂຕ ‘‘ສຸເຂເນວ ປຎ຺ຎາຠາວນໍ ສມ຺ປາເທສ຺ສຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ສມາຘິຠາວນາຍ ອານິສໍສລາໂຠ ຖິຣຕຣຕາ, ສຸເຂເນວ ຈ ປຎ຺ຎາຠາວນາ ອິຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມາ ອຠິຎ຺ຎາກຖໍ ຕາວ ອາຣຠິສ຺ສາມ, ປຎ຺ຎາຠາວນາຍ ໂອກາເສ ສມ຺ປຕ຺ເຕປີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຠຄວຕາ ປຎ຺ຈ ໂລກິກາຠິຎ຺ຎາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ນ ຈຕຸກ຺ກຊ຺ຌານມຕ຺ຕເມວ ອິຘ ສາສເນ ສມ຺ປາເທຕພ຺ພໍ, ນປິ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓເມວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ອຕ຺ຖີຕິ ອຸຕ຺ຕຣຸຕ຺ຕຣິປຓີຕປຓີຕຘມ຺ມເທສນຕ຺ຖຎ຺ຈ.

ອິທ຺ຘິວິກຸພ຺ພນນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິສງ຺ຂາຕໍ ປກຕິວຓ຺ຓຊຫນກິຣິຍໍ, ອິທໍ ອິທ຺ຘີສຸ ວິກຸພ຺ພນິທ຺ຘິຍາ ປຘານຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິທ຺ຘິໍ ວິກຸພ຺ພນຎ຺ຈາຕິ ເອວໍ ວາ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ວິກຸພ຺ພນສ຺ສ ວິສຸໍ ຄຫຓມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕກາຣເຓເນວ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອາກາສກສິຓວເສນ ອຣູປສມາປຕ຺ຕິໂຍ ນ ສມ຺ຠວນ຺ຕິ, ອາໂລກກສິຓຎ຺ຈ ໂອທາຕກສິຓນ຺ໂຕຄຘໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ໂອທາຕກສິຓປຣິຍນ຺ເຕສູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ກສິຓານຸໂລມາທິຈິຕ຺ຕປຣິທມນວິຘິໂນ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ, ອາກາສນິມ຺ມານາທິອຕ຺ຖໍ ປນ ຕທຸຠຍມ຺ປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພເມວ. ອຏ຺ຐ ອຏ຺ຐາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ກສິເຓສຸ ເອເກກສ຺ມິໍ ອຏ຺ຐ ອຏ຺ຐ ສມາປຕ຺ຕິໂຍ. ກສິຓານຸໂລມໂຕຕິ ກສິຓປຏິປາຏິໂຕ, ປຏິປາຏິ ຈ ເທສນາວເສນ ເວທິຕພ຺ພາ. ຌານານຸໂລໂມ ປນ ປຏິປຕ຺ຕິວເສນປິ. ອຸກ຺ກມນໍ ອຸກ຺ກນ຺ຕໍ, ອຸກ຺ກນ຺ຕເມວ ອຸກ຺ກນ຺ຕິກໍ, ຌານສ຺ສ ອຸກ຺ກນ຺ຕິກໍ ຌານຸກ຺ກນ຺ຕິກໍ, ຕໂຕ, ຌານລງ຺ຆນໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອງ຺ຄສງ຺ກນ຺ຕິໂຕ ອງ຺ຄາຕິກ຺ກມໂຕ. ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິທເມຕພ຺ພໍ ຍທິຈ຺ຉກໍ ຍຕ຺ຖິຈ຺ຉກໍ ຌານານໍ ສມາປຊ຺ຊນາທິສຸຂຕ຺ຖໍ, ເຕສໍ ອາຣມ຺ມຓານຎ຺ຈ ສລ຺ລກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ. ເອວຎ຺ຫິສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ວິສວິຕາ ສມິຊ຺ຌຕີຕິ.

໓໖໖. ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊຕີຕິ ກິໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ອຸທາຫຸ ເອເກກນ຺ຕິ? ກິຎ຺ເຈຕ຺ຖ ຍທິ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ອງ຺ຄສງ຺ກນ຺ຕິໂຕ ວິເສໂສ ນ ສິຍາ, ອຖ ເອເກກໍ ອາຣມ຺ມຓສງ຺ກນ຺ຕິໂຕ. ນາຍໍ ໂທໂສ ອາໂຠຄວເສນ ເຕສໍ ວິເສສສິທ຺ຘິໂຕ. ຍທາ ຫິ ກສິຓານຸໂລມເມວ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ກສິເຓ ຌານານິ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ນ ອງ຺ຄສງ຺ກນ຺ຕິໍ, ຕທາ ກສິຓານຸໂລໂມ. ຍທາ ປນ ອງ຺ຄສງ຺ກນ຺ຕິໍ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ ຌານານິ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ຕທາ ອງ຺ຄສງ຺ກນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ອິມິນາ ນເຍນ ກສິຓານຸໂລມອາຣມ຺ມຓສງ຺ກນ຺ຕິອາທີນມ຺ປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິທໍ ກສິຓານຸໂລມໍ ນາມ ຈິຕ຺ຕປຣິທມນນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ຕເຖວາຕິ ‘‘ປຏິປາຏິຍາ ອຏ຺ຐສຸ ກສິເຓສຸ ສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸມ຺ປິ ສຫສ຺ສກ຺ຂຕ຺ຕຸມ຺ປີ’’ຕິ ເອຕສ຺ສ ອຸປສໍຫາຣຕ຺ໂຖ ຕຖາ-ສທ຺ໂທ. ປຏິໂລມໂຕ ເຈຕ຺ຖ ປຏິປາຏິ. ເຕນາຫ ‘‘ປຏິໂລມກ຺ກເມນາ’’ຕິ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ປຐມໍ ໂອທາຕກສິເຓ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ຕໂຕ ໂລຫິຕກສິເຓຕິ ຍາວ ປຖວີກສິຓາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ.

ປຸນປ຺ປຸນໍ ສມາປຊ຺ຊນນ຺ຕິ ‘‘ສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ສຫສ຺ສກ຺ຂຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ພຫຸລາກາຣມາຫ.

ຕຕ຺ເຖວາຕິ ປຖວີກສິເຓເຍວ. ຕໂຕຕິ ປຈ຺ຉາ ຕຕິຍຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐານນ຺ຕຣກາລໍ. ຕເທວາຕິ ປຖວີກສິຓເມວ. ຕໂຕ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນນ຺ຕິ ຕໂຕ ປຖວີກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ປວຕ຺ຕິຕອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ອມນສິກຣິຕ຺ວາ ຕໍ ລງ຺ຆິຕ຺ວາ ຍຖາວຸຕ຺ຕອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອຠາເວ ປວຕ຺ຕິຕໍ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ. ປຖວີກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາສກສິຓໍ ປຖວີກສິຓປກ຺ຂິກເມວ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກສິຓໍ ອນຸກ຺ກມິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອຖ ວາ ອຏ຺ຐສຸ ກສິເຓສຸ ກສ຺ສຈິ ອຸກ຺ກມນໍ ອິຘ ກສິຓຸກ຺ກນ຺ຕິກໍ ນາມາຕິ ອາຫ ‘‘ກສິຓໍ ອນຸກ຺ກມິຕ຺ວາ’’ຕິ. ຌານຸກ຺ກນ຺ຕິກນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຈ຺ຉິຕໍ ອວຘາຣເຓນ ນິວຕ຺ເຕຕພ຺ພໍ, ອຸກ຺ກມນສ຺ສ ຈ ສຣູປໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວໍ ກສິຓ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ຕໍ ປກາຣໍ ສຫ ນິສ຺ສເຍນ ເສສກສິເຓສຸ ອຕິທິສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ອາໂປກສິຓາທິ…ເປ… ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມິນາ ນເຍນາ’’ຕິອາທິ. ຍຖາ ປຐມຊ຺ຌານມູລກໍ ປຖວີກສິຓາທີສຸ ຌານຸກ຺ກນ຺ຕິກໍ ທສ຺ສິຕໍ, ເອວໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິມູລກມ຺ປິ ຕໍ ຍຖາຣຫໍ ທສ຺ເສຕພ຺ພໍ.

ຕເທວາຕິ ປຐມຊ຺ຌານເມວ. ກສິຓຸກ຺ກນ຺ຕິເກປິ ອາໂປກສິຓາທິມູລິກາ ໂຍຊນາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ກາຕພ຺ພາ, ຕຖາ ຍຖາຣຫໍ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິມູລິກາ.

ໂລຫິຕກສິຓໂຕ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນນ຺ຕິ ໂລຫິຕກສິຓໍ ອາວຊ຺ເຊນ຺ໂຕ ອຠິມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ຕສ຺ສ ອຸຄ຺ຆາຏເນນ ອຸປຏ຺ຐິເຕ ກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ອມນສິກາເຣນ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ປວຕ຺ຕວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ອປຄມໍ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ອາກິຎ຺ຈຎ຺ຎາຍຕນໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ.

ອິຕເຣສນ຺ຕິ ອວສິຏ຺ຐຣູປາວຈຣຊ຺ຌານານໍ. ນ ຫິ ອຣູປຊ຺ຌາເນສຸ ອງ຺ຄສງ຺ກນ຺ຕິ ອຕ຺ຖິ, ນາປິ ຕານິ ປຖວີກສິເຓ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຍໍ ປນ ອງ຺ຄາຣມ຺ມຓສງ຺ກນ຺ຕິວຈເນ ‘‘ນີລກສິຓໍ ອຸຄ຺ຆາເຏຕ຺ວາ ອາກາສານຎ຺ຈາຍຕນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ຍຖາລາຠວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຣິຍາເຍນ ວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິປ຺ປຣິຍາຍໂຕ ປນ ຍຖາ ອງ຺ຄສງ຺ກນ຺ຕິ ຣູປຊ຺ຌາເນສຸ ເອວ ລພ຺ຠຕິ, ເອວໍ ອຣູປຊ຺ຌາເນສຸ ເອວ ອາຣມ຺ມຓສງ຺ກນ຺ຕິ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ເສວ ຫິ ຌານສ຺ສ ອາຣມ຺ມຓນ຺ຕເຣ ປວຕ຺ຕິ ອາຣມ຺ມຓສງ຺ກນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ສພ຺ພກສິເຓສຸ ເອກສ຺ເສວ ຌານສ຺ສ ສມາປຊ຺ຊນໍ ອາຣມ຺ມຓສງ຺ກນ຺ຕິກໍ ນາມາ’’ຕິ.

ຍຖາ ປນ ‘‘ສພ຺ພກສິເຓສູ’’ຕິ ອິມິນາ ອາກາສວິຎ຺ຎາຓກສິຓານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ໂຫຕີຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ອິຘ ອຏ຺ຐນ຺ນໍເຍວ ກສິຓານໍ ອຘິຄຕຕ຺ຕາ, ເອວໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ອຣູປຊ຺ຌານໍ ‘‘ເອກໍ ຌານ’’ນ຺ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ສມາປຕ຺ຕີນໍ ວເສນ ຈິຕ຺ຕປຣິທມນສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ. ຕສ຺ມາ ອາຣຸປ຺ປຊ຺ຌານານໍ ວເສນ ອງ຺ຄາຣມ຺ມຓສງ຺ກນ຺ຕິ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຫິ ປີຕກສິຓຸຄ຺ຆາຏິມາກາເສ ຍໍ ປຐມາຣຸປ຺ປວິຎ຺ຎາຓໍ, ຕທາຣມ຺ມຓໍ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປີຕກສິຓໂຕ ວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈາຍຕນໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ. ອິມິນາ ນເຍນ ເສສທ຺ວເຍປິ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອກນ຺ຕຣິກວເສນາຕິ ອຎ຺ຎຕ຺ໂຖ ອນ຺ຕຣ-ສທ຺ໂທ. ອນ຺ຕຣເມວ ອນ຺ຕຣິກໍ, ເອກຊ຺ຌໍ ອນ຺ຕຣິກໍ ເອຕສ຺ມິນ຺ຕິ ເອກນ຺ຕຣິກໍ, ຌານສມາປຊ຺ຊນໍ, ຕສ຺ສ ວເສນ. ຍຖາ ອງ຺ຄານໍ, ອາຣມ຺ມຓສ຺ສ ຈ ເອກຊ຺ຌໍ ອຎ຺ຎຖາ ວິເສໂສ ໂຫຕິ, ຕຖາ ສມາປຊ຺ຊນວເສນາຕິ. ໂສ ປນ ວິເສໂສ ເຫຏ຺ຐິມານໍ ເຕສໍ ອງ຺ຄາຣມ຺ມຓານໍ ສມຕິກ຺ກມນວເສນ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກນ຺ຕຣິກວເສນ ອງ຺ຄານຎ຺ຈ ອາຣມ຺ມຓານຎ຺ຈ ສງ຺ກມນ’’ນ຺ຕິ. ‘‘ອິທໍ ຌານໍ ປຎ຺ຈງ຺ຄິກ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອງ຺ເຄສຸ, ‘‘ອິທໍ ປຖວີກສິຓ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອາຣມ຺ມເຓສຸ ຈ ວວຕ຺ຖາປິເຕສຸ ເອກຊ຺ຌໍ ເຕສໍ ວວຕ຺ຖາປເນ ນ ໂກຈິ ວິເສໂສ ອຕ຺ຖີຕິ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອຍໍ ວິຘິ ນາຠໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ຌານຸກ຺ກນ຺ຕິກາທີສຸ ປຏິໂລມກ຺ກເມນ, ອນຸໂລມປຏິໂລມກ຺ກເມນ ຈ ເອກນ຺ຕຣິກຠາເວນ ລພ຺ຠມານມ຺ປິ ຌານາທີນໍ ອຸກ຺ກມນໍ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ, ເຕຫິ ນເຍຫິ ວິນາປິ ຈິຕ຺ຕປຣິທມນໍ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ປປຎ຺ຈປຣິຫາຣຕ຺ຖໍ ວາ ເຕ ອຏ຺ຐກຖາສຸ ອນາຄຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໓໖໗. ອຠາວິຕຠາວໂນ ຌານາຠິຎ຺ຎາສຸ ອກຕາຘິກາໂຣ. ຕຕ຺ຖ ອຸປນິສ຺ສຍຣຫິໂຕປີຕິ ເກຈິ. ອາທິຠູຕໍ ໂຍຄກມ຺ມໍ ອາທິກມ຺ມໍ, ຕໍ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ອາທິກມ຺ມິໂກ, ປຸພ຺ເພ ອກຕປຣິຈໂຍ ຠາວນໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍຄາວຈໂຣ’’ຕິ. ກສິຓປຣິກມ຺ມມ຺ປິ ຠາໂຣຕິ ໂທສວິວຊ຺ຊນາທິວິຘິນາ ກສິຓມຓ຺ຑເລ ປຏິປຕ຺ຕິ ຍາວ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິ ກສິຓປຣິກມ຺ມໍ, ຕມ຺ປິ ນາມ ຠາໂຣ, ປເຄວ ອິທ຺ຘິວິກຸພ຺ພນາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາທນນ຺ຕິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕຸປ຺ປາທນໍ. ຕໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາຕິ ຕໍ ນິມິຕ຺ຕໍ, ຠາວນຎ຺ຈ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ. ນ ຫິ ຠາວນາຍ ວິນາວ ນິມິຕ຺ຕວຑ຺ຒນໍ ລພ຺ຠຕິ. ເກຈິ ອຸປຈາຣສມາຘິໍ ລຠິຕ຺ວາ ອປ຺ປນາສມາຘິໍ ອຘິຄນ຺ຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກນ຺ຕິ, ຕາທິສາປິ ພຫູ ໂຫນ຺ເຕວາຕິ ອາຫ ‘‘ອປ຺ປນາຘິຄໂມ ຠາໂຣ’’ຕິ. ອປ຺ປນາຘິຄໂມຕິ ວາ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ສມາປຕ຺ຕີນໍ ອຘິຄມມາຫ. ອຎ຺ໂຎວ ສມາປຕ຺ຕີນໍ ອຸປນິສ຺ສໂຍ, ອຎ຺ໂຎ ອຠິຎ຺ຎານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິທມິຕຈິຕ຺ຕສ຺ສາປິ ອິທ຺ຘິວິກຸພ຺ພນໍ ນາມ ຠາໂຣ’’ຕິ. ຂິປ຺ປໍ ນິສນ຺ຕິ ນິສາມນໍ ຌານຈກ຺ຂຸນາ ປຖວີກສິຓາທິຌານາຣມ຺ມຓສ຺ສ ທສ຺ສນໍ ເອຕສ຺ສາຕິ ຂິປ຺ປນິສນ຺ຕິ, ສີຆຕຣໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕາ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ຂິປ຺ປນິສນ຺ຕິຠາໂວ. ອມ຺ພຕຣຸນິຈິຕໍ ມຫາມຫິນ຺ທຕ຺ເຖຣາທີຫິ ໂອຕິຓ຺ຓຏ຺ຐານໍ ເຖຣມ຺ພຕ຺ຖລໍ. ຍຖາ ປຏິປກ຺ຂວິຊຍາຍ ໂຍຘາຊີວາ ນິມ຺ມລເມວ ອສິໂຕມຣາທິໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວິຈຣນ຺ຕິ, ເອວໍ ຠິກ຺ຂຸນາປິ ກິເລສວິຊຍາຍ ນິມ຺ມລາວ ຌານາຠິຎ຺ຎາ ວຬຎ຺ຊິຕພ຺ພາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕສ຺ມາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ປຕິຏ຺ຐາຠາໂວຕິ ອິຘ ປຣສ຺ສ ອຸປທ຺ທວູປສມນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຕໍ ຫິ ຂິປ຺ປນິສນ຺ຕິຠາວໂຕປິ ຄຣຸຕຣໍ ອຈ຺ຈາຍິກກິຈ຺ຈສາຘນວເສນ ວິຘາຕພ຺ພໂຕ ທຸຣຠິສມ຺ຠວຕຣຕ຺ຕາ. ຕໍ ປນ ຣກ຺ຂິຕຕ຺ເຖຣນິທສ຺ສເນເນວ ສິທ຺ຘມ຺ປິ ຕໂຕ ຄຣຸຕເຣນ ອງ຺ຄາຣວສ຺ສປຣິຕ຺ຕາເຓນ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຄິຣິຠຓ຺ຑວາຫນປູຊາຍ…ເປ… ເຖໂຣ ວິຍາ’’ຕິ ອາຫ. ຄິຣິຠຓ຺ຑວາຫນປູຊາ ນາມ ເຈຕິຍຄິຣິມາທິໍ ກຕ຺ວາ ສກລທີເປ, ສມຸທ຺ເທ ຈ ຍາວ ໂຍຊນາ ມຫຕີ ທີປປູຊາ. ປຖວິໍ ມາເປຕ຺ວາຕິ ມາເຣນ ປວຕ຺ຕິຕໍ ອງ຺ຄາຣວສ຺ສໍ ຜຸລິງ຺ຄມຕ຺ເຕນປິ ຍາວ ມນຸສ຺ເສ ນ ປາປຸຓາຕິ, ຕາວເທວ ອາກາເສ ປຖວິໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ.

ພລວປຸພ຺ພໂຍຄານນ຺ຕິ ຄຣຸຕຣູປນິສ຺ສຍານໍ, ອິທ຺ຘິວິຘາທີນໍ ເຫຕຸຠູຕມຫາຠິນີຫາຣານນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຄ຺ຄສາວກາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເອກຈ຺ເຈ ມຫາສາວເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຠາວນານຸກ຺ກໂມ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕປຣິທມນໍ. ປຏິສມ຺ຠິທາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຐານາຐານຎາຓາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ເສສາຠິຎ຺ຎານເມວ. ສາວການມ຺ປິ ຫິ ຐານາຐານຎາຓາທີນິ ປເທສວເສນ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ປຸພ຺ພເຫຕຸສມ຺ປນ຺ນສ຺ເສວ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຠາວນານຸກ຺ກມໍ ວິນາ ອຠິຎ຺ຎາໂຍ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ສ, ຕສ຺ມາ. ອຄ຺ຄິຘມນາທີຫີຕິ ອຄ຺ຄິມ຺ຫິ ຕາປນໂກຏ຺ຏນາທີຫິ. ຍຖາ ຈາຕິ ຈ-ສທ຺ເທນ ລາຂາກາຣາທີນໍ ລາຂາໂກຏ຺ຏນາທິໍ ອວຸຕ຺ຕມ຺ປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຉນ຺ທ…ເປ… ວເສນາຕິ ‘‘ຉນ຺ທວໂຕ ເຈ ອຠິຎ຺ຎາ ສິຊ຺ຌຕິ, ມຍ຺ຫມ຺ປິ ສິຊ຺ຌຕີ’’ຕິ ກຕ຺ຕຸກມ຺ຍຕາຉນ຺ທໍ ສີສໍ ຘຸຣໍ ເຊຏ຺ຐໍ ປຸພ຺ພງ຺ຄມໍ ກຕ຺ວາ, ຉນ຺ທໍ ວາ ອຸປ຺ປາເທຕ຺ວາ ຕໍ ຠາວນາຍ ມຸຂໍ ກຕ຺ວາ ຌານສ຺ສ ສມາປຊ຺ຊນວເສນ. ເອເສວ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ‘‘ອາວຊ຺ຊນາທິວສີຠາວວເສນາ’’ຕິ ອິທໍ ອຏ຺ຐສຸປິ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ສາຕິສຍໍ ວສີຠາວາປາທນໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຎ຺ຈ ໂຂ ອາທິກມ຺ມິກວເສນ, ນ ກຕາຘິກາຣວເສນາຕິ ອາຫ ‘‘ປຸພ຺ພເຫຕຸ…ເປ… ວຏ຺ຏຕີ’’ຕິ. ປຸພ຺ພເຫຕຸສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ຫິ ຍໍ ຌານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ອຠິຎ຺ຎາ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕພ຺ພາ, ຕຕ຺ເຖວ ສາຕິສຍໍ ຈິຓ຺ຓວສິຕາປິ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພາ, ນ ສພ຺ພຕ຺ເຖວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານມຕ຺ເຕ ຈິຓ຺ຓວສິນາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ອຣູປສມາປຕ຺ຕິໂຍ ວິນາປິ ອຠິຎ຺ຎາ ອິຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ວທນ຺ຕິ. ຕມ຺ປິ ຍທິ ປຸພ຺ພເຫຕຸສມ຺ປນ຺ນສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຍຸຕ຺ຕເມວ. ອເຖຕຣສ຺ສ, ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ. ຍຖາຕິ ເຍນ ປກາເຣນ ເຍນ ວິຘິນາ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ອິທ຺ຘິວິຘນິປ຺ຜາທເນ.

໓໖໘. ຕຕ຺ຣາຕິ ຈ ຕເທວ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ປາຬິນຍານຸສາເຣເນວາຕິ ປາຬິຄຕິຍາ ອນຸສຣເຓເນວ, ປາຐສໍວຓ຺ຓນານຸກ຺ກເມເນວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ໂສ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອຘິຄຕຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌາໂນ ໂຍຄີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ ສມາຫິເຕ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ ເຫຏ຺ຐາຌານຕ຺ຕຍາຘິຄມປຏິປາຏິສິທ຺ຘສ຺ສ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘານສ຺ສ ນິທສ຺ສນຕ຺ໂຖຕິ ອາຫ ‘‘ເອວນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານກ຺ກມນິທສ຺ສນເມຕ’’ນ຺ຕິ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ, ຕສ຺ສ ຈ ອຘິຄມກ຺ກມສ຺ສ ນິທສ຺ສນໍ. ເຍນ ສມາຘານານຸກ຺ກເມນ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘິ ລທ຺ໂຘ, ຕທຸຠຍນິທສ຺ສນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອິມິນາ…ເປ… ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ. ຍທິປິ ‘‘ເອວ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ອາຄມນສມາຘິນາ ສທ຺ຘິໍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘານໍ ທີເປຕິ. ສຕິປາຣິສຸທ຺ຘິສມາຘິ ເອວ ປນ ອິທ຺ຘິຍາ ອຘິຏ຺ຐານຠາວໂຕ ປຘານນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘິນາ ສມາຫິເຕ’’ຕິ. ອຸເປກ຺ຂາສຕິປາຣິສຸທ຺ຘິຠາເວນາຕິ ອຸເປກ຺ຂາຍ ຊນິຕສຕິປາຣິສຸທ຺ຘິສພ຺ຠາເວນ. ສພ຺ພປຈ຺ຈນີກຘມ຺ມູປກ຺ກິເລສປຣິສຸທ຺ຘາຍ ຫິ ປຈ຺ຈນີກສມເນປິ ອພ຺ຍາວຏາຍ ປາຣິສຸທ຺ຘິອຸເປກ຺ຂາຍ ວຕ຺ຕມານາຍ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ, ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມາ ຈ ສຸປຣິສຸທ຺ຘາ, ສຸວິສທາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ, ສຕິສີເສນ ປນ ຕຕ຺ຖ ເທສນາ ກຕາຕິ ອາຫ ‘‘ອຸເປກ຺ຂາສຕິປາຣິສຸທ຺ຘິຠາເວນ ປຣິສຸທ຺ເຘ’’ຕິ. ປຣິສຸທ຺ຘິຍາ ເອວ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ ປຣິໂຍທາຕຕາ ສຸຘນ຺ຕສຸວຓ຺ຓສ຺ສ ນິຆໍສເນນ ປຠສ຺ສຣຕາ ວິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ປຣິສຸທ຺ຘຕ຺ຕາເຍວ ປຣິໂຍທາເຕ, ປຠສ຺ສເຣຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕີ’’ຕິ.

ສຸຂາທີນໍ ປຈ຺ຈຍານໍ ຆາເຕນາຕິ ສຸຂໂສມນສ຺ສານໍ, ທຸກ຺ຂໂທມນສ຺ສານຎ຺ຈ ຍຖາກ຺ກມໍ ຣາຄໂທສປຈ຺ຈຍານໍ ວິກ຺ຂມ຺ຠເນນ. ‘‘ສຸຂໍ ໂສມນສ຺ສສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ, ໂສມນສ຺ສໍ ຣາຄສ຺ສ, ທຸກ຺ຂໍ ໂທມນສ຺ສສ຺ສາ’’ຕິ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຣາຄາທໂຍ ເຈຕໂສ ມລາສຸຈິຠາເວນ ‘‘ອງ຺ຄຓານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເອວໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ກິເລສນຏ຺ເຐນ ອຸປກ຺ກິເລສາຕິ ອາຫ ‘‘ອນງ຺ຄຓຕ຺ຕາເຍວ ວິຄຕູປກ຺ກິເລເສ’’ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອງ຺ຄເຓນ ຫິ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຸປກ຺ກິລິສ຺ສຕີ’’ຕິ, ວິພາຘີຍຕິ ອຸປຕາປີຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສຸຠາວິຕຕ຺ຕາຕິ ປຄຸຓຠາວາປາທເນນ ສຸຏ຺ຐຸ ຠາວິຕຕ຺ຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ວສີຠາວປ຺ປຕ຺ເຕ’’ຕິ, ອາວຊ຺ຊນາທິນາ ປຎ຺ຈຘາ, ຈຸທ຺ທສວິເຘນ ວາ ປຣິທມເນນ ວສວຕ຺ຕິຕໍ ອຸປຄເຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວເສ ວຕ຺ຕມານໍ ຫິ ຈິຕ຺ຕໍ ປຄຸຓຠາວາປຕ຺ຕິຍາ ສຸປຣິມທ຺ທິຕໍ ວິຍ ຈມ຺ມໍ, ສຸປຣິກມ຺ມກຕາ ວິຍ ຈ ລາຂາ ມຸທຸນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ກມ຺ມກ຺ຂເມຕິ ວິກຸພ຺ພນາທິອິທ຺ຘິກມ຺ມກ຺ຂເມ. ຕຎ຺ຈ ອຸຠຍນ຺ຕິ ມຸທຸຕາກມ຺ມນິຍທ຺ວຍໍ.

ນາຫນ຺ຕິອາທີສຸ ນ-ກາໂຣ ປຏິເສຘຕ຺ໂຖ. ອຫນ຺ຕິ ສຕ຺ຖາ ອຕ຺ຕານໍ ນິທ຺ທິສຕິ. ຠິກ຺ຂເວຕິ ຠິກ຺ຂູ ອາລປຕິ. ອຎ຺ຎນ຺ຕິ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານຈິຕ຺ຕໂຕ ອຎ຺ຎໍ. ເອກຘມ຺ມມ຺ປີຕິ ເອກມ຺ປິ ສຠາວຘມ຺ມໍ ນ ສມນຸປສ຺ສາມີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອຍໍ ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ອຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສພ຺ພຎ຺ຎຸຕຎ຺ຎາເຓນ ໂອໂລເກນ຺ໂຕປິ ອຎ຺ຎໍ ເອກຘມ຺ມມ຺ປິ ນ ສມນຸປສ຺ສາມິ. ຍໍ ວສີຠາວາປາທເນນ ຠາວິຕໍ, ຕຖາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ກຣເຓນ ພຫຸລີກຕໍ, ເອວໍ ສວິເສສມຸທຸຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ມຸທຸໍ, ກມ຺ມກ຺ຂມຕາຍ ກມ຺ມນິຍຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ຍຖຍິທໍ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ, ເຕສຎ຺ຈ ປຈ຺ຈກ຺ຂຕາຍ ເອວມາຫາຕິ. ຍຖາ ຍຖາວຸຕ຺ຕາ ປຣິສຸທ຺ຘຕາທໂຍ ນ ວິຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເອວໍ ສຸຠາວິຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ອວຏ຺ຐິຕໍ ອິຘ ‘‘ຐິຕໍ, ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ຈ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອເຕສຸ ປຣິສຸທ຺ຘຕາທີສຸ ຐິຕຕ຺ຕາ ຐິເຕ, ຐິຕຕ຺ຕາເຍວ ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ເຕ’’ຕິ. ຍຖາ ມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎຕາ ວສີຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ລກ຺ຂີຍນ຺ຕິ, ເອວໍ ວສີຠາວປ຺ປຕ຺ຕິປິ ມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎຕາຫິ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ, ມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎຠາເວນ ວາ ອຕ຺ຕໂນ ວເສ ຐິຕຕ຺ຕາ ‘‘ຐິເຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ກາຣເຓນ ຜລໍ ນິທ຺ຘຣີຍຕິ, ເອວໍ ຜເລນາປິ ກາຣຓໍ ນິທ຺ຘຣີຍຕີຕິ ນິຈ຺ຈລຠາເວນ ອວຏ຺ຐານໍ ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕິ. ສາ ຈ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມສຸ ຖິຣຠາເວນ, ປຏິປກ຺ເຂຫິ ອກມ຺ມນິຍຕາຍ ຈ ສມ຺ຠວນ຺ຕີ ສທ຺ຘາທິພລານໍ ອານຸຠາເວນ ໂຫຕີຕິ ‘‘ສທ຺ຘາທີຫິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ສງ຺ເຂປໂຕ ວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ວິວຣິຕຸໍ ‘‘ສທ຺ຘາປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສທ຺ຘາປຣິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ເອວໍ ສຸຠາວິຕໍ ວສີຠາວປ຺ປຕ຺ຕໍ ເອຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ເອກໍເສນ ອຠິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກຣຓີຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຠິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕາຍ ສທ຺ຘາຍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕສທ຺ຘາພເລນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕໍ. ອສ຺ສທ຺ຘິເຍນາຕິ ຕປ຺ປຏິປກ຺ເຂນ ອສ຺ສທ຺ຘິເຍນ ເຫຕຸນາ ນ ອິຎ຺ຊຕິ ນ ຈລຕິ ນ ກມ຺ປຕິ, ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ອຸປຣິ ວິເສສາວຫຠາເວເນວ ຕິຏ຺ຐຕິ. ວີຣິຍປຣິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິອາທີສຸປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ – ວີຣິຍປຣິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ວສີຠາວາປາທນປຣິທມນສາຘເນນ ວີຣິເຍນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕໍ. ສຕິປຣິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕ ຠາວນາພຫຸລີກາເຣ ອສມ຺ໂມສສາຘິກາຍ, ກຸສລານຎ຺ຈ ຘມ຺ມານໍ ຄຕິໂຍ ສມນ຺ເນສມານາຍ ສຕິຍາ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕໍ. ສມາຘິປຣິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ຕຕ຺ເຖວ ອວິກ຺ເຂປສາຘເນນ ສມາຘາເນນ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕໍ. ປຎ຺ຎາປຣິຄ຺ຄຫິຕນ຺ຕິ ຕສ຺ສາ ເອວ ຠາວນາຍ ອຸປກາຣານຸປກາຣຘມ຺ມານໍ ປຊານນລກ຺ຂຓາຍ ປຎ຺ຎາຍ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠິຕໍ. ໂອຠາສຄຕນ຺ຕິ ຎາໂຓຠາສສຫຄຕໍ. ໂອຠາສຠູເຕນ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕສມາຘານສໍວທ຺ຘິເຕນ ຎາເຓນ ສໍກິເລສປກ຺ຂໍ ຍາຖາວໂຕ ປສ຺ສນ຺ໂຕ ຕໂຕ ອຸຕ຺ຣສນ຺ໂຕ ໂອຕ຺ຕປ຺ປນ຺ໂຕ ຕໍ ອຘິຠວຕິ, ນ ເຕນ ອຠິຠູຍຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກິເລສນ຺ຘກາເຣນ ນ ອິຎ຺ຊຕີ’’ຕິ. ເອເຕນ ຎາຓປຣິຄ຺ຄຫິຕໍ ຫິໂຣຕ຺ຕປ຺ປພລໍ ທສ຺ເສຕິ.

ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕນ຺ຕິ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສມາຘິນາ ສມາຫິຕຕາ, ປຣິສຸທ຺ຘຕາ, ປຣິໂຍທາຕຕາ, ອນງ຺ຄຓຕາ, ວິຄຕູປກ຺ກິເລສຕາ, ມຸທຸຠາໂວ, ກມ຺ມນິຍຕາ, ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຐິຕຕາ, ສມາຫິຕສ຺ສ ວາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອິມານິ ອງ຺ຄານີຕິ ‘‘ສມາຫິເຕ’’ຕິ ອິມໍ ອງ຺ຄຠາເວນ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຐິຕິອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕິໂຍ ວິສຸໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອິເມຫິ ອຏ຺ຐຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄຕໍ. ອຠິນີຫາຣກ຺ຂມນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິວິຘາທິອຕ຺ຖໍ ອຠິນີຫາຣກ຺ຂມໍ ຕທຠິມຸຂໍ ກຣຓໂຍຄ຺ຄໍ. ເຕນາຫ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກຣຓີຍານໍ ຘມ຺ມານໍ ອຠິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍາ’’ຕິ.

ກາມໍ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ເຠຕ຺ວາ ເອວ ປຐມຊ຺ຌານສມຘິຄໂມ, ວິຕກ຺ກາທິເກ ວູປສເມ ເອວ ຈ ທຸຕິຍຊ຺ຌານາທິສມຘິຄໂມ, ຕຖາປິ ນ ຕຖາ ເຕຫິ ທູຣີຠູຕາ ອເປຕາ ວາ ຍຖາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໂຕ, ເຈຕໂສ ມລີນຠາວສງ຺ຂາຕອຸປ຺ປິລາໂຠຄກເຣຫິ ນີວຣຓາທີຫິ ສຸຏ຺ຐຸ ວິມຸຕ຺ຕິຍາ ຕສ຺ສ ປຣິສຸທ຺ຘິ, ປຣິໂຍທາຕຕາ ຈ ຍຸຕ຺ຕາຕິ ອາຫ ‘‘ນີວຣຓ…ເປ… ປຣິໂຍທາເຕ’’ຕິ. ຌານປຏິລາຠປຈ຺ຈຍານນ຺ຕິ ຌານປຏິລາຠເຫຕຸການໍ ຌານປຏິລາຠໍ ນິສ຺ສາຍ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນການໍ. ປາປການນ຺ຕິ ລາມການໍ. ອິຈ຺ຉາວຈຣານນ຺ຕິ ອິຈ຺ຉາຍ ອວຈຣານໍ ອິຈ຺ຉາວເສນ ໂອຕິຓ຺ຓານໍ ‘‘ອໂຫ ວຕ ມເມວ ສຕ຺ຖາ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ປຏິປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ຠິກ຺ຂູນໍ ຘມ຺ມໍ ເທເສຍ຺ຍາ’’ຕິອາທິນຍປ຺ປວຕ຺ຕານໍ ມານມາຍາສາເຐຍ຺ຍາທີນໍ. ອຠິຊ຺ຌາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນາປິ ເຕສໍເຍວ ສງ຺ຄໂຫ. ອຠິຊ຺ຌາ ເຈຕ຺ຖ ປຐມຊ຺ຌາເນນ ອວິກ຺ຂມ຺ຠເນຍ຺ຍາ, ມານາທໂຍ ຈ ຕເທກຏ຺ຐາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ ‘‘ຌານປຏິລາຠປຈ຺ຈຍານ’’ນ຺ຕິ ອນຸວຕ຺ຕມານຕ຺ຕາ. ວິກ຺ຂມ຺ຠເນຍ຺ຍາ ປນ ນີວຣຓຄ຺ຄຫເຓເນວ ຄຫິຕາ, ກຖໍ ປນ ປຐມຊ຺ຌາເນນ ອວິກ຺ຂມ຺ຠເນຍ຺ຍາ ອິຘ ວິຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ? ‘‘ສພ຺ເພ ກຸສລາ ຘມ຺ມາ ສພ຺ພາກຸສລານໍ ປຏິປກ຺ຂາ’’ຕິ ສລ຺ເລຂປຏິປຕ຺ຕິວເສນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຌານສ຺ສ ອປຣາມຏ຺ຐຠາວທສ຺ສນໂຕ. ເຍ ປເນຕ຺ຖ ‘‘ອິຈ຺ຉາວຈຣານໍ ອຠິຊ຺ຌາທີນ’’ນ຺ຕິ ອິເມຫິ ປເທຫິ ໂກປອປຈ຺ຈຍກອາມຣາຄພ຺ຍາປາທາທໂຍ ຄຫິຕາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ຌານປຏິລາຠປຈ຺ຈຍານ’’ນ຺ຕິ ປາຐໍ ປຏິກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ‘‘ຌານປຏິລາຠປຈ຺ຈນີການ’’ນ຺ຕິ ປາໂຐຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕໍ ເຕສໍ ມຕິມຕ຺ຕໍ ຕຖາ ປາຐສ຺ເສວ ອຠາວໂຕ. ຌານປຏິລາຠປຈ຺ຈນີກາ ຈ ນີວຣຓາ ເຈວ ຕເທກຏ຺ຐາ ຈ ເຕສໍ ທູຣີຠາວໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ອຠາວວິຄມໂຈທນາຍ ອຍຸຊ຺ຊມານຕ຺ຕາ. ນນຸ ຈ ອນງ຺ຄຓສຸຕ຺ຕ- (ມ. ນິ. ໑.໕໗ ອາທໂຍ) ວຕ຺ຖສຸຕ຺ເຕສຸ (ມ. ນິ. ໑.໗໐ ອາທໂຍ) ອຍມຕ຺ໂຖ ນ ລພ຺ຠຕິ, ໂອຬາຣິການໍເຍວ ປາປຘມ຺ມານໍ ຕຕ຺ຖ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ອິຘ ປນ ອຘິຄຕຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານສ຺ສ ວເສນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ ສຸຂຸມາເຍວ ເຕ ຄຫິຕາ, ອງ຺ຄຓູປກ຺ກິເລສຕາສາມຎ຺ເຎນ ປເນຕ຺ຖ ສຸຕ຺ຕານໍ ອປທິສນໍ. ຕຖາ ຫິ ‘‘ສຸຕ຺ຕານຸສາເຣນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປນ ສຸຕ຺ຕວເສນາຕິ. ອວສ຺ສໍ ເຈ ຕເມວໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ ອຘິຄຕຊ຺ຌານານມ຺ປິ ເກສຎ຺ຈິ ອິຈ຺ຉາວຈຣານໍ ປວຕ຺ຕິສພ຺ຠາວໂຕ.

ອິທ຺ຘິປາທຠາວູປຄເມນາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ປາທກຠາວສ຺ສ ປທຏ຺ຐານຠາວສ຺ສ ອຸປຄມເນນ. ຠາວນາປາຣິປູຣິຍາຕິ ອິໂຕ ປຣໍ ກຕ຺ຕພ຺ພສ຺ສ ອຠາວວເສນ ອຠິນີຫາຣກ຺ຂມຠາວນາຍ ປຣິປຸຓ຺ຓຕ຺ຕາ. ປຓີຕຠາວູປຄເມນາຕິ ຕໂຕ ເອວ ປຘານຠາວໍ ນີຕຕາຍ ອຸຕ຺ຕມຏ຺ເຐນ, ອຕິຕ຺ຕິກຣຏ຺ເຐນ ຈ ປຓີຕຠາວສ຺ສ ອຸປຄມເນນ. ອຸຠຍຎ຺ເຈຕໍ ຐິຕິຍາ ກາຣຓວຈນໍ ປຣິປຸຓ຺ຓາຍ ຠາວນາຍ ປຓີຕຠາວປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ‘‘ຐິເຕ’’ຕິ. ‘‘ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ອິທໍ ຐິຕິຍາ ວິເສສນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຍຖາ ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ, ເອວໍ ຐິເຕ’’ຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ‘‘ຐິເຕ ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ເຕ’’ຕິ ອຸຠຍເມກໍ ອງ຺ຄໍ, ‘‘ສມາຫິເຕ’’ຕິ ປນ ອິທມ຺ປິ ເອກມງ຺ຄໍ. ເຕເນວສ຺ສ ປຐມວິກປ຺ປໂຕ ວິເສສໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ເອວມ຺ປິ ອຏ຺ຐງ຺ຄສມນ຺ນາຄຕ’’ນ຺ຕິ.

ທສອິທ຺ຘິກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໖໙. ນິປ຺ຜຕ຺ຕິອຕ຺ເຖນາຕິ ສິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ. ປຏິລາຠຏ຺ເຐນາຕິ ປາປຸຓນຏ຺ເຐນ. ຕນ຺ຕິ ກາມິຕໍ ວຕ຺ຖຸໍ. ສມິຊ຺ຌຕີຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ. ປພ຺ພຊ຺ຊໍ ອາທິໍ ກຕ຺ວາ ຍາວ ຌານມຄ຺ຄາ ອິຘ ເນກ຺ຂມ຺ມໍ. ອິຊ຺ຌຕີຕິ ປາປຸຓີຍຕິ. ປຏິຫຣຕີຕິ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ຍສ຺ມາ ປຏິປກ຺ຂໍ ຫຣຕິ ອປເນຕິ, ຕສ຺ມາ ປາຏິຫາຣິຍໍ. ອຕ຺ຕໂນ ປຏິປກ຺ຂໍ ຫຣຕີຕິ ປຏິຫາຣິຍໍ, ເນກ຺ຂມ຺ມາທິ, ປຏິຫາຣິຍເມວ ປາຏິຫາຣິຍໍ, ຍຖາ ‘‘ເວກຕໍ, ເວສມ’’ນ຺ຕິ ຈ.

ອິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນາຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊນຏ຺ເຐນ. ອຸປາຍສມ຺ປທາຍາຕິ ສມ຺ປນ຺ນອຸປາຍສ຺ສ, ຎາຍາຣມ຺ຠສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຊ຺ຌຕີຕິ ປສເວຕິ. ສີລວາຕິ ອາຈາຣສີເລນ ສີລວາ. ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມຕິ ທສກຸສລກມ຺ມປຖວເສນ ສຸນ຺ທຣຘມ຺ໂມ. ສີລສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ວາ ສີລວາ. ທານາທິເສສປຸຎ຺ຎກິຣິຍວຕ຺ຖຸວເສນ ກລ຺ຍາຓຘມ຺ໂມ. ປຓິທຫິສ຺ສຕີຕິ ປຕ຺ເຖສ຺ສຕິ.

ອິຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ອຸກ຺ກໍສໍ ປາປຸຓນ຺ຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສາຕິສຍນິປ຺ຜຊ຺ຊນປຏິລາຠສິຊ຺ຌນພຸທ຺ຘິອຕ຺ເຖ ຫິ ອິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ. ສາ ທສວິຘາຕິ ສພ຺ພາ ອິທ຺ຘິໂຍ ອາເນຕ຺ວາ ອຕ຺ຖຸທ຺ຘາຣວເສນ ອິຘາຘິປ຺ເປຕໍ ອິທ຺ຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ພຫຸຠາວາທິກສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອຘິຏ຺ຐຫນໍ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ອຘິຏ຺ຐານາ. ວິວິຘໍ ຣູປນິມ຺ມານສງ຺ຂາຕໍ ກຸພ຺ພນໍ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ວິກຸພ຺ພນາ. ມໂນມຍາຕິ ຌານມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຠາວໂຕ ມໂນມຍາ. ຎາຓສ຺ສ ວິປ຺ຜາໂຣ ເວຄາຍິຕຕ຺ຕໍ ເອຕິສ຺ສາ ອຕ຺ຖີຕິ ຎາຓວິປ຺ຜາຣາ. ອຣິຍານໍ ອຍນ຺ຕິ ອຣິຍາ. ຍໂຕ ກຸໂຕຈິ ກມ຺ມວິປາກໂຕ ຊາຕາ ອິທ຺ຘິ ກມ຺ມວິປາກຊາ. ສາຕິສຍປຸຎ຺ຎນິພ຺ພຕ຺ຕາ ອິທ຺ຘິ ປຸຎ຺ຎວໂຕ ອິທ຺ຘິ. ກມ຺ມວິປາກຊາ ອິທ຺ຘິ ຊາຕິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ໂຫຕິ, ອິຕຣາ ຍທາ ຕທາ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ວິປຈ຺ຈນກາເລຕິ ເອວໍ ວາ ອິມາສໍ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອາຖພ຺ພນວິຊ຺ຊາຠິນິພ຺ພຕ຺ຕາ ວິຊ຺ຊາມຍາ. ສມ຺ມາປໂຍໂຄ ອຸປາຍປໂຍໂຄ ຎາຍາຣມ຺ໂຠ.

໓໗໐. ປກຕິຍາ ເອໂກຕິ ສຠາເວນ ເອໂກ. ພຫຸກນ຺ຕິ ພຫຸໍ. ເຕນ ອຄ຺ຄຫິຕປຣິຈ຺ເຉທໍ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພສ຺ສ ອເນກຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຸນ ປຣິຈ຺ເຉທໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຕໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາວຊ຺ຊຕີຕິ ປຣິກມ຺ມສງ຺ຂາເຕນ ອາໂຠເຄນ ອາຠຸຊຕິ ຠາວິຣູເປ ເຕນ ປຣິກມ຺ມມນສິກາເຣນ ມນສິ ກໂຣຕິ. ຎາເຓນ ອຘິຏ຺ຐາຕີຕິ ຕຖາ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຠິຎ຺ຎາຎາເຓນ ຍຖາຘິປ຺ເປເຕ ພຫຸເກ ອຘິຏ຺ຐາຕິ, ອຘິຏ຺ຐານຈິຕ຺ເຕນ ສເຫວ ພຫຸຠາວາປຕ຺ຕິໂຕ ພຫຸຠາວາປາທກໍ ອິທ຺ຘິວິຘຎາຓໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ຈ ຕຖາ ອຘິຏ຺ຐາຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເສເສສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວນ຺ຕິ ປກາຣຕ຺ໂຖ ເອວໍ-ສທ຺ໂທ, ເຕນ ສພ຺ພມ຺ປິ ອຘິຏ຺ຐານປ຺ປກາຣໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ອຘິຏ຺ຐານວເສນາຕິ ‘‘ຎາເຓນ ອຘິຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໐) ເອວໍ ວຸຕ຺ຕອຘິຏ຺ຐານວເສນ ນິປ຺ຜນ຺ນຕ຺ຕາ.

໓໗໑. ປກຕິວຓ຺ຓນ຺ຕິ ປກຕິສຓ຺ຐານໍ ອຕ຺ຕໂນ ປາກຕິກຣູປໍ. ປກຕິວຓ຺ຓວິຊຫນວິກາຣວເສນາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິວຓ຺ຓວິຊຫນປຸພ຺ພກສ຺ສ ກຸມາຣກວຓ຺ຓາທິວຓ຺ຓວິກາຣສ຺ສ ວເສນ.

໓໗໒. ອິມມ຺ຫາ ກາຍາຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠາເວນ ‘‘ອິມມ຺ຫາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕາ ຠິກ຺ຂຸສ຺ສ ກຣຊກາຍາ. ອຎ຺ຎໍ ກາຍນ຺ຕິ ອຎ຺ຎໍ ອິທ຺ຘິມຍໍ ກາຍໍ. ຕໂຕ ເອວ ອິທ຺ຘິມຍຣູປວນ຺ຕຕາຍ ຣູປິໍ. ອຠິຎ຺ຎາມເນນ ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ ມໂນມຍໍ. ນິປ຺ຜຕ຺ຕິວເສນາຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊນວເສນ. ອຠິຎ຺ຎາຎາຓສ຺ສ ຫິ ຍຖາ ມໂນມໂຍ ກາໂຍ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິ ມໂນມຍິທ຺ຘິ. ເອເສວ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຍທິ ເອວໍ ກຖມຍເມວ ມໂນມຍິທ຺ຘີຕິ? ຣຸຬ຺ຫີເວສາ ເວທິຕພ຺ພາ ຍຖາ ‘‘ມໂນມໂຍ ອຕ຺ຕຠາໂວ’’ຕິ, ຍຖາ ວາ ‘‘ໂຄສມຎ຺ຎາ ວິສາຓາທິມຕິ ປິຓ຺ເຑ’’. ອຖ ວາ ອພ຺ຠນ຺ຕຣໂຕ ນິກ຺ຂນ຺ເຕ, ອິທ຺ຘິມຕາ ຈ ເອກນ຺ຕສທິເສ ອິມສ຺ມິໍ ນິມ຺ມາເນ ສຸປາກໂຏ ມນສາ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຠາໂວຕິ ຍຖາ ສາຕິສໂຍ ມໂນມຍໂວຫາໂຣ, ນ ຕຖາ ອຎ຺ຎາສຸ ອຘິຏ຺ຐານວິກຸພ຺ພນິທ຺ຘີສຸ ສມຎ຺ຎນ຺ຕຣວນ຺ຕາສູຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໓໗໓. ຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຸພ຺ເພ ວາຕິ ອຣຫຕ຺ຕມຄ຺ຄຎາຓຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ ປຸພ຺ເພ ວາ ວິປສ຺ສນາກ຺ຂເຓ, ຕໂຕປິ ວາ ປຸພ຺ເພ ອນ຺ຕິມຠວິກສ຺ສ ປຏິສນ຺ຘິຄ຺ຄຫຓໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ປຈ຺ຉາ ວາ ຍາວ ຂນ຺ຘປຣິນິພ຺ພານາ. ຕງ຺ຂເຓ ວາ ມຄ຺ຄຸປ຺ປຕ຺ຕິສມເຍ. ຎາຓານຸຠາວນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ວິເສໂສຕິ ສູຣິຍສ຺ສ ອຸຏ຺ຐິຕຏ຺ຐາເນ, ສມນ຺ຕໂຕ ຈ ອາໂລກກຣຓສມຕ຺ຖຕາ ວິຍ ຕສ຺ເສວ ຎາຓສ຺ສ ອານຸຠາເວນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ສພ຺ພໂສ ປຫາຕພ຺ພປຫານຠາເວຕພ຺ພຠາວນາປາຣິປູຣິສງ຺ຂາໂຕ ວິເສໂສ. ວຕ຺ຖູນິ ປນ ອນນ຺ຕຣາຍຕາວເສນ ອາຄຕານິ. ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາຍາຕິ ສງ຺ຂາເຣ ອນິຈ຺ຈໂຕ ອນຸປສ຺ສນ຺ຕິຍາ ພລວວິປສ຺ສນາຍ. ອາຣທ຺ຘວິປສ຺ສນສ຺ສ ຫິ ຍຖາວຸຕ຺ຕວິປສ຺ສນາຍ ປວຕ຺ຕິກ຺ຂເຓ ຕໂຕ ປຸພ຺ເພ, ປຈ຺ຉາ ຈ ປກິຓ຺ຓກສມ຺ມສນວາເຣ ນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາຍ ປຫານຏ຺ໂຐ ອິຊ຺ຌຕິ. ເອເສວ ນໂຍ ສພ຺ພຕ຺ຖ. ກາມໍ ເອຕ຺ຕກາຍ ສງ຺ເຂປກຖາຍປິ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ໂຖ ປກາສິໂຕວ, ວິຕ຺ຖາຣກຖາຍ ປນ ວິຠູຕຕໂຣ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິຕ຺ຖາເຣນ ກເຖຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

ຄພ຺ຠຄຕສ຺ເສວາຕິ ອນາທເຣ ສາມິວຈນໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ປຈ຺ຉິມຠວິກສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ ພາກຸລຕ຺ເຖຣວຕ຺ຖຸມ຺ຫິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ.

ທາຣຸຠາຣໍ ກຕ຺ວາຕິ ທາຣຸຠາຣໍ ສກເຏ ກຕ຺ວາ, ອາໂຣເປຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ໂອສ຺ສຊ຺ຊິຕ຺ວາຕິ ຉຑ຺ເຑຕ຺ວາ. ສກຏມູເລຕິ ສກຏສມີເປ. ວາຬຍກ຺ຂານຸຈຣິເຕຕິ ກຸຣຸເຣຫິ ຍກ຺ເຂຫິ ອນຸວິຈຣິຕພ຺ເພ. ຍກ຺ຂປຣິຄ຺ຄຫິຕຎ຺ຫິ ຣາຊຄຫນຄຣໍ.

໓໗໔. ສມາຘິໂຕຕິ ປຐມຊ຺ຌານາທິສມາຘິໂຕ. ປຸພ຺ເພຕິ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານກ຺ຂເຓ. ປຈ຺ຉາຕິ ສມາປຕ຺ຕິຍາ ຈິຓ຺ຓປຣິຍນ຺ເຕ. ຕງ຺ຂເຓຕິ ສມາປນ຺ນກ຺ຂເຓ. ສມຖານຸຠາວນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ວິເສໂສຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຌາເນ ສມາຘິເຕເຊນ ນິພ຺ພຕ຺ໂຕ ນີວຣຓວິກ຺ຂມ຺ຠນວິຕກ຺ກາທິສມຕິກ຺ກມສຎ຺ຎາເວທຍິຕນິໂຣຘປຣິສ຺ສຍສຫນາທິໂກ ວິເສໂສ.

ກໂປຕກນ຺ທຣາຍນ຺ຕິ ເອວໍນາມເກ ອຣຎ຺ຎວິຫາເຣ. ຊຸຓ຺ຫາຍ ຣຕ຺ຕິຍາຕິ ຈນ຺ທາໂລກວຕິຍາ ຣຕ຺ຕິຍາ. ນໂວໂຣປິເຕຫິ ເກເສຫີຕິ ອິຕ຺ຖມ຺ຠູຕລກ຺ຂເຓ ກຣຓວຈນໍ. ຍສ຺ສາຕິ ປຫາຣສ຺ສ. ຕສ຺ສາຕິ ຍກ຺ຂສ຺ສ. ຂິປ຺ປນິສນ຺ຕິຠາວສ຺ສ ອຸກ຺ກໍສຄຕຕ຺ຕາ ເຖໂຣ ຕສ຺ມິໍ ປຫຣນ຺ເຕ ເອວ ສມາປຕ຺ຕິໍ ສມາປຊ຺ຊີຕິ ອາຫ ‘‘ປຫຣຓສມເຍ ສມາປຕ຺ຕິໍ ອປ຺ເປສີ’’ຕິ. ປາຬິຍໍ ປນ ‘‘ນິສິນ຺ໂນ ໂຫຕິ ອຎ຺ຎຕຣໍ ສມາຘິໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ (ອຸທາ. ໓໔) ວຸຕ຺ຕໍ. ອິເມ ປນ ເຖຣາ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ວຸຏ຺ຐານສມກາລໍ ເຕນ ປຫາໂຣ ທິນ຺ໂນຕິ ວທນ຺ຕິ.

ສຎ຺ຊີວຕ຺ເຖຣນ຺ຕິ ກກຸສນ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ທຸຕິຍໍ ອຄ຺ຄສາວກໍ ມຫາເຖຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ໂສ ຫິ ອາຍສ຺ມາ ອຣຎ຺ຎາທີສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ນິສິນ຺ໂນ ອປ຺ປກສິເຣເນວ ນິໂຣຘໍ ສມາປຊ຺ຊຕິ, ຕສ຺ມາ ເອກທິວສໍ ອຎ຺ຎຕຣສ຺ມິໍ ຣຸກ຺ຂມູເລ ນິໂຣຘໍ ສມາປຊ຺ຊິ, ຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ນິໂຣຘສມາປນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິ. ຈີວເຣ ອໍສຸມຕ຺ຕມ຺ປິ ນ ຌາຍິຕ຺ຖ, ສຣີເຣ ກາ ກຖາ. ເຕເນວ ຫິ ເຖໂຣ ‘‘ສຎ຺ຊີໂວ’’ ຕ຺ເວວ ປຎ຺ຎາຍິຕ຺ຖ. ອຍມສ຺ສາຕິ ອສ຺ສ ອາຍສ຺ມໂຕ ສຎ຺ຊີວຕ຺ເຖຣສ຺ສ ໂຍ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍໍ ອຄ຺ຄິປຣິສ຺ສຍາຠາໂວ, ອຍໍ ສມາຘິວິປ຺ຜາຣາ ອິທ຺ຘີຕິ ໂຍຊນາ. ກຖໍ ປນ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍໍ ສມາຘິວິປ຺ຜາຣສມ຺ຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ອນຸປຸພ຺ພ…ເປ… ນິພ຺ພຕ຺ຕຕ຺ຕາ’’ຕິ.

ປຐມໍ ຐປິຕຠຓ຺ຑກສ຺ສາຕິ ສພ຺ພປຐມໍ ຐປິຕຠຓ຺ຑກສ຺ສ. ຕຎ຺ຫິ ຄຫຓກາເລ ສພ຺ພປຈ຺ຉິມໍ ຄຍ຺ຫຕິ. ກາລປຣິຈ຺ເຉທວເສນາຕິ ‘‘ເອຕ຺ຕເກ ກາເລ ຄເຕ ວຸຏ຺ຐຫິສ຺ສາມີ’’ຕິ ສມາປຕ຺ຕິໂຕ ປຸພ຺ເພ ກຕກາລປຣິຈ຺ເຉທວເສນ. ຠີຕາ ວິຣວິໍສູຕິ ຣຕ຺ຕນ຺ຘກາເຣ ຣູປທສ຺ສເນນ ‘‘ປິສາໂຈ ອຸຏ຺ຐຫຕີ’’ຕິ ມຎ຺ຎມານາ. ເອຕ຺ຕເກຫິ ນາມ ຠຓ຺ຑເກຫິ ອຊ຺ໂຌຕ຺ຖໂຏ ນິພ຺ພິກາໂຣ ‘‘ອໂຫ ມຫານຸຠາໂວ, ອໂຫ ວິເວກວາສີ’’ຕິ ຈ ເຖຣຄເຕນ ປສາເທນ.

ຕຕ຺ຕເຕລກຏາຫນ຺ຕິ ອາຘາຣສີເສນ ອາເຘຍ຺ຍມາຫ, ກຏາເຫ ຕຕ຺ຕເຕລໍ ກຏາເຫນ ອາສິຎ຺ຈີຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວິວຏ຺ຏມານນ຺ຕິ ກຕ຺ຖຈິປິ ອລຄ຺ຄນວເສນ ຠສ຺ສນ຺ຕໍ.

ສປຣິວາຣາຕິ ປຎ຺ຈຫິ ອິຕ຺ຖິສເຕຫິ ສປຣິວາຣາ. ຣາຊານໍ ເມຕ຺ຕາຍ ຜຣີຕິ ໂອທິສ຺ສກເມຕ຺ຕາສມາປຕ຺ຕິຍາ ຣາຊານໍ ຜຸສິ. ຂິປິຕຸນ຺ຕິ ວິຊ຺ຌິຕຸໍ. ໂອໂຣເປຕຸນ຺ຕິ ສຣສນ຺ນາຫໍ ປຏິສໍຫຣິຕຸໍ.

໓໗໕. ປຏິກ຺ກູລາທີສູຕິ ອນິຏ຺ຐາທີສຸ. ອນິຏ຺ຐໍ ຫິ ປຏິກ຺ກູລໍ, ອມນຸຎ຺ຎມ຺ປິ ‘‘ປຏິກ຺ກູລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອປຏິກ຺ກູລາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຏິກ຺ກູລາຣມ຺ມເຓ. ອຸເປກ຺ຂໂກຕິ ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາຍ ອຸເປກ຺ຂໂກ. ຕຕ຺ຖາຕິ ປຏິກ຺ກູລາປຏິກ຺ກູລເຠເທ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ. ສໂຕຕິ ສຕິເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສຕິມາ. ສມ຺ປຊາໂນຕິ ປຎ຺ຎາເວປຸລ຺ລປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ສມ຺ປຊານກາຣີ. ອຍນ຺ຕິ ອຍໍ ປຏິກ຺ກູລາທິວຕ຺ຖູສຸ ອປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎີວິຫາຣາທິກາ ຂີຓາສວານໍ ອຄ຺ຄມຄ຺ຄາຘິຄມສິທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕິສ຺ສຣິຍຕາ. ເຕນາຫ ‘‘ເຈໂຕວສິປ຺ປຕ຺ຕານໍ…ເປ… ວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ.

ອນິຏ຺ເຐ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎິເຕ ເມຕ຺ຕາຜຣຓໍ ວາ ຘາຕຸໂສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ຘາຕຸມນສິກາຣໍ ວາ ຄູຖາທິເກ ຘາຕຸມນສິກາຣໍ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎີ ວິຫຣຕີຕິ ຫິເຕສິຕາຍ, ຘມ຺ມສຠາວຈິນ຺ຕນາຍ ຈ ນ ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎີ ຫຸຕ຺ວາ ອິຣິຍາປຖວິຫາເຣນ ວິຫຣຕິ. ອິຏ຺ເຐ ວຕ຺ຖຸສ຺ມິໍ ຎາຕິມິຕ຺ຕາທິເກ. ເກສາທິອສຸຈິໂກຏ຺ຐາສມຕ຺ຕເມວາຕິ ອສຸຠຜຣຓໍ ວາ ອສຸຠມນສິກາຣໍ ວາ. ຕຕ຺ຖ ຣູປຘມ຺ມຊາຕໍ ອນິຈ຺ຈນ຺ຕິ ອາທິອຕ຺ໂຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ, ຕສ຺ມາ ອນິຈ຺ຈທຸກ຺ຂານຕ຺ຕວິປຣິຓາມຘມ຺ໂມຕິ ມນສິກາຣໍ ວາ ກໂຣນ຺ໂຕຕິ ໂຍຊນາ. ປຏິກ຺ກູລາປຏິກ຺ກູເລສູຕິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐານິ ວຕ຺ຖູນິ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ວທຕິ. ເອສ ນໂຍ ອິຕຣຕ຺ຖ. ຍໍ ວາ ສຕ຺ຕານໍ ປຐມໍ ປຏິກ຺ກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐິຕເມວ ປຈ຺ຉາ ອປຏິກ຺ກູລໂຕ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ຍຎ຺ຈ ອປຏິກ຺ກູລໂຕ ອຸປຏ຺ຐິຕເມວ ປຈ຺ຉາ ປຏິກ຺ກູລໂຕ ອຸປຕິຏ຺ຐຕິ, ຕທຸຠເຍປິ ຂີຓາສໂວ ສເຈ ອາກງ຺ຂຕິ, ວຸຕ຺ຕນເຍນ ອປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎີ ວາ ວິຫເຣຍ຺ຍ, ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎີ ວາຕິ ອຍມຣິຍິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ.

ຈກ຺ຂຸນາ ຣູປໍ ທິສ຺ວາຕິ ກາຣຓວເສນ ‘‘ຈກ຺ຂູ’’ຕິ ລທ຺ຘໂວຫາເຣນ ຣູປທສ຺ສນສມຕ຺ເຖນ ຈກ຺ຂຸວິຎ຺ຎາເຓນ, ຈກ຺ຂຸນາ ວາ ກາຣຓຠູເຕນ, ທ຺ວາຣຠູເຕນ ວາ ຣູປໍ ປສ຺ສິຕ຺ວາ. ເນວ ສຸມໂນ ໂຫຕີຕິ ເຄຫສ຺ສິຕໂສມນສ຺ສສ຺ສາຍໍ ປຏິກ຺ເຂໂປ, ນ ເນກ຺ຂມ຺ມປກ຺ຂິກາຍ ກິຣິຍາໂສມນສ຺ສເວທນາຍ. ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂນ຺ຕິ ອິຏ຺ຐານິຏ຺ຐຉຬາຣມ຺ມຓາປາເຖ ປຣິສຸທ຺ຘປກຕິຠາວາວິຊຫນລກ຺ຂຓໍ ຉສຸ ທ຺ວາເຣສຸ ປວຕ຺ຕິຍາ ‘‘ຉຬງ຺ຄຸເປກ຺ຂາ’’ຕິ ລທ຺ຘນາມໍ ຕຕ຺ຣມຊ຺ຌຕ຺ຕຸເປກ຺ຂໍ. ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ປາຬິຍາ ສມຕ຺ເຖຕຸໍ ‘‘ປຏິສມ຺ຠິທາຍ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໗໖. ປກ຺ຂີອາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເທວາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ. ເວຫາສຄມນາທິກາຕິ ປນ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຈກ຺ຂຸວິສຸທ຺ຘິອາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ກຸສລກມ຺ເມນ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕ຺ວາປິ ອກຸສລວິປາການຸຠາເວນ ສຸຂສມຸສ຺ສຍໂຕ ວິນິປຕິຕຕ຺ຕາ ວິນິປາຕິການໍ. ຌານນ຺ຕິ ອຠິຎ຺ຎາປຕ຺ຕໍ ຌານໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ວິປສ຺ສນາປິ ອຸກ຺ກໍສຄຕາ ອຸພ຺ເພຄປີຕິສຫິຕາ ອາກາເສ ລງ຺ຆາປນມຕ຺ຕາປິ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ວິປສ຺ສນໍ ວາ’’ຕິ. ‘‘ປຐມກປ຺ປິການ’’ນ຺ຕິ ອິທໍ ‘‘ເອກຈ຺ຈານໍ ມນຸສ຺ສານ’’ນ຺ຕິ ອິມສ຺ສ ວິເສສນໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເອວມາທີນນ຺ຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປຸນພ຺ພສຸມາຕາທີນໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ.

໓໗໗. ເວຫາສນ຺ຕິ ຠຸມ຺ມຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ອຈ຺ຈນ຺ຕສໍໂຍເຄ ວາ. ຈກ຺ກວຕ຺ຕີ ຫິ ຈກ຺ກຣຕນໍ ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາ ອຕ຺ຕໂນ ຠວນໂຕ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄນ຺ຕ຺ວາ ອາກາເສເນວ ສິເນຣຸໍ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ສກລຈກ຺ກວາຬໍ ອນຸສໍຍາຍຕີຕິ. ອສ຺ສພນ຺ຘາຕິ ອສ຺ສປາລາ, ເຍ ອສ຺ສານໍ ຍວທາຍກາ. ຕຖາ ໂຄພນ຺ຘາ.

ຈກ຺ກວຕ຺ຕິອາທີນໍ ປຸຎ຺ຎິທ຺ຘິຍາ ວິຕ຺ຖາຣິຍມານາຍ ອຕິປປຎ຺ໂຈ ໂຫຕີຕິ ປຸຎ຺ຎວໂຕ ອິທ຺ຘິໍ ລກ຺ຂຓໂຕ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ປຣິປາກໍ ຄເຕ ປຸຎ຺ຎສມ຺ຠາເຣ ອິຊ຺ຌນກວິເສໂສ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ໂຊຕິກາທີນໍ ປຸຎ຺ຎິທ຺ຘິໍ ເອກເທເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຸວຓ຺ຓປພ຺ພໂຕຕິ ສພ຺ພສຸວຓ຺ຓມໂຍ ປພ຺ພໂຕ. ຕສ຺ສ ກິຣ ຄຫິຕຄຫິຕຏ຺ຐາເນ ໂອຘິ ນ ປຎ຺ຎາຍຕິ. ເອກສີຕາມຕ຺ເຕຕິ ເອຕ຺ຖ ສີຕາ ນາມ ກສນວເສນ ນງ຺ຄລສ຺ສ ຄຕມຄ຺ໂຄ. ຕຸມ຺ພໍ ນາມ ອາຬ຺ຫກໍ. ຈຸທ຺ທສ ມຄ຺ຄາຕິ ຈຕຸທ຺ທສ ກສນມຄ຺ຄາ.

໓໗໘. ວິຊ຺ຊໍ ປຣິຊປິຕ຺ວາຕິ ຄນ຺ຘາຣີວິຊ຺ຊາທິກໍ ອຕ຺ຕໂນ ວິຊ຺ຊໍ ກຕູປຈາຣໍ ປຣິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ມນ຺ຕປຐນກ຺ກເມນ ປຐິຕ຺ວາ.

໓໗໙. ສມ຺ມາປໂຍເຄນາຕິ ອຸປາຍປໂຍເຄນ, ຍຖາ ຍຖິຈ຺ຉິຕຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປວຕ຺ຕິຕຎາຍາຣມ຺ເຠນ. ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ກມ຺ມສ຺ສາຕິ ຍຖາຘິປ຺ເປຕສ຺ສ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພກມ຺ມສ຺ສ. ເອຕ຺ຖ ຈາຕິ ‘‘ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ມາປໂຍຄປ຺ປຈ຺ຈຍາ ອິຊ຺ຌນຏ຺ເຐນ ອິທ຺ຘີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໘) ອິມິສ຺ສາ ທສມາຍ ອິທ຺ຘິຍາ ນິທ຺ເທເສປິ. ປຸຣິມປາຬິສທິສາວາ’’ຕິ ສມາຘິວິປ຺ຜາຣອິທ຺ຘິອາທີນໍ ນິທ຺ເທສສທິສາວ. ສກຏພ຺ຍູຫາທິກຣຓວເສນາຕິ ສກຏພ຺ຍູຫຈກ຺ກພ຺ຍູຫປທຸມພ຺ຍູຫາທີນໍ ສໍວິຘານວເສນ ນິພ຺ພຕ຺ຕວິເສໂສຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຄຓິຕຄນ຺ຘພ຺ພາທິ ສິປ຺ປກມ຺ມໍ. ສລ຺ລກຕ຺ຕກາທິ ເວຊ຺ຊກມ຺ມໍ. ອິຣຸພ຺ເພທາທີນໍ ຕິຓ຺ຓໍ ເວທານໍ.

‘‘ເອໂກປິ ຫຸຕ຺ວາ ພຫຸຘາວ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໘; ມ. ນິ. ໑.໑໔໗; ສໍ. ນິ. ໕.໘໓໔; ປຏິ. ມ. ໑.໑໐໒; ໓.໑໐) ອຘິຏ຺ຐານິທ຺ຘິຍາ ເອວ ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອາຫ ‘‘ອຘິຏ຺ຐານາ ອິທ຺ຘິເຍວ ອາຄຕາ’’ຕິ. ອິມສ຺ມິໍ ປນຕ຺ເຖຕິ ອິມສ຺ມິໍ ອຠິຎ຺ຎານິສໍສສງ຺ຂາເຕ, ອິທ຺ຘິວິຘສງ຺ຂາເຕ ວາ ອຕ຺ເຖ.

໓໘໐. ‘‘ເອກວິເຘນ ຎາຓວຕ຺ຖຸ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ (ວິຠ. ໗໕໑) ໂກຏ຺ຐາສຕ຺ໂຖ ວິຘສທ຺ໂທ, ‘‘ວິວິຘມ຺ປິ ເສນາພ຺ຍູຫໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິອາທີສຸ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໓) ວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ, ຕທຸຠຍມ຺ເປຕ຺ຖ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອິທ຺ຘິວິຘາຍາຕິ ອິທ຺ຘິໂກຏ຺ຐາສາຍ, ອິທ຺ຘິວິກປ຺ປາຍ ວາ’’ຕິ. ອິທ຺ຘິ ຫິ ອຠິຎ຺ຎາສຸ ເອໂກ ໂກຏ຺ຐາໂສ, ວກ຺ຂມາເນຫິ ເຠເທຫິ ອເນກປ຺ປເຠທາ ຈ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣວເສນາຕິ ວຸຕ຺ຕສ຺ສ ຈຸທ຺ທສປ຺ປກາຣສ຺ສ, ຈິຕ຺ຕປຣິທມນສ຺ສ ສມາຫິຕຕາທິປ຺ປກາຣສ຺ສ ຈ ວເສນ. ‘‘ອິທ຺ຘິວິຘາຍາ’’ຕິ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ສມ຺ປທານວຈນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອິທ຺ຘິວິຘາຘິຄມຕ຺ຖາຍາ’’ຕິ. ‘‘ກສິຓາຣມ຺ມຓໂຕ ອປເນຕ຺ວາ’’ຕິ ອິທໍ ອຠິຎ຺ຎາປາທກປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕານໍ ສມານສນ຺ຕານຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕສ຺ສ ກສິຓາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ. ອິທ຺ຘິວິຘາຠິມຸຂໍ ເປເສຕີຕິ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພສ຺ສ ອິທ຺ຘິວິຘສ຺ສ ອຠິມຸຂຠາເວນ ປວຕ຺ເຕຕິ. ຍໍ ຫິ ‘‘ສຕໍ ໂຫມີ’’ຕິອາທິນາ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໍ, ຕເທວສ຺ສ ອຠິນີຫຣຓໍ, ອິທ຺ຘິວິຘາຠິມຸຂເປສນຎ຺ຈ ຕເຖວ ອິທ຺ຘິວິຘສ຺ສ ປວຕ຺ຕນໂຕ ອຠິນິນ຺ນາມນໍ ອິຘ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອິທ຺ຘິວິເຘ ອຘິມຸຕ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຘິຄນ຺ຕພ຺ພອິທ຺ຘິໂປຓໍ ອິທ຺ຘິປພ຺ຠາຣໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ອິຘ ປຈ຺ຈນຸຠວນຜຸສນາ ສຈ຺ຉິກິຣິຍາປຕ຺ຕິປຣິຍາຍາ ເອວາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປາປຸຓາຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ ອາຫ. ອສ຺ສາຕິ ອິທ຺ຘິວິຘສ຺ສ.

ເອໂກປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ວກ຺ຂມານໍ ພຫຸຠາວໍ ອຸປາທາຍ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ. ໂສ ຫິສ຺ສ ປຏິໂຍຄີ ‘‘ເອໂກປິ ຫຸຕ຺ວາ ພຫຸຘາ ໂຫຕິ, ພຫຸຘາປິ ຫຸຕ຺ວາ ເອໂກ ໂຫຕີ’’ຕິ. ໂສ ຈ ໂຂ ພຫຸຠາວໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ອນ຺ຕຣາວ ເອກຠາວູປຄໂມ. ຍຖາກາລປຣິຈ຺ເຉທໍ ປນ ສຣເສເນວ ເອກຠາວູປຄໂມ ອິຘ ນາຘິປ຺ເປໂຕ ອນິທ຺ຘິນິມ຺ມານຠາວໂຕ. ຕມ຺ປິ ປຸພ຺ເພ ກຕກາລປຣິຈ຺ເຉທວເສນ ສິທ຺ຘຕ຺ຕາ ອິທ຺ຘານຸຠາໂວເຍວາຕິ ເກຈິ. ອຏ຺ຐາເນ ວາຍໍ ປິ-ສທ຺ໂທ, ເອໂກ ຫຸຕ຺ວາ ພຫຸຘາປິ ໂຫຕິ, ພຫຸຘາ ຫຸຕ຺ວາ ເອໂກປິ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອິມສ຺ມິໍ ປກ຺ເຂ ປິ-ສທ຺ໂທ ວກ຺ຂມານໍ ເອກຠາວໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ‘‘ໂສ ຫີ’’ຕິອາທິ ສພ຺ພໍ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ພຫຸຠາວນິມ຺ມາເນ ປໂຍຊນໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ພຫູນໍ ສນ຺ຕິເກ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ພຫູນໍ ສນ຺ຕິເກຕິ ອຕ຺ຕນາ ນິມ຺ມິຕານໍ ພຫູນໍ ສມີເປ, ເຕຫິ ປຣິວາຣິໂຕ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ວາ-ສທ຺ໂທ ອວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ຘມ຺ມໍ ວາ ກເຖຕຸກາໂມ’’ຕິ ເອວມາທິ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕິ. ‘‘ຎາເຓນ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ເອວໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ.

໓໘໑. ຠວຕິ ເອຕ຺ຖ ອິທ຺ຘີຕິ ຠູມິໂຍ, ຌານານິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ຈ ເຫຕຸມ຺ຫິ ຠຸມ຺ມວຈນໍ. ວິເວກໂຕ ຊາຕາ ຠູມິ ວິເວກຊຠູມິ. ວິເວກຊໍ ຫິ ປຐມໍ ຌານໍ ນີວຣຓວິເວກສມ຺ຠູຕຕ຺ຕາ. ປີຕິສຸຂຠູຕາ ຠູມິ ປີຕິສຸຂຠູມິ. ທຸຕິຍຊ຺ຌານຎ຺ຫິ ປີຕິສຸຂຠູມິຠູຕຎ຺ເຈວ ປີຕິສຸຂສຎ຺ຊາຕຎ຺ຈ ສມາຘິວເສນ. ອຸປຣິ ທ຺ວີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ອິທ຺ຘິລາຠາຍາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ອຘິຄມາຍ. ອິທ຺ຘິປຏິລາຠາຍາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ປຸນປ຺ປຸນໍ ລຠມານາຍ, ພຫຸລີກຣຓາຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທ຺ຘິວິກຸພ຺ພນຕາຍາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ວິວິຘຣູປກາຣຓາຍ, ວິກຸພ຺ພນິທ຺ຘິຍາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທ຺ຘິວິສວິຕາຍາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ວິວິຘານິສໍສປສວນາຍ. ອິທ຺ຘິວສິຕາຍາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ຂິປ຺ປນິສນ຺ຕິອາທິຠາວາວຫວສີຠາວຕ຺ຖາຍ. ອິທ຺ຘິເວສາຣຊ຺ຊາຍາຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ປຏິປກ຺ຂທູຣີຠາເວນ ວິຄຕສໍກິເລສຕາຍ ສຸຏ຺ຐຸ ວິສາຣທຠາວາຍ. ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໍ ຕາວ ອິທ຺ຘິຍາ ຠູມິ ໂຫຕຸ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐາຍ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພໂຕ, ອິຕຣານິ ປນ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ຕີຓິ ຌານານິ ສມ຺ຠາຣຠູມິໂຍຕິ ເວທິຕພ຺ພານີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຕຕິຍຊ຺ຌາເນ ສຸຂຜຣເຓນ, ປຐມທຸຕິເຍສຸ ປີຕິຜຣເຓນ ສຸຂຜຣເຓນ ຈ ເຫຕຸຠູເຕນາຕິ ຍຖາຣຫວເສນ ໂຍຊນາ. ຜຣຓໍ ເຈຕ຺ຖ ຌານສ຺ສ ສຸຠາວິຕຠາເວນ ສາຕິສຍານໍ ປີຕິສຸຂານໍ ວເສນ ຌານປ຺ປຈ຺ຈຍາທິນາ ສຫຊາຕນາມກາຍສ຺ສ ປຣິພ຺ຣູຫນໍ, ຣູປກາຍສ຺ສ ຈ ຕໍສມຸຏ຺ຐາເນຫິ ປຓີຕຣູເປຫິ ປຣິປ຺ຜຸຏຕາ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ປີຕິສຸເຂນ ອຠິສນ຺ເທຕິ ປຣິສນ຺ເທຕິ ປຣິປູເຣຕິ ປຣິປ຺ຜຣຕີ’’ຕິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໒໖; ມ. ນິ. ໑.໔໒໗). ສຸຂສຎ຺ຎນ຺ຕິ ຌານສຸເຂນ ສຫຄຕໍ ສຎ຺ຎໍ. ລຫຸສຎ຺ຎນ຺ຕິ ຕໍສມ຺ປຍຸຕ຺ຕລຫຸຕາສຫຄຕໍ ສຎ຺ຎໍ. ໂອກ຺ກມິຕ຺ວາຕິ ອນຸປວິສິຕ຺ວາ. ເຕສຸ ຫິ ຌາເນສຸ ສາຕິສຍາຍ ລຫຸຕາຍ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ ສຸຂໍ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ເຕນ຺ໂຕ ໂຍຄີ ຕໍ ສໂມກ຺ກນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຎ຺ຎາສີເສນ ນິທ຺ເທໂສ. ຌານສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ຫິ ລຫຸຕາ ວິນາປິ ອິທ຺ຘິຍາ ອາກາສໍ ລງ຺ຆາປນປ຺ປມາຓປ຺ປຕ຺ຕາ ວິຍ ໂຫຕິ. ລຫຸຠາວຄ຺ຄຫເຓເນວ ເຈຕ຺ຖ ມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎຠາວາປິ ຄຫິຕາ ເອວ. ເຕນາຫ ‘‘ລຫຸມຸທຸກມ຺ມຎ຺ຎກາໂຍ ຫຸຕ຺ວາ’’ຕິ.

ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນາຕິ ຕິຓ຺ຓໍ ຌານານໍ ສມາປຊ຺ຊເນນ ສຸຂລຫຸຠາວປ຺ປຕ຺ຕນາມຣູປກາຍສ຺ສ ສຕິ ຈິຕ຺ຕປຣິທມເນ ຈຕຸຕ຺ຖໍ ຌານໍ ສຸເຂເນວ ອິທ຺ຘິປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີຕິ ອິມິນາ ປຣິຍາເຍນ. ປກຕິຠູມິຍາ ຫິ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕາ ສມ຺ຠາຣຠູມິໂຍ ປາກາຣສ຺ສ ເນມິປ຺ປເທໂສ ວິຍາຕິ.

໓໘໒. ອິທ຺ຘິປາທນິທ຺ເທເສ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ຄຓນປຣິຈ຺ເຉໂທ. ອິທ຺ຘິປາທາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ອິທ຺ຘິ, ສມິຊ຺ຌຕິ ນິປ຺ຜຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ ວາ ເອຕາຍ ສຕ຺ຕາ ອິທ຺ຘາ ວຸທ຺ຘາ ອຸກ຺ກໍສຄຕາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ອິທ຺ຘິ. ປຐເມນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາໂທຕິ ອິທ຺ຘິປາໂທ, ອິທ຺ຘິໂກຏ຺ຐາໂສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທຸຕິເຍນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທຕິ ອິທ຺ຘິປາໂທ. ປາໂທຕິ ປຕິຏ຺ຐາ, ອຘິຄມູປາໂຍຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ຫິ ອຸປຣູປຣິວິເສສສງ຺ຂາຕໍ ອິທ຺ຘິໍ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ປາປຸຓນ຺ຕິ. ອຍໍ ຕາວ ອຏ຺ຐກຖານໂຍ. ຕຕ຺ຖ ອິທ຺ຘິ-ສທ຺ທສ຺ສ ປຐໂມ ກຕ຺ຕຸອຕ຺ໂຖ, ທຸຕິໂຍ ກຣຓຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ. ປາທ-ສທ຺ທສ຺ສ ເອໂກ ກຣຓຕ຺ໂຖວ. ປຊ຺ຊິຕພ຺ພາວ ອິທ຺ຘິ ວຸຕ຺ຕາ, ນ ຈ ອິຊ຺ຌນ຺ຕີ, ປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ ຈ ອິທ຺ຘິ ປຊ຺ຊນກຣເຓນ ປາເທນ ສມານາຘິກຣຓາ ໂຫຕີຕິ ປຐເມນ ອຕ຺ເຖນ ‘‘ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕຖາ ອິທ຺ຘິກິຣິຍາກຣເຓນ ສາເຘຕພ຺ພາວ ວຸທ຺ຘິສງ຺ຂາຕາ ອິທ຺ຘິ ປຊ຺ຊນກິຣິຍາກຣເຓນ ປຊ຺ຊິຕພ຺ພາຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ກຣຓານໍ ນ ອສມານາຘິກຣຓຕາ ສມ຺ຠວຕີຕິ ທຸຕິເຍນຕ຺ເຖນ ‘‘ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິ ຈ ນ ສກ຺ກາ ວຕ຺ຕຸໍ. ຕສ຺ມາ ປຐເມນຕ຺ເຖນ ສມານາຘິກຣຓສມາໂສ, ທຸຕິເຍນ ສາມິວຈນສມາໂສ ນ ຍຸຊ຺ຊຕີຕິ ປຐເມນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ, ທຸຕິເຍນຕ຺ເຖນ ອິທ຺ຘິ ເອວ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທຕິ ສມາໂສ ຍຸຕ຺ໂຕ, ຍຖາວຸຕ຺ໂຕປິ ວາ, ປາທສ຺ສ ອິຊ຺ຌມານໂກຏ຺ຐາສອິຊ຺ຌນກຣຓູປາຍຠາວໂຕ.

ປຸພ຺ພຠາຄຉນ຺ທວເສນ ຉນ຺ທເຫຕຸໂກ. ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຉນ຺ທວເສນ ຉນ຺ທາຘິໂກ. ປຸພ຺ພາຠິສງ຺ຂາຣວເສນ ເອວ ປນ ສຫຊາຕຉນ຺ທສ຺ສາປິ ອຘິກຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ອຖ ວາ ‘‘ຉນ຺ທຎ຺ເຈ ຠິກ຺ຂຸ ອຘິປຕິໍ ກຣິຕ຺ວາ ລຠຕິ ສມາຘິໍ, ລຠຕິ ຈິຕ຺ຕສ຺ເສກຄ຺ຄຕໍ, ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ ຉນ຺ທສມາຘີ’’ຕິ ອິມາຍ ປາຬິຍາ ຉນ຺ທາຘິປຕິສມາຘິ ຉນ຺ທສມາຘີຕິ ອຘິປຕິ-ສທ຺ທໂລປໍ ກຕ຺ວາ ສມາໂສ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ວິຎ຺ຎາຍຕິ. ອຘິປຕິສທ຺ທຕ຺ຖທສ຺ສນວເສນ ປນ ອຏ຺ຐກຖາຍໍ ‘‘ຉນ຺ທເຫຕຸໂກ ຉນ຺ທາຘິໂກ ວາ ສມາຘີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຉນ຺ທໍ ອຘິປຕິໍ ກຣິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ. ປຘານຠູຕາຕິ ວີຣິຍຠູຕາຕິ ເກຈິ ວທນ຺ຕິ. ສງ຺ຂຕສງ຺ຂາຣນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ປນ ປຘານຄ຺ຄຫຓໍ. ອຖ ວາ ຕໍ ຕໍ ວິເສສໍ ສງ຺ຂໂຣຕີຕິ ສງ຺ຂາໂຣ, ສພ຺ພມ຺ປິ ວີຣິຍໍ. ຕຕ຺ຖ ຈຕຸກິຈ຺ຈສາຘກໂຕ ອຎ຺ຎສ຺ສ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ປຘານຄ຺ຄຫຓໍ. ປຘານຠູຕາ ເສຏ຺ຐຠູຕາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຈຕຸພ຺ພິຘສ຺ສ ປນ ວີຣິຍສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ ພຫຸວຈນນິທ຺ເທໂສ. ໂຍ ປນ ‘‘ອິທ຺ຘິຍາ ປາໂທ ອິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິ ເອວໍ ສມາສໂຍຊນາວເສນ ປາທສ຺ສ ອຸປາຍຕ຺ຖຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ອິທ຺ຘິປາທຕ຺ໂຖ ວຸຕ຺ໂຕ, ໂສ ປຏິລາຠປຸພ຺ພຠາຄານໍ ກຕ຺ຕຸກຣຓິທ຺ຘິຠາວໍ ‘‘ຉນ຺ທິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໔໕໗) ວາ ອຠິຘມ຺ເມ ອາຄຕຕ຺ຕາ ຉນ຺ທາທີຫິ ອິທ຺ຘິປາເທຫິ ສາເຘຕພ຺ພາຍ ວຸທ຺ຘິຍາ ກຕ຺ຕິທ຺ຘິຠາວໍ, ຉນ຺ທາທີນໍ ກຣຓິທ຺ຘິຠາວຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ວີຣິຍິທ຺ຘິປາເທ ‘‘ວີຣິຍສມາຘິປຘານສງ຺ຂາຣສມນ຺ນາຄຕ’’ນ຺ຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວີຣິຍໍ ອາຄຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປຸຣິມໍ ສມາຘິວິເສສນໍ ວີຣິຍາຘິປຕິ ສມາຘິ ວີຣິຍສມາຘີຕິ. ທຸຕິຍໍ ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄທສ຺ສນໍ. ທ຺ເວ ເອວ ຫິ ສພ຺ພຕ຺ຖ ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄານິ ສມາຘິ, ປຘານສງ຺ຂາໂຣ ຈ. ຉນ຺ທາທໂຍ ສມາຘິວິເສສນານິ, ປຘານສງ຺ຂາໂຣ ປນ ປຘານວຈເນເນວ ວິເສສິໂຕ, ນ ຉນ຺ທາທີຫີຕິ ນ ອິຘ ວີຣິຍາຘິປຕິຕາ ປຘານສງ຺ຂາຣສ຺ສ ວຸຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ວີຣິຍຎ຺ຈ ສມາຘິໍ ວິເສເສຕ຺ວາ ຐິຕເມວ ສມນ຺ນາຄມງ຺ຄວເສນ ປຘານສງ຺ຂາຣວຈເນນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ນາປິ ທ຺ວີຫິ ວີຣິເຍຫິ ສມນ຺ນາຄໂມ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕີຕິ. ຍສ຺ມາ ປນ ຉນ຺ທາທີຫິ ວິສິຏ຺ໂຐ ສມາຘິ, ຕຖາ ວິສິຏ຺ເຐເນວ ຈ ເຕນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ໂຕ ປຘານສງ຺ຂາໂຣ, ເສສຘມ຺ມາ ຈ, ຕສ຺ມາ ສມາຘິວິເສສນານໍ ວເສນ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ວຸຕ຺ຕາ. ວິເສສນຠາໂວ ຈ ຉນ຺ທາທີນໍ ຕໍຕໍອວສ຺ສຍວເສນ ໂຫຕີຕິ.

ອຖ ວາຕິອາທິນາ ນິສ຺ສຍຏ຺ເຐປິ ປາທ-ສທ຺ເທ ອຸປາຍຏ຺ເຐນ ຉນ຺ທາທີນໍ ອິທ຺ຘິປາທຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕເນວ ອຠິຘມ຺ເມ ອຸຕ຺ຕຣຈູຬຠາຊນີເຍ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ຉນ຺ທິທ຺ຘິປາໂທ’’ຕິອາທິນາ (ວິຠ. ໔໕໗) ຉນ຺ທາທີນເມວ ອິທ຺ຘິປາທຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ປຎ຺ຫາປຸຈ຺ຉເກ ຈ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ອິທ຺ຘິປາທາ ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ຉນ຺ທສມາຘີ’’ຕິອາທິນາວ (ວິຠ. ໔໖໒) ອຸທ຺ເທສໍ ກຕ຺ວາປິ ປຸນ ຉນ຺ທາທີນໍເຍວ ກຸສລາທິຠາໂວ ວິຠຕ຺ໂຕ. ອຸປາຍິທ຺ຘິປາທທສ຺ສນຕ຺ຖເມວ ຫິ ສຸຕ຺ເຕ, ອຠິຘມ຺ເມ ຈ ນິສ຺ສຍິທ຺ຘິປາທທສ຺ສນໍ ກຕໍ, ອຎ຺ຎຖາ ຈຕຸພ຺ພິຘຕາ ນ ໂຫຕີຕິ.

໓໘໓. ຉນ຺ທາທີນິ ອຏ຺ຐາຕິ ຉນ຺ທສມາຘິ ວີຣິຍສມາຘິ ຈິຕ຺ຕສມາຘິ ວີມໍສາສມາຘີຕິ ເອວໍ ຉນ຺ທາທີນິ ອຏ຺ຐ. ກາມໍ ເຈຕ຺ຖ ຈຕູສຸປິ ຐາເນສຸ ສມາຘິ ສມາຘິ ເອວ, ຕຖາປິ ອິທ຺ຘິໍ ອຸປ຺ປາເທຕຸກາມຕາຉນ຺ທສຫິໂຕວ ສມາຘິ ອິທ຺ຘິປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ນ ເກວໂລ. ເອວໍ ວີຣິຍສມາຘິອາທໂຍປິ. ຕສ຺ມາ ຉນ຺ທາທິສຫິຕາ ເອເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ຈ ສມາຘີ, ຉນ຺ທາທໂຍ ຈ ຈຕ຺ຕາໂຣຕິ ອຏ຺ຐ ປຊ຺ຊຕິ ອິທ຺ຘິ ເອເຕຫິ ປາປຸຓີຍຕິ, ສຍໍ ວາ ປຊ຺ຊນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິປຏິລາຠາຍ ສມ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ປທານີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອິທ຺ຘິປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕີ’’ຕິ. ຍໍ ປນ ປາຬິຍໍ ‘‘ຉນ຺ໂທ ນ ສມາຘີ’’ຕິອາທິ, ຕໍ ຍທິປິ ຉນ຺ທາທໂຍ ສມາຘິສຫິຕາວ ອິທ຺ຘິໍ ນິປ຺ຜາເທນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ວິສຸໍ ເນສໍ ປທຠາວທສ຺ສນໍ. ເອກໂຕ ນິຍຸຕ຺ໂຕວ, ນ ເອເກໂກ ຫຸຕ຺ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ນິຍຸຕ຺ໂຕວາຕິ ສຫິໂຕ ເອວ, ນ ວິຍຸຕ຺ໂຕ.

໓໘໔. ອໂນນຕນ຺ຕິ ນ ໂອນຕໍ, ວີຣິເຍນ ປຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ອລີນນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ໂກສຊ຺ເຊ ນ ອິຎ຺ຊຕີ’’ຕິ, ໂກສຊ຺ຊນິມິຕ຺ຕໍ ນ ຈລຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຸທ຺ຘໍ ນຕໍ ອຸນ຺ນຕໍ, ອຸທ຺ຘຕໍ ວິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ. ນ ອຸນ຺ນຕໍ ອນຸນ຺ນຕໍ, ອວິກ຺ຂິຕ຺ຕໍ ສມາຫິຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸທ຺ຘຈ຺ເຈ ນ ອິຎ຺ຊຕີ’’ຕິ. ອຠິສງ຺ຄວເສນ ນຕໍ ອຠິນຕໍ, ນ ອຠິນຕໍ ອນຠິນຕໍ, ອຣຕ຺ຕໍ. ອປຄມນວເສນ ນຕໍ ອປນຕໍ, ໂກຘວເສນ ວິມຸຂໍ. ນ ອປນຕໍ ອນປນຕໍ, ອທຸຏ຺ຐໍ. ທິຏ຺ຐິຍາ ‘‘ອຫໍ, ມມ’’ນ຺ຕິ ນິສ຺ສຍວເສນ ນ ນິສ຺ສິຕນ຺ຕິ ອນິສ຺ສິຕໍ. ຉນ຺ທຣາຄວເສນ ນ ປຏິພທ຺ຘນ຺ຕິ ອປ຺ປຏິພທ຺ຘໍ. ຣາໂຄ ເກວລໍ ອາສຕ຺ຕິມຕ຺ຕໍ, ຉນ຺ທຣາໂຄ ປນ ພຫລກິເລໂສ. ຕຖາ ຫິສ຺ສ ທູເຣ ຐິຕມ຺ປິ ອາຣມ຺ມຓໍ ປຏິພທ຺ຘເມວ. ວິປ຺ປມຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິເສສໂຕ ປມຸຕ຺ຕໍ. ຌານານໍ ກາມຣາຄປຏິປກ຺ຂຕາຍ ອາຫ ‘‘ກາມຣາເຄ’’ຕິ. ວິສໍຍຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ວິວິຕ຺ຕໍ ສໍກິເລສໂຕ, ນ ວາ ສໍຍຸຕ຺ຕໍ ຈຕູຫິປິ ໂຍເຄຫິ. ວິມຣິຍາທິກຕໍ ກິເລສມຣິຍາທາຍ, ຍຖາ ອີສກມ຺ປິ ກິເລສມຣິຍາທາ ນ ໂຫຕິ, ຕຖາ ປຏິປນ຺ນໍ. ເອກຕ຺ຕຄຕນ຺ຕິ ເອກຄ຺ຄຕໍ ອຸປຄຕໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕເມວ ສມາຫິຕໍ. ຕໂຕ ເອວ ນານຕ຺ຕກິເລເສຫິ ນານາສຠາເວຫິ ກິເລເສຫິ ນ ອິຎ຺ຊຕິ.

ເອສ ອຕ຺ໂຖຕິ ໂກສຊ຺ຊາທິນິມິຕ຺ຕໍ. ອິມສ຺ສ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອາເນຎ຺ຊນຕ຺ໂຖ ສິທ຺ໂຘ ເອວ ອາເນຎ຺ຊປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ປກາສນວເສນ ທສ຺ສິຕຕ຺ຕາ. ປຸນ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ອິທ຺ຘິຍາ ຠູມິປາທປທທສ຺ສນປ຺ປສງ຺ເຄນ ‘‘ອິມານິ ມູລານິ ນາມາ’’ຕິ ມູລຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປຸນ ວຸຕ຺ໂຕ. ປຸຣິໂມຕິ ‘‘ສທ຺ຘາທີຫິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ’’ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ເພ ຉຘາ ທສ຺ສິຕນໂຍ. ອຍນ຺ຕິ ອຘຸນາ ໂສຬສຘາ ທສ຺ສິຕນໂຍ. ສຸຕ຺ຕນເຍ, ປຏິສມ຺ຠິທານເຍ ຈ ທສ຺ສິເຕ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ໂມໂຫ ນ ໂຫຕິ, ນ ອທສ຺ສິເຕຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຠຍຕ຺ຖ ອສມ຺ໂມຫຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ.

໓໘໕. ຎາເຓນ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ໂຕຕິ ‘‘ກຖໍ ປນາຍໍ ເອວໍ ໂຫຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ອຕ຺ຕນາ ວຸຕ຺ຕປທໍ ອຸທ຺ຘຣຕິ ອຘິຏ຺ຐານວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາປາທກໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ອນຸປຸພ຺ເພນ ຈຕ຺ຕາຣິ ຌານານິ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍາຕິ ເກຈິ, ຕໍ ອຍຸຕ຺ຕໍ. ຍຖິຈ຺ຉິຕຊ຺ຌານສມາປຊ຺ຊນຕ຺ຖຎ຺ຫິ ຈິຕ຺ຕປຣິທມນໍ, ຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານເມວ ຈ ອຠິຎ຺ຎາປາທກໍ, ນ ອິຕຣານິ. ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາຕິ ປາທກຊ຺ຌານໂຕ ວຸຏ຺ຐາຍ ກາມາວຈຣຈິຕ຺ເຕນ ‘‘ສຕໍ ໂຫມີ’’ຕິອາທິນາ ຈິນ຺ຕນເມເວຕ຺ຖ ປຣິກມ຺ມກຣຓໍ, ຕຖາວຊ຺ຊນເມວ ຈ ອາວຊ຺ຊນໍ. ທຸຕິຍມ຺ປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ເຕນ ຕຕິຍມ຺ປິ, ຕໂຕ ຠິຍ຺ໂຍປີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ. ຍຖາ ຫິ ຌານຠາວນາ, ເອວມຠິຎ຺ຎາຠາວນາປິ. ‘‘ເອກວາຣໍ ທ຺ເວວາຣ’’ນ຺ຕິ ອິທມ຺ປິ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓນ຺ຕິ ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໍ. ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕານີຕິ ເອຕ຺ຖ ເອເກກສ຺ສ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕສ຺ສ ສຕາຣມ຺ມຓຕາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ ‘‘ສຕໍ ໂຫມີ’’ຕິ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ສຫສ຺ສາຣມ຺ມຓານີຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ວຓ຺ຓວເສນາຕິ ອຕ຺ຕນາ ປຣິກປ຺ປິຕວຓ຺ຓວເສນ. ໂນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິວເສນາຕິ ນ ສຕ຺ຕປຓ຺ຓຕ຺ຕິວເສນ. ຕໍ ອຘິຏ຺ຐານຈິຕ຺ຕໍ ອປ຺ປນາຈິຕ຺ຕມິວາຕິ ອິວຄ຺ຄຫຓໍ ອຠິຎ຺ຎາຈິຕ຺ຕສ຺ສ ຌານຈິຕ຺ຕສ຺ສ ປຐມຸປ຺ປຕ຺ຕິສທິສຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕສ຺ສ ອປ຺ປນາຠາວໂຕ. ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຊ຺ຌານິກນ຺ຕິ ຣູປາວຈຣຈຕຸຕ຺ຖຌານວນ຺ຕໍ, ເຕນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕໍ.

໓໘໖. ຍທິ ເອວໍ ‘‘ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຎາເຓນ ອຘິຏ຺ຐາຕີ’’ຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາວຈນໍ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍມ຺ປີ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຣາປີຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາຍມ຺ປິ. ອາວຊ຺ຊຕີຕິ ‘‘ພຫຸກໍ ອາວຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ອິທໍ ປາຐປທໍ ປຣິກມ຺ມວເສເນວ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ອາວຊ຺ຊນວເສນ. ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຎາເຓນ ອຘິຏ຺ຐາຕີຕິ ອຠິຎ຺ຎາຎາຓວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕສມ຺ປຍຸຕ຺ຕສ຺ສ, ອຎ຺ຎສ຺ສ ວາ ກາມາວຈຣສ຺ສ ຎາຓສ຺ສ ວເສນ. ນ ຫິ ຕສ຺ສ ຕາທິໂສ ອານຸຠາໂວ ອຕ຺ຖີຕິ. ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ ອຠິຎ຺ຎາຎາຓສ຺ເສວ ວເສນ ອຘິຏ຺ຐານໍ, ຕສ຺ມາ. ອຍມຘິຏ຺ຐານກ຺ກໂມຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ພຫຸກໍ ອາວຊ຺ຊຕີ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ສນ຺ນິຏ຺ຐາປນວເສນາຕິ ນິປ຺ຜາທນວເສນ.

ກາຍສກ຺ຂິທສ຺ສນຕ຺ຖນ຺ຕິ ນ ເກວລໍ ວຈນມຕ຺ຕເມວ, ອຖ ໂຂ ອຍເມຕສ຺ສຕ຺ຖສ຺ສ ອຕ຺ຕໂນ ກາເຍນ ສຈ຺ຉິກຕຕ຺ຕາ ກາຍສກ຺ຂີຕິ ສກ຺ຂິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ.

ໂກກນທນ຺ຕິ ປທຸມວິເສສນໍ ຍຖາ ‘‘ໂກກາສກ’’ນ຺ຕິ. ຕໍ ກິຣ ພຫຸປຕ຺ຕໍ, ວຓ຺ຓສມ຺ປນ຺ນໍ, ອຕິວິຍ ສຸຄນ຺ຘຎ຺ຈ ໂຫຕິ. ປາໂຕຕິ ປເຄວ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຍຖາ ໂກກນທສງ຺ຂາຕໍ ປທຸມໍ ປາໂຕ ສູຣິຍສ຺ສຸຄ຺ຄມນເວລາຍໍ ຜຸລ຺ລໍ ວິກສິຕໍ ອວີຕຄນ຺ຘໍ ສິຍາ ວິໂຣຈມານໍ, ເອວໍ ສຣີຣຄນ຺ເຘນ, ຄຸຓຄນ຺ເຘນ ຈ ສຸຄນ຺ຘໍ ສຣທກາເລ ອນ຺ຕລິກ຺ເຂ ອາທິຈ຺ຈມິວ ອຕ຺ຕໂນ ເຕຊສາ ຕປນ຺ຕໍ ອງ຺ເຄຫິ ນິຈ຺ຉຣຓກຊຸຕິຕາຍ ອງ຺ຄີຣສໍ ສມ຺ມາສມ຺ພຸທ຺ຘໍ ປສ຺ສາຕິ.

ອຠພ຺ໂພຕິ ປຏິປຕ຺ຕິສາຣມິທໍ ສາສນໍ, ປຏິປຕ຺ຕິ ຈ ປຣິຍຕ຺ຕິມູລິກາ, ຕ຺ວຎ຺ຈ ປຣິຍຕ຺ຕິໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕຸໍ ອສມຕ຺ໂຖ, ຕສ຺ມາ ອຠພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຠພ຺ໂພ ນາມ ນ ໂຫຕິ ວາສຘຸຣສ຺ເສວ ປຘານຠາວໂຕ.

ຠິກ຺ຂູຕິ ປພ຺ພຊິຕໂວຫາເຣນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຠາວິນໍ ວາ ຠິກ຺ຂຸຠາວໍ ອຸປາທາຍ ຍຖາ ‘‘ອຄມາ ຣາຊຄຫໍ ພຸທ຺ໂຘ’’ຕິ (ສຸ. ນິ. ໔໑໐). ປິໂລຕິກຂຓ຺ຑນ຺ຕິ ສຸວິສຸທ຺ຘໍ ໂຈຬຂຓ຺ຑໍ. ຣໂຊ ຫຣຕີຕິ ຣໂຊຫຣຓໍ. ອຠິນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ອທາສິ ຕຕ຺ຖ ປຸພ຺ເພ ກຕາຘິກາຣຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ໂຍນິໂສ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນ຺ໂຕ ‘‘ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ປນາຍໍ ໂທໂສ’’ຕິ ອສຸຠສຎ຺ຎໍ, ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎຎ຺ຈ ປຏິລຠິຕ຺ວາ ນາມຣູປປຣິຄ຺ຄຫາທິນາ ປຎ຺ຈສຸ ຂນ຺ເຘສຸ ຎາຓໍ ໂອຕາເຣຕ຺ວາ ກລາປສມ຺ມສນາທິກ຺ກເມນ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ອຸທຍພ຺ພຍຎາຓາທິປຏິປາຏິຍາ ວິປສ຺ສນໍ ອນຸໂລມໂຄຕ຺ຣຠຸສມີປໍ ປາເປສິ. ໂອຠາສວິສ຺ສຊ຺ຊນປຸພ຺ພິກາ ຠາສິຕຄາຖາ ໂອຠາສຄາຖາ.

ຣາໂຄ ຣໂຊ ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ, ນ ຈ ປນ ເຣຓຸ ວຸຈ຺ຈຕິ ‘‘ຣໂຊ’’ຕິ. ກສ຺ມາ? ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ມລີນຠາວກຣຓໂຕ. ຣາຄສ຺ເສຕໍ ອຘິວຈນໍ ‘‘ຣໂຊ’’ຕິ. ເອຕໍ ຣຊນ຺ຕິ ເອຕໍ ຣາຄສງ຺ຂາຕໍ ຣຊໍ. ວິປ຺ປຊຫິຕ຺ວາຕິ ອຄ຺ຄມຄ຺ເຄນ ວິເສສໂຕ ປຊຫນເຫຕຸ. ປຓ຺ຑິຕາ ວິຫຣນ຺ຕິ ເຕຕິ ເຕ ປຊຫນກາ ປຓ຺ຑິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ວິຫຣນ຺ຕິ. ວີຕຣຊສ຺ສ ສພ຺ພໂສ ປຫີນຣາຄາທິຣຊສ຺ສ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ຈິຕ຺ຕມ຺ຫິ ສໍກິລິຏ຺ຐມ຺ຫິ, ສໍກິລິສ຺ສນ຺ຕິ ມາຓວາ;

ຈິຕ຺ເຕ ສຸທ຺ເຘ ວິສຸຊ຺ຌນ຺ຕິ, ອິຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ມເຫສິນາ’’ຕິ. (ທີ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓໗໓; ມ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໑.໑໐໖; ສໍ. ນິ. ອຏ຺ຐ. ໒.໓.໑໐໐; ອິຕິວຸ. ອຏ຺ຐ. ໘໘);

ຉຬຠິຎ຺ຎາຄຫເຓນ ຄຫິຕາຍ ຉຬຠິຎ຺ຎາຍ ວິຠາວິເຕປິ ອຣິຍມຄ຺ເຄ ອນຸຕ຺ຕຣຠາວສາມຎ຺ເຎນ ຜລນິພ຺ພາເນຫິ ສທ຺ຘິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ນວ ໂລກຸຕ຺ຕຣຘມ຺ມາ’’ຕິ.

ປຕ຺ຕສ຺ສ ປິທຫນາກາເຣນ ຫຕ຺ຖໍ ຐເປນ຺ໂຕ ‘‘ຫຕ຺ຖໍ ປິທຫີ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຫຕ຺ຖນ຺ຕິ ວາ ກຣຓຕ຺ເຖ ອຸປໂຍຄວຈນໍ, ຫຕ຺ເຖນ ປິທຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ສຫສ຺ສກ຺ຂຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ສຫສ຺ສຘາ. ສຫສ຺ສຘາ ຫິ ອຕ຺ຕານໍ ເອກຈິຕ຺ເຕເນວ ນິມ຺ມິນນ຺ໂຕປິ ສຫສ຺ສວາຣໍ ນິມ຺ມິນນ຺ໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ. ອສຕິປິ ກິຣິຍາພ຺ຍາວຸຕ຺ຕິຍໍ ຕທຕ຺ຖສິທ຺ຘິໂຕຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສຫສ຺ສກ຺ຂຕ຺ຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອມ຺ພວເນຕິ ອມ຺ພວເນ ກຕວິຫາເຣ. ຣມ຺ເມຕິ ຣມຓີເຍ. ຍາວ ກາລປ຺ປເວທນາ, ຕາວ ນິສີທີຕິ ໂຍຊນາ.

ອນິຍເມຕ຺ວາຕິ ວຓ຺ຓາວຍວສຣີຣາວຍວປຣິກ຺ຂາຣກິຣິຍາວິເສສາທີຫິ ນິຍມໍ ອກຕ຺ວາ. ນານາວຓ຺ເຓຕິ ນານາກາເຣ ຍຖາວຸຕ຺ຕວຓ຺ຓາທິວເສນ ນານາວິເຘ. ມິສ຺ສກເກເສຕິ ປລິເຕຫິ ມິສ຺ສິຕເກເສ. ອຸປຑ຺ຒຣຕ຺ຕວຓ຺ຓອຸປຑ຺ຒປຓ຺ຑຸວຓ຺ຓາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣວຓ຺ຓນ຺ຕິ ເອວໍ ອຸປຑ຺ຒຣຕ຺ຕຈີວເຣ. ປທວເສນ ອຕ຺ຖສ຺ສ, ຄມນວເສນ ປາຬິຍາ ຠຓນໍ ປທຠາຓໍ. ປຣິກຖາທິວເສນ ຘມ຺ມສ຺ສ ກຖນໍ ຘມ຺ມກຖາ. ສເຣນ ຠຎ຺ຎໍ ສຸຕ຺ຕາທີນໍ ອຸຈ຺ຈາຣຓໍ ສຣຠຎ຺ຎໍ. ອປເຣປີຕິ ວຸຕ຺ຕາກາຣໂຕ ອຎ຺ເຎປິ ທີຆຣສ຺ສກິສຖູລາທິເກ ນານປ຺ປກາຣເກ. ອິຈ຺ຉິຕິຈ຺ຉິຕປ຺ປກາຣາເຍວ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຍຖາ ຍຖາ ອິຈ຺ຉິຕາ, ຕໍຕໍປກາຣາເຍວ ໂຫນ຺ຕິ. ຍຕ຺ຕກາ ຫິ ວິເສສາ ວຓ຺ຓາທິວເສນ ເຕສຸ ອິຈ຺ຉິຕາ, ຕຕ຺ຕກວິເສສວນ຺ໂຕວ ເຕ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕ ປນ ຕຖາ ພຫຸຘາ ຠິນ຺ນາກາເຣປິ ວຓ຺ຓວເສນ ອາຣມ຺ມຓໍ ກຕ຺ວາ ເອກເມວ ອຘິຏ຺ຐານຈິຕ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ອຍໍ ຫິສ຺ສ ອານຸຠາໂວ – ຍຖາ ເອກາວ ເຈຕນາ ນານາວິເສສວນ຺ຕໍ ອຕ຺ຕຠາວໍ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ, ຕຕ຺ຖ ຠວປຕ຺ຖນາ ກມ຺ມສ຺ສ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ. ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ ຈ ກມ຺ມວິປາໂກຕິ ເຈ, ອິຘາປິ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕໍ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ອຈິນ຺ເຕຍ຺ໂຍ ຈ ອິທ຺ຘິວິສໂຍຕິ ຄເຫຕພ຺ພໍ. ເອສ ນໂຍຕິ ຍ຺ວາຍໍ ພຫຸຠາວນິມ຺ມາເນ ‘‘ອຠິຎ຺ຎາປາທກໍ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິນາ ອຘິຏ຺ຐານນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ເອສ ນໂຍ ອິຕເຣສຸປິ ອຘິຏ຺ຐາເນສຸ.

ອິຕິ ອວິເສສໍ ອຕິເທເສນ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວິເສສໍ ສຣູປໂຕ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຍໍ ປນ ວິເສໂສ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອິມິນາ ຠິກ຺ຂຸນາ ອິຈ຺ຉນ຺ເຕນາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ມໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ‘‘ອິທ຺ຘິມາ’’ຕິ ມໍ ຊານິສ຺ສນ຺ຕິ. ອນ຺ຕຣາວາຕິ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ເອວ. ປາທກຊ຺ຌານນ຺ຕິອາທິ ປຣິກມ຺ມກຣຓາກາຣທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ອິຕຣໍ ປນ ອຕິເທເສເນວ ວິຠາວິຕນ຺ຕິ. ເອວໍ ອກໂຣນ຺ໂຕຕິ ‘‘ເອໂກ ໂຫມີ’’ຕິ ອນ຺ຕຣາ ອຘິຏ຺ຐານໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ. ‘‘ຍຖາປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລວເສນາ’’ຕິ ອິມິນາ ‘‘ສຕໍ ໂຫມີ’’ຕິອາທິນາ ອຘິຏ຺ຐານໍ ກໂຣນ຺ເຕນ ກາລປຣິຈ຺ເຉທວເສເນວ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສຍເມວ ເອໂກ ໂຫຕິ ອຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ປຏິປ຺ປສ຺ສທ຺ຘຕ຺ຕາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ປຣິກມ຺ມາຘິຏ຺ຐານຈິຕ຺ຕານໍ ອິທ຺ຘິມາ ວຓ຺ຓວເສນ ສຍເມວ ອາຣມ຺ມຓໍ ໂຫຕິ. ເຕສຸ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ຕານິ ສນ຺ຕຕິປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນາຣມ຺ມຓານິ. ອຘິຏ຺ຐານຈິຕ຺ຕໍ ສມ຺ປຕິວຕ຺ຕມານາຣມ຺ມຓໍ ອຘິຏ຺ຐານສ຺ສ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂຓິກຕ຺ຕາຕິ ວທນ຺ຕິ.

໓໘໗. ‘‘ອາວິຠາວ’’ນ຺ຕິ ປທສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ເຕນ ໂຫຕິ-ສທ຺ເທນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ອຸປໂຍຄວຈເນນ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ, ຕຖາ ວກ຺ຂມາເນນ ຈ ຄຈ຺ຉຕິ-ສທ຺ເທນ ອຕ຺ຕໂນ, ປເຣສຎ຺ຈ ອາວິຠາວສ຺ສ ອິຈ຺ຉິຕຕ຺ຕາ, ນາມປທຎ຺ຈ ກິຣິຍາປທາເປກ຺ຂນ຺ຕິ ກິຣິຍາສາມຎ຺ຎວາຈິນາ ກໂຣຕິ-ສທ຺ເທນ ໂຍເຊຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ອາວິຠາວໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ຕິໂຣຠາວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ປຏິສມ຺ຠິທາຍນ຺ຕິ ໂຈທນໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອິທເມວ ຫີ’’ຕິອາທິ. ກາມໍ ປຏິສມ຺ຠິທາຍໍ ‘‘ອາວິຠາວນ຺ຕິ ເກນຈິ ອນາວຏໍ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິນາ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໑) ອາຄຕໍ, ຕມ຺ປິ ອິທເມວ ອາວິຠາວກຣຓໍ, ຕິໂຣຠາວກຣຓຎ຺ຈ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເສສປທານິ ເຕສໍເຍວ ເວວຈນານິ. ອນ຺ຘກາຣນ຺ຕິ ຣຕ຺ຕນ຺ຘກາຣໍ, ທິວາປິ ວາ ພິລຄຸຫາທິຄຕໍ ອນ຺ຘກາຣໍ. ປຏິຈ຺ຉນ຺ນນ຺ຕິ ກຸຏ຺ຏກວາຏາທິນາ ປຏິຈ຺ຉາທິຕໍ. ອນາປາຖນ຺ຕິ ທູຣຕາສຸຂຸມຕຣຕາທິນາ ນ ອາປາຖຄຕໍ. ອຍນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິມາ. ປຏິຈ຺ຉນ຺ໂນປິ ທູເຣ ຐິໂຕປິ ອຕ຺ຕາ ວາ ປໂຣ ວາ ຍຖາ ທິສ຺ສຕີຕິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ປຣິຓາເມຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ອາໂລກຊາຕນ຺ຕິ ອາໂລກຠູຕໍ, ຊາຕາໂລກໍ ວາ.

໓໘໘. ເອຕໍ ປນ ປາຏິຫາຣິຍນ຺ຕິ ອາວິຠາວປາຏິຫາຣິຍມາຫ. ເກນ ກຕປຸພ຺ພນ຺ຕິ ຕຕ຺ຖ ກາຍສກ຺ຂິໍ ປຸຈ຺ຉິຕ຺ວາ ‘‘ສຕ຺ຖາ ຕາວ ກາຍສກ຺ຂີ’’ຕິ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ‘‘ຠຄວຕາ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຠຄວາ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສາວຕ຺ຖິວາສິເກ ປສ຺ສນ຺ຕີຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ຕຖາ ‘‘ຍາວ ອວີຈິໍ ທສ຺ເສສີ’’ຕິ. ອາກາສຄເຕສຸ ເຫຏ຺ຐິມເຫຏ຺ຐິມວິມາເນສຸ ອຸປຣູປຣິວິມານໍ ພ຺ຍວຘາຍເກສຸ ພ຺ຍູຫິຍມາເນສຸ ຕຄ຺ຄຕໍ ອາກາສໍ ພ຺ຍູຬ຺ຫໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອາກາສຎ຺ຈ ທ຺ວິຘາ ວິຍູຫິຕ຺ວາ’’ຕິ.

ອຍມຕ຺ໂຖຕິ ອາວິຠາວປາຏິຫາຣິຍສ຺ສ ສຕ຺ຖາຣາ ກຕຠາໂວ. ປຸຣິມພຸທ຺ຘານໍ ປຏິປຕ຺ຕິອາວຊ຺ຊນໍ ພຸທ຺ຘປ຺ປເວຓິຍາ ອນຸປາລນຕ຺ຖໍ. ‘‘ເອເກນ ປາເທນາ’’ຕິອາທິ ຕິວິກ຺ກມທສ຺ສນໍ. ນຍໍ ເທຕິ ຍສ຺ສ ນຍສ຺ສ ອນຸສາເຣນ ວາຈນາມຄ຺ຄໍ ຐເປສິ.

ຈູຬອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ນາມ ອນາຖປິຓ຺ຑິກມຫາເສຏ຺ຐິສ຺ສ ກນິຏ຺ຐຠາຕາ.

ສິເນຣຸປພ຺ພຕໍ ນິພ຺ພິຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ຕໍ ປຣິສາຍ ທິສ຺ສມານຣູປໍເຍວ ກຕ຺ວາ ນິພ຺ພິຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ນນ຺ຕິ ສິເນຣຸປພ຺ພຕໍ.

ອເນກສຕສຫສ຺ສສງ຺ຂສ຺ສ ໂອກາສໂລກສ຺ສ, ຕໍນິວາສິສຕ຺ຕໂລກສ຺ສ ຈ ວິວຏຠາວກຣຓປາຏິຫາຣິຍໍ ໂລກວິວຣຓໍ ນາມ. ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາຕິ ສຫມ຺ປຕິມຫາພ຺ຣຫ຺ມາ.

ປສ຺ສຖ ຕາວ ອປຓ຺ຓກປຏິປທາຍ ຜລນ຺ຕິ ນິຣຍຠເຍນ ຕຊ຺ເຊຕ຺ວາ ສຕ຺ຖຸ ອນຸປຸພ຺ພິກຖານເຍນ ສຄ຺ຄສຸເຂນ ປໂລເຠຕ຺ວາ, ນ ປນ ສຄ຺ຄສມ຺ປຕ຺ຕິຍໍ ນິນ຺ນຠາວາປາທເນນ.

໓໘໙. ຍຖາ ອາວິຠາວກຣເຓ ອາໂລກກສິຓໍ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ອາໂລກນິມ຺ມານາຍ, ເອວໍ ຕິໂຣຠາວກຣເຓ ອນ຺ຘກາຣນິມ຺ມານາຍ ນີລກສິຓໍ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ. ກາມຎ຺ເຈຕໍ ປາຬິຍໍ ສຣູປໂຕ ນາຄຕໍ, ‘‘ວິວຏໍ ອາວຏ’’ນ຺ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໑) ປນ ວຈນໂຕ ອຕ຺ຖໂຕ ອາຄຕເມວ. ໂອທາຕກສິຓນ຺ໂຕຄຘໍ ວາ ອາໂລກກສິຓນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ອນ຺ຘກາຣນ຺ຕິ ອນ຺ຘກາຣວນ຺ຕໍ.

໓໙໐. ອວເສເສ ອິຏ຺ຏິຍຕ຺ເຖຣາທິເກ.

໓໙໑. ປາກໂຏ ອິທ຺ຘິມາ ເອຕສ຺ສ ອຕ຺ຖີຕິ ປາກຏໍ, ປາກຏຎ຺ຈ ຕໍ ປາຏິຫາຣິຍຎ຺ຈາຕິ ປາກຏປາຏິຫາຣິຍໍ. ນ ເອຕ຺ຖ ອິທ຺ຘິມາ ປາກໂຏຕິ ອປາກຏໍ, ອປາກຏຎ຺ຈ ຕໍ ປາຏິຫາຣິຍຎ຺ຈາຕິ ອປາກຏປາຏິຫາຣິຍໍ. ອິທ຺ຘິມໂຕ ເອວ ຫິ ປາກຏາປາກຏຠາເວນາຍໍ ເຠໂທ, ນ ປາຏິຫາຣິຍສ຺ສ. ນ ຫິ ຕໍ ອປາກຏໍ ອຕ຺ຖິ.

ອຸຕ຺ຕຣິມນຸສ຺ສຘມ຺ມາຕິ ມນຸສ຺ສຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ ທສ ກຸສລກມ຺ມປຖຘມ຺ມາ, ຕໂຕ ມນຸສ຺ສຘມ຺ມໂຕ ອຸຕ຺ຕຣິ. ອິທ຺ຘິສງ຺ຂາຕໍ ປາຏິຫາຣິຍໍ ອິທ຺ຘິປາຏິຫາຣິຍໍ. ອາຬິນ຺ເທຕິ ປມຸເຂ. ໂອກາເສຫີຕິ ປກິຣ. ອິທ຺ຘາຠິສງ຺ຂາຣນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິປໂຍຄໍ. ອຠິສງ຺ຂາສີຕິ ອຠິສງ຺ຂຣິ, ອກາສີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕາລຈ຺ຉິຄ຺ຄເຬນາຕິ ກຸຎ຺ຈິກຈ຺ຉິທ຺ເທນ. ອຄ຺ຄຬນ຺ຕຣິກາຍາຕິ ປິຏ຺ຐສງ຺ຆາຕານໍ ອນ຺ຕເຣນ.

ອນ຺ຕຣຫິໂຕຕິ ອນ຺ຕຣຘາຍິຕຸກາໂມ. ພໂກ ພ຺ຣຫ຺ມາ ຍຖາ ອນ຺ຕຣຘາຍິຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕິ, ຕຖາ ກຕ຺ວາ ຠຄວາ ສຍໍ ຕສ຺ສ, ພ຺ຣຫ຺ມຄຓສ຺ສ ຈ ອນາປາຖຠາວຄມເນນ ອນ຺ຕຣຫິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ‘‘ສມຓສ຺ສ ໂຄຕມສ຺ສ ອິມສ຺ມິໍ ຐາເນ ອຕ຺ຖິຠາໂວ ວາ ນຕ຺ຖິຠາໂວ ວາ ນ ສກ຺ກາ ຊານິຕຸ’’ນ຺ຕິ ເອວໍ ພ຺ຣຫ຺ມຄຓສ຺ສ ວຈໂນກາໂສ ມາ ໂຫຕູຕິ ‘‘ຠເວວາຫ’’ນ຺ຕິ ອິມໍ ຄາຖໍ ອຠາສິ.

ຕຕ຺ຖ ຠເວວາຫໍ ຠຍໍ ທິສ຺ວາຕິ ອຫໍ ຠເວ ສໍສາເຣ ຊາຕິຊຣາທິເຠທໍ ຠຍໍ ທິສ຺ວາ ເອວ. ຠວຎ຺ຈ ວິຠເວສິນນ຺ຕິ ອິມຎ຺ຈ ກາມຠວາທິໍ ຕິວິຘມ຺ປິ ສຕ຺ຕຠວໍ, ວິຠເວສິນໍ ວິຠວໍ ຄເວສມານມ຺ປິ ປຣິເຍສມານມ຺ປິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠເວ ເອວ ທິສ຺ວາ. ຠວໍ ນາຠິວທິນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາທິຏ຺ຐິວເສນ ກິຎ຺ຈິ ຠວໍ ນ ອຠິວທິໍ ນ ຄເຫສິໍ. ນນ຺ທິຎ຺ຈ ນ ອຸປາທິຍິນ຺ຕິ ຠວຕຓ຺ຫໍ ນ ອຸປຄຈ຺ຉິໍ, ນ ອຄ຺ຄເຫສິນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໓໙໒. ອລຄ຺ຄມາໂນຕິ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຄມເນນ ກຸຏ຺ຏາທີສຸ ກຕ຺ຖຈິ ນ ລຄ຺ຄມາໂນ. ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາ ກຕປຣິກມ຺ເມນາຕິ ຍສ຺ສ ປຣໂຕ ຄນ຺ຕຸກາໂມ, ຕໍ ອາວຊ຺ຊິຕ຺ວາ ‘‘ອາກາໂສ ໂຫຕຸ, ອາກາໂສ ໂຫຕູ’’ຕິ ເອວໍ ກຕປຣິກມ຺ເມນ ອິທ຺ຘິມຕາ. ປາກາຣປພ຺ພຕາເປກ຺ຂາຍ ‘‘ສຸສິໂຣ, ຉິທ຺ໂທ’’ຕິ ຈ ປຸລ຺ລິງ຺ຄວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸພ຺ເພຘວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ວິວຣໍ ສຸສິຣໍ. ຕິຣິຍໍ ປວຕ຺ຕໍ ຉິທ຺ທໍ.

ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ກສິເຓ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາຕິ ປຖວີກສິຓາທີສຸ ຍຕ຺ຖ ກຕ຺ຖຈິ ກສິເຓ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ອາກາໂສ ໂຫຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ອຏ຺ຐສມາປຕ຺ຕິວສີຠາໂວເຍວ ປມາຓ’’ນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ຍໍ ຍໍ ອິຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ຕເທວ ໂຫຕິ. ເອເຕນ ປຖວິຍາ ອຸມ຺ມຸຊ຺ຊນນິມຸຊ຺ຊເນ ອາໂປກສິຓສມາປຊ຺ຊນໍ, ອຸທກາທີສຸ ປຖວີນິມ຺ມາເນ ປຖວີກສິຓສມາປຊ຺ຊນໍ ນ ເອກນ຺ຕໂຕ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເອຕນ຺ຕິ ເອຕໍ ຕິໂຣກຸຏ຺ຏາທິຄມນປາຏິຫາຣິຍກຣເຓ ອາກາສກສິຓສມາປຊ຺ຊນໍ ອວສ຺ສໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອນຸຈ຺ຉວິກຠາວໂຕ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ອາກາສກສິຓວເສນ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນານໍ ວິວຏກຣຓ’’ນ຺ຕິອາທິວຈນໍ ວິຍ ປຖວີກສິຓວເສນ ‘‘ເອໂກປິ ຫຸຕ຺ວາ ພຫຸຘາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິຠາໂວ ‘‘ອາກາເສ ວາ ອຸທເກ ວາ ປຖວິໍ ນິມ຺ມິນິຕ຺ວາ ປທສາ ຄມນໍ ອິຈ຺ຉຕີ’’ຕິອາທິນາ ຍໍ ປກິຓ຺ຓກນເຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕມ຺ປິ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ.

‘‘ໂທໂສ ນຕ຺ຖີ’’ຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ພທ຺ຘໍ ສຸພທ຺ຘໍ ວິຍ ທຬ຺ຫີກຣຓໍ ນາມ ໂຫຕີຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ວຕ຺ວາ ເຕນ ປໂຍຊນາຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຸນ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຘິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ອາກາໂສ ໂຫຕິເຍວາຕິ ສເຈປິ ກິຎ຺ຈິ ອນ຺ຕຣາ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ປພ຺ພຕາທິ ສິຍາ, ຕມ຺ປິ ‘‘ອາກາໂສ ໂຫຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐິຕຕ຺ຕາ ອາກາໂສ ໂຫຕິເຍວ. ອິທມ຺ປິ ອຏ຺ຐານປຣິກປ຺ປນມຕ຺ຕໍ, ຕາທິສສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐານເມວ ນຕ຺ຖີຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອນ຺ຕຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໙໓. ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາຕິ ຍຖິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານໍ ຎາເຓນ ປຣິຈ຺ຉິນ຺ທິຕ຺ວາ. ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຖວິຍາ ອຸທກຠາວາຘິຏ຺ຐາເນ ອຍໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕປຏິປຕ຺ຕິວິຠາວິນີ ປາຬິ. ປຣໂຕ ‘‘ຕຕ຺ຣາຍໍ ປາຬີ’’ຕິ ອາຄຕຏ຺ຐາເນສຸປິ ອິມິນາ ນເຍນ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ.

ໂສຕິ ອິທ຺ຘິມາ. ອຘິຏ຺ຐານກາເລ ກາລປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຣິຈ຺ຉິນ຺ນກາລໍ ປນ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ’’ຕິ. ປກຕິຍາ ອຸທກໍ ອນິມ຺ມານອຸທກໍ.

໓໙໔. ວິປຣີຕນ຺ຕິ ຍໍ ອຸທກໍ ອກ຺ກມິຕ຺ວາ ອກ຺ກມນ຺ໂຕ ນ ສໍສີທຕິ, ຕໍ ປເນຕ຺ຖ ອິທ຺ຘິຍາ ປຖວີນິມ຺ມານວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ປຖວີກສິຓນ຺ຕິ ປຖວີກສິຓຊ຺ຌານໍ.

໓໙໕. ປລ຺ລງ຺ກນ຺ຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ອູຣຸພທ຺ຘາສນໍ. ຉິນ຺ນປກ຺ໂຂ, ອສຎ຺ຊາຕປກ຺ໂຂ ວາ ສກຸໂຓ ເຑຕຸໍ ນ ສກ຺ໂກຕີຕິ ປາຬິຍໍ ‘‘ປກ຺ຂີ ສກຸໂຓ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໑) ປກ຺ຂີ-ສທ຺ເທນ ວິເສເສຕ຺ວາ ສກຸໂຓ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ‘‘ປກ຺ເຂຫິ ຍຸຕ຺ຕສກຸໂຓ’’ຕິ ອາຫ. ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາຕິ ‘‘ປຖວີ ໂຫຕູ’’ຕິ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ.

ອາກາເສ ອນ຺ຕລິກ຺ເຂຕິ ອນ຺ຕລິກ຺ຂສຎ຺ຎິເຕ ອາກາເສ. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຫິ ອາວຣຓໍ ນຕ຺ຖິ, ຕໍ ຕໍ ‘‘ອາກາສ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ອຍຎ຺ຈ ອິທ຺ຘິມາ ນ ປຖວິຍາ ອາສນ຺ເນ ອາກາເສ ຄຈ຺ຉຕິ. ຍຕ຺ຖ ປນ ປກ຺ຂີນໍ ອໂຄຈໂຣ, ຕຕ຺ຖ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕາທິສຎ຺ຈ ໂລເກ ‘‘ອນ຺ຕລິກ຺ຂ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ອນ຺ຕລິກ຺ຂສຎ຺ຎິເຕ ອາກາເສ’’ຕິ.

ເຖໂຣຕິ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕ ຕິປິຏກຈູຬາຠຍຕ຺ເຖໂຣ. ສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນນ຺ຕິ ປຸນ ສມາປຕ຺ຕິສມາປຊ຺ຊນໍ. ນນຸ ສມາຫິຕເມວສ຺ສ ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິມໂຕ ປາຏິຫາຣິຍວເສນ ປວຕ຺ຕມານສ຺ສ ຈິຕ຺ຕໍ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ ສມາຫິຕເມວ ໂຫຕິ, ນ ອຎ຺ຎທາ ວິຍ ອສມາຫິຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຕໍ ປນ ເຖຣສ຺ສ ມຕິມຕ຺ຕໍ. ປຸພ຺ເພ ຫິ ປຖວີກສິຓໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ປຖວິໍ ອຘິຏ຺ຐາຍ ຄຈ຺ຉຕິ, ອິທານິ ປນ ອາກາໂສ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ຕສ຺ມາ ອາກາສກສິຓໍ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພເມວ. ເຕນາຫ ‘‘ກິຎ຺ຈາປີ’’ຕິອາທິ. ຕິໂຣກຸຏ຺ຏປາຏິຫາຣິເຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຍຖາ ຕຕ຺ຖ ກຸຏ຺ຏາທິ ‘‘ອາກາໂສ ໂຫຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ອາກາໂສ ໂຫຕິ, ເອວໍ ອິຘາປິ ປພ຺ພຕຣຸກ຺ຂາທິໍ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ອາກາສໍ ກຕ຺ວາ ຄນ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ຕິໂຣກຸຏ຺ຏປາຏິຫາຣິເຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ສເຈ ປນສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ອຘິຏ຺ຐຫິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໒.໓໙໒) ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ເອເຕນ ‘‘ປຸຣິມາຘິຏ຺ຐານພເລເນວ ຈສ຺ສ ອນ຺ຕຣາ ອຎ຺ໂຎ ປພ຺ພໂຕ ວາ ຣຸກ຺ໂຂ ວາ ອຸຕຸມໂຍ ອຸຏ຺ຐຫິສ຺ສຕີຕິ ອຏ຺ຐານເມເວຕ’’ນ຺ຕິ ນາຄາທີຫິ ກຍິຣມາໂນ ວິພນ຺ໂຘ ຄມນນ຺ຕຣາຍໍ ນ ກໂຣຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ.

ໂອກາເສຕິ ຊນວິວິຕ຺ເຕ ຍຸຕ຺ຕຏ຺ຐາເນ. ປາກໂຏ ໂຫຕິ ອາກາສຈາຣີ ອຍໍ ສມໂຓຕິ.

໓໙໖. ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສໂຍຊນສຫສ຺ສຄ຺ຄຫຓໍ ປຐມກປ຺ປວເສນ ກຕໍ, ຕໂຕ ປຣໍ ປນ ອນຸກ຺ກເມນ ປຖວິຍາ ອຸສ຺ສິຕຠາເວນ ຕໂຕ ກຕິປຍໂຍຊນູນຕາ ສິຍາ, ອປ຺ປກໍ ອຘິກໍ ວາ ອູນໍ ວາ ຄຓນູປຄໍ ນ ໂຫຕີຕິ ຕຖາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕີສຸ ທີເປສຸ ເອກກ຺ຂເຓ ອາໂລກກຣເຓນາຕິ ຍທາ ຍສ຺ມິໍ ທີເປ ມຊ຺ເຌ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕິ, ຕທາ ຕໂຕ ປຸຣິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຖໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ປຈ຺ຉິເມ ອຸເທນ຺ຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອາໂລກກຣເຓນ. ອຎ຺ຎໂຊຕີນໍ ວາ ອຠິຠວເນນ, ທຸທ຺ທສຕາຍ ຈ ມຫິທ຺ຘິເກ. ສຕ຺ຕານໍ ສີຕປຣິຬາຫວູປສມເນນ, ໂອສຘິຕິຓວນປ຺ປຕີນໍ ປຣິພ຺ຣູຫເນນ ຈ ມຫານຸຠາເວ. ຉຸປຕີຕິ ຜຸສຕິ. ປຣິມຊ຺ຊຕີຕິ ຫຕ຺ຖໍ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ສຎ຺ຈາເຣນ຺ໂຕ ຆໍເສຕິ. ອຠິຎ຺ຎາປາທກຊ຺ຌານວເສເນວາຕິ ຍສ຺ສ ກສ຺ສຈິ ອຠິຎ຺ຎາປາທກຊ຺ຌານວເສນ. ເອວ-ກາເຣນ ປາທກຊ຺ຌານວິເສສໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ, ນ ອຘິຏ຺ຐານໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ກສິຓສມາປຕ຺ຕິນິຍໂມ’’ຕິ. ຕິໂຣກຸຏ຺ຏປາຏິຫາຣິຍາທີສຸ ວິຍ ອິມສ຺ມິໍ ນາມ ກສິເຓ ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐາຕພ຺ພນ຺ຕິ ນ ເອຕ຺ຖ ໂກຈິ ນິຍໂມ ອຕ຺ຖີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ປາຬິຍໍ ກິຎ຺ຈິ ສມາປຕ຺ຕິໍ ອປຣາມສິຕ຺ວາ ‘‘ອິຘ ໂສ ອິທ຺ຘິມາ’’ຕິອາທິ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໐-໑໑) ວຸຕ຺ຕໍ. ຫຕ຺ຖປາເສ ໂຫຕິ ‘‘ຈນ຺ທິມສູຣິເຍ’’ຕິ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍມຓ຺ຑລໍ. ຣູປຄຕໍ ຫຕ຺ຖປາເສຕິ ຫຕ຺ຖປາເສ ຐິຕໍ ຣູປຄຕໍ, ຫຕ຺ຖປາເສ ວາ ຣູປຄຕໍ. ຫຕ຺ຖໍ ວາ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ປຣາມສຕີຕິ ໂຍຊນາ.

ອຸປາທິນ຺ນກໍ ນິສ຺ສາຍ ອນຸປາທິນ຺ນກສ຺ສ ວຑ຺ຒນໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຸຕ຺ຕິຍາ ປເນຕ຺ຖ ອຸປາທິນ຺ນກສ຺ສປິ ວຑ຺ຒນຈ຺ຉາຍາ ທິສ຺ສຕິ. ອຕ຺ຕໂນ ອຓຸມຫນ຺ຕຠາວາປາທເນ ອຸປາທິນ຺ນກສ຺ສ ຫາປນໍ ວິຍ ວຑ຺ຒນມ຺ປິ ລພ຺ຠເຕວ. ຍຖາ ອາຍສ຺ມໂຕ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານສ຺ສ ນນ຺ໂທປນນ຺ທທມເນຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ສຫວຕ຺ຖຸນາ ເຖຣວາທໍ ອາຫຣິຕ຺ວາ ຕມຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕິປິຏກຈູຬນາຄຕ຺ເຖໂຣ ອາຫາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ກິໍ ປນ ນ ໂຫຕິ, ໂຫຕິເຍວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ທ຺ເວ ຫິ ປຏິເສຘາ ປກຕິໍ ຄເມນ຺ຕີຕິ. ‘‘ຕທາ ມຫນ຺ຕໍ ໂຫຕິ ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລານຕ຺ເຖຣສ຺ສ ວິຍາ’’ຕິ ອິທໍ ຍຖາຘິກຕຕ຺ຖທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ຂຸທ຺ທກຠາວາປາທນມ຺ເປຕ຺ຖ ລພ຺ຠເຕວ.

ນນ຺ໂທປນນ຺ທນາຄທມນກຖາວຓ຺ຓນາ

ໂອໂລເກສິ ພຸທ຺ຘາຈິຓ຺ຓວເສນ ‘‘ອຕ຺ຖິ ນຸ ໂຂ ອສ຺ສ ອຸປນິສ຺ສໂຍ’’ຕິ. ໂລກິຍໍ ຣຕນຕ຺ຕເຍ ປສາທລກ຺ຂຓໍ ສາສນາວຕາຣໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ອປ຺ປສນ຺ໂນ’’ຕິ. ມິຈ຺ຉາທິຏ຺ຐິໂຕ ວິເວເຈຕ຺ວາ ປສາເທຕພ຺ໂພຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນາຫ ‘‘ໂກ ນຸ ໂຂ…ເປ… ວິເວເຈຍ຺ຍາ’’ຕິ.

ຕໍ ທິວສນ຺ຕິ ຍທາ ຠຄວາ ຠິກ຺ຂຸສງ຺ຆປຣິວຸໂຕ ຕາວຕິໍສຠວນາຠິມຸໂຂ ຄຈ຺ຉຕິ, ຕໍ ທິວສຠາຄໍ. ອາປານຠູມິໍ ສຊ຺ຊຍິໍສູຕິ ຍຕ຺ຖ ໂສ ນິສິນ຺ໂນ ໂຠຊນກິຈ຺ຈໍ ກໂຣຕິ, ຕໍ ປຣິເວສນຏ຺ຐານໍ ສິຕ຺ຕໍ ສມ຺ມຏ຺ຐໍ ໂຠຊນູປກຣຓູປນຍນາທິນາ ສຊ຺ຊຍິໍສຸ ປຏິຍາເທສຸໍ. ຕິວິຘນາຏເກຫີຕິ ວຘູກຸມາຣິກຎ຺ຎາວຕ຺ຖາຫິ ຕິວິຘາຫິ ນາຏກິຕ຺ຖີຫິ. ໂອໂລກຍມາໂນຕິ ເປກ຺ຂນ຺ໂຕ, ວິຈາເຣນ຺ໂຕ ວາ.

ອຸປຣູປຣີຕິ ມຕ຺ຖກມຕ຺ຖເກ. ຠວເນນາຕິ ຠວນປເທເສນ. ໂຠເຄຫີຕິ ສຣີຣໂຠເຄຫິ. ອວກຸຊ຺ເຊນາຕິ ນິກຸຊ຺ຊິເຕນ. ຄເຫຕ຺ວາຕິ ຍຖາ ຕາວຕິໍສຠວນສ຺ສ ປເທໂສປິ ນາວສິສ຺ສຕິ, ເອວໍ ປຣິຍາທາຍ.

ສິເນຣຸປຣິຠຓ຺ຑນ຺ຕິ ສິເນຣຸເມຂລໍ. ສິເນຣຸສ຺ສ ກິຣ ສມນ຺ຕໂຕ ພຫລໂຕ, ປຸຖຸລໂຕ ຈ ປຎ຺ຈໂຍຊນສຫສ຺ສປຣິມາຓານິ ຈຕ຺ຕາຣິ ປຣິຠຓ຺ຑານິ ຕາວຕິໍສຠວນສ຺ສ ອາຣກ຺ຂາຍ ນາເຄຫິ, ຄຣຸເຬຫິ, ກຸມ຺ຠຓ຺ເຑຫິ, ຍກ຺ເຂຫິ ຈ ອຘິຏ຺ຐິຕານິ, ຕານິ ປຣິຠຓ຺ຑຠາວສາມຎ຺ເຎນ ເອກຊ຺ຌໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ປຣິຠຓ຺ຑ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕຫິ ກິຣ ສິເນຣຸສ຺ສ ອຸປຑ຺ຒໍ ປຣິຍາທິນ຺ນໍ.

ອຕ຺ຕຠາວໍ ວິຊຫິຕ຺ວາຕິ ມນຸສ຺ສຣູປໍ ອນ຺ຕຣຘາເປຕ຺ວາ. ພາຘຕີຕິ ເຂທມຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປາເທຕິ.

ອຕ຺ຕຠາວໍ ວິຊຫິຕ຺ວາຕິ ສຸຂຸມຕ຺ຕຠາວນິມ຺ມາເນນ ນາຄຣູປໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ. ມຸຂໍ ວິວຣິ ‘‘ມຸຂຄຕໍ ສມຓໍ ສໍຂາທິສ຺ສາມີ’’ຕິ. ປາຈີເນນ ຈ ປຈ຺ຉິເມນ ຈາຕິ ນາຄສ຺ສ ຕຖານິປນ຺ນຕ຺ຕາ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຏ຺ຐຸ ສຕິຍາ ປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐາປນຕ຺ຖມາຫ ‘‘ມນສິ ກໂຣຫີ’’ຕິ.

ອາທິໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ສພ຺ພປາຏິຫາຣິຍານີຕິ ຕທາ ເຖເຣນ ກຕປາຏິຫາຣິຍານິ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິມໍ ປນ ຐານນ຺ຕິ ອິມໍ ນາສາວາຕວິສ຺ສຊ຺ຊນກາຣຓໍ.

ອນຸພນ຺ຘີຕິ ‘‘ນ ສກ຺ກາ ເອວໍມຫິທ຺ຘິກສ຺ສ ອິມສ຺ສ ສມຓສ຺ສ ປຏິປຫຣິຕຸ’’ນ຺ຕິ ຠເຍນ ປລາຍນ຺ຕໍ ອນຸພນ຺ຘິ.

ເອກປຏິປາຏິຍາຕິ ເອກາຍ ປຏິປາຏິຍາ, ນິຣນ຺ຕຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຍເມວາຕິ ຍາ ອຸປາທິນ຺ນກໍ ນິສ຺ສາຍ ອນຸປາທິນ຺ນກສ຺ສ ວຑ຺ຒິ, ອຍເມວ. ເອຕ຺ຖ ເອທິເສ ຫຕ຺ຖວຑ຺ຒນາທິປາຏິຫາຣິເຍ ຍຸຕ຺ຕິ ຍຸຕ຺ຕຣູປາ ຈິຕ຺ຕໂຕ, ອຸຕຸໂຕ ວາ ອຸປາທິນ຺ນກຣູປານໍ ອນຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ອຖ ວາ ອຸປາທິນ຺ນນ຺ຕິ ສກລເມວ ອິນ຺ທ຺ຣິຍພທ຺ຘໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ເອວມ຺ປິ ຕສ຺ສ ຕຖາ ວຑ຺ຒິ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ເອວາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ວຑ຺ຒິ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອກສນ຺ຕາເນ ອຸປາທິນ຺ນໍ, ອນຸປາທິນ຺ນຎ຺ຈ ສມ຺ຠິນ຺ນໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕມານມ຺ປິ ອຕ຺ຖໂຕ ອສມ຺ຠິນ຺ນເມວ. ຕຕ຺ຖ ຍຖາ ອາຬ຺ຫກມຕ຺ເຕ ຂີເຣ ອເນກາຬ຺ຫເກ ອຸທເກ ອາສິຕ຺ເຕ ຍທິປິ ຂີຣໍ ສພ຺ເພນ ສມ຺ຠິນ຺ນໍ ສພ຺ພຕ຺ຖກເມວ ລມ຺ພມານໍ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ, ຕຖາປິ ນ ຕຕ຺ຖ ຂີຣໍ ວຑ຺ຒຕິ, ອຸທກເມວ ວຑ຺ຒຕິ, ເອວເມວໍ ຍທິປິ ອຸປາທິນ຺ນໍ ອນຸປາທິນ຺ນຎ຺ຈ ສມ຺ຠິນ຺ນໍ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕິ, ຕຖາປິ ອຸປາທິນ຺ນໍ ນ ວຑ຺ຒຕິ, ອິທ຺ຘານຸຠາເວນ ຈິຕ຺ຕຊໍ, ຕທນຸສາເຣນ ອຸຕຸຊຎ຺ຈ ວຑ຺ຒຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ໂສຕິ ໂສ ອິທ຺ຘິມາ. ເອວໍ ກຕ຺ວາຕິ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ຫຕ຺ຖໍ ວາ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ເຕ ວາ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖປາເສ ຐິເຕ ກຕ຺ວາ. ປາທຏ຺ຐປນາທິປິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອປໂຣປິ ອິທ຺ຘິມາ. ຕເຖວາຕິ ປາຏິຫາຣິຍກຣຓໂຕ ປຸພ຺ເພ ວິຍ. ຕຖູປມເມຕນ຺ຕິ ຍຖາ ອຸທກປຸຓ຺ຓາສຸ ນານາປາຕີສຸ ພຫູຫິ ນານາຈນ຺ທມຓ຺ຑເລສຸ ທິສ຺ສມາເນສຸ ນ ເຕນ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລສ຺ສ ຄມນາທິອຸປໂຣໂຘ, ພຫູນຎ຺ຈ ປຈ຺ເຈກໍ ທສ຺ສນໍ ອິຊ຺ຌຕິ, ຕຖູປມເມຕໍ ປາຏິຫາຣິຍໍ ຈນ຺ທິມສູຣິຍານໍ ຄມນາທິອຸປໂຣຘາຠາວໂຕ, ພຫູນຎ຺ຈ ອິທ຺ຘິມນ຺ຕານໍ ຕຕ຺ຖ ອິທ຺ຘິປໂຍຄສ຺ສ ຍຖິຈ຺ຉິຕໍ ສມິຊ຺ຌນໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

໓໙໗. ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາຕິ ອຠິວິຘິວເສນ ປນ ປຣິຈ຺ເຉທໍ ກຕ຺ວາ, ນ ມຣິຍາທວເສນ. ຕຖາ ເຫສ ພ຺ຣຫ຺ມໂລເກ ອຕ຺ຕໂນ ກາເຍນ ວສໍ ວຕ຺ເຕຕິ. ປາຬີຕິ ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ຄປາຬິ.

ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາປິ ກາເຍນ ວສໍ ວຕ຺ເຕຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ຍສ຺ມາ ນ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກສ຺ເສວ ຄມນໍ ອຘິປ຺ເປຕໍ, ນາປິ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກສ຺ສ ຄມນເມວ, ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຖາ ອຎ຺ຎມ຺ປິ. ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາຕິ ປນ ທູຣາວຘິນິທສ຺ສນເມຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ສເຈ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ ຄນ຺ຕຸກາມາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາປິ ອິຕຣມ຺ປິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ສນ຺ຕິເກປິ ທູເຣ ອຘິຏ຺ຐາຕີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ເຕນ ວຸຕ຺ຕາວເສສສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານິທ຺ຘິຍາ ນິປ຺ຜາເທຕພ຺ພສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສາປິ ສງ຺ຄໂຫ, ນ ວຸຕ຺ຕສ຺ເສວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ຍມກປາຏິຫາຣິຍາວສາເນຕິອາທິນາ ຕິວິກ຺ກມສ຺ສ ອຘິຏ຺ຐານິທ຺ຘິນິປ຺ຜນ຺ນຕາ ວຸຕ຺ຕາ, ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ປນ ລກ຺ຂຓານິສໍສຕາ. ຕທຸຠຍໍ ຍຖາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນ ວິຣຸຊ຺ຌຕິ, ຕຖາ ວິຈາເຣຕ຺ວາ ຄເຫຕພ຺ພໍ.

ນີລມາຕິກນ຺ຕິ ນີລວຓ຺ໂຓທກມາຕິກໍ.

ມຫາໂພຘິນ຺ຕິ ອປຣາຊິຕປລ຺ລງ຺ກໍ ມຫາໂພຘິໍ. ຈິຕ຺ເຕ ອຸປ຺ປນ຺ເນ ສນ຺ຕິເກ ອກາສີຕິ ຕຖາ ຈິຕ຺ຕຸປ຺ປຕ຺ຕິສມນນ຺ຕຣເມວ ປຖວິໍ, ສມຸທ຺ທຎ຺ຈ ສໍຂິປິຕ຺ວາ ມຫາໂພຘິສນ຺ຕິເກ ອກາສິ.

ນກ຺ຂຕ຺ຕທິວເສຕິ ມຫທິວເສ. ຈນ຺ທປູເວຕິ ຈນ຺ທສທິເສ ຈນ຺ທມຓ຺ຑລາກາເຣ ປູເວ. ເອກປຕ຺ຕປູຣມຕ຺ຕມກາສີຕິ ຍຖາ ເຕ ປມາຓໂຕ ສຣູເປເນວ ອນ຺ໂຕປຕ຺ຕປຣິຍາປນ຺ນາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕຖາ ອກາສິ.

ກາກວລິຍວຕ຺ຖຸສ຺ມິຎ຺ຈ ‘‘ຠຄວາ ໂຖກໍ ພຫຸໍ ອກາສີ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ຕໍ ປນ ວຕ຺ຖຸໍ ສງ຺ເຂປໂຕວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຫາກສ຺ສປຕ຺ເຖໂຣ ກິຣາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສມາປຕ຺ຕິຍາຕິ ນິໂຣຘສມາປຕ຺ຕິຍາ.

ຄງ຺ຄາຕີເຣຕິ ຕມ຺ພປຓ຺ຓິທີເປ ຄງ຺ຄານທິຍາ ຕີເຣ. ສຎ຺ຎໍ ອທາສີຕິ ຍຖາ ເຕ ຍຖາຘິຏ຺ຐິຕໍ ສປ຺ປິໍ ປສ຺ສນ຺ຕິ, ຕຖາ ສຎ຺ຎໍ ອທາສິ.

ຕສ຺ສາຕິ ຍສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ຣູປໍ ທຏ຺ຐຸກາໂມ, ຕສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ຣູປໍ ປສ຺ສຕິ. ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕີຕິ ທິພ຺ພາຍ ໂສຕຘາຕຸຍາ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕິ. ຈິຕ຺ຕໍ ປຊານາຕີຕິ ເຈໂຕປຣິຍຎາເຓນ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ຈິຕ຺ຕໍ ປຊານາຕິ. ກຣຊກາຍສ຺ສ ວເສນາຕິ ຈາຕຸມຫາຠູຕິກຣູປກາຍສ຺ສ ວເສນ. ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຓາເມຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ກິໍ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ, ກຖໍ ວາ ປຣິຓາມນນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ປາທກຊ຺ຌານຈິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ ກາເຍ ອາໂຣເປຕີ’’ຕິ. ກຖໍ ປນ ກາເຍ ອາໂຣເປຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍານຸຄຕິກໍ ກໂຣຕີ’’ຕິ. ເອວມ຺ປິ ສທ຺ທທນ຺ຘໂຣວາຍນ຺ຕິ ວຈນປຖໍ ປຈ຺ຉິນ຺ທນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ທນ຺ຘຄມນ’’ນ຺ຕິ. ກໂຣຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກາຍຄມນໍ ຫິ ທນ຺ຘໍ, ທນ຺ຘມຫາຠູຕປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ທິສ຺ສມາເນນ ກາເຍນ ຄນ຺ຕຸກາມຕາຍ ວເສນ ຈິຕ຺ຕໍ ປຣິຓາເມນ຺ໂຕ ໂຍຄີ ປາທກຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍ ‘‘ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກາໂຍ ວິຍ ທນ຺ຘຄມນໍ ໂຫຕູ’’ຕິ ປຣິກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ. ຕຖາ ປຣິກມ຺ມກຣຓໍ ຫິ ສນ຺ຘາຍ ‘‘ປາທກຊ຺ຌານຈິຕ຺ຕໍ ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ປຣິກມ຺ມໍ ປນ ກຕ຺ວາ ປຸນ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ຎາເຓນ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ໂຕ ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກາເຍ ອາໂຣເປຕິ, ກາຍານຸຄຕິກໍ ທນ຺ຘຄມນໍ ກໂຣຕິ.

ສຸຂສຎ຺ຎນ຺ຕິ ສຸຂສຫຄຕໍ ສຎ຺ຎໍ, ສຎ຺ຎາສີເສນ ນິທ຺ເທໂສ. ລຫຸຠາເວນ ສຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ລຫຸສຎ຺ຎໍ. ກຖໍ ປນ ອິທ຺ຘິຈິຕ຺ເຕນ ສຫ ສຸຂສຎ຺ຎາຍ ສມ຺ຠໂວຕິ ອາຫ ‘‘ສຸຂສຎ຺ຎາ ນາມ ອຸເປກ຺ຂາສມ຺ປຍຸຕ຺ຕາ ສຎ຺ຎາ’’ຕິ. ສຸຂນ຺ຕິ ສຎ຺ຎາຕນ຺ຕິ ວາ ສຸຂສຎ຺ຎໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຸເປກ຺ຂາ ຫິ ສນ຺ຕໍ ສຸຂນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອກນ຺ຕຄຣຸເກຫິ ນີວຣເຓຫິ, ໂອຬາຣິເກຫິ ອນຸປສນ຺ຕສຠາເວຫິ ຈ ວິຕກ຺ກາທີຫິ ວິປ຺ປໂຍໂຄ ຈິຕ຺ຕເຈຕສິການໍ ລຫຸຠາວສ຺ສ ກາຣຓນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ສາເຍວ…ເປ… ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ. ຕໍ ໂອກ຺ກນ຺ຕສ຺ສາຕິ ຕໍ ສຸຂລຫຸສຎ຺ຎໍ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕສ຺ສ. ອສ຺ສາຕິ ໂຍຄິໂນ. ຄນ຺ຕຸກາມຕາ ເອວ ເອຕ຺ຖ ປມາຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ເອຕສ຺ມິໍ ທິສ຺ສມາເນນ ກາເຍນ ຄມເນ ຍໍ ຐານໍ ຄນ຺ຕຸກາໂມ, ຕໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຄນ຺ຕຸກາມຕາວເສນ ປວຕ຺ຕປຣິກມ຺ມາຘິຏ຺ຐານານິ ເອວ ປມາຓໍ, ຕາວຕາ ຄມນໍ ອິຊ຺ຌຕິ. ຕສ຺ມາ ມຄ຺ຄນິມ຺ມານວາຍຸອຘິຏ຺ຐາເນຫິ ວິນາປິ ອິຈ຺ຉິຕເທສປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕີຕິ. ອິທານິ ຕເມວຕ຺ຖໍ ປາກຏຕຣໍ ກາຕຸໍ ‘‘ສຕິ ຫີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ກາຍໍ ຄເຫຕ຺ວາຕິ ກຣຊກາຍໍ ອາຣມ຺ມຓກຣຓວເສນ ປຣິກມ຺ມຈິຕ຺ເຕນ ຄເຫຕ຺ວາ. ຈິຕ຺ເຕ ອາໂຣເປຕີຕິ ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ປາທກຊ຺ຌານຈິຕ຺ເຕ ອາໂຣເປຕິ ຕຄ຺ຄຕິກໍ ກໂຣຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ຈິຕ຺ຕານຸຄຕິກໍ ກໂຣຕິ ສີຆຄມນ’’ນ຺ຕິ. ຈິຕ຺ຕຄມນນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕປ຺ປວຕ຺ຕິມາຫ. ອິທໍ ປນ ຈິຕ຺ຕວເສນ ກາຍປຣິຓາມນປາຏິຫາຣິຍໍ. ຈິຕ຺ຕຄມນເມວາຕິ ຈິຕ຺ເຕນ ສມານຄມນເມວ. ກຖໍ ປນ ກາໂຍ ທນ຺ຘປ຺ປວຕ຺ຕິໂກ ລຫຸປຣິວຕ຺ຕິນາ ຈິຕ຺ເຕນ ສມານຄຕິໂກ ໂຫຕີຕິ? ນ ສພ຺ພຖາ ສມານຄຕິໂກ. ຍເຖວ ຫິ ກາຍວເສນ ຈິຕ຺ຕປຣິຓາມເນ ຈິຕ຺ຕໍ ສພ຺ພຖາ ກາເຍນ ສມານຄຕິກໍ ນ ໂຫຕິ. ນ ຫິ ຕທາ ຈິຕ຺ຕໍ ສຠາວສິທ຺ເຘນ ອຕ຺ຕໂນ ຂເຓນ ອວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຄຣຸວຸຕ຺ຕິກສ຺ສ ຣູປຘມ຺ມສ຺ສ ຂເຓນ ວຕ຺ຕຕິ. ‘‘ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຍໍ ກາໂຍ ວິຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ປນ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ທນ຺ຘຄຕິກສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອນຸວຕ຺ຕນໂຕ ຍາວ ອິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕິ, ຕາວ ກາຍຄຕິອນຸໂລເມເນວ ຫຸຕ຺ວາ ສນ຺ຕານວເສນ ປວຕ຺ຕມານໍ ຈິຕ຺ຕໍ ກາຍຄຕິຍາ ປຣິຓາມິຕໍ ນາມ ໂຫຕິ, ເອວໍ ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ ອິທໍ ຈິຕ຺ຕໍ ວິຍ ໂຫຕູ’’ຕິ ອຘິຏ຺ຐາເນນ ປເຄວ ສຸຂລຫຸສຎ຺ຎາຍ ສມ຺ປາທິຕຕ຺ຕາ ອຠາວິຕິທ຺ຘິປາທານໍ ວິຍ ທນ຺ຘໍ ອວຕ຺ຕິຕ຺ວາ ຍຖາ ລຫຸກຕິປຍຈິຕ຺ຕວາເຣເຫວ ອິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕິ ໂຫຕິ, ເອວໍ ປວຕ຺ຕມາໂນ ກາໂຍ ຈິຕ຺ຕຄຕິຍາ ປຣິຓາມິໂຕ ນາມ ໂຫຕິ, ນ ເອກຈິຕ຺ຕກ຺ຂເຓເນວ ອິຈ຺ຉິຕຏ຺ຐານປ຺ປຕ຺ຕິຍາ.

ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ ນາມ ພລວາ ປຸຣິໂສ ສມິຎ຺ຊິຕໍ ວາ ພາຫໍ ປສາເຣຍ຺ຍ, ປສາຣິຕໍ ວາ ພາຫໍ ສມິຎ຺ເຊຍ຺ຍາ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ອຸປມາວຈນໍ ນິປ຺ປຣິຍາເຍເນວ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ອວສ຺ສໍ ເຈຕໍ ເອວໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ອຎ຺ຎຖາ ສຸຕ຺ຕາຠິຘມ຺ມປາເຐຫິ, ວິນຍອຏ຺ຐກຖາຍ ຈ ວິໂຣໂຘ ສິຍາ, ຘມ຺ມຕາ ຈ ວິໂລມິຕາ. ‘‘ນາຫໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຎ຺ຎໍ ເອກຘມ຺ມມ຺ປີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໑.໑໑ ອາທໂຍ) ຫິ ເອຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຄຫເຓນ ຣູປຘມ຺ມາ ຄຫິຕາ ອລຫຸປຣິວຕ຺ຕິຕາຍ. ອຠິຘມ຺ເມ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໑໐-໑໑) ຈ ປຸເຣຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ຣູປເມວ ວຸຕ຺ໂຕ, ປຈ຺ຉາຊາຕປຈ຺ຈໂຍ ຈ ຕສ຺ເສວ. ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ ຈ ຘມ຺ມາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ. ນຕ຺ຖິ ເທສນ຺ຕຣສງ຺ກມນໍ, ນ ຈ ສຠາໂວ ອຎ຺ຎຖາ ໂຫຕີຕິ. ນ ຫິ ອິທ຺ຘິພເລນ ຘມ຺ມານໍ ເກນຈິ ລກ຺ຂຓໍ ອຎ຺ຎຖຕ຺ຕໍ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ, ຠາວຎ຺ຎຖຕ຺ຕເມວ ປນ ກາຕຸໍ ສກ຺ກາ. ‘‘ຕີສຸປິ ຂເຓສູ’’ຕິ ອິທມ຺ປິ ຄມນາຣມ຺ຠໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຄມນນິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ. ເຖໂຣຕິ ອຏ຺ຐກຖາຈຣິຍານໍ ອນ຺ຕເຣ ເອໂກ ເຖໂຣ. ອິຘາຕິ ອິທໍ ປາຏິຫາຣິຍໍ ວິຠຊິຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕປາເຐ. ສຍໍ ຄມນເມວ ອາຄຕໍ ‘‘ພ຺ຣຫ຺ມໂລກໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕຕ຺ຕາ.

ຈກ຺ຂຸໂສຕາທີນນ຺ຕິ ຈກ຺ຂຸໂສຕາທີນໍ ອງ຺ຄານໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສພ຺ພງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄ’’ນ຺ຕິ, ສພ຺ພອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄວນ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປສາໂທ ນາມ ນຕ຺ຖີຕິ ອິມິນາວ ຠາວຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍານມ຺ປິ ອຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຣຸຈິວເສນາຕິ ອິຈ຺ຉາວເສນ. ອຎ຺ຎມ຺ປີຕິ ຠຄວຕາ ກຣິຍມານໂຕ ອຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຣິຍໍ ກໂຣຕິ. ອຍຎ຺ເຈຕ຺ຖ ພຸທ຺ຘານຸຠາໂວ. ຍທິ ສາວກນິມ຺ມິເຕສຸ ນານປ຺ປກາຣຕາ ນຕ຺ຖິ, ‘‘ສເຈ ປນ ນານາວຓ຺ເຓ ກາຕຸກາໂມ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ ຍໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕໍ, ຕໍ ກຖນ຺ຕິ? ຕໍ ຕຖາ ຕຖາ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ອຘິຏ຺ຐຫນ຺ຕສ຺ສ ເຕ ເຕ ວຓ຺ຓວຍາທິວິເສສາ ປຣິກມ຺ມານຸຣູປໍ ອິຊ຺ຌນ຺ຕີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ປນ ຍຖາຘິຏ຺ຐິເຕ ນິມ຺ມິຕຣູເປ ສເຈ ສາວໂກ ‘‘ອິເມ ວິເສສາ ໂຫນ຺ຕູ’’ຕິ ອິຈ຺ຉຕິ, ນ ອິຊ຺ຌຕິ, ພຸທ຺ຘານໍ ປນ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ອຍມຕ຺ໂຖ ທສ຺ສິໂຕຕິ ນ ໂກຈິ ວິໂຣໂຘ.

ອິທານິ ຍານິ ຕານິ ‘‘ຍາວ ພ຺ຣຫ຺ມໂລກາປິ ກາເຍນ ວສໍ ວຕ຺ເຕຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໐) ປາຬິຍາ ອຕ຺ຖທສ຺ສນວເສນ ວິຠຕ຺ຕານິ ‘‘ທູເຣປິ ສນ຺ຕິເກ ອຘິຏ຺ຐາຕີ’’ຕິອາທີນິ ຈຸທ຺ທສ ປາຏິຫາຣິຍານິ, ຕຕ຺ຖ ສິຂາປ຺ປຕ຺ຕໍ ກາເຍນ ວສວຕ຺ຕນປາຏິຫາຣິຍໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອຕ຺ຖ ຈາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ຍນ຺ຕິ ກິຣິຍາປຣາມສນໍ, ເຕນ ‘‘ຣູປໍ ປສ຺ສຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍເທຕໍ ຣູປທສ຺ສນໍ, ‘‘ສທ຺ທໍ ສຸຓາຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍເທຕໍ ສທ຺ທສວນໍ, ‘‘ຈິຕ຺ຕໍ ປຊານາຕີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍເທຕໍ ຈິຕ຺ຕຊານນນ຺ຕິ ເອວໍ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸໂສຕເຈໂຕປຣິຍຎາຓກຕ຺ຕຸກໍ ທສ຺ສນສວນຊານນກິຣິຍໍ ປຣາມສຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອິໂຕ ປເຣສຸ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕີຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຍມ຺ປິສ຺ສາຕິ ຍມ຺ປິ ອສ຺ສ. ໂຍຄິໂນ ອຘິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍຎ຺ຈ ໂຂຕິ ເອຕ຺ຖ ໂຂ-ສທ຺ໂທ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ, ວິເສສຕ຺ໂຖ ວາ, ເຕນ ອຍເມເວຕ຺ຖ ກາເຍນ ວສວຕ຺ຕນປາຏິຫາຣິເຍສຸ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຕຣນ຺ຕິ ທີເປຕິ. ກສ຺ມາ? ‘‘ອຍໍ ນຸ ໂຂ ອິທ຺ຘິມາ, ອຍໍ ນຸ ໂຂ ນິມ຺ມິໂຕ’’ຕິ ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ພ຺ຣຫ຺ມຸໂນ ອາສງ຺ກຸປ຺ປາທນໂຕ. ຍທຄ຺ເຄນ ເຈຕໍ ອຘິຏ຺ຐິຕໍ ວິເສສໂຕ ມໂນມຍນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕທຄ຺ເຄນ ອຸກ຺ກຏ຺ຐຕຣນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ເຕນາຫ ‘‘ເອຕ຺ຕາວຕາ ກາເຍນ ວສໍ ວຕ຺ເຕຕິ ນາມາ’’ຕິ. ຍທິ ເອວໍ ກສ຺ມາ ອິຘ ເສສານິ ຄຫິຕານີຕິ ອາຫ ‘‘ເສສໍ…ເປ… ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ.

໓໙໘. ອິທໍ ນານາກຣຓນ຺ຕິ ກາມມິມາປິ ທ຺ເວ ອິທ຺ຘິໂຍ ອຘິຏ຺ຐານວເສເນວ ອິຊ຺ຌນ຺ຕິ, ຕຖາປິ ອິທໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານໍ ອິມາສໍ ນານາກຣຓໍ ວິເສໂສ. ປກຕິວຓ຺ຓໍ ວິຊຫິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິຣູປໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ອປເນຕ຺ວາ, ປເຣສໍ ອທສ຺ເສຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກຸມາຣກວຓ຺ຓນ຺ຕິ ກຸມາຣກສຓ຺ຐານໍ. ທສ຺ເສຕີຕິ ຕຖາ ວິກຸພ຺ພນ຺ໂຕ ອຕ຺ຕນິ ທສ຺ເສຕິ. ນາຄວຓ຺ຓໍ ວາຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຫຕ຺ຖິມ຺ປິ ທສ຺ເສຕີຕິ ອຕ຺ຕານມ຺ປິ ຫຕ຺ຖິໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕິ, ພຫິທ຺ຘາປິ ຫຕ຺ຖິໍ ທສ຺ເສຕິ. ເອຕທຕ຺ຖເມວ ຫິ ອິຘ ‘‘ຫຕ຺ຖິວຓ຺ຓໍ ວາ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ອວຕ຺ວາ ‘‘ຫຕ຺ຖິມ຺ປິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ (ປຏິ. ມ. ໓.໑໓) ວຸຕ຺ຕໍ. ຍໍ ປນ ເກຈິ ພຫິທ຺ຘາ ຫຕ຺ຖິອາທິທສ຺ສນວຈນໍ ‘‘ປກຕິວຓ຺ຓໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ’’ຕິ ວຈເນນ ວິກຸພ຺ພນິທ຺ຘິຠາເວນ ວິຣຸຊ຺ຌຕີຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທຍຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ? ປກຕິວຓ຺ຓວິຊຫນໍ ນາມ ອຕ຺ຕໂນ ປກຕິຣູປສ຺ສ ອຎ຺ເຎສໍ ອທສ຺ສນໍ, ນ ສພ຺ເພນ ສພ຺ພໍ ຕສ຺ສ ນິໂຣຘນໍ. ເອວໍ ສຕິ ອຕ຺ຕານໍ ອທສ຺ເສຕ຺ວາ ພຫິທ຺ຘາ ຫຕ຺ຖິໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປກຕິວຓ຺ຓໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖິໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈມາເນ ໂກ ເອຕ຺ຖ ວິໂຣໂຘ, ອຕ຺ຕນາ ປນ ຫຕ຺ຖິວຓ຺ໂຓ ຫຸຕ຺ວາ ພຫິທ຺ຘາປິ ຫຕ຺ຖິໍ ທສ຺ສນ຺ເຕ ວຕ຺ຕພ຺ພເມວ ນຕ຺ຖິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ພຫິທ຺ຘາປິ ຫຕ຺ຖິອາທິທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ວິກຸພ຺ພນິທ຺ຘິຠາເວນ ຈ ນ ໂກຈິ ວິໂຣໂຘ.

ປາຬິຍຎ຺ຈ ກຸມາຣກວຓ຺ຓໍ ວາຕິອາທີສຸ ອນິຍມຕ຺ໂຖ ວາ-ສທ຺ໂທ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕສຸ ເອເກກສ຺ເສວ ກຣຓທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ຫຕ຺ຖິມ຺ປີຕິອາທີສຸ ປນ ຫຕ຺ຖິອາທີນໍ ພຫູນໍ ເອກຊ຺ຌໍ ກາຕພ຺ພາຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ ປິ-ສທ຺ໂທ ວຸຕ຺ໂຕ. ເຕນ ‘‘ຫຕ຺ຖິມ຺ປິ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິອາທີສຸ ທຸຕິເຍ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ອຕ຺ໂຖ ຄເຫຕພ຺ໂພ.

ອິທ຺ຘິມໂຕ ອຕ຺ຕໂນ ກຸມາຣກາກາເຣນ ປເຣສໍ ທສ຺ສນໍ ກຸມາຣກວຓ຺ຓນິມ຺ມານໍ, ນ ເອຕ຺ຖ ກິຎ຺ຈິ ອປຸພ຺ພໍ ປຖວີອາທິວຕ຺ຖຸ ນິປ຺ຜາທີຍຕີຕິ ກສິຓນິຍເມນ ປໂຍຊນາຠາວໂຕ ‘‘ປຖວີກສິຓາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣາຣມ຺ມຓໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຕິປິ ວາ ວຕ຺ຖຸນິປ຺ຜາທເນ ຍຖາຣຫໍ ຕໍ ປຖວີກສິຓາທິວເສເນວ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ເອວມ຺ເປຕ຺ຖ ກສິຓນິຍເມນ ປໂຍຊນໍ ນຕ຺ເຖວ. ກຸມາຣກວຓ຺ຓຎ຺ຫິ ທສ຺ເສນ຺ເຕນ ນີລວຓ຺ຓໍ ວາ ທສ຺ເສຕພ຺ພໍ ສິຍາ, ປີຕາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣວຓ຺ຓໍ ວາ. ຕຖາ ສຕິ ນີລາທິກສິຓານິ ສມາປຊ຺ຊິຕພ຺ພານີຕິ ອາປນ຺ໂນວ ກສິຓນິຍໂມ. ເອເສວ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ເອວມຘິຏ຺ຐິເຕ ຍເທເກ ປຖວີກສິຓວເສນ ‘‘ເອໂກປິ ຫຸຕ຺ວາ ພຫຸຘາ ໂຫຕີ’’ຕິອາທິ (ທີ. ນິ. ໑.໒໓໘; ມ. ນິ. ໑.໑໔໗; ສໍ. ນິ. ໕.໘໔໒; ປຏິ. ມ. ໓.໑໐) ຠາໂວຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ເຕນ ກສິຓນິທ຺ເທເສນ ອິຘ ວິກຸພ຺ພນິທ຺ຘິນິທ຺ເທເສ ‘‘ປຖວີກສິຓາທີສຸ ອຎ຺ຎຕຣາຣມ຺ມຓໂຕ’’ຕິອາທິວຈນສ຺ສ ວິໂຣຘໍ ອາສງ຺ກນ຺ຕິ, ໂສ ອໂນກາໂສວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນິມ຺ມິນິຕພ຺ພຠາເວນ ອຕ຺ຕນາ ອິຈ຺ຉິໂຕຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກຸມາຣກວຓ຺ໂຓ, ນ ປນ ອຕ຺ຕໂນ ທຫຣກາເລ ກຸມາຣກວຓ຺ໂຓຕິ. ນາຄາທິວຓ຺ເຓສຸປິ ອຍໍ ນໂຍ ພ຺ຍາປີ ເອວາຕິ ຍເທເກ ‘‘ນາຄາທິນິມ຺ມາເນ ນ ຍຸຊ຺ຊຕິ ວິຍາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ຕທໂປຫຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

ພຫິທ຺ຘາປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ຫຕ຺ຖິມ຺ປິ ທສ຺ເສຕີຕິອາທິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ, ພຫິທ຺ຘາປິ ຫຕ຺ຖິອາທິທສ຺ສນວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ‘‘ກຸມາຣກວຓ຺ຓໍ ວາ’’ຕິອາທິ ວິຍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕເມວ ກຸມາຣກວຓ຺ຓາທີນໍ ທສ຺ສນວເສນາຕິ. ຍໍ ເອຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ອຘິຏ຺ຐານວິຘານໍ, ຕໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວ.

໓໙໙. ກາຍນ຺ຕິ ອຕ຺ຕໂນ ກຣຊກາຍໍ. ວຸຕ຺ຕນເຍເນວາຕິ ‘‘ອຍໍ ກາໂຍ ສຸສິໂຣ ໂຫຕູ’’ຕິ ປຣິກມ຺ມໍ ກຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ປາທກຊ຺ຌານໍ ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ ວຸຏ຺ຐາຍາ’’ຕິ ອິມໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍານຸສາຣມາຫ. ອຎ຺ຎໍ ກາຍນ຺ຕິ ຍໍ ມໂນມຍໍ ກາຍໍ ນິມ຺ມິນິຕຸກາໂມ, ຕໍ. ມຸຎ຺ຊມ຺ຫາຕິ ມຸຎ຺ຊຕິຓໂຕ. ອີສິກນ຺ຕິ ຕສ຺ສ ກຓ຺ຑໍ. ໂກສິຍາຕິ ອສິໂກສໂຕ. ກຣຓ຺ຑາຍາຕິ ເປຬາຍ, ນິມ຺ໂມກໂຕຕິ ຈ ວທນ຺ຕິ. ອພ຺ພາຫຕີຕິ ອຸທ຺ຘຣຕິ. ປວາເຫຍ຺ຍາຕິ ອາກຑ຺ເຒຍ຺ຍ.

ອິທ຺ຘິວິຘນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອິຕິ ທ຺ວາທສມປຣິຈ຺ເຉທວຓ຺ຓນາ.