໑໑. ສມາຘິນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ

ອາຫາເຣປຏິກ຺ກູລຠາວນາວຓ຺ຓນາ

໒໙໔. ອຸທ຺ເທໂສ ນາມ ນິທ຺ເທສຕ຺ໂຖ ມຸທຸມຊ຺ຌິມປຎ຺ຎາພາຫຸລ຺ລໂຕ, ອາຄໂຕ ຈ ຠາໂຣ ອວສ຺ສໍ ວຫິຕພ຺ໂພຕິ ອາຫ ‘‘ເອກາ ສຎ຺ຎາຕິ ເອວໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐາຍ ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎາຍ ຠາວນານິທ຺ເທໂສ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖາຍໍ ສຎ຺ຎາ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຣູປສຎ຺ຎາ ສທ຺ທສຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ (ມຫານິ. ໑໔) ສຎ຺ຊານນລກ຺ຂເຓ ຘມ຺ເມ ອາຄໂຕ, ‘‘ອນິຈ຺ຈສຎ຺ຎາ ທຸກ຺ຂສຎ຺ຎາ’’ຕິອາທີສຸ ວິປສ຺ສນາຍໍ ອາຄໂຕ, ‘‘ອຸທ຺ຘຸມາຕກສຎ຺ຎາຕິ ວາ ໂສປາກຣູປສຎ຺ຎາຕິ ວາ ອິເມ ຘມ຺ມາ ເອກຕ຺ຖາ ອຸທາຫຸ ນານຕ຺ຖາ’’ຕິອາທີສຸ ສມເຖ ອາຄໂຕ. ອິຘ ປນ ສມຖສ຺ສ ປຣິກມ຺ເມ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຫາເຣ ຫິ ປຏິກ຺ກູລາກາຣຄ຺ຄຫຓໍ, ຕປ຺ປຠາວິຕໍ ວາ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ອິຘ ‘‘ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຍສ຺ມິໍ ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎາ ຠາເວຕພ຺ພາ, ຕຕ຺ຖ ນິພ຺ເພທວິຣາຄຸປ຺ປາທນາຍ ຕປ຺ປສງ຺ເຄນ ສພ຺ພມ຺ປິ ອາຫາຣໍ ກິຈ຺ຈປ຺ປເຠທາທີນໂວປມ຺ເມຫິ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ອາຫຣຕີຕິ ອາຫາໂຣ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ.

ຕຕ຺ຖ ອາຫຣຕີຕິ ອາຫາຣປຈ຺ຈຍສງ຺ຂາເຕນ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ, ຐິຕິຍາ ວາ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ອຕ຺ຕໂນ ຜລໍ ອາເນຕິ ນິພ຺ພຕ຺ເຕຕິ ປວຕ຺ເຕຕິ ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກພຬໍ ກຣີຍຕີຕິ ກພຬີກາໂຣ, ວຕ຺ຖຸວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ, ລກ຺ຂຓໂຕ ປນ ໂອຊາລກ຺ຂໂຓ ເວທິຕພ຺ໂພ, ກພຬີກາໂຣ ຈ ໂສ ຍຖາວຸຕ຺ເຕນຕ຺ເຖນ ອາຫາໂຣ ຈາຕິ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ. ເອສ ນໂຍ ເສເສສຸປິ. ຜຸສຕີຕິ ຜສ຺ໂສ. ອຍໍ ຫິ ອຣູປຘມ຺ໂມປິ ສມາໂນ ອາຣມ຺ມເຓ ຜຸສນາກາເຣເນວ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຖາ ຫິ ໂສ ຜຸສນລກ຺ຂໂຓຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຈຕຍຕີຕິ ເຈຕນາ, ອຕ຺ຕໂນ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ເມຫິ ສທ຺ຘິໍ ອາຣມ຺ມເຓ ອຠິສນ຺ທຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ມໂນສນ຺ນິສ຺ສິຕາ ເຈຕນາ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາ. ອຸປປຕ຺ຕິປຣິກປ຺ປນວເສນ ວິຊານາຕີຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ເອວເມຕ຺ຖ ສາມຎ຺ຎຕ຺ຖໂຕ, ວິເສສຕ຺ຖໂຕ ຈ ອາຫາຣາ ເວທິຕພ຺ພາ. ກສ຺ມາ ປເນເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣວ ວຸຕ຺ຕາ, ອຎ຺ເຎ ຘມ຺ມາ ກິໍ ອຕ຺ຕໂນ ຜລສ຺ສ ປຈ຺ຈຍາ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ໂນ ນ ໂຫນ຺ຕິ, ອິເມ ປນ ຕຖາ ຈ ໂຫນ຺ຕິ ອຎ຺ຎຖາ ຈາຕິ ສມາເນປິ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ອຕິເຣກປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ອາຫາຣາຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

ກຖໍ? ເອເຕສຸ ຫິ ປຐໂມ ສຍໍ ຍສ຺ມິໍ ກລາເປ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນານໍ ຍຖາຣຫໍ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ໂຕວ ໂອຊຏ຺ຐມກໍ ຣູປໍ ອາຫຣຕິ, ທຸຕິໂຍ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ ອາຫຣຕິ, ຕຕິໂຍ ຕີສຸ ຠເວສຸ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາຫຣຕິ, ຈຕຸຕ຺ໂຖ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ນາມຣູປໍ ອາຫຣຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ກພຬີກາຣາຫາໂຣ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖ ຈ ກມ຺ມຊາທິເຠທຠິນ຺ນາ ໂອຊາ ສຕິ ປຈ຺ຈຍລາເຠ ທ຺ເວ ຕິສ຺ໂສ ປເວຓິໂຍ ຆເຏນ຺ຕີ ໂອຊຏ຺ຐມກຣູປໍ ອາຫຣຕິ, ສຸຂເວທນີຍາທິເຠທຠິນ຺ໂນ ຜສ຺ສາຫາໂຣ ຍຖາຣຫໍ ຕິສ຺ໂສ ເວທນາ ອາຫຣຕິ, ປຸຎ຺ຎາຠິສງ຺ຂາຣາທິເຠທຠິນ຺ໂນ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາໂຣ ກາມຠວາທີສຸ ຕີສຸ ຠເວສຸ ຍຖາຣຫໍ ສວິຎ຺ຎາຓໍ, ອວິຎ຺ຎາຓຎ຺ຈ ປຏິສນ຺ຘິໍ ອາຫຣຕິ, ວິຎ຺ຎາຓາຫາໂຣ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ປຏິສນ຺ຘິກ຺ຂເຓ ນາມໍ ຣູປໍ, ນາມຣູປຎ຺ຈ ອາຫຣຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ອຖ ວາ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຏ຺ເຐນ ອິເມ ເອວ ຘມ຺ມາ ອາຫາຣາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ຍຖາ ຫິ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ ຣູປກາຍສ຺ສ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠກຏ຺ເຐນ ປຈ຺ຈໂຍ, ເອວໍ ອຣູປິໂນ ອາຫາຣາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕຘມ຺ມານໍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ອິມສ຺ສ ກາຍສ຺ສ ອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ, ອຣູປິໂນ ອາຫາຣາ ສມ຺ປຍຸຕ຺ຕການໍ ຘມ຺ມານໍ ຕໍສມຸຏ຺ຐານານຎ຺ຈ ຣູປານໍ ອາຫາຣປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໑໕). ອປໂຣ ນໂຍ – ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກສນ຺ຕຕິຍາ ວິເສສປຈ຺ຈຍຕ຺ຕາ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ, ຜສ຺ສາທໂຍ ຈ ຕໂຍ ຘມ຺ມາ ອາຫາຣາຕິ ວຸຕ຺ຕາ. ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ ຫິ ກພຬີກາຣາຫາຣຠກ຺ຂານໍ ສຕ຺ຕານໍ ຣູປກາຍສ຺ສ ກພຬີກາຣາຫາໂຣ, ນາມກາເຍ ເວທນາຍ ຜສ຺ໂສ, ວິຎ຺ຎາຓສ຺ສ ມໂນສຎ຺ເຈຕນາ, ນາມຣູປສ຺ສ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ຍຖາຫ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຍໍ ກາໂຍ ອາຫາຣຏ຺ຐິຕິໂກ, ອາຫາຣໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕິຏ຺ຐຕິ, ອນາຫາໂຣ ໂນ ຕິຏ຺ຐຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໘໓). ຕຖາ ຜສ຺ສປຈ຺ຈຍາ ເວທນາ, ສງ຺ຂາຣປຈ຺ຈຍາ ວິຎ຺ຎາຓໍ, ວິຎ຺ຎາຓປຈ຺ຈຍາ ນາມຣູປ’’ນ຺ຕິ (ອຸທາ. ໑; ມຫາວ. ໑; ເນຕ຺ຕິ. ໒໔).

ກພຬີກາຣາຫາເຣຕິ ກພຬີກາເຣ ອາຫາເຣ ນິກນ຺ຕິ ຕຓ຺ຫາ, ຕໍ ຠຍໍ ອນຕ຺ຖາວຫໂຕ. ຄຘິຕສ຺ສ ຫິ ອາຫາຣປຣິໂຠໂຄ ອນຕ຺ຖາຍ ໂຫຕິ. ເຫຕຸອຕ຺ເຖ ຠຸມ຺ມໍ. ເອວໍ ເສເສສຸ. ນິກນ຺ຕີຕິ ນິກາມນາ ຉນ຺ທຣາໂຄ. ຠາຍຕິ ເອຕສ຺ມາຕິ ຠຍໍ, ນິກນ຺ຕິ ເອວ ຠຍໍ ນິກນ຺ຕິຠຍໍ. ກພຬີກາຣາຫາຣເຫຕຸ ອິເມສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຉນ຺ທຣາໂຄ ຠຍໍ ຠຍານກໍ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມິກາທິເຠທສ຺ສ ອນຕ຺ຖສ຺ສ ສກລສ຺ສາປິ ວຏ຺ຏທຸກ຺ຂສ຺ສ ເຫຕຸຠາວໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ກພຬີກາເຣ ເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຫາເຣ ອຕ຺ຖິ ຣາໂຄ, ອຕ຺ຖິ ນນ຺ທີ, ອຕ຺ຖິ ຕຓ຺ຫາ, ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຣຸຬ຺ຫ’’ນ຺ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໖໔; ກຖາ. ໒໙໖; ມຫານິ. ໗). ອຸປຄມນໍ ອປ຺ປຫີນວິປລ຺ລາສສ຺ສ ອາຣມ຺ມເຓນ ສໂມຘານໍ ສງ຺ຄຕິ ສຸຂເວທນີຍາທິຜສ຺ສຸປ຺ປຕ຺ຕິ ຠຍໍ ຠຍານກໍ ຕີຫິ ທຸກ຺ຂຕາຫິ ອປຣິມຸຈ຺ຈນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຂເວທນີຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຜສ຺ສໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ ສຸຂາ ເວທນາ (ສໍ. ນິ. ໔.໑໒໙), ຕສ຺ສ ເວທນາປຈ຺ຈຍາ ຕຓ຺ຫາ…ເປ… ທຸກ຺ຂກ຺ຂນ຺ຘສ຺ສ ສມຸທໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ (ອຸທາ. ໑). ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຠເວ ອຸປປຊ຺ຊຕິ ເອເຕນາຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ, ອຸປປຊ຺ຊນໍ ວາ ອຸປປຕ຺ຕິ, ຂິປນໍ ຠຍໍ ຠຍານກໍ ອຸປປຕ຺ຕິມູລເກຫິ ພ຺ຍສເນຫິ ອປຣິມຸຕ຺ຕໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິທ຺ວາ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຣິສປຸຄ຺ຄໂລ ປຸຎ຺ຎຎ຺ເຈ ສງ຺ຂາຣໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕິ, ປຸຎ຺ຎຸປຄໍ ຠວຕິ ວິຎ຺ຎາຓໍ. ອປຸຎ຺ຎຎ຺ເຈ ສງ຺ຂາຣໍ ອຠິສງ຺ຂໂຣຕິ, ອປຸຎ຺ຎຸປຄໍ ຠວຕິ ວິຎ຺ຎາຓ’’ນ຺ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໕໑). ປຏິສນ຺ຘີຕິ ຠວນ຺ຕຣາທີຫິ ປຏິສນ຺ຘານໍ, ຕໍ ຠຍໍ ຠຍານກໍ ປຏິສນ຺ຘິນິມິຕ຺ເຕຫິ ທຸກ຺ເຂຫິ ອວິມຸຈ຺ຈນໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎາເຓ ເຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ອາຫາເຣ ອຕ຺ຖິ ຣາໂຄ, ອຕ຺ຖິ ນນ຺ທີ, ອຕ຺ຖິ ຕຓ຺ຫາ, ປຕິຏ຺ຐິຕໍ ຕຕ຺ຖ ວິຎ຺ຎາຓໍ ວິຣຸຬ຺ຫ’’ນ຺ຕິອາທິ (ສໍ. ນິ. ໒.໖໔).

ປຸຕ຺ຕມໍສູປເມນ ໂອວາເທນ ທີເປຕພ຺ໂພ ນິຈ຺ຉນ຺ທຣາຄປຣິໂຠຄາຍ. ເອວໍ ຫິ ຕຕ຺ຖ ນິກນ຺ຕິຠຍໍ ນ ໂຫຕິ. ນິຈ຺ຈມ຺ມາ ຄາວີ ຍໍ ຍໍ ຐານໍ ອຸປຄຈ຺ຉຕິ, ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ເຖວ ນໍ ປາຓິໂນ ຂາທນ຺ຕິເຍວ. ເອວໍ ຜສ຺ເສ ສຕິ ເວທນາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ເວທນາ ຈ ທຸກ຺ຂສລ຺ລາທິໂຕ ທຏ຺ຐພ຺ພາຕິ ຜສ຺ເສ ອາທີນວໍ ປສ຺ສນ຺ຕສ຺ສ ອຸປຄມນຠຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ຜສ຺ສາຫາໂຣ ນິຈ຺ຈມ຺ມຄາວູປເມນ ທີເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ເອກາທສຫິ ອຄ຺ຄີຫິ ສພ຺ພໂສ ອາທິຕ຺ຕາ ຠວາ ອງ຺ຄາຣກາສຸສທິສາຕິ ປສ຺ສໂຕ ອຸປປຕ຺ຕິຠຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ມໂນສຎ຺ເຈຕນາຫາໂຣ ອງ຺ຄາຣກາສູປເມນ ທີເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ. ໂຈຣສທິສໍ ວິຎ຺ຎາຓໍ ອນຕ຺ຖປາຕໂຕ, ປຫາຣສທິສີ ເວທນາ ທຸຣຘິວາສໂຕຕິ ສມ຺ມເທວ ປສ຺ສໂຕ ປຏິສນ຺ຘິຠຍໍ ນ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓາຫາໂຣ ສຕ຺ຕິສຕູປເມນ ທີເປຕພ຺ໂພ’’ຕິ.

ເອວໍ ກິຈ຺ຈາທິມຸເຂນ ອາຫາເຣສຸ ອາທີນວໍ ວິຠາເວຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ຍຖາຘິປ຺ເປຕໍ ອາຫາຣໍ ນິທ຺ຘາເຣຕ຺ວາ ປຏິກ຺ກູລໂຕ ມນສິກາຣວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິເມສຸ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸປາທາຍຣູປນິທ຺ເທເສປິ ‘‘ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ’’ຕິ (ຘ. ສ. ໕໙໕) ອາຄຕຕ຺ຕາ ຕໂຕ ວິເສເສນ຺ໂຕ ‘‘ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕປ຺ປເຠໂທ’’ຕິ ອາຫ, ຠູຕກຖນໍ ວາ ເອຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕປ຺ປເຠໂທຕິ ອສິຕພ຺ພປາຕພ຺ພຂາຍິຕພ຺ພສາຍິຕພ຺ພວິຠາໂຄ ກາລເຠທວຈນິຈ຺ຉາຍ ອຠາວໂຕ ຍຖາ ‘‘ທຸທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ. ກພຬີກາໂຣ ອາຫາໂຣ ວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ຍຖາ ຜສ຺ສາຫາຣາທິນິວຕ຺ຕນໍ, ເອວໍ ໂອຊາຫາຣນິວຕ຺ຕນມ຺ປິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ສວຕ຺ຖຸໂກ ເອວ ຫິ ອາຫາໂຣ ອິຘ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠູໂຕ, ເຕນ ອາຫຣີຍຕີຕິ ອາຫາໂຣຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອາຫຣຕີຕິ ອາຫາໂຣຕິ ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕໂອຊາວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ເຖຕິ ອິມສ຺ມິໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕ ອຕ຺ເຖ. ອຸປ຺ປນ຺ນາ ສຎ຺ຎາຕິ ສຎ຺ຎາສີເສນ ຠາວນໍ ວທຕິ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ປຏິກ຺ກູລາກາຣຄ຺ຄຫຓວເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໓໐໕).

ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຣິຍຕ຺ຕິຘມ຺ມໂຕ, ອຕ຺ຖໂຕ ຈ ສຸຄ຺ຄຫິຕໍ ສຸມນສິກຕໍ ສູປຘາຣິຕໍ ກຕ຺ວາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸຄ຺ຄຫໂຕ ເອກປທມ຺ປິ ອວິຣຊ຺ຌນ຺ເຕນາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອຸຄ຺ຄຫໂຕຕິ ອາຈຣິຍຸຄ຺ຄຫໂຕ. ເອກປທມ຺ປີຕິ ເອກມ຺ປິ ປທໍ, ເອກໂກຏ຺ຐາສມ຺ປິ ວາ, ປເທສມຕ຺ຕມ຺ປີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທສຫາກາເຣຫີຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອນ຺ຕິມຊີວິກາຠາວໂຕ, ປິຓ຺ຑປາຕສ຺ສ ອລາຠລາເຠສຸ ປຣິຕສ຺ສນເຄຘາທິສມຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ, ຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ສມ຺ມທຊນນໂຕ, ກິມິກຸລສໍວທ຺ຘນໂຕຕິ ເອວມາທີຫິປິ ອາກາເຣຫິ ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລຕາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພາ? ວຸຕ຺ຕໍ ເຫຕໍ ‘‘ອນ຺ຕມິທໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ຊີວິການໍ ຍທິທໍ ປິຓ຺ໂຑລ຺ຍໍ, ອຠິສາໂປຍໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ໂລກສ຺ມິໍ ‘ປິຓ຺ໂຑໂລ ວິຈຣສິ ປຕ຺ຕປາຓີ’’’ຕິ (ສໍ. ນິ. ໓.໘໐), ‘‘ອລທ຺ຘາ ຈ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ປຣິຕສ຺ສຕິ, ລທ຺ຘາ ຈ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ຄຘິໂຕ ມຸຈ຺ຉິໂຕ ອຊ຺ໂຌສນ຺ໂນ ອນາທີນວທສ຺ສາວີ ອນິສ຺ສຣຓປຎ຺ໂຎ ປຣິຠຸຎ຺ຊຕີ’’ຕິ (ອ. ນິ. ໓.໑໒໔), ‘‘ຠຸຕ຺ໂຕ ຈ ອາຫາໂຣ ກສ຺ສຈິ ກທາຈິ ມຣຓໍ ວາ ມຣຓມຕ຺ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ອາວຫຕິ, ອຸກ຺ໂກຈກາທໂຍ, ຕກ຺ໂກຏກາທໂຍ ຈ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ກຸລປ຺ປເຠທາ ກິມໂຍ ຈ ນໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ຊີວນ຺ຕີ’’ຕິ.

ວຸຈ຺ຈເຕ – ອນ຺ຕິມຊີວິກາຠາໂວ ຕາວ ຈິຕ຺ຕສໍກິເລສວິໂສຘນຕ຺ຖໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຠິນິເວສໂຕ ປເຄວ ມນສິ ກາຕພ຺ໂພ ‘‘ມາຫໍ ຉວາລາຕສທິໂສ ຠເວຍ຺ຍ’’ນ຺ຕິ. ຕຖາ ປິຓ຺ຑປາຕສ຺ສ ອລາຠລາເຠສຸປິ ປຣິຕສ຺ສນເຄຘາທິສມຸປ຺ປຕ຺ຕິນິວາຣຓໍ ປເຄວ ອນຸຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ ສຸປຣິສຸທ຺ຘສີລສ຺ສ ປຏິສງ຺ຂານວໂຕ ຕທຠາວໂຕ. ຠຕ຺ຕສມ຺ມໂທ ອເນກນ຺ຕິໂກ, ປຣິໂຠຄນ຺ໂຕຄໂຘ ວາ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກິມິກຸລສໍວທ຺ຘນໍ ປນ ນ ສງ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ, ສງ຺ຄຫິຕເມວ ວາ ‘‘ທສຫາກາເຣຫີ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ນິຍມສ຺ສ ອກຕຕ຺ຕາ. ອິມິນາ ວາ ນເຍນ ອິຕເຣສມ຺ເປຕ຺ຖ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ຍຖາສມ຺ຠວເມຕ຺ຖ ປຏິກ຺ກູລຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຕຖາ ຫິ ຆຣໂຄຬິກວຈ຺ຈມູສິກຊຕຸກວຈ຺ຈາທິກໍ ສມ຺ຠວນ຺ຕໍ ຄຫິຕໍ, ນ ເອກນ຺ຕິກນ຺ຕິ. ຕຖາ ປຣິເຍສນາທີສຸປິ ຍຖາສມ຺ຠວໍ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

ຄມນໂຕຕິອາທີສຸ ປຈ຺ຈາຄມນມ຺ປິ ຄມນສຠາຄຕ຺ຕາ ຄມເນເນວ ສງ຺ຄຫິຕໍ. ປຏິກ຺ກມນສາລາທິອຸປສງ຺ກມນໍ ວິຍ ປຣິເຍສເນ ສມານປຏິກ຺ກູລໍ ຫິ ອສຸຈິຏ຺ຐານກ຺ກມນວິຣູປທຸຄ຺ຄນ຺ຘທສ຺ສນຆາຍນາຘິວາສເນຫິ. ຄມນໂຕຕິ ຠິກ຺ຂາຈາຣວເສນ ໂຄຈຣຄາມໍ ອຸທ຺ທິສ຺ສ ຄມນໂຕ. ປຣິເຍສນໂຕຕິ ໂຄຈຣຄາເມ ຠິກ຺ຂຕ຺ຖໍ ອາຫິຓ຺ຑນໂຕ. ປຣິໂຠຄໂຕຕິ ອາຫາຣສ຺ສ ປຣິຠຸຎ຺ຊນໂຕ. ອຸຠຍໍ ອຸຠເຍນ ອາສຍຕິ, ເອກຊ຺ຌໍ ປວຕ຺ຕມາໂນປິ ກມ຺ມພລວວຕ຺ຖິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ມຣິຍາທວເສນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອສງ຺ກຣໂຕ ສຍຕິ ຕິຏ຺ຐຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ອາສໂຍ, ອາມາສຍສ຺ສ ອຸປຣິ ຕິຏ຺ຐນໂກ ປິຕ຺ຕາທິໂກ. ມຣິຍາທຕ຺ໂຖ ຫິ ອຍມາກາໂຣ, ຕໂຕ ອາສຍໂຕ. ນິທຘາຕິ ຍຖາຠຸຕ຺ໂຕ ອາຫາໂຣ ນິຈິໂຕ ຫຸຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ນິຘານໍ, ອາມາສໂຍ, ຕໂຕ ນິຘານໂຕ. ອປຣິປກ຺ກໂຕຕິ ຄຫຓີສງ຺ຂາເຕນ ກມ຺ມຊເຕເຊນ ອປຣິປກ຺ກໂຕ. ປຣິປກ຺ກໂຕຕິ ຍຖາຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ວິປກ຺ກຠາວໂຕ. ຜລໂຕຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິໂຕ. ນິສ຺ສນ຺ທໂຕຕິ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ວິສ຺ສນ຺ທນໂຕ. ສມ຺ມກ຺ຂນໂຕຕິ ສພ຺ພໂສ ມກ຺ຂນໂຕ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລຕາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພາຕິ ໂຍຊນາ. ຕໍຕໍກິຣິຍານິປ຺ຜຕ຺ຕິປຏິປາຏິວເສນ ຈາຍໍ ຄມນໂຕຕິອາທິກາ ອນຸປຸພ຺ພີ ຐປິຕາ, ສມ຺ມກ຺ຂນໍ ປນ ປຣິໂຠຄາທີສຸ ລພ຺ຠມານມ຺ປິ ນິສ຺ສນ຺ທວເສນ ວິເສສໂຕ ປຏິກ຺ກູລນ຺ຕິ ສພ຺ພປຈ຺ຉາ ຐປິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໒໙໕. ເອວໍ ມຫານຸຠາເວຕິ ອິທານິ ວຕ຺ຕພ຺ພປຏິປຕ຺ຕິຍາ ມຫານຸຠາເວຕິ ວທນ຺ຕິ, ສພ຺ພຕ຺ຖກກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຫຣຓາທິສິທ຺ຘໍ ວາ ຘມ຺ມສຸຘມ຺ມຕໍ ປຸຣກ຺ຂຕ຺ວາ ໂຍຄາວຈເຣນ ເອວໍ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ເອວໍ ມຫານຸຠາເວ ນາມ ສາສເນ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ນາມ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ຠາວເນ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປພ຺ພຊິເຕນ ຄາມາຠິມຸເຂນ ຄນ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ອຍຎ຺ຈ ຄມນາທິໂຕ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາ ໂຍຄິໂນ ນ ອຕ຺ຕຸທ຺ເທສິກາວ, ອຖ ໂຂ ອນຸທ຺ເທສິກາປີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສກລຣຕ຺ຕິ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ຘຸຣທ຺ວຍໍ ປຣິຄ຺ຄເຫສິ. ປຣິເວຓນ຺ຕິ ປຣິເວຓງ຺ຄຓໍ. ວີສຕິໍສວາເຣຕິ ເອຕ຺ຖ ສນ຺ຕຕິປຈ຺ຈຸປ຺ປນ຺ນວເສນ ວາຣປຣິຈ຺ເຉໂທຕິ ເກຈິ, ອປເຣ ປນ ‘‘ອຸຓ຺ຫາສເນນາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ນີວຣຓວິກ຺ຂມ຺ຠນຎ຺ຫິ ອປ຺ປຕ຺ຕາ ຠາວນາ ຜຣຓປີຕິຍາ ອຠາວໂຕ ນິສຊ຺ຊາວເສນ ກາຍກິລມຖໍ ນ ວິໂນທຕິເຍວາຕິ ອິຣິຍາປຖຈລນໍ ໂຫຕິເຍວ. ວີສຕິໍສຄ຺ຄຫຓໍ ປນ ຍຖາສລ຺ລກ຺ຂິຕຠິກ຺ຂາຈຣຓເວລາວເສນ. ອຖ ວາ ຄມນໂຕ ຍາວ ສມ຺ມກ຺ຂນມນສິກາໂຣ ເອໂກ ວາໂຣ, ເອວໍ ວີສຕິໍສວາເຣ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ມນສິ ກຣິຕ຺ວາ. ນິຊນສມ຺ພາຘານີຕິ ຊນສມ຺ພາຘຣຫິຕານິ, ເຕນ ອປ຺ປາກິຓ຺ຓຕໍ, ອປ຺ປສທ຺ທຕໍ, ອປ຺ປນິຄ຺ໂຆສຕຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕິ. ຕໂຕ ເອວ ປວິເວກສຸຂານິ ຊນວິເວເກນ ອິຏ຺ຐານິ, ປວິເວກສ຺ສ ວາ ຌານານຸໂຍຄສ຺ສ ອຸປກາຣານິ. ຍສ຺ມາ ຉາຍູທກສມ຺ປນ຺ນານິ, ຕສ຺ມາ ສີຕລານິ. ຍສ຺ມາ ສຸຈີນິ, ຕສ຺ມາ ຣມຓີຍຠູມິຠາຄານີຕິ ປຸຣິມານິ ທ຺ເວ ປຈ຺ຉິມານໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ກາຣຓວຈນານິ. ອຣິຍນ຺ຕິ ນິທ຺ໂທສໍ. ວິເວກຣຕິນ຺ຕິ ຌານານຸໂຍຄຣຕິໍ.

ກິຎ຺ຈາປິ ໂຍຄາວຈຣານໍ ວສນຏ຺ຐານໍ ນາມ ສຸຊຄ຺ຄິຕໍ ສຸສມ຺ມຏ຺ຐເມວ ໂຫຕິ, ກທາຈິ ປນ ຊຄ຺ຄນໂຕ ປຈ຺ຉາ ເອວມ຺ປິ ສິຍາຕິ ປຏິກ຺ກູລຕາປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາຍ ສມ຺ຠວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປາທຣຊຆຣໂຄລິກວຈ຺ຈາທິສມ຺ປຣິກິຓ຺ຓ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓນ຺ຕິ ຠູມິຍາ ຉວິຣກ຺ຂຓຕ຺ຖໍ ອຕ຺ຖຣິຕພ຺ພໍ ຈິມິລິກາທິອຕ຺ຖຣຓມາຫ. ຊຕຸກາ ຂຸທ຺ທກວຄ຺ຄຸລິໂຍ. ອຸປຫຕຕ຺ຕາຕິ ທູສິຕຕ຺ຕາ. ຕໂຕຕິ ຕໂຕ ຕໂຕ. ອປ຺ເປກທາ ອຸລູກປາຣາວຕາທີຫີຕິ ອິຘາປິ ‘‘ອປ຺ເປກທາ’’ຕິ ປທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ອຸທກຈິກ຺ຂລ຺ລາທີຫີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ກຈວຣາທິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ປຣິເວຓໂຕ ວິຫາຣງ຺ຄຓປ຺ປເວສມຄ຺ໂຄ ວິຫາຣຣຈ຺ຉາ.

ວິຕກ຺ກມາຬເກຕິ ‘‘ກຕ຺ຖ ນຸ ໂຂ ອຊ຺ຊ ຠິກ຺ຂາຍ ຈຣິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ວິຕກ຺ກນມາຬເກ. ຄາມມຄ຺ຄນ຺ຕິ ຄາມຄາມິມຄ຺ຄໍ. ຂາຓຸກຓ຺ຏກມຄ຺ໂຄຕິ ຂາຓຸກຓ຺ຏກວນ຺ໂຕ ມຄ຺ໂຄ. ທຏ຺ຐພ຺ໂພ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ສເນນ ຄມນໍ ອຸປລກ຺ເຂຕິ.

ຄຓ຺ຑໍ ປຏິຈ຺ຉາເທນ຺ເຕນາຕິອາທິ ເອວມຊ຺ຌາສເຍນ ນິວາສນາທິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ວຕ຺ຕທສ຺ສນໍ, ຄຓ຺ຑໂຣຄິນາ ວາຕາຕປາທິປຣິສ຺ສຍວິໂນທນຕ຺ຖໍ ຄຓ຺ຑໍ ປຏິຈ຺ຉາທຍມາເນນ ວິຍ. ອຖ ວາ ຄຓ຺ຑໍ ວິຍ ຄຓ຺ຑໍ ປຏິຈ຺ຉາທຍມາເນນາຕິ ເອກໍ ຄຓ຺ຑ-ສທ຺ທໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ ຠວຕິ. ‘‘ຄຓ຺ໂຑຕິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈນ຺ເນຕໍ ອຸປາທານກ຺ຂນ຺ຘານໍ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ (ອ. ນິ. ໙.໑໕; ສໍ. ນິ. ໔.໑໐໓) ວຈນໂຕ ຄຓ຺ໂຑຕິ ອຕ຺ຕຠາວສ຺ສ ປຣິຍາໂຍ, ວິເສສໂຕ ຣູປກາຍສ຺ສ ທຸກ຺ຂຕາສູລໂຍຄໂຕ, ອສຸຈິປຄ຺ຆຣຓໂຕ, ອຸປ຺ປາທຊຣາຠງ຺ເຄຫິ ອຸທ຺ຘຸມາຕກປກ຺ກປຠິຊ຺ຊນໂຕ. ວຓໂຈຬກນ຺ຕິ ວຓປຏິຈ຺ຉາທກວຕ຺ຖຂຓ຺ຑໍ. ນີຫຣິຕ຺ວາຕິ ຖວິກໂຕ ອຸທ຺ຘຣິຕ຺ວາ. ກຸຓປານິປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ຄຣຫາຍໍ ເອວຣູປານິປິ ທຏ຺ຐພ຺ພານິ ຠວນ຺ຕີຕິ, ສມ຺ຠວທສ຺ສເນ ວາ ອິທມ຺ປິ ຕຕ຺ຖ ສມ຺ຠວຕີຕິ. ອຘິວາເສຕພ຺ໂພຕິ ຂມິຕພ຺ໂພ ອຎ຺ຎຖາ ອາຫາຣສ຺ສ ອນຸປລພ຺ຠນໂຕ. ຄາມທ຺ວາເຣຕິ ຄາມທ຺ວາຣສມີເປ, ອຸມ຺ມາຣພ຺ຠນ຺ຕເຣ ວາ. ຄາມຣຈ຺ຉາ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ ຐິຕາ ໂອໂລເກຕພ຺ພາ ໂຫນ຺ຕິ ຍຸຄມຕ຺ຕທສ຺ສິນາປິ ສຕາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓາທີຕິ ຆຣໂຄລິກວຈ຺ຈາທິສໍກິລິຏ຺ຐປຈ຺ຈຕ຺ຖຣຓາທິກໍ. ອເນກກຸຓປປຣິໂຍສານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທຸນ຺ນິວຕ຺ຖທຸປ຺ປາຣຸຕມນຸສ຺ສສມາກຸລານໍ ຄາມຣຈ຺ຉານໍ ໂອໂລກນມ຺ປິ ອາເນຕ຺ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ. ຕມ຺ປິ ຫິ ປຏິກ຺ກູລເມວາຕິ. ອໂຫ ວຕາຕິ ຄຣຫເນ ນິປາໂຕ. ໂຠຕິ ຘມ຺ມາລປນໍ. ຍາວຎ຺ຈິທໍ ປຏິກ຺ກູໂລ ອາຫາໂຣ ຍທຕ຺ຖໍ ຄມນມ຺ປິ ນາມ ເອວໍ ເຊຄຸຈ຺ຉໍ, ທຸຣຘິວາສນຎ຺ຈາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

໒໙໖. ຄມນປຏິກ຺ກູລນ຺ຕິ ຄມນເມວ ປຏິກ຺ກູລໍ ຄມນປຏິກ຺ກູລໍ. ອຘິວາເສຕ຺ວາປີຕິ ປິ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ເອຕ຺ຕເກນາປິ ມຸຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖິ, ອິໂຕ ປຣມ຺ປິ ມຫນ຺ຕໍ ປຏິກ຺ກູລໍ ສກລໍ ອຘິວາເສຕພ຺ພເມວາ’’ຕິ ວກ຺ຂມານໍ ປຏິກ຺ກູລໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ. ສງ຺ຆາຏິປາຣຸເຕນາຕິ ສງ຺ຆາຏິຍາ ກປ຺ປນປາຣຸປເນນ ປາຣຸຕສຣີເຣນ. ຍຕ຺ຖາຕິ ຍາສຸ ວີຖີສຸ. ຍາວ ປິຓ຺ຑິກມໍສາປີຕິ ຍາວ ຊງ຺ຆປິຓ຺ຑິກມໍສປ຺ປເທສາປິ. ອຸທກຈິກ຺ຂລ຺ເລຕິ ອຸທກມິສ຺ເສ ກທ຺ທເມ. ເອເກນ ຈີວຣນ຺ຕິ ເອເກນ ຫຕ຺ເຖນ ນິວຕ຺ຖຈີວຣໍ. ມຈ຺ຉາ ໂຘວີຍນ຺ຕິ ເອເຕນາຕິ ມຈ຺ຉໂຘວນໍ, ອຸທກໍ. ສມ຺ມິສ຺ສ-ສທ຺ໂທ ປຈ຺ເຈກໍ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ. ໂອຬິຄລ຺ລານິ ອຸຈ຺ຉິຏ຺ໂຐທກຄພ຺ຠມລາທີນໍ ສກທ຺ທມານໍ ສນ຺ທນຏ຺ຐານານິ, ຍານິ ຊຓ຺ຓຸມຕ຺ຕອສຸຈິຠຣິຕານິປິ ໂຫນ຺ຕິ. ຈນ຺ທນິການິ ເກວລານໍ ອຸຈ຺ຉິຏ຺ໂຐທກຄພ຺ຠມລາທີນໍ ສນ຺ທນຏ຺ຐານານິ. ຍໂຕຕິ ໂອຬິຄລ຺ລາທິໂຕ. ຕາ ມກ຺ຂິກາຕິ ຕຕ຺ຖ ສຓ຺ຑສຓ຺ຑຈາຣິໂນ ນີລມກ຺ຂິກາ. ນິລີຍນ຺ຕີຕິ ອຈ຺ຉນ຺ຕິ.

ທທມານາປີຕິອາທິ ສຕິປິ ເກສຎ຺ຈິ ສທ຺ຘານໍ ວເສນ ສກ຺ກຈ຺ຈກາເຣ ປຏິກ຺ກູລປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓາໂຍຄ຺ຍໍ ປນ ອສທ຺ຘານໍ ວເສນ ປວຕ຺ຕນກອສກ຺ກຈ຺ຈກາຣເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຸຓ຺ຫີ ໂຫນ຺ຕິ ສຍເມວ ຣິຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຄຈ຺ຉິສ຺ສຕີຕິ. ຄຈ຺ຉາຕິ ອເປຫິ. ເຣຕິ ອມ຺ໂຠ. ມຸຓ຺ຑກາຕິ ອນາທຣາລປນໍ. ສມຸທາຈຣນ຺ຕີຕິ ກເຖນ຺ຕິ. ປິຓ຺ໂຑລ຺ຍສ຺ສ ອນ຺ຕິມຊີວິກາຠາເວນາຫ ‘‘ກປຓມນຸສ຺ເສນ ວິຍ ຄາເມ ປິຓ຺ຑາຍ ຈຣິຕ຺ວາ ນິກ຺ຂມິຕພ຺ພ’’ນ຺ຕິ.

໒໙໗. ຕຕ຺ຖາຕິ ຕສ຺ມິໍ ປຕ຺ຕຄເຕ ອາຫາເຣ. ລຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ໂຫຕິ ‘‘ອຸຈ຺ຉິຏ຺ຐໍ ນຸ ໂຂ ອຍໍ ມຍ຺ຫໍ ທາຕຸກາໂມ’’ຕິ ອາສງ຺ເກຍ຺ຍາຕິ, ເສໂທ ປຄ຺ຆຣມາໂນ ອາຫາຣສ຺ສ ວາ ອຸຓ຺ຫຕາຍ, ຠິກ຺ຂຸໂນ ວາ ສປຣິຬາຫຕາຍາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ສຸກ຺ຂຖທ຺ຘຠຕ຺ຕມ຺ປີຕິ ສຸກ຺ຂຕາຍ ຖທ຺ຘມ຺ປິ ຠຕ຺ຕໍ, ປເຄວ ຕກ຺ກກຎ຺ຊິກາທິນາ ອຸປສິຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເຕນ ເສເທນ ກິລິນ຺ນຕາຍ ປຏິກ຺ກູລຕໍ ວທຕິ.

ຕສ຺ມິນ຺ຕິ ປິຓ຺ຑປາເຕ. ສມ຺ຠິນ຺ນໂສເຠຕິ ສພ຺ພໂສ ວິນຏ຺ຐໂສເຠ. ເວມຊ຺ຌໂຕ ປຏ຺ຐາຍາຕິ ຊິວ຺ຫາຍ ມຊ຺ຌໂຕ ປຏ຺ຐາຍ. ທນ຺ຕຄູຖໂກ ທນ຺ຕມລໍ. ວິຈຸຓ຺ຓິຕມກ຺ຂິໂຕຕິ ອຸຠເຍຫິ ທນ຺ເຕຫິ ວິຈຸຓ຺ຓິໂຕ ເຂຬາທີຫິ ສມຸປລິຕ຺ໂຕ. ເອວໍຠູຕສ຺ສ ຈສ຺ສ ຍາຍໍ ປຸພ຺ເພ ວຓ຺ຓສມ຺ປທາ, ຄນ຺ຘສມ຺ປທາ, ອຠິສງ຺ຂາຣສມ຺ປທາ ຈ, ສາ ເອກໍເສນ ວິນສ຺ສຕິ, ຣໂສ ປນ ນສ຺ເສຍ຺ຍ ວາ ນ ວາຕິ ອາຫ ‘‘ອນ຺ຕຣຫິຕວຓ຺ຓຄນ຺ຘສງ຺ຂາຣວິເສໂສ’’ຕິ. ສຸວານໂທຓິຍນ຺ຕິ ສາຣເມຍ຺ຍານໍ ຠຸຎ຺ຊນກອມ຺ພເຓ. ສຸວານວມຖຸ ວິຍາຕິ ວນ຺ຕສຸນຂຉຑ຺ຑນໍ ວິຍ. ຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອາປາຖໍ ອຕີຕຕ຺ຕາ ອຊ຺ໂຌຫຣິຕພ຺ໂພ ໂຫຕີຕິ ອຸກ຺ກໍສຄຕໍ ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ກູລຠາວໍ ວິຠາເວຕິ.

໒໙໘. ປຣິໂຠຄນ຺ຕິ ອຊ຺ໂຌຫຣຓໍ. ເອສ ອາຫາໂຣ ອນ຺ໂຕ ປວິສມາໂນ ພຫລມຘຸກເຕລມກ຺ຂິໂຕ ວິຍ ປຣມເຊຄຸຈ຺ໂຉ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອນ຺ໂຕຕິ ໂກຏ຺ຐສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ. ນິຘານມນຸປຄໂຕ ອາມາສຍໍ ອປ຺ປຕ຺ໂຕເຍວ ອາຫາໂຣ ປິຕ຺ຕາທີຫິ ວິມິສ຺ສິໂຕ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປວິສມາໂນ’’ຕິ. ອາມາສຍປກ຺ກາສຍວິນິມຸຕ຺ໂຕ ໂກຍມາສໂຍ ນາມາຕິ ອາສງ຺ກໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ຍສ຺ມາ’’ຕິອາທິ. ປິຕ຺ຕເມວາສໂຍ ປິຕ຺ຕາສໂຍ. ອຘິໂກ ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ມນ຺ທປຸຎ຺ຎພາຫຸລ຺ລໂຕ ໂລກສ຺ສ. ເອວໍ ອາສຍໂຕຕິ ເຊຄຸຈ຺ໂຉ ຫຸຕ຺ວາ ອນ຺ໂຕ ປວິຏ຺ໂຐ ເຊຄຸຈ຺ຉຕເຣຫິ ປິຕ຺ຕາທີຫິ ວິມິສ຺ສິໂຕ ອຕິວິຍ ເຊຄຸຈ຺ໂຉ ໂຫຕີຕິ ເອວໍ ອາສຍໂຕ ປຏິກ຺ກູລຕາ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພາ.

໒໙໙. ນິຘານໂຕຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ເອເສວ ນໂຍ. ໂສຕິ ອາຫາໂຣ. ທສວສ຺ສິເກນາຕິ ຊາຕິຍາ ທສວສ຺ເສນ ສຕ຺ເຕນ. ໂອກາເສຕິ ອາມາສຍສງ຺ຂາເຕ ປເທເສ.

໓໐໐. ເອວຣູເປຕິ ເອທິເສ, ທສວສ຺ສານິ ຍາວ ວສ຺ສສຕໍ ອໂຘຕວຈ຺ຈກູປສທິເສຕິ ອຕ຺ໂຖ. ນິຘານນ຺ຕິ ນິຘາຕພ຺ພຕໍ. ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣຕິ ສເຈ ປນ ‘‘ທສວສ຺ສິເກນາ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໙໙) ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ປກາໂຣ ເອຕສ຺ສາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕປ຺ປກາໂຣ, ຕສ຺ມິໍ. ປຣມນ຺ຘກາຣຕິມິເສຕິ ອຕິວິຍ ອນ຺ຘກຣຓມຫາຕມສິ. ອຕິທຸຄ຺ຄນ຺ຘເຊຄຸຈ຺ເຉ ປເທເສ ປຣມເຊຄຸຈ຺ຉຠາວໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ຕິຏ຺ຐຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ກຕ຺ຖ ກິໍ ວິຍາຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາ ນາມາ’’ຕິອາທິ. ກາລເມເຆນ ອຠິວຸຏ຺ເຐ ອາວາເຏ ພຫຸໂສ ວສ຺ສເນນ ເອກຈ຺ຈໍ ອສຸຈິຊາຕໍ ອຸປ຺ປິລວິຕ຺ວາ ວິຄຈ຺ເຉຍ຺ຍາຕິ ອກາລເມຆ-ຄ຺ຄຫຓໍ. ຕິຓປຓ຺ຓກິລຎ຺ຊຂຓ຺ຑ-ຄ຺ຄຫຓໍ ນ ອສຸຠສ຺ສາປິ ອສຸເຠນ ສມ຺ມິສ຺ສຕາຍ ອສຸຠຠາວປ຺ປຕ຺ຕິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ກາຍຄ຺ຄິສນ຺ຕາປກຸຖິຕກຸຖນສຎ຺ຊາຕເຜຓປຸພ຺ພຸຬກາຈິໂຕຕິ ຄຫຓິເຕເຊນ ປກ຺ກຸຖິຕນິປ຺ປກ຺ກຕາຍ ສມຸປ຺ປນ຺ນເຜຓປຸພ຺ພຸຬນິຈິໂຕ. ອປຣິປກ຺ກໂຕຕິ ອປຣິປກ຺ກຠາວໂຕ.

໓໐໑. ສຸວຓ຺ຓຣຊຕາທິຘາຕຸໂຍ ວິຍາຕິ ຍຖາ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕາທິຘາຕຸໂຍ ວິຘິນາ ຕາປິຍມານາ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕາທິເກ ມຸຎ຺ຈນ຺ຕິໂຍ ສຸວຓ຺ຓຣຊຕາທິຠາວໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ນ ເອວມຍໍ. ອຍໍ ປນ ອາຫາໂຣ ກາຍຄ຺ຄິນາ ປຣິປກ຺ໂກ ເຜຓປຸພ຺ພຸຬເກ ມຸຎ຺ຈນ຺ໂຕ ສຓ຺ຫໍ ກໂຣນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາຕິ ‘‘ສຓ຺ຫກຣຓີ’’ຕິ ລທ຺ຘນາມເກ ນິສເທ ປິສິຕ຺ວາ ນາຬິເກ ຂຸທ຺ທກເວຬຸນາຬິກາຍໍ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານມຕ຺ເຕນ ປກ຺ຂິປ຺ປມານປຓ຺ຑຸມຕ຺ຕິກາ ວິຍ ກຣີສຠາວໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ປກ຺ກາສຍໍ ປູເຣຕິ, ມຸຕ຺ຕຠາວໍ ອຸປຄນ຺ຕ຺ວາ ມຸຕ຺ຕວຕ຺ຖິໍ ປູເຣຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຄຫຓິຍາ ອິນ຺ຘນຠາໂຄ ວິຍ ກິມິຠກ຺ຂຠາໂຄ ຈ ອປາກໂຏວ. ຣສຠາໂຄ ຜລໂຕ ປກາສີຍຕິ, ອປຣິປກ຺ກສຠາຄາ ຈ ເຕຕິ ເຕ ອນາມສິຕ຺ວາ ກຣີສມຸຕ຺ຕຠາຄາ ເອເວຕ຺ຖ ທສ຺ສິຕາ.

໓໐໒. ປຏິກ຺ກູລສ຺ສ ນາມ ຜເລນ ປຏິກ຺ກູເລເນວ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ສມ຺ມາ ປຣິປຈ຺ຈມາໂນ’’ຕິອາທິມາຫ. ນຂທນ຺ຕາທີນີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນ ເກວລໍ ຕຈາທີນິ ເອວ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣປາຬິຍໍ (ມ. ນິ. ໓.໑໕໔; ຂຸ. ປາ. ໓.ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣ) ອາຄຕານິ, ອຖ ໂຂ ອກ຺ຂິຄູຖກຓ຺ຓຄູຖທນ຺ຕມລຊລ຺ລິກາສມ຺ຠວາທີນິ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສໂກຏ຺ຐາສວິນິມຸຕ຺ຕານິ ອສຸຠານິ ສງ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ‘‘ນານາກຸຓປານີ’’ຕິ ອາຫາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໓໐໓. ນິສ຺ສນ຺ທມາໂນຕິ ວິສ຺ສວນ຺ໂຕ, ປຄ຺ຆຣນ຺ໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອາທິນາ ປກາເຣນາຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ນາສິກາຍ ສິງ຺ຆາຓິກາ, ມຸເຂນ ເຂໂຬ, ກທາຈິ ປິຕ຺ຕໍ, ເສມ຺ຫໍ, ໂລຫິຕໍ ວມຕິ, ວຈ຺ຈມຄ຺ເຄນ ອຸຈ຺ຈາໂຣ, ປສ຺ສາວມຄ຺ເຄນ ປສ຺ສາໂວ, ສກລກາເຍ ໂລມກູເປຫິ ເສທຊລ຺ລິກາຕິ ເອວໍປກາຣໍ ອສຸຈິໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ‘‘ປຐມທິວເສ’’ຕິ ອິທໍ ນິສ຺ສນ຺ທທິວສາເປກ຺ຂາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸຕິຍທິວເສ ນິສ຺ສນ຺ເທນ຺ໂຕ’’ຕິ. ວິກຸຓິຕມຸໂຂຕິ ຊິຄຸຈ຺ຉາວເສນ ສງ຺ກຸຈິຕມຸໂຂ. ເຕນາຫ ‘‘ເຊຄຸຈ຺ຉີ’’ຕິ. ມງ຺ກຸຠູໂຕຕິ ວິມນກຊາໂຕ ‘‘ອິມມ຺ປິ ນາມ ໂປເສມີ’’ຕິ. ຣຕ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ຖໍ ວິຍ ຣງ຺ຄຊາເຕນ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ວິປຣິຓາມາກາເຣນ ຉນ຺ທຣາເຄນ ຣຕ຺ໂຕ. ຄິທ຺ໂຘຕິ ອຠິກງ຺ຂນສຠາເວນ ອຠິຄິຊ຺ຌເນນ ຄິທ຺ໂຘ ເຄຘໍ ອາປນ຺ໂນ. ຄຘິໂຕຕິ ທຸມ຺ໂມຈນີຍຠາເວນ ຄນ຺ຖິໂຕ ວິຍ ຕຕ຺ຖ ປຏິພທ຺ໂຘ. ມຸຈ຺ຉິໂຕຕິ ຣສຕຓ຺ຫາຍ ມຸຈ຺ຉໍ ໂມຫໍ ອາປນ຺ໂນ. ວິຣຕ຺ໂຕຕິ ວິຄຕຣາໂຄ. ອຏ຺ຏີຍມາໂນຕິ ທຸກ຺ຂິຍມາໂນ. ຫຣາຍມາໂນຕິ ລຊ຺ຊມາໂນ. ຊິຄຸຈ຺ຉມາໂນຕິ ຫີເຬນ຺ໂຕ.

ນວທ຺ວາເຣຫີຕິ ປາກຏານໍ ມຫນ຺ຕານໍ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ໂລມກູປວິວເຣຫິປິ ສນ຺ທເຕວາຕິ. ນິລີຍຕີຕິ ອຕ຺ຕານໍ ອທສ຺ເສນ຺ໂຕ ນິຄູຫຕິ, ສງ຺ກຸຈຕິ ວາ. ເອວນ຺ຕິ ເອເກນ ທ຺ວາເຣນ ປເວສນໍ ອເນເກຫິ ທ຺ວາເຣຫິ ອເນກຘາ ນິກ຺ຂາມນໍ, ປກາສນໍ ປເວສນໍ, ນິຄູຬ຺ຫໍ ນິກ຺ຂາມນມ຺ປີຕິ ໂສມນສ຺ສຊາເຕນ ປເວສນໍ, ມງ຺ກຸຠູເຕນ ນິກ຺ຂາມນໍ, ສາຣຕ຺ເຕນ ປເວສນໍ, ວິຣຕ຺ເຕນ ນິກ຺ຂາມນນ຺ຕິ ອິເມຫິ ປກາເຣຫິ.

໓໐໔. ປຣິໂຠຄກາເລປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ປວິຏ຺ຐມຕ຺ໂຕປິ ນາມ ປເວສທ຺ວາຣໍ ເຊຄຸຈ຺ຉໍ ກໂຣຕິ, ປເຄວ ລທ຺ຘປຣິວາໂສ ປຣິປາກປ຺ປຕ຺ໂຕ ອິຕຣທ຺ວາຣານີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເອສ ອາຫາໂຣ. ຄນ຺ຘຫຣຓຕ຺ຖນ຺ຕິ ວິສ຺ສຄນ຺ຘາປນຍນຕ຺ຖໍ. ກາຍຄ຺ຄິນາຕິ ຄຫຓິເຕຊານຸຄເຕນ ກາຍຸສ຺ມານາ. ເຜຓຸທ຺ເທຫກນ຺ຕິ ເຜຓານິ ອຸຏ຺ຐເປຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐເປຕ຺ວາ. ປຈ຺ຈິຕ຺ວາຕິ ປຣິປາກໍ ຄນ຺ຕ຺ວາ. ອຸຕ຺ຕຣມາໂນຕິ ອຸປ຺ປິລວນ຺ໂຕ. ເສມ຺ຫາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປິຕ຺ຕາທິເກ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ກຣີສາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ເສທຊລ຺ລິກາທິເກ. ອິມານິ ທ຺ວາຣານິ ມຸຂາທີນິ. ເອກຈ຺ຈນ຺ຕິ ປສ຺ສາວມຄ຺ຄໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ໂຈກ຺ຂຊາຕິກາ ປນ ມຸຂາທີນິປິ ໂຘວິຕ຺ວາ ຫຕ຺ຖໍ ປຸນ ໂຘວນ຺ຕິເຍວ. ປຸນ ເອກຈ຺ຈນ຺ຕິ ວຈ຺ຈມຄ຺ຄໍ. ທ຺ວຕ຺ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸນ຺ຕິ ທ຺ວິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ, ຕິກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວາ. ເອຕ຺ຖ ຈ ອາຫາຣຕ຺ຖາຍ ຄມນປຣິເຍສນານໍ ປຏິກ຺ກູລຕາ ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ປຣິໂຠຄສ຺ສ ຕນ຺ນິສ຺ສຍໂຕ, ອາສຍນິຘານານໍ ຕໍສມ຺ພນ຺ຘໂຕ, ອິຕເຣສໍ ຕພ຺ພິກາຣໂຕຕິ ອຍມ຺ປິ ວິເສໂສ ເວທິຕພ຺ໂພ. ກິມິຠກ຺ຂຠາໂວປິ ຫິສ຺ສ ວິກາຣປກ຺ເຂເຍວ ຐເປຕພ຺ໂພຕິ.

໓໐໕. ຕໍ ນິມິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ເຕຫິ ອາກາເຣຫິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ປຏິກ຺ກູລາກາຣວເສນ ອຸປຏ຺ຐິຕໍ ກພຬີກາຣາຫາຣສຎ຺ຎິຕໍ ຠາວນາຍ ນິມິຕ຺ຕໍ ອາຣມ຺ມຓໍ, ນ ອຸຄ຺ຄຫປຏິຠາຄນິມິຕ຺ຕໍ. ຍທິ ຫິ ຕຕ຺ຖ ອຸຄ຺ຄຫນິມິຕ຺ຕໍ ອຸປ຺ປຊ຺ເຊຍ຺ຍ, ປຏິຠາຄນິມິຕ຺ເຕນປິ ຠວິຕພ຺ພໍ. ຕຖາ ຈ ສຕິ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ເຕນ ຌາເນນ ຠວິຕພ຺ພໍ, ນ ຈ ຠວຕິ, ກສ຺ມາ? ຠາວນາຍ ນານາກາຣໂຕ, ສຠາວຘມ຺ມຠາເວນ ຈ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວໂຕ. ເຕນາຫ ‘‘ກພຬີກາຣາຫາຣສ຺ສ ສຠາວຘມ຺ມຕາຍ ຄມ຺ຠີຣຕ຺ຕາ’’ຕິ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ຍທິປິ ປຏິກ຺ກູລາກາຣວເສນ ຠາວນາ ປວຕ຺ຕຕິ. ເຍ ປນ ຘມ຺ເມ ອຸປາທາຍ ກພຬີກາຣາຫາຣປຎ຺ຎຕ຺ຕິ, ເຕ ເອວ ຘມ຺ມາ ປຏິກ຺ກູລາ, ນ ປຎ຺ຎຕ຺ຕີຕິ ປຏິກ຺ກູລາກາຣຄ຺ຄຫຓມຸເຂນປິ ສຠາວຘມ຺ເມເຍວ ອາຣພ຺ຠ ຠາວນາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕ, ສຠາວຘມ຺ມານຎ຺ຈ ສຠາເວເນວ ຄມ຺ຠີຣຠາວໂຕ ນ ຕຕ຺ຖ ຌານໍ ອປ຺ເປຕຸໍ ສກ຺ໂກຕິ. ຄມ຺ຠີຣຠາວໂຕ ຫິ ປຸຣິມສຈ຺ຈທ຺ວຍໍ ທຸທ຺ທສໍ ຊາຕນ຺ຕິ. ຍທິ ອຸປຈາຣສມາຘິນາ ຈິຕ຺ຕໍ ສມາຘິຍຕິ, ກຖໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ‘‘ສຎ຺ຎາ’’ ອິຈ຺ເຈວ ໂວຫຣີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ປຏິກ຺ກູລາກາຣຄ຺ຄຫຓວເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ.

ອິທານິ ອິມິສ຺ສາ ຠາວນາຍ ອານິສໍສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິມຎ຺ຈ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຣສຕຓ຺ຫາຍາຕິ ມຘຸຣາທິຣສວິສຍາຍ ຕຓ຺ຫາຍ. ປຕິລີຍຕີຕິ ສງ຺ກຸຈຕິ ອເນກາກາຣໍ ຕຕ຺ຖ ປຏິກ຺ກູລຕາຍ ສຓ຺ຐິຕຕ຺ຕາ. ປຕິກຸຏຕີຕິ ອປສກ຺ກຕິ ນ ວິສຣຕິ. ປຕິວຕ຺ຕຕີຕິ ນິວຕ຺ຕຕິ. ກນ຺ຕາຣນິຕ຺ຖຣຓຕ຺ຖິໂກຕິ ມຫໂຕ ທຸພ຺ຠິກ຺ຂກນ຺ຕາຣສ຺ສ ນິຕ຺ຖຣຓປ຺ປໂຍຊໂນ. ວິຄຕມໂທຕິ ມານມທາທີນໍ ອຠາເວນ ນິມ຺ມໂທ, ມທາຠາວຄ຺ຄຫເຓເນວ ຈສ຺ສ ທວມຓ຺ຑນວິຠູສນາທີນມ຺ປິ ອຠາໂວ ຄຫິໂຕເຍວາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ກພຬີກາຣາຫາຣປຣິຎ຺ຎາມຸເຂນາຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ປຏິກ຺ກູລາກາຣໂຕ ກພຬີກາຣາຫາຣສ຺ສ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຊານນທ຺ວາເຣນ. ປຎ຺ຈກາມຄຸຓິໂກ ຣາໂຄຕິ ອນຕິວຕ຺ຕນຏ຺ເຐນ ປຎ຺ຈສຸ ກາມຄຸເຓສຸ ນິຍຸຕ຺ໂຕ, ຕປ຺ປໂຍຊໂນ ວາ ຣາໂຄ. ປຣິຎ຺ຎໍ ສມຕິກ຺ກມໍ ຄຈ຺ຉຕິ. ຣສຕຓ຺ຫາຍ ຫິ ສມ຺ມເທວ ວິຄຕາຍ ຣູປຕຓ຺ຫາທໂຍປິ ວິຄຕາ ເອວ ໂຫນ຺ຕິ ໂຠຊເນ ມຕ຺ຕຎ຺ຎຸຕາຍ ອຸກ຺ກໍສຄມນໂຕ. ສຕິ ຈ ວິສຍິສມຕິກ຺ກເມ ວິສໂຍ ສມຕິກ຺ກນ຺ໂຕ ເອວ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ໂສ ປຎ຺ຈກາມຄຸຓປຣິຎ຺ຎາມຸເຂນ ຣູປກ຺ຂນ຺ຘໍ ປຣິຊານາຕີ’’ຕິ. ຣູປາຍຕນາທີສຸ ຫິ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉນ຺ເຕສຸ ຕນ຺ນິສ຺ສຍຠູຕານິ, ຕຄ຺ຄາຫກາ ປສາທາ ຈ ສຸເຂເນວ ປຣິຎ຺ຎໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ອປຣິປກ຺ກາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາສຍນິຘານານມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ອປຣິປກ຺ກໍ ຕາວ ອຸທຣິຍເມວ. ອາສຍຄ຺ຄຫເຓນ ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫປຸພ຺ພໂລຫິຕານໍ, ປຣິປກ຺ກຄ຺ຄຫເຓນ ກຣີສມຸຕ຺ຕານໍ, ຜລຄ຺ຄຫເຓນ ເກສາທີນໍ ສພ຺ເພສໍ ປຣິຄ຺ຄໂຫ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກາຍຄຕາສຕິຠາວນາປິ ປາຣິປູຣິໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ. ອສຸຠສຎ຺ຎາຍາຕິ ອສຸຠຠາວນາຍ, ອວິຎ຺ຎາຓກອສຸຠຠາວນານຸໂຍຄສ຺ສາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອນຸໂລມປຏິປທໍ ປຏິປນ຺ໂນ ໂຫຕິ ປຏິກ຺ກູລາກາຣຄ຺ຄຫເຓນ ກາຍສ຺ສ ອສຸຈິທຸຄ຺ຄນ຺ຘເຊຄຸຈ຺ຉຠາວສລ຺ລກ຺ຂຓໂຕ. ອິມໍ ປນ ປຏິປຕ຺ຕິນ຺ຕິ ອິມໍ ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎາຠາວນໍ. ອມຕປຣິໂຍສານຕນ຺ຕິ ນິພ຺ພານນິຏ຺ຐິຕໍ ອາຫາເຣ ປຏິກ຺ກູລສຎ຺ຎາຠາວນາສງ຺ຂາຕໍ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ປາທກໍ ກຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນໍ ວຑ຺ເຒຕ຺ວາ ນິພ຺ພານາຘິຄມນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ອາຫາເຣປຏິກ຺ກູລຠາວນາວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານຠາວນາວຓ຺ຓນາ

໓໐໖. ‘‘ເອກໍ ວວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ເອວໍ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐສ຺ສ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານສ຺ສ ຠາວນານິທ຺ເທໂສ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ’’ຕິ ອຸທ຺ເທໂສ ນາມ ນິທ຺ເທສຕ຺ໂຖ ມຸທຸມຊ຺ຌປຎ຺ຎາພາຫຸລ຺ລໂຕ, ອາຄໂຕ ຈ ຠາໂຣ ອວສ຺ສໍ ວຫິຕພ຺ໂພຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ສຕິປິ ວິສຍເຠເທນ ວວຕ຺ຖານສ຺ສ ເຠເທ ວວຕ຺ຖານຠາວສາມຎ຺ເຎນ ປນ ຕໍ ອຠິນ຺ນໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອກໍ ວວຕ຺ຖານ’’ນ຺ຕິ, ປຸພ຺ພຠາເຄ ວາ ສຕິປິ ວິສຍເຠເທ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິຍໍ ຕສ຺ສ ເອກວິສຍຕາວາຕິ ‘‘ເອກໍ ວວຕ຺ຖານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຫິ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາເຣ ກມ຺ມໍ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ຍທິປິ ປຸພ຺ພຠາເຄ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ຕຕິ, ອປຣຠາເຄ ປນ ເອກສ຺ມິໍ ຂເຓ ເອກສ຺ມິໍເຍວ ໂກຏ຺ຐາເສ ອຕ຺ຖສິທ຺ຘິ ໂຫຕິ, ນ ສພ຺ເພສຸ, ເອວມິຘາປີຕິ. ຕຕ຺ຖ ສິຍາ – ຍຖາ ປຏິກ຺ກູລຠາວສາມຎ຺ເຎນ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ອເຠທໂຕ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ຕຕິ, ເອວໍ ອິຘ ຘາຕຸຠາວສາມຎ຺ເຎນ ອເຠທໂຕ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ‘‘ເອກໍ ວວຕ຺ຖານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ? ນຍິທເມວໍ. ຕຕ຺ຖ ຫິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິສມຕິກ຺ກມໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ປຏິກ຺ກູລວເສເນວ ສພ຺ພຕ຺ຖ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ, ອິຘ ປນ ສຠາວສຣສລກ຺ຂຓໂຕ ຘາຕຸໂຍ ມນສິ ກາຕພ຺ພາ, ນ ຘາຕຸຠາວສາມຎ຺ຎໂຕ. ເຕເນວາຫ ‘‘ສຠາວູປລກ຺ຂຓວເສນ ສນ຺ນິຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິ. ກິໍ ວາ ເອເຕນ ປປຎ຺ເຈນ, ອຎ຺ເຎຫິ ເອກູນຈຕ຺ຕາລີສາຍ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນຫິ ອສໍສຏ຺ຐໍ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານໍ ນາມ ເອກໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອກໍ ວວຕ຺ຖານ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ‘‘ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານສ຺ສ ຠາວນານິທ຺ເທໂສ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານໍ ຠາວນາວ? ສຈ຺ຈໍ ຠາວນາວ, ສກິໍ ປວຕ຺ຕໍ ປນ ວວຕ຺ຖານໍ, ຕສ຺ສ ພຫຸລີກາໂຣ ຠາວນາຕິ ວຈນເຠເທນ ວຸຕ຺ຕໍ. ກຖໍ ປນ ຠາວນາ ນິທ຺ທິສີຍຕິ ຕສ຺ສາ ວຈີໂຄຈຣາຕິກ຺ກນ຺ຕຠາວໂຕຕິ? ນາຍໍ ໂທໂສ ຠາວນຕ຺ເຖ ຠາວນາໂວຫາຣໂຕ. ຠາວນຕ຺ໂຖ ຫິ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄໂຫ ອິຘ ‘‘ຠາວນາ’’ຕິ ອຘິປ຺ເປໂຕ.

ສຠາວູປລກ຺ຂຓວເສນາຕິ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທິກສ຺ສ ສລກ຺ຂຓສ຺ສ ອຸປຘາຣຓວເສນ. ອິທໍ ຫິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຖວີກສິຓາທິກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິຍ ນ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິມຕ຺ຕສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ, ນີລກສິຓາທິກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິຍ ນ ນີລາທິວຓ຺ຓສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ, ນາປິ ວິປສ຺ສນາກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິຍ ສງ຺ຂາຣານໍ ອນິຈ຺ຈຕາທິສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ, ອຖ ໂຂ ປຖວີອາທີນໍ ສຠາວສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ປວຕ຺ຕຕິ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ສຠາວູປລກ຺ຂຓວເສນາ’’ຕິ, ກກ຺ຂຬຕ຺ຕາທິກສ຺ສ ສລກ຺ຂຓສ຺ສ ອຸປຘາຣຓວເສນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສນ຺ນິຏ຺ຐານນ຺ຕິ ຎາຓວິນິຈ຺ຉໂຍ ເວທິຕພ຺ໂພ, ນ ເຍວາປນກວິນິຈ຺ຉໂຍ, ນາປິ ວິຕກ຺ກາທິວິນິຈ຺ຉໂຍ. ຘາຕຸມນສິກາໂຣຕິ ຘາຕູສຸ ມນສິກາໂຣ, ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ອາຣພ຺ຠ ຠາວນາມນສິກາໂຣຕິ ອຕ຺ໂຖ. ກາຕພ຺ພໂຕ ກມ຺ມໍ, ໂຍຄິໂນ ສຸຂວິເສສານໍ ກາຣຓຠາວໂຕ ຐານຎ຺ຈາຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາຠູຕານໍ ສຠາວສລ຺ລກ຺ຂຓວເສນ ປວຕ຺ຕໍ ໂຍຄກມ຺ມໍ. ເຕນາຫ ‘‘ຘາຕຸມນສິກາໂຣ, ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານນ຺ຕິ ອຕ຺ຖໂຕ ເອກ’’ນ຺ຕິ. ຕຍິທໍ ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານໍ. ‘‘ທ຺ວິຘາ ອາຄຕ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ຘາຕຸວິຠງ຺ເຄ ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣວເສນ ອາຄຕໍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຕິຘາ ອາຄຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພນ຺ຕິ? ນ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການໍ ຘາຕູນໍ ປເຠທໂຕ ອນວເສສປຣິຍາທານສ຺ສ ກຕຕ຺ຕາ, ພາຫິຣານຎ຺ຈ ຘາຕູນໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ອຖ ວາ ທ຺ວິຘາ ອາຄຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ທ຺ວິຘາວ ອາຄຕນ຺ຕິ ນ ເອວໍ ນິຍໂມ ຄເຫຕພ຺ໂພ, ອຖ ໂຂ ທ຺ວິຘາ ອາຄຕເມວາຕິ, ເຕນ ຕຕິຍສ຺ສາປິ ປກາຣສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ສິທ຺ໂຘ ໂຫຕິ. ໂສ ຈ ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣນໂຍ ‘‘ສງ຺ເຂປໂຕ ຈ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຈາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ ອາວຸຕ຺ຕິວເສນ, ຈ-ສທ຺ເທເນວ ວາ ສງ຺ຄໂຫຕິ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຖ ວາ ໂຍ ນາຕິສງ຺ເຂປວິຕ຺ຖາຣນເຍນ ອຕິສງ຺ເຂປປຏິກ຺ເຂປມຸເຂນ ລພ຺ຠມາໂນ ວິຕ຺ຖາຣຠາໂຄ, ຕໍ ວິຕ຺ຖາຣນຍນ຺ໂຕຄຘເມວ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ທ຺ວິຘາ ອາຄຕ’’ນ຺ຕິ. ເອວຎ຺ຈ ກຕ຺ວາ ‘‘ນາຕິຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ ວເສນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອາຄຕ’’ນ຺ຕິ ອິທຎ຺ຈ ວຈນໍ ສມຕ຺ຖິຕໍ ໂຫຕິ. ‘‘ມຫາສຕິປຏ຺ຐາເນ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ນິທສ຺ສນມຕ຺ຕໍ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ, ສຕິປຏ຺ຐານ(ທີ. ນິ. ໒.໓໗໘ ອາທໂຍ; ມ. ນິ. ໓.໑໑໑ ອາທໂຍ) ກາຍຄຕາສຕິສຸຕ຺ຕາທີສຸປິ (ມ. ນິ. ໓.໑໕໓ ອາທໂຍ) ຕເຖວ ອາຄຕຕ຺ຕາ. ຣາຫຸໂລວາເທຕິ ມຫາຣາຫຸໂລວາເທ (ມ. ນິ. ໒.໑໑໓ ອາທໂຍ). ຘາຕຸວິຠງ຺ເຄຕິ ຘາຕຸວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ເຕ (ມ. ນິ. ໓.໓໔໒ ອາທໂຍ), ອຠິຘມ຺ເມ ຘາຕຸວິຠງ຺ເຄ (ວິຠ. ໑໗໒ ອາທໂຍ) ຈ.

ກາມໍ ມຫາສຕິປຏ຺ຐາເນ ອຕ຺ເຖນ ອຸປມໍ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ເທສນາ ອາຄຕາ, ອຸປມາ ຈ ນາມ ຍາວເທວ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖວິຠາວນຕ຺ຖາຕິ ອຸປມໍ ຕາວ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປເມຍ຺ຍຕ຺ຖໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ເສຍ຺ຍຖາປີ’’ຕິອາທິນາ ປາຬິ ອານີຕາ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ຘາຕຸວເສນ, ຕຕ຺ຖປິ ຈຕຸມຫາຠູຕວເສນ ກມ຺ມຏ຺ຐານນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ? ສຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາສນ຺ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ເອຕ຺ຖ ຘາຕຸວເສນ, ຕຕ຺ຖາປິ ໂອຬາຣິກຠາເວນ ສຸປາກຏຕາຍ, ເອກຈ຺ຈເວເນຍ຺ຍຊນຈຣິຕານຸກຸລຕາຍ ຈ ມຫາຠູຕວເສນ ກມ຺ມຏ຺ຐານນິທ຺ເທໂສ ກໂຕຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕຕ຺ຖ ປຖວີຘາຕູຕິອາທີສຸ ຘາຕຸຕ຺ໂຖ ນາມ ສຠາວຕ຺ໂຖ, ສຠາວຕ຺ໂຖ ນາມ ສຸຎ຺ຎຕຕ຺ໂຖ, ສຸຎ຺ຎຕຕ຺ໂຖ ນາມ ນິສ຺ສຕ຺ຕຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ສຠາວສຸຎ຺ຎຕນິສ຺ສຕ຺ຕຕ຺ເຖນ ປຖວີເຍວ ຘາຕຸ ປຖວີຘາຕຸ. ອາໂປຘາຕຸອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຖວີຘາຕູຕິ ສຫຊຣູປຘມ຺ມານໍ ປຕິຏ຺ຐາ ຘາຕຸ, ຕຖາ ອາໂປຘາຕູຕິ ອາພນ຺ຘນຘາຕຸ, ເຕໂຊຘາຕູຕິ ປຣິປາຈນຘາຕຸ, ວາໂຍຘາຕູຕິ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນຘາຕູຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ສມາໂສ, ຠາວຕ຺ໂຖ ຈ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍເມຕ຺ຖ ສງ຺ເຂໂປ, ວິຕ຺ຖາໂຣ ປນ ປຣໂຕ ອາຄມິສ຺ສຕິ.

ເອວໍ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສາຕິອາທີສຸ ເອວນ຺ຕິ ຍຖາທສ຺ສິຕໍ ປາຬິໍ ປຈ຺ຈາມສຕິ. ນາຕິຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣເທສນາຕິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິ. ຍຖາ ວຕ຺ຖຍຸຄໍ ອຣຫຕີຕິ ວຕ຺ຖຍຸຄິໂກ, ເອວໍ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອຣຫຕິ, ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານປໂຍຊໂນຕິ ວາ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານິໂກ, ຕສ຺ສ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານິກສ຺ສ.

ເຉໂກຕິ ຕໍຕໍສມຎ຺ຎາຍ ກຸສໂລ, ຍຖາຊາເຕ ສູນສ຺ມິໍ ນງ຺ຄຸຏ຺ຐຂຸຣວິສາຓາທິວນ຺ເຕ ອຏ຺ຐິມໍສາທິອວຍວສມຸທາເຍ ອວິຠຕ຺ເຕ ຄາວີສມຎ຺ຎາ, ນ ວິຠຕ຺ເຕ, ວິຠຕ຺ເຕ ປນ ອຏ຺ຐິມໍສາທິອວຍວສມຎ຺ຎາຕິ ຊານນໂກ. ໂຄຆາຕໂກຕິ ຊີວິກຕ຺ຖາຍ ຄຸນ຺ນໍ ຆາຕໂກ. ອນ຺ເຕວາສີຕິ ກມ຺ມກຣຓວເສນ ຕສ຺ສ ສມີປວາສີ ຕສ຺ສ ຕນ຺ນິສ຺ສາຍ ຊີວນໂຕ. ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາຕິ ເອກສ຺ມິໍ ຐາເນ ອຎ຺ຎໍ ວິນິວິຊ຺ຌິຕ຺ວາ. ມຫາປຖານໍ ເວມຊ຺ຌຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕຕິ ຈຕຸນ຺ນໍ ມຫາປຖານໍ ຕາຍ ເອວ ວິນິວິຊ຺ຌນຏ຺ຐານສງ຺ຂາເຕ. ຍສ຺ມາ ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ມຫາປຖາ ຈຕູຫິ ທິສາຫິ ອາຄນ຺ຕ຺ວາ ສໂມຫິຕາ ວິຍ ໂຫນ຺ຕິ, ຕສ຺ມາ ຕໍ ຐານໍ ຈຕຸມຫາປຖານໍ, ຕສ຺ມິໍ ຈຕຸມຫາປເຖ. ວິລີຍນ຺ຕິ ຠິຊ຺ຊນ຺ຕິ ວິຠຊ຺ຊນ຺ຕີຕິ ພີລາ, ຠາຄາ, ວ-ກາຣສ຺ສ ພ-ກາຣໍ, ອິ-ກາຣສ຺ສ ຈ ອີ-ກາຣໍ ກຕ຺ວາ. ຕເມວ ຫິ ຠາຄຕ຺ຖໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂກຏ຺ຐາສໍ ກຕ຺ວາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ກິຎ຺ຈາປິ ຐິຕ-ສທ຺ໂທ ‘‘ຐິໂຕ ວາ’’ຕິອາທີສຸ (ອ. ນິ. ໕.໒໘) ວິຍ ຐານສງ຺ຂາຕອິຣິຍາປຖສມງ຺ຄິຕາຍ, ຄຕິນິວຕ຺ຕິອຕ຺ຖຕາຍ ວາ ຐາ-ສທ຺ທສ຺ສ ອຎ຺ຎຕ຺ຖ ຐເປຕ຺ວາ ຄມນໍ ເສສອິຣິຍາປຖສມງ຺ຄິຕາຍ ໂພຘໂກ, ອິຘ ປນ ຍຖາ ຕຖາ ຣູປກາຍສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາຣໂພຘໂກ ອຘິປ຺ເປໂຕຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ອິຣິຍາປຖານໍ ເຍນ ເກນຈິ ອາກາເຣນ ຐິຕຕ຺ຕາຍຖາຐິຕ’’ນ຺ຕິ. ຕຕ຺ຖ ອາກາເຣນາຕິ ຐານາທິນາ ຣູປກາຍສ຺ສ ປວຕ຺ຕິອາກາເຣນ. ຐານາທໂຍ ຫິ ອິຣິຍາສງ຺ຂາຕາຍ ກາຍິກກິຣິຍາຍ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຕາຍ ‘‘ອິຣິຍາປຖາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຍຖາຐິຕນ຺ຕິ ຍຖາປວຕ຺ຕໍ. ຍຖາວຸຕ຺ຕຏ຺ຐານເມເວຕ຺ຖ ປຓິຘານນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ຍຖາຐິຕຕ຺ຕາວ ຍຖາປຓິຫິຕ’’ນ຺ຕິ. ຐິຕນ຺ຕິ ວາ ກາຍສ຺ສ ຐານສງ຺ຂາຕອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ. ປຓິຫິຕນ຺ຕິ ຕທຎ຺ຎອິຣິຍາປຖສມາໂຍຄປຣິທີປນໍ. ຐິຕນ຺ຕິ ວາ ກາຍສງ຺ຂາຕານໍ ຣູປຘມ຺ມານໍ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍ ຂເຓ ສກິຈ຺ຈວເສນ ອວຏ຺ຐານປຣິທີປນໍ. ປຓິຫິຕນ຺ຕິ ປຈ຺ຈຍກິຈ຺ຈວເສນ ເຕຫິ ເຕຫິ ປຈ຺ຈເຍຫິ ປກາຣໂຕ ນິຫິຕໍ ປຓິຫິຕນ຺ຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຘາຕຸໂສຕິ ຘາຕຸໍ ຘາຕຸໍ ປຖວີອາທິຘາຕຸໍ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂຕີຕິ ປຕິ ປຕິ ອເວກ຺ຂຕິ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາ ປສ຺ສຕິ.

ຍຖາ ເຉໂກຕິອາທິນາ ປາຬິຍາ ສທ຺ທຕ຺ຖວິວຣຓວເສນ ວຸຕ຺ຕເມວຕ຺ຖໍ ອິທານິ ຠາວຕ຺ຖວິຠາວນວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ໂຄຆາຕກສ຺ສາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ໂປເສນ຺ຕສ຺ສາຕິ ມໍສູປຈຍປຣິພ຺ຣູຫນາຍ ກຸຓ຺ຑກຠຕ຺ຕກປ຺ປາສຏ຺ຐິອາທີຫິ ສໍວຑ຺ເຒນ຺ຕສ຺ສ. ວຘິຕໍ ມຕນ຺ຕິ ຫິໍສິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ມຕໍ. ມຕນ຺ຕິ ຈ ມຕມຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຕາວເທວາ’’ຕິ. ຄາວີຕິ ສຎ຺ຎາ ນ ອນ຺ຕຣຘາຍຕິ ຍານິ ອງ຺ຄປຈ຺ຈງ຺ຄານິ ອຸປາທາຍ ຄາວີສມຎ຺ຎາ, ມຕມຕ຺ຕາຍປິ ຄາວິຍາ ເຕສໍ ສນ຺ນິເວສສ຺ສ ອວິນຏ຺ຐຕ຺ຕາ. ພິລາໂສຕິ ພິລໍ ພິລໍ ກຕ຺ວາ. ວິຠຊິຕ຺ວາຕິ ອຏ຺ຐິສງ຺ຆາຕໂຕ ມໍສໍ ວິເວເຈຕ຺ວາ, ຕໂຕ ວາ ວິເວຈິຕໍ ມໍສໍ ຠາຄໂສ ກຕ຺ວາ. ເຕເນວາຫ ‘‘ມໍສສຎ຺ຎາ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ. ປພ຺ພຊິຕສ຺ສປິ ອປຣິຄ຺ຄຫິຕກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ. ຆນວິນິພ຺ໂຠຄນ຺ຕິ ສນ຺ຕຕິສມູຫກິຈ຺ຈຆນານໍ ວິນິພ຺ຠຸຊນໍ ວິເວຈນໍ. ຘາຕຸໂສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂໂຕຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ ຘາຕຸໂສ ປຈ຺ຈເວກ຺ຂນ຺ຕສ຺ສ. ສຕ຺ຕສຎ຺ຎາຕິ ອຕ຺ຕານຸທິຏ຺ຐິວເສນ ປວຕ຺ຕາ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎາຕິ ວທນ຺ຕິ, ໂວຫາຣວເສນ ປວຕ຺ຕສຕ຺ຕສຎ຺ຎາຍປິ ຕທາ ອນ຺ຕຣຘານໍ ຍຸຕ຺ຕເມວ ຍາຖາວໂຕ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄສ຺ສ ສມ຺ປາທນໂຕ. ເອວໍ ຫິ ສຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໂອປມ຺ມຕ຺ເຖນ ໂອປເມຍ຺ຍຕ຺ໂຖ ອຎ຺ຎທຕ຺ຖຸ ສໍສນ຺ທຕິ ສເມຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ຘາຕຸວເສເນວ ຈິຕ຺ຕໍ ສນ຺ຕິຏ຺ຐຕີ’’ຕິ.

໓໐໗. ເອວໍ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ສງ຺ເຂປໂຕ ອາຄຕຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອາຄຕຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ມຫາຫຕ຺ຖິປທູປເມ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວນ຺ຕິ ອິມິນາ ຣາຫຸໂລວາທ- (ມ. ນິ. ໒.໑໑໓ ອາທໂຍ) ຘາຕຸວິຠງ຺ເຄສຸ (ມ. ນິ. ໓.໓໔໒ ອາທໂຍ; ວິຠ. ໑໗໒ ອາທໂຍ) ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອາຄມນເມວ ອຸປສໍຫຣຕິ, ນ ສພ຺ພໍ ເທສນານຍໍ ອຎ຺ຎຖາປິ ຕຕ຺ຖ ເທສນານຍສ຺ສ ອາຄຕຕ຺ຕາ.

ຕຕ຺ຣາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຍຖາທສ຺ສິເຕ ມຫາຫຕ຺ຖິປທູປມປາເຐ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາຕິ ສຕ຺ຕສນ຺ຕານປຣິຍາປນ຺ນາ. ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕນ຺ຕິ ປທທ຺ວເຍນາປິ ຕໍຕໍປາຏິປຸຄ຺ຄລິກຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸຠຍມ຺ປິ ນິຍກສ຺ສ ອຘິວຈນ’’ນ຺ຕິ. ສສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ປນ ອຕ຺ຕນິ ຄເຫຕພ຺ພຠາວູປຄມນວເສນ ອຕ຺ຕານໍ ອຘິກິຈ຺ຈ ປວຕ຺ຕໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ. ຕໍຕໍສນ຺ຕຕິປຣິຍາປນ຺ນຕາຍ ປຈ຺ຈຕ຺ຕໍ. ເຕເນວາຫ ‘‘ອຕ຺ຕນິ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ອຊ຺ຌຕ຺ຕໍ, ອຕ຺ຕານໍ ປຏິຈ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈ ປວຕ຺ຕຕ຺ຕາ ປຈ຺ຈຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ. ກກ຺ຂຬນ຺ຕິ ກຖິນໍ. ຍສ຺ມາ ຕໍ ຖທ຺ຘຠາເວນ ສຫຊາຕານໍ ປຕິຏ຺ຐາ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ‘‘ຖທ຺ຘ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຂຣິຄຕນ຺ຕິ ຂຣີສຸ ຂຣສຠາເວສຸ ຄຕໍ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນໍ, ຂຣສຠາວເມວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຍສ຺ມາ ປນ ຂຣສຠາວໍ ຜຣຸສາກາເຣນ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ ຜຣຸສາກາຣໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຜຣຸສ’’ນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ທຸຕິຍໍ ອາກາຣວຈນ’’ນ຺ຕິ. ອຸປາທິນ຺ນໍ ນາມ ສຣີຣຏ຺ຐກໍ. ຕໍ ປນ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານຕໍ ສນ຺ຘາຍ ອຸປາທິນ຺ນມ຺ປິ ອຕ຺ຖິ ອນຸປາທິນ຺ນມ຺ປິ, ຕຓ຺ຫາທີຫິ ອາທິນ຺ນຄຫິຕປຣາມຏ຺ຐວເສນ ສພ຺ພມ຺ເປຕໍ ອຸປາທິນ຺ນເມວາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຸປາທິນ຺ນນ຺ຕິ ທຬ຺ຫໍ ອາທິນ຺ນ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ‘‘ມມ’’ນ຺ຕິ ຄຫິຕໍ ‘‘ອຫ’’ນ຺ຕິ ປຣາມຏ຺ຐນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ເສຍ຺ຍຖິທນ຺ຕິ ກເຖຕຸກມ຺ຍຕາປຸຈ຺ຉາວາຈີຕິ ອາຫ ‘‘ຕໍ ກຕມນ຺ຕິ ເຈຕິ ອຕ຺ໂຖ’’ຕິ. ຕໂຕຕິ ປຈ຺ຉາ. ຕນ຺ຕິ ຕໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາທິເຠທໂຕ ທສ຺ສິຕໍ ປຖວີຘາຕຸໍ. ທສ຺ເສນ຺ໂຕຕິ ວຕ຺ຖຸວິຠາເຄນ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ. ກິຎ຺ຈາປິ ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄໍ ອຏ຺ຐິມິຎ຺ເຊເນວ ສງ຺ຄເຫຕ຺ວາ ອິຘ ປາຬິຍໍ ວິສຸໍ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ, ປຏິສມ຺ຠິທາມຄ຺ເຄ (ປຏິ. ມ. ໑.໔) ປນ ວີສຕິຍາ ອາກາເຣຫິ ປຣິປຸຓ຺ຓໍ ກຕ຺ວາ ທສ຺ເສຕຸໍ ວິສຸໍ ຄຫິຕນ຺ຕິ ຕມ຺ປິ ສງ຺ຄຓ຺ຫນ຺ໂຕ ຖທ຺ຘຠາວາຘິກຕາຍ ປຖວີຘາຕຸໂກຏ຺ຐາເສສຸເຍວ ‘‘ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວີສຕິຍາ ອາກາເຣຫິ ປຖວີຘາຕຸ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ’’ຕິ ອາຫ. ‘‘ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ວາ ອິມິນາ ປາຬິຍໍ ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຕສ຺ມາ ອິຘ ‘‘ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ອິທໍ ປຸພ຺ພາປຣາເປກ຺ຂໍ ‘‘ມຕ຺ຖລຸງ຺ຄໍ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ວີສຕິຍາ ອາກາເຣຫິ ປຖວີຘາຕຸ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ, ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈີ’’ຕິ ວຈນໂຕ. ປຸນ ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎມ຺ປິ ກິຎ຺ຈີຕິ ອວເສເສສຸ ຕີສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສູຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ຕີສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສູຕິ ຕິປ຺ປກາເຣສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ນ ຫິ ເຕ ຕໂຍ ໂກຏ຺ຐາສາ.

ວິສ຺ສນ຺ທນຠາເວນາຕິ ປຄ຺ຆຣຓສຠາເວນ. ອປ຺ໂປຕີຕິ ວິສຣຕິ. ປປ຺ໂປຕີຕິ ປາປຸຓາຕິ, ສສມ຺ຠາຣອາປວເສນ ເຈຕໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ໂສ ຫິ ວິສ຺ສນ຺ທນຠາເວນ ສສມ຺ຠາຣປຖວີສງ຺ຂາຕໍ ຕໍ ຕໍ ຐານໍ ວິສຣຕິ, ປາປຸຓາຕິ ຈ, ລກ຺ຂຓາປວເສເນວ ວາ. ໂສປິ ຫິ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍາທິປຈ຺ຈຍຕາຍ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍສງ຺ຂາຕໍ ຕໍ ຕໍ ຐານໍ ທ຺ຣວຠາວສິທ຺ເຘນ ວິສ຺ສນ຺ທນຠາເວນ ອາພນ຺ຘຕ຺ຕໍ, ອາສຕ຺ຕຕ຺ຕໍ, ອວິປ຺ປກິຓ຺ຓຎ຺ຈ ກໂຣນ຺ຕໍ ‘‘ອປ຺ໂປຕິ ປປ຺ໂປຕີ’’ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕີຕິ.

ເຕຊນວເສນາຕິ ນິສິຕຠາເວນ ຕິກ຺ຂຠາເວນ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາທິວເສນ ‘‘ນານາວິເຘສູ’’ຕິ ອາໂປຘາຕຸຍໍ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ກຸປິເຕນາຕິ ຂຸຠິເຕນ. ອຸສຸມຊາໂຕຕິ ອຸສ຺ມາຠິຠູໂຕ. ຊີຣຕີຕິ ຊິຓ຺ໂຓ ໂຫຕິ. ເຕໂຊຘາຕຸວເສນ ລພ຺ຠມານາ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ຊຣາປວຕ຺ຕິ ປາກຏຊຣາວເສນ ເວທິຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິນ຺ທ຺ຣິຍເວກລ຺ລຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຣີເຣ ປກຕິອຸສຸມໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ອຸຓ຺ຫຠາໂວ ສນ຺ຕາໂປ, ສຣີຣສ຺ສ ທຫນວເສນ ປວຕ຺ໂຕ ມຫາທາໂຫ ປຣິທາໂຫຕິ ອຍເມເຕສໍ ວິເສໂສ. ເຍນ ຊີຣີຍຕີຕິ ຈ ເອກາຫິກາທິຊຣໂຣເຄນ ຊຣີຍຕີຕິປິ ອຕ຺ໂຖ ຍຸຊ຺ຊຕິ. ສຕກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ຕາເປຕ຺ວາ ຕາເປຕ຺ວາ ສີຕຸທເກ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຸທ຺ຘຏາ ສປ຺ປິ ‘‘ສຕໂຘຕສປ຺ປີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ອສິຕນ຺ຕິ ຠຸຕ຺ຕໍ. ຂາຍິຕນ຺ຕິ ຂາທິຕໍ. ສາຍິຕນ຺ຕິ ອສ຺ສາທິຕໍ. ສມ຺ມາ ປຣິປາກໍ ຄຈ຺ຉຕີຕິ ສມເວປາກິນິຍາ ຄຫຓິຍາ ວເສນ ວຸຕ຺ຕໍ, ອສມ຺ມາປຣິປາໂກປິ ປນ ວິສມເວປາກິນິຍາ ຕສ຺ສາ ເອວ ວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຣສາທິຠາເວນາຕິ ຣສຣຸຘິຣມໍສເມທນ຺ຫາຣຸອຏ຺ຐິອຏ຺ຐິມິຎ຺ຊສຸກ຺ກວເສນ. ວິເວກນ຺ຕິ ປຸຖຸຠາວໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິສທິສຠາວໍ. ອສິຕາທິເຠທສ຺ສ ຫິ ອາຫາຣສ຺ສ ປຣິຓາເມ ຣໂສ ໂຫຕິ, ຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຣສຘາຕຸ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ‘‘ຣສສ຺ສ ປຣິຓາເມ ຣຸຘິຣ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ສພ຺ພໍ ເນຕພ຺ພໍ.

ວາຍນວເສນາຕິ ສມຸທີຣຓວເສນ, ສເວຄຄມນວເສນ ວາ. ອຸຄ຺ຄາຣຫິກ຺ກາທີຕິ ເອຕ຺ຖ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອຸທ຺ເທກຂິປນາທິປວຕ຺ຕນກວາຕານໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸຈ຺ຈາຣປສ຺ສາວາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ປິຕ຺ຕເສມ຺ຫລສິກາເກວລທຸຄ຺ຄນ຺ຘາທິນີຫຣຓການໍ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ຍທິປິ ກຸຈ຺ຉິ-ສທ຺ໂທ ອຸທຣປຣິຍາໂຍ, ໂກຏ຺ຐ-ສທ຺ເທນ ປນ ອນ຺ຕນ຺ຕຣສ຺ສ ວຸຈ຺ຈມານຕ຺ຕາ ຕທວສິຏ຺ໂຐ ອຸທຣປ຺ປເທໂສ ອິຘ ກຸຈ຺ຉິ-ສທ຺ເທນ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອາຫ ‘‘ກຸຈ຺ຉິສຍາ ວາຕາຕິ ອນ຺ຕານໍ ພຫິວາຕາ’’ຕິ. ສມິຎ຺ຊນປສາຣຓາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາໂລກນວິໂລກນອຸທ຺ຘຣຓາຕິຫຣຓາທິກາ ສພ຺ພາ ກາຍິກກິຣິຍາ ສງ຺ຄຫິຕາ. ‘‘ອສ຺ສາສປສ຺ສາສາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາວາ’’ຕິ ເອເຕນ ອສ຺ສາສປສ຺ສາສານໍ ສຣີຣໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ປວຕ຺ຕິ ນຕ຺ຖີຕິ ທີເປຕິ. ນ ຫິ ພຫິທ຺ຘາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ສມ຺ຠໂວ ອຕ຺ຖີຕິ. ຍທິ ເອວໍ ກຖໍ ‘‘ປສ຺ສາໂສຕິ ພຫິນິກ຺ຂມນນາສິກວາໂຕ, ທີຆນາສິກສ຺ສ ນາສິກຄ຺ຄໍ, ອິຕຣສ຺ສ ອຸຕ຺ຕໂຣຏ຺ຐໍ ຜຸສນ຺ໂຕ ປວຕ຺ຕຕີ’’ຕິ ວຈນໍ? ຕໍ ນິກ຺ຂມນາກາເຣນ ປວຕ຺ຕິຍາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ, ສນ຺ຕາເນ ປວຕ຺ຕອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ຈ ວເສນ ວຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ອາໂປຘາຕຸອາທີນໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ນິທ຺ເທສໍ ສນ຺ຘາຍາຫ. ຕຕ຺ຖ ອາໂປຘາຕຸນິທ຺ເທເສ ‘‘ຍໍ ວາ ປນຎ຺ຎ’’ນ຺ຕິ ອິມິນາ ສມ຺ຠວສ຺ສ, ເຕໂຊຘາຕຸນິທ຺ເທເສ ສຣີເຣ ປາກຕິກອຸສ຺ມາຍ, ວາໂຍຘາຕຸນິທ຺ເທເສ ຘມນິຊາລານຸສຏສ຺ສ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ຈມ຺ມຂີລປີຬກາທິນິພ຺ພຕ຺ຕກວາຍຸໂນ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ສມິຎ຺ຊນາທິນິພ຺ພຕ຺ຕກວາຕາ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາວ. ຍທິ ເອວໍ, ກຖໍ ‘‘ປຸຣິມາ ປຎ຺ຈ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານາ’’ຕິ ວຈນໍ? ນ ຫິ ສມິຎ຺ຊນາທິນິພ຺ພຕ຺ຕກາ ເອວ ອງ຺ຄມງ຺ຄານຸສາຣິໂນ ວາຕາ, ອຖ ໂຂ ຕທຎ຺ເຎປີຕິ ນຕ຺ຖິ ວິໂຣໂຘ.

ອິຕີຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປຣາມສນໍ. ເຕນາຫ ‘‘ວີສຕິຍາ ອາກາເຣຫີ’’ຕິອາທິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕສ຺ມິໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອາຄເຕ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐາເນຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເຕນ ອຍໍ ວຓ຺ຓນາ ນ ເກວລໍ ມຫາຫຕ຺ຖິປທູປມສ຺ເສວ (ມ. ນິ. ໑.໓໐໐ ອາທໂຍ), ອຖ ໂຂ ມຫາຣາຫຸໂລວາທ- (ມ. ນິ. ໒.໑໑໓ ອາທໂຍ) ຘາຕຸວິຠງ຺ຄສຸຕ຺ຕານມ຺ປິ (ມ. ນິ. ໓.໓໔໒ ອາທໂຍ) ອຕ຺ຖສໍວຓ຺ຓນາ ໂຫຕິເຍວາຕິ ທສ຺ສິຕໍ ໂຫຕິ. ຠາວນານເຍປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕຖາ ຫິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ເອວໍ ຣາຫຸໂລວາທຘາຕຸວິຠງ຺ເຄສຸປີ’’ຕິ.

໓໐໘. ຠາວນານເຍຕິ ຠາວນາຍ ນເຍ. ເຍນ ກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນາ ອິຊ຺ຌຕິ, ຕສ຺ມິໍ ຠາວນາວິຘິມ຺ຫີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖາຕິ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐາເນ. ຍສ຺ມາ ເຍສໍ ‘‘ຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎ ນາຕິຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎ’’ຕິ ອິເມສໍ ທຸວິຘານໍ ປຸຄ຺ຄລານໍ ວເສນ ອິທໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ທ຺ວິຘາ ອາຄຕໍ ທ຺ວິຘາ ເທສິຕໍ, ຕສ຺ມາ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຠິນິເວໂສປິ ເຕສໍ ທ຺ວິຘາວ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພຕິ ຕໍ ຕາວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ໂລມາ ປຖວີຘາຕູຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ອາທິອຕ຺ໂຖ. ເອວໍ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຘາຕຸປຣິຄ຺ຄໂຫຕິ ‘‘ເກສາ ປຖວີຘາຕຸ, ໂລມາ ປຖວີຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ ເອວໍ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສາຍ ອາກາເຣຫິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄໂຫ. ປປຎ຺ຈໂຕຕິ ທນ຺ຘໂຕ ສຓິກໂຕ. ຍໍ ຖທ຺ຘລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ເກສາທີສຸ ຍໍ ຖທ຺ຘລກ຺ຂຓໍ ກກ຺ຂຬຠາໂວ. ຍໍ ອາພນ຺ຘນລກ຺ຂຓນ຺ຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອວໍ ມນສິ ກໂຣໂຕຕິ ວຕ຺ຖຸໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ເອວໍ ລກ຺ຂຓມຕ຺ຕໂຕ ມນສິກາຣໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ. ອສ຺ສາຕິ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ. ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປາກຏໍ ໂຫຕີຕິ ໂຍຄກມ຺ມສ຺ສ ປວຕ຺ຕິຏ຺ຐານຠູຕໍ ຕເທວ ລກ຺ຂຓໍ ວິຠູຕໍ ໂຫຕິ, ຕສ຺ສ ວາ ລກ຺ຂຓສ຺ສ ສຸຏ຺ຐຸ ອຸປຏ຺ຐານໂຕ ຕໍ ອາຣພ຺ຠ ປວຕ຺ຕມານໍ ມນສິກາຣສງ຺ຂາຕໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິຠູຕໍ ວິສທໍ ໂຫຕິ, ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ ອິນ຺ທ຺ຣິຍປາຏເວນ ສໍຂິຕ຺ຕຣຸຈິຠາວໂຕ. ສພ຺ພໂສ ມນ຺ທປຎ຺ຎສ຺ສ ຠາວນາວ ນ ອິຊ຺ຌຕີຕິ ອາຫ ‘‘ນາຕິຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສາ’’ຕິ. ເອວໍ ມນສິ ກໂຣໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕນເຍນ ສງ຺ເຂປໂຕ ມນສິ ກໂຣໂຕ. ອນ຺ຘກາຣໍ ອວິຠູຕໍ ໂຫຕີຕິ ອນຸປຏ຺ຐານໂຕ ອນ຺ຘໍ ວິຍ ກໂຣນ຺ຕໍ ອປາກຏໍ ໂຫຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ປຸຣິມນເຍນາຕິ ‘‘ເກສາ ປຖວີຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນ. ວຕ຺ຖຸອາມສເນນ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ປາກຏໍ ໂຫຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ, ນາຕິຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ ອຂິປ຺ປນິສນ຺ຕິຕາຍ ວິຕ຺ຖາຣຣຸຈິຠາວໂຕ.

ອິທານິ ຍຖາວຸຕ຺ຕມຕ຺ຖໍ ອຸປມາຍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ຍຖາ ທ຺ວີສຸ ຠິກ຺ຂູສູ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ເປຍ຺ຍາລມຸຂນ຺ຕິ ເປຍ຺ຍາລປາຬິຍາ ມຸຂຠູຕໍ ທ຺ວາຣຠູຕໍ ອາທິໂຕ ວາຣໍ, ວາຣທ຺ວຍໍ ວາ. ວິຕ຺ຖາເຣຕ຺ວາຕິ ອນວເສສໂຕ ສຊ຺ຌາຍິຕ຺ວາ. ອຸຠໂຕໂກຏິວເສເນວາຕິ ຕສ຺ສ ຕສ຺ສ ວາຣສ຺ສ ອາທິອນ຺ຕຄ຺ຄຫຓວເສເນວ. ໂອຏ຺ຐປຣິຍາຫຕມຕ຺ຕນ຺ຕິ ໂອຏ຺ຐານໍ ສມ຺ຜຸສນມຕ຺ຕໍ. ຍຖາ ຄນ຺ຖປຣິວຕ຺ຕເນ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ ຠິກ຺ຂຸໂນ ສງ຺ເຂໂປ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ນ ວິຕ຺ຖາໂຣ. ອິຕຣສ຺ສ ຈ ວິຕ຺ຖາໂຣ ຣຸຈ຺ຈຕິ, ນ ສງ຺ເຂໂປ, ເອວໍ ຠາວນານເຍປີຕິ ອຸປມາສໍສນ຺ທນໍ ເວທິຕພ຺ພໍ.

ຕສ຺ມາຕິ ຍສ຺ມາ ຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ ສງ຺ເຂໂປ, ນາຕິຕິກ຺ຂປຎ຺ຎສ຺ສ ຈ ວິຕ຺ຖາໂຣ ສປ຺ປາໂຍ, ຕສ຺ມາ. ຍສ຺ມາ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊິຕຸກາມສ຺ສ ສີລວິໂສຘນາທິປຸພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ພໍ, ຕໍ ສພ຺ພາກາຣສມ຺ປນ຺ນໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕເມວາຕິ ອິຘ ນ ອາມຏ຺ຐໍ. ຍສ຺ມາ ປນ ວິເວກຏ຺ຐກາຍສ຺ສ, ວິເວກຏ຺ຐຈິຕ຺ຕສ຺ເສວ ຈ ຠາວນາ ອິຊ຺ຌຕິ, ນ ອິຕຣສ຺ສ, ຕສ຺ມາ ຕທຸຠຍໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ຣໂຫຄເຕນ ປຏິສລ຺ລີເນນາ’’ຕິ ອາຫ. ຕຕ຺ຖ ຣໂຫຄເຕນາຕິ ຣຫສິ ຄເຕນ, ເອກາກິນາ ຠາວນານຸກູລຏ຺ຐານໍ ອຸປຄເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ປຏິສລ຺ລີເນນາຕິ ປຕິ ປຕິ ປຸຖຸຕ຺ຕາຣມ຺ມຓໂຕ ຈິຕ຺ຕໍ ນິເສເຘຕ຺ວາ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນ ສລ຺ລີເນນ, ຕຕ຺ຖ ສໍສິລິຏ຺ຐຈິຕ຺ເຕນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ສກລມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ຣູປກາຍໍ ອາວຊ຺ເຊຕ຺ວາຕິ ອຸທ຺ຘໍ ປາທຕລາ, ອໂຘ ເກສມຕ຺ຖກາ, ຕິຣິຍໍ ຕຈປຣິຍນ຺ຕໍ ສພ຺ພມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ກຣຊກາຍໍ ຘາຕຸວເສນ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ຍສ຺ມາ ຈາຕຸມຫາຠູຕິໂກ ອຍໍ ກາໂຍ, ຕສ຺ມາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ປຖວີຘາຕຸ ອາໂປຘາຕຸ ເຕໂຊຘາຕຸ ວາໂຍຘາຕູ’’ຕິ ຈຕຸມຫາຠູຕວເສນ ສມນ຺ນາຫຣິຕ຺ວາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອິທານິ ຕາສໍ ຘາຕູນໍ ລກ຺ຂຓໂຕ, ອຸປຏ຺ຐານາກາຣໂຕ ຈ ມນສິກາຣວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ໂຍ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຕ຺ຖ ຖທ຺ຘຠາໂວຕິ ລກ຺ຂຓມາຫ. ຖທ຺ຘຕ຺ຕລກ຺ຂຓາ ຫິ ປຖວີຘາຕຸ. ຂຣຠາໂວຕິ ອຸປຏ຺ຐານາກາຣໍ, ຎາເຓນ ຄເຫຕພ຺ພາກາຣນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ. ທ຺ຣວຠາໂວ ລກ຺ຂຓໍ ອາໂປຘາຕຸຍາ ປຄ຺ຆຣຓສຠາວຕ຺ຕາ. ອາພນ຺ຘນໍ ອຸປຏ຺ຐານາກາໂຣ. ອຸຓ຺ຫຠາໂວ ລກ຺ຂຓໍ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ອຸສ຺ມາສຠາວຕ຺ຕາ. ປຣິປາຈນໍ ອຸປຏ຺ຐານາກາໂຣ. ວິຕ຺ຖມ຺ຠນໍ ລກ຺ຂຓໍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ອຸປຕ຺ຖມ຺ຠນສຠາວຕ຺ຕາ. ສມຸທີຣຓໍ ອຸປຏ຺ຐານາກາໂຣ, ອຸປຏ຺ຐານາກາໂຣ ຈ ນາມ ຘາຕູນໍ ສກິຈ຺ຈກຣຓວເສນ ຎາຓສ຺ສ ວິຠູຕາກາໂຣ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອຸຠຍຄ຺ຄຫຓໍ? ປຸຄ຺ຄລຊ຺ຌາສຍໂຕ. ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ຫິ ຘາຕຸໂຍ ມນສິ ກໂຣນ຺ຕສ຺ສ ຕາ ສຠາວໂຕ ຄເຫຕພ຺ພຕໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ເອກຈ຺ຈສ຺ສ ສກິຈ຺ຈກຣຓໂຕ, ໂຍ ຣໂສຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຣາຍໍ ໂຍຄີ ຘາຕຸໂຍ ມນສິ ກໂຣນ຺ໂຕ ອາທິໂຕ ປຈ຺ເຈກໍ ສລກ຺ຂຓໂຕ, ສຣສໂຕປິ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ໂຍ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ຖທ຺ຘຠາໂວ ວາ ຂຣຠາໂວ ວາ…ເປ… ເອວໍ ສໍຂິຕ຺ເຕນ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາຕິ ປຣິຄ຺ຄາຫກຠູເຕນ ຎາເຓນ ຘາຕຸໂຍ ລກ຺ຂຓໂຕ, ຣສໂຕ ວາ ປຣິຈ຺ຉິຊ຺ຊ ຄເຫຕ຺ວາ. ອຍໍ ຕາວ ສໍຂິຕ຺ຕໂຕ ຠາວນານເຍ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຠິນິເວໂສ.

ເອວໍ ປນ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ‘‘ອຕ຺ຖິ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ປຖວີຘາຕຸ ຖທ຺ຘຠາໂວ ວາ ຂຣຠາໂວ ວາ, ອາໂປຘາຕຸ ທ຺ຣວຠາໂວ ວາ ອາພນ຺ຘນຠາໂວ ວາ, ເຕໂຊຘາຕຸ ອຸຓ຺ຫຠາໂວ ວາ ປຣິປາຈນຠາໂວ ວາ, ວາໂຍຘາຕຸ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນຠາໂວ ວາ ສມຸທີຣຓຠາໂວ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ລກ຺ຂຓາທີຫິ ສທ຺ຘິໍເຍວ ຘາຕຸໂຍ ມນສິ ກໂຣນ຺ເຕນ ກາລສຕມ຺ປິ ກາລສຫສ຺ສມ຺ປິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ອາວຊ຺ຊິຕພ຺ພໍ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ, ຕກ຺ກາຫຕໍ ວິຕກ຺ກປຣິຍາຫຕໍ ກາຕພ຺ພໍ. ຕສ຺ເສວໍ ມນສິ ກໂຣໂຕ ຍໍ ລກ຺ຂຓາທີສຸ ສຸປາກຏໍ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ຕເທວ ຄເຫຕ຺ວາ ອິຕຣໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ເຕນ ສທ຺ຘິໍ ‘‘ປຖວີຘາຕຸ ອາໂປຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ. ເອວໍ ມນສິ ກໂຣນ຺ເຕນ ຫິ ອນຸປຸພ຺ພໂຕ, ນາຕິສີຆໂຕ, ນາຕິສຓິກໂຕ, ວິກ຺ເຂປປຏິພາຫນໂຕ, ປຓ຺ຓຕ຺ຕິສມຕິກ຺ກມນໂຕ, ອນຸປຏ຺ຐານມຸຎ຺ຈນໂຕ, ລກ຺ຂຓໂຕ, ຕໂຍ ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາຕິ ອິເມຫິ ທສຫາກາເຣຫິ ມນສິກາຣໂກສລ຺ລໍ ອນຸຏ຺ຐາຕພ຺ພໍ.

ຕຕ຺ຖ ອນຸປຸພ຺ພໂຕຕິ ອນຸປຏິປາຏິໂຕ ອາຈຣິຍສ຺ສ ສນ຺ຕິເກ ອຸຄ຺ຄຫິຕປຏິປາຏິໂຕ, ສາ ຈ ເທສນາປຏິປາຏິເຍວ. ເອວໍ ອນຸປຸພ຺ພໂຕ ມນສິ ກໂຣນ຺ເຕນາປິ ນາຕິສີຆໂຕ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ອຕິສີຆໂຕ ມນສິ ກໂຣໂຕ ຫິ ອປຣາປຣໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານມນສິກາໂຣ ນິຣນ຺ຕຣໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປນ ອວິຠູຕໍ ໂຫຕິ, ນ ວິເສສໍ ອາວຫຕິ. ຕສ຺ມາ ນາຕິສີຆໂຕ ມນສິ ກາຕພ຺ພໍ. ຍຖາ ຈ ນາຕິສີຆໂຕ, ເອວໍ ນາຕິສຓິກໂຕປິ. ອຕິສຓິກໂຕ ມນສິ ກໂຣໂຕ ຫິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ປຣິໂຍສານໍ ນ ຄຈ຺ຉຕິ, ວິເສສາຘິຄມສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ນ ໂຫຕິ. ອຕິສີຆໍ ອຕິສຓິກຎ຺ຈ ມຄ຺ຄໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕາ ປຸຣິສາ ເອຕ຺ຖ ນິທສ຺ເສຕພ຺ພາ. ວິກ຺ເຂປປຏິພາຫນໂຕຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ວິສ຺ສຊ຺ເຊຕ຺ວາ ພຫິທ຺ຘາ ປຸຖຸຕ຺ຕາຣມ຺ມເຓ ເຈຕໂສ ວິກ຺ເຂໂປ ປຏິພາຫິຕພ຺ໂພ. ພຫິທ຺ຘາ ວິກ຺ເຂເປ ຫິ ສຕິ ກມ຺ມຏ຺ຐານາ ປຣິຫາຍຕິ ປຣິຘໍສຕິ. ເອກປທິກມຄ຺ຄຄາມີ ປຸຣິໂສ ເຈຕ຺ຖ ນິທສ຺ເສຕພ຺ໂພ. ປຓ຺ຓຕ຺ຕິສມຕິກ຺ກມນໂຕຕິ ‘‘ຍາ ອຍໍ ປຖວີຘາຕູ’’ຕິອາທິກາ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິ, ຕໍ ອຕິກ຺ກມິຕ຺ວາ ລກ຺ຂເຓສຸ ເອວ ຈິຕ຺ຕໍ ຐເປຕພ຺ພໍ.

ເອວໍ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ກກ຺ຂຬລກ຺ຂຓາທີສຸ ເອວ ມນສິກາຣໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ລກ຺ຂຓານິ ສຸປາກຏານິ ສຸວິຠູຕານິ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ. ຕສ຺ເສວໍ ປຸນປ຺ປຸນໍ ມນສິກາຣວເສນ ຈິຕ຺ຕໍ ອາເສວນໍ ລຠຕິ. ສພ຺ໂພ ຣູປກາໂຍ ຘາຕຸມຕ຺ຕໂຕ ອຸປຏ຺ຐາຕິ ສຸຎ຺ໂຎ ນິສ຺ສຕ຺ໂຕ ນິຊ຺ຊີໂວ ຍນ຺ຕໍ ວິຍ ຍນ຺ຕສຸຕ຺ເຕນ ອປຣາປຣໍ ປຣິວຕ຺ຕມາໂນ. ສເຈ ປນ ພຫິທ຺ຘາປິ ມນສິກາຣໍ ອຸປສໍຫຣຕິ, ອຖສ຺ສ ອາຫິຓ຺ຑນ຺ຕາ ມນຸສ຺ສຕິຣຈ຺ຉານາທໂຍ ສຕ຺ຕາກາຣໍ ວິຊຫິຕ຺ວາ ຘາຕຸສມູຫວເສເນວ ອຸປຏ຺ຐຫນ຺ຕິ, ເຕຫິ ກຣິຍມານາ ກິຣິຍາ ຘາຕຸມເຍນ ຍນ຺ເຕນ ປວຕ຺ຕິຍມານາ ຫຸຕ຺ວາ ອຸປຏ຺ຐາຕິ, ເຕຫິ ອຊ຺ໂຌຫຣິຍມານໍ ປານໂຠຊນາທິ ຘາຕຸສງ຺ຆາເຕ ປກ຺ຂິປ຺ປມາໂນ ຘາຕຸສງ຺ຆາໂຕ ວິຍ ອຸປຏ຺ຐາຕິ. ອຖສ຺ສ ຕຖາ ລທ຺ຘາເສວນມ຺ປິ ຈິຕ຺ຕໍ ຍທິ ອຈ຺ຈາຣທ຺ຘວີຣິຍຕາຍ ອຸທ຺ຘຈ຺ຈວເສນ ວາ ອຕິລີນວີຣິຍຕາຍ ໂກສຊ຺ຊວເສນ ວາ ຠາວນາວິຘິໍ ນ ໂອຕເຣຍ຺ຍ, ຕທາ ອຘິຈິຕ຺ຕສຸຕ຺ຕໍ (ອ. ນິ. ໓.໑໐໓), ອນຸຕ຺ຕຣສີຕິຠາວສຸຕ຺ຕໍ (ອ. ນິ. ໖.໘໕), ໂພຊ຺ຌງ຺ຄສຸຕ຺ຕນ຺ຕິ (ສໍ. ນິ. ໕.໑໙໔-໑໙໕) ອິເມສຸ ຕີສຸ ສຸຕ຺ເຕສຸ ອາຄຕນເຍນ ວີຣິຍສມາຘິໂຍຊນາ ກາຕພ຺ພາ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ຕໂຍ ຈ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕາ’’ຕິ. ເອວໍ ປນ ວີຣິຍສມຕໍ ໂຍເຊຕ຺ວາ ຕສ຺ມິໍເຍວ ລກ຺ຂເຓ ມນສິກາຣໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ ຍທາ ສທ຺ຘາທີນິ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານິ ລທ຺ຘສມຕານິ ສຸວິສທານິ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕທາ ອສທ຺ຘິຍາທີນໍ ທູຣີຠາເວນ ສາຕິສຍໍ ຖາມປ຺ປຕ຺ເຕຫິ ສຕ຺ຕຫິ ພເລຫິ ລທ຺ຘູປຕ຺ຖມ຺ຠານິ ວິຕກ຺ກາທີນິ ຌານງ຺ຄານິ ປຏຸຕຣານິ ຫຸຕ຺ວາ ປາຕຸຠວນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອຸຊຸວິປຈ຺ຈນີກຕາຍ ນີວຣຓານິ ວິກ຺ຂມ຺ຠິຕານິເຍວ ໂຫນ຺ຕິ ສທ຺ຘິໍ ຕເທກຏ຺ເຐຫິ ປາປຘມ຺ເມຫິ. ເອຕ຺ຕາວຕາ ຈາເນນ ອຸປຈາຣຊ຺ຌານໍ ສມຘິຄຕໍ ໂຫຕິ ຘາຕຸລກ຺ຂຓາຣມ຺ມຓໍ. ເຕນ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸນປ຺ປຸນໍ ປຖວີຘາຕຸ ອາໂປຘາຕູຕິ…ເປ… ອຸປຈາຣມຕ຺ໂຕ ສມາຘິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ຘາຕຸມຕ຺ຕໂຕຕິ ວິເສສນິວຕ຺ຕິອຕ຺ໂຖ ມຕ຺ຕ-ສທ຺ໂທ. ເຕນ ຍໍ ອິໂຕ ພາຫິຣກາ, ໂລກິຍມຫາຊໂນ ຈ ‘‘ສຕ຺ໂຕ ຊີໂວ’’ຕິອາທິກໍ ວິເສສໍ ອິມສ຺ມິໍ ອຕ຺ຕຠາເວ ອວິຊ຺ຊມານໍ ວິກປ຺ປນາມຕ຺ເຕເນວ ສມາໂຣເປນ຺ຕິ, ຕໍ ນິວຕ຺ເຕຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນິສ຺ສຕ຺ຕໂຕ ນິຊ຺ຊີວໂຕ’’ຕິ. ອາວຊ຺ຊິຕພ຺ພນ຺ຕິ ສມນ຺ນາຫຣິຕພ຺ພໍ. ມນສິ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ປຸນປ຺ປຸນໍ ຠາວນາວເສນ ຘາຕຸມຕ຺ຕໂຕ ຘາຕຸລກ຺ຂຓໍ ມນສິ ຐເປຕພ຺ພໍ. ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕພ຺ພນ຺ຕິ ຕເທວ ຘາຕຸລກ຺ຂຓໍ ປຕິ ປຕິ ອເວກ຺ຂິຕພ຺ພໍ, ຠາວນາສິທ຺ເຘນ ຎາຓຈກ຺ຂຸນາ ອປຣາປຣໍ ປຈ຺ຈກ຺ຂໂຕ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ.

ຕສ຺ເສວໍ ວາຍມມານສ຺ສາຕິ ຕສ຺ສ ໂຍຄິໂນ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣນ ຠາວນໍ ອນຸຍຸຎ຺ຊນ຺ຕສ຺ສ, ຕຕ຺ຖ ຈ ຠາວນາອນຸໂຍເຄ ສກ຺ກຈ຺ຈກາຣິຕາຍ, ສາຕຈ຺ຈກາຣິຕາຍ, ສປ຺ປາຍເສວິຕາຍ, ສມຖນິມິຕ຺ຕສລ຺ລກ຺ຂເຓນ, ໂພຊ຺ຌງ຺ຄານໍ ອນຸປວຕ຺ຕເນນ, ກາເຍ ຈ ຊີວິເຕ ຈ ນິຣເປກ຺ຂວຸຕ຺ຕິຕາຍ, ອນ຺ຕຣາ ສງ຺ໂກຈໍ ອນາປຊ຺ຊນ຺ເຕນ ຠາວນໍ ອຸສ຺ສຸກ຺ກາເປຕ຺ວາ ອຸສ຺ໂສຬ຺ຫິຍໍ ອວຏ຺ຐາເນນ ສມ຺ມເທວ ວາຍາມໍ ປໂຍຄໍ ປຣກ຺ກມໍ ປວຕ຺ເຕນ຺ຕສ຺ສ. ຘາຕຸປ຺ປເຠທາວຠາສນປຎ຺ຎາປຣິຄ຺ຄຫິໂຕຕິ ປຖວີອາທີນໍ ຘາຕູນໍ ສຠາວລກ຺ຂຓາວຠາສເນນ ອວຠາສນກິຈ຺ຈາຍ ຠາວນາປຎ຺ຎາຍ ອາທິມຊ຺ຌປຣິໂຍສາເນສຸ ອວິຊຫເນນ ສພ຺ພໂຕ ຄຫິໂຕ ມຫຄ຺ຄຕຠາວໍ ອປ຺ປຕ຺ຕຕາຍ ອຸປຈາຣມຕ຺ໂຕ ສິຂາປ຺ປຕ຺ໂຕ ກາມາວຈຣສມາຘິ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ. ອຸປຈາຣສມາຘີຕິ ຈ ຣຸຬ຺ຫີວເສນ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອປ຺ປນໍ ຫິ ອຸເປຈ຺ຈ ຈາຣີ ສມາຘິ ອຸປຈາຣສມາຘິ, ອປ຺ປນາ ເຈຕ຺ຖ ນຕ຺ຖິ. ຕາທິສສ຺ສ ປນ ສມາຘິສ຺ສ ສມານລກ຺ຂຓຕາຍ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ກສ຺ມາ ປເນຕ຺ຖ ອປ຺ປນາ ນ ໂຫຕີຕິ? ຕຕ຺ຖ ກາຣຓມາຫ ‘‘ສຠາວຘມ຺ມາຣມ຺ມຓຕ຺ຕາ’’ຕິ. ສຠາວຘມ຺ເມ ຫິ ຕສ຺ສ ຄມ຺ຠີຣຠາວໂຕ ອສຕິ ຠາວນາວິເສເສ ອປ຺ປນາຌານໍ ນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊຕິ, ໂລກຸຕ຺ຕຣໍ ປນ ຌານໍ ວິສຸທ຺ຘິຠາວນານຸກ຺ກມວເສນ, ອາຣຸປ຺ປໍ ອາຣມ຺ມຓາຕິກ຺ກມຠາວນາວເສນ ອປ຺ປນາປ຺ປຕ຺ຕໍ ໂຫຕີຕິ ມຣຓານຸສ຺ສຕິນິທ຺ເທເສ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໑໗໗) ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ຣູປກາເຍ ອວິເສເສນ ຈຕຸນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນວເສນ ຘາຕຸກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐິອາທີນໍ ວິນິພ຺ຠຸຊນວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ສຸຕ຺ເຕ ອາຄຕໍ ຘາຕຸມນສິກາຣວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອຖ ວາ ປນາ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ເຍ ອິເມ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາສາ ວຸຕ຺ຕາຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ຐິຕາ ສນ຺ນິເວສວິສິຏ຺ຐາ ກຏ຺ຐວລ຺ລິຕິຓມຕ຺ຕິກາໂຍ ອຸປາທາຍ ຍຖາ ອຄາຣສມຎ຺ຎາ, ນ ຕຕ຺ຖ ໂກຈິ ອຄາໂຣ ນາມ ອຕ຺ຖິ, ເອວໍ ຍຖາປຈ຺ຈຍໍ ສນ຺ນິເວສວິສິຏ຺ຐານິ ປວຕ຺ຕມານານິ ອຏ຺ຐິນ຺ຫາຣຸມໍສຈມ຺ມານິ ປຏິຈ຺ຈ ສຣີຣສມຎ຺ຎາ, ນ ເອຕ຺ຖ ໂກຈິ ອຕ຺ຕາ ຊີໂວ. ເກວລໍ ເຕຫິ ປຣິວາຣິຕມາກາສມຕ຺ຕນ຺ຕິ ທສ຺ເສຕິ. ເທສນາ ສຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕາສນ຺ທສ຺ສນປຣາຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ວິຠາເວນ຺ໂຕ ‘‘ນິສ຺ສຕ຺ຕຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ອຏ຺ຐິຎ຺ຈ ປຏິຈ຺ຈາຕິ ປຓ຺ຫິກຏ຺ຐິກາທິເຠທໍ ປຏິປາຏິຍາ ອຸສ຺ສິຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ຐິຕໍ ອຕິເຣກຕິສຕເຠທໍ ອຏ຺ຐິໍ ອຸປາທາຍ. ນ຺ຫາຣຸຎ຺ຈາຕິ ຕເມວ ອຏ຺ຐິສງ຺ຆາຏໍ ອາພນ຺ຘິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ນວສຕປ຺ປເຠທໍ ນ຺ຫາຣຸໍ. ມໍສນ຺ຕິ ຕເມວ ອຏ຺ຐິສງ຺ຆາຏໍ ອນຸລິມ຺ປິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ນວເປສິສຕປ຺ປເຠທໍ ມໍສໍ. ຈມ຺ມນ຺ຕິ ມຈ຺ຉິກປຕ຺ຕກຈ຺ຉາຍາຍ ຉວິຍາ ສຎ຺ຉາທິຕໍ ສກລສຣີຣໍ ປຣິໂຍນນ຺ຘິຕ຺ວາ ຐິຕໍ ພຫລຈມ຺ມໍ ປຏິຈ຺ຈ ອຸປາທາຍ. ສພ຺ພຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ. ອາກາໂສ ປຣິວາຣິໂຕຕິ ຍຖາ ຠິຕ຺ຕິປາທາທິວເສນ ຐປິຕໍ ກຏ຺ຐໍ, ຕສ຺ເສວ ອາພນ຺ຘນວລ຺ລິ, ອນຸເລປນມຕ຺ຕິກາ, ຉາທນຕິຓນ຺ຕິ ເອຕານິ ກຏ຺ຐາທີນິ ອນ຺ໂຕ, ພຫິ ຈ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິໂຕ ອາກາໂສ ອຄາຣນ຺ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ເຄຫນ຺ຕິ ປຓ຺ຓຕ຺ຕິໍ ລຠຕິ, ເອວເມວ ຍຖາວຸຕ຺ຕານິ ອຏ຺ຐິອາທີນິ ອນ຺ໂຕ, ພຫິ ຈ ປຣິວາເຣຕ຺ວາ ຐິໂຕ ອາກາໂສ ຕາເນວ ອຏ຺ຐິອາທີນິ ອຸປາທາຍ ຣູປນ຺ຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ, ສຣີຣນ຺ຕິ ໂວຫາຣໍ ລຠຕິ. ຍຖາ ຈ ກຏ຺ຐາທີນິ ປຏິຈ຺ຈ ສງ຺ຂໍ ຄຕໍ ອຄາຣໍ ໂລເກ ‘‘ຂຕ຺ຕິຍເຄຫໍ, ພ຺ຣາຫ຺ມຓເຄຫ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ເອວມິທມ຺ປິ ‘‘ຂຕ຺ຕິຍສຣີຣໍ ພ຺ຣາຫ຺ມຓສຣີຣ’’ນ຺ຕິ ໂວຫຣີຍຕິ, ນຕ຺ເຖຕ຺ຖ ໂກຈິ ສຕ຺ໂຕ ວາ ຊີໂວ ວາຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ເຕຕິ ເຕ ຈຕ຺ຕາໂຣ ໂກຏ຺ຐາເສ ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາ ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາຕິ ໂຍຊນາ. ຕໍຕໍອນ຺ຕຣານຸສາຣິນາຕິ ອຏ຺ຐິນ຺ຫາຣູນໍ ນ຺ຫາຣຸມໍສານໍ ມໍສຈມ຺ມານນ຺ຕິ ເຕສໍ ເຕສໍ ໂກຏ຺ຐາສານໍ ວິວຣານຸປາຕິນາ ຎາຓສງ຺ຂາເຕນ ຫຕ຺ເຖນ. ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາ ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາຕິ ອເນກກ຺ຂຕ຺ຕຸໍ ວິນິເວເຐຕ຺ວາ. ອຖ ວາ ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາ ວິນິພ຺ຠຸຊິຕ຺ວາຕິ ປຈ຺ເຈກໍ ອຏ຺ຐິອາທີນໍ ອນ຺ຕຣານຸສາຣິນາ ຎາຓຫຕ຺ເຖນ ວິນິພ຺ໂຠຄໍ ກຕ຺ວາ. ເອເຕສູຕິ ສກລມ຺ປິ ອຕ຺ຕໂນ ຣູປກາຍໍ ຈຕຸຘາ ກຕ຺ວາ ວິຠຕ຺ເຕສຸ ຍຖາວຸຕ຺ເຕສຸ ອຏ຺ຐິອາທີສຸ ຈຕູສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ປຸຣິມນເຍເນວາຕິ ‘‘ໂຍ ອິມສ຺ມິໍ ກາເຍ ຖທ຺ຘຠາໂວ ວາ’’ຕິອາທິນາ ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ. ຍໍ ປເນຕ຺ຖ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ ຠາວນາວິຘານໍ, ຕໍ ອນນ຺ຕຣນເຍ ວຸຕ຺ຕາກາເຣເນວ ວຕ຺ຕພ຺ພໍ.

໓໐໙. ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ອາຄເຕ ປນ ‘‘ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖາເນ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ໂຍຊນາ. ເອວໍ ອິທານິ ວຸຈ຺ຈມານາກາເຣນ ເວທິຕພ຺ໂພ ຠາວນານໂຍ. ‘‘ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສາຍ ອາກາເຣຫິ ຘາຕຸໂຍ ອຸຄ຺ຄຓ຺ຫິຕ຺ວາ’’ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ອາທິໂຕ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາຣາ ຘາຕຸໂຍ ນ ໂຫນ຺ຕີຕິ? ວຕ຺ຖຸສີເສນ ຘາຕູນໍເຍວ ອຸຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຕ຺ຕາ ນາຍໍ ໂທໂສ. ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣຕິ ‘‘ໂຄຈຣຄາມໂຕ ນາຕິທູຣນາຈ຺ຈາສນ຺ນຕາທີຫິ ປຎ຺ຈຫິ ອງ຺ເຄຫິ ສມນ຺ນາຄເຕ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໕໓) ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາເຣ. ກຕສພ຺ພກິຈ຺ເຈນາຕິ ປລິໂພຘຸປຈ຺ເຉທາທິກໍ ກຕໍ ສພ຺ພກິຈ຺ຈໍ ເອເຕນາຕິ ກຕສພ຺ພກິຈ຺ໂຈ, ເຕນສ຺ສ ສີລວິໂສຘນາທິ ປນ ກມ຺ມຏ຺ຐານຸຄ຺ຄຫຓໂຕ ປເຄວ ສິທ຺ຘໍ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ສສມ຺ຠາຣສງ຺ເຂປໂຕຕິ ສມ຺ຠຣີຍນ຺ຕິ ເອເຕນ ພຸທ຺ຘິໂວຫາຣາຕິ ສມ຺ຠາໂຣ, ຕນ຺ນິມິຕ຺ຕໍ. ກິໍ ປເນຕໍ? ປຖວີອາທິ. ເກສາທີສຸ ຫິ ວີສຕິຍາ ອາກາເຣສຸ ‘‘ປຖວີ’’ຕິ ພຸທ຺ຘິໂວຫາຣາ ປຖວີນິມິຕ຺ຕກາ ຖທ຺ຘຕໍ ອຸປາທາຍ ປວຕ຺ຕນໂຕ. ຕສ຺ມາ ຕຕ຺ຖ ປຖວີສມ຺ຠາໂຣ ນາມ ສວິເສສາຍ ຕສ຺ສາ ອຕ຺ຖິຕາຍ ເກສາທໂຍ ສຫ ສມ຺ຠາເຣຫີຕິ ສສມ຺ຠາຣາ. ອາໂປໂກຏ຺ຐາສາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສສມ຺ຠາຣານໍ ສງ຺ເຂໂປ ສສມ຺ຠາຣສງ຺ເຂໂປ, ຕໂຕ ສສມ຺ຠາຣສງ຺ເຂປໂຕ ຠາເວຕພ຺ພນ຺ຕິ ໂຍຊນາ. ສງ຺ເຂປໂຕ ວີສຕິຍາ, ທ຺ວາທສສຸ, ຈຕູສຸ, ຉສຸ ຈ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຖວີອາທິກາ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຘາຕຸວວຕ຺ຖານໍ ສສມ຺ຠາຣສງ຺ເຂປໂຕ ຠາວນາ. ເຕນາຫ ‘‘ອິຘ ຠິກ຺ຂຸ ວີສຕິຍາ ໂກຏ຺ຐາເສສູ’’ຕິອາທິ.

ສສມ຺ຠາຣວິຠຕ຺ຕິໂຕຕິ ສສມ຺ຠາຣານໍ ເກສາທີນໍ ວິຠາຄໂຕ ເກສາທິເກ ວີສຕິ ໂກຏ຺ຐາເສ ປຸພ຺ເພ ວິຍ ເອກຊ຺ຌໍ ອຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ວິຠາຄໂຕ ປຖວີຘາຕຸຠາເວນ ວວຕ຺ຖາປນໍ. ອາໂປໂກຏ຺ຐາສາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ສລກ຺ຂຓສງ຺ເຂປໂຕຕິ ລກ຺ຂີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ຘມ຺ມານໍ ສຠາໂວ, ອິຘ ປນ ຖທ຺ຘຕາທິ. ຕສ຺ມາ ຖທ຺ຘລກ຺ຂຓາທິວນ຺ຕຕາຍ ສຫ ລກ຺ຂເຓຫີຕິ ສລກ຺ຂຓາ, ເກສາທໂຍ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສ ອາກາຣາ. ເຕສໍ ສງ຺ເຂປໂຕ. ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ – ເກສາທິເກ ວີສຕິ ໂກຏ຺ຐາເສ ເອກຊ຺ຌໍ ຄເຫຕ຺ວາ ຕຕ຺ຖ ຖທ຺ຘຕາທິກໍ ຈຕຸພ຺ພິຘມ຺ປິ ລກ຺ຂຓໍ ວວຕ຺ຖເປຕ຺ວາ ຠາວນາ ສລກ຺ຂຓສງ຺ເຂປໂຕ ຠາວນາ. ເອສ ນໂຍ ອາໂປໂກຏ຺ຐາສາທີສຸປິ. ສລກ຺ຂຓວິຠຕ຺ຕິໂຕຕິ ຖທ຺ຘລກ຺ຂຓາທິນາ ສລກ຺ຂຓານໍ ເກສາທີນໍ ວິຠາຄໂຕ ເກສາທີສຸ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສາຍ ອາກາເຣສຸ ປຈ຺ເຈກໍ ຖທ຺ຘຕາທີນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ຈຕຸນ຺ນໍ ລກ຺ຂຓານໍ ວວຕ຺ຖາປນວເສນ ຠາວນາ.

ເອວໍ ຈຕູຫິ ອາກາເຣຫິ ອຸທ຺ທິຏ຺ຐໍ ຠາວນານຍໍ ນິທ຺ທິສິຕຸໍ ‘‘ກຖໍ ສສມ຺ຠາຣສງ຺ເຂປໂຕ ຠາເວຕີ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ຍຖາ ຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎ ປຸຄ຺ຄໂລ ຕິກ຺ຂຕາຍ ປໂຣປຣິຍຕ຺ຕສພ຺ຠາວໂຕ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍຕາວເສນ ທຸວິໂຘຕິ. ຕຕ຺ຖ ຕິກ຺ຂິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ວເສນ ສງ຺ເຂປໂຕ ປຐມນໂຍ ວຸຕ຺ໂຕ, ມຸທິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ວເສນ ທຸຕິໂຍ. ເອວໍ ນາຕິຕິກ຺ຂປຎ຺ໂຎປິ ປຸຄ຺ຄໂລຕິ. ຕຕ຺ຖ ໂຍ ວິສທິນ຺ທ຺ຣິໂຍ ປຸຄ຺ຄໂລ, ຕສ຺ສ ວເສນ ສສມ຺ຠາຣສງ຺ເຂປໂຕ, ສລກ຺ຂຓສງ຺ເຂປໂຕ ຈ ຠາວນານໂຍ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐ. ໂຍ ປນ ນາຕິວິສທິນ຺ທ຺ຣິໂຍ, ຕສ຺ສ ວເສນ ສສມ຺ຠາຣວິຠຕ຺ຕິໂຕ, ສລກ຺ຂຓວິຠຕ຺ຕິໂຕ ຈ ຠາວນານໂຍ ນິທ຺ທິຏ຺ໂຐຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຕສ຺ສ ເອວໍ ວວຕ຺ຖາປຍໂຕ ເອວ ຘາຕຸໂຍ ປາກຏາ ໂຫນ຺ຕິ ສວິເສສໍ ຘາຕູນໍ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ. ຠາວນາວິຘານໍ ປເນຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໓໑໐. ຍສ຺ສາຕິ ນາຕິວິສທິນ຺ທ຺ຣິຍໍ ປຸຄ຺ຄລໍ ສນ຺ຘາຍ ວທຕິ. ເອວໍ ຠາວຍໂຕຕິ ສສມ຺ຠາຣສງ຺ເຂປໂຕ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສ. ເຍນ ວິຘິນາ ອຸຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ກຸສໂລ ໂຫຕິ, ໂສ ສຕ຺ຕວິໂຘ ວິຘິ ‘‘ອຸຄ຺ຄຫໂກສລ຺ລ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຕນ຺ນິພ຺ພຕ຺ຕໍ ວາ ຎາຓໍ. ເອວໍ ມນສິກາຣໂກສລ຺ລມ຺ປິ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາເຣຕິ ຘາຕຸມນສິກາຣວເສນ ປຣິຄ຺ຄຫິເຕ ເກສາທິເກ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສວິເຘ ໂກຏ຺ຐາເສ. ‘‘ທ຺ວຕ຺ຕິໍສາກາເຣ’’ຕິ ຈ ອິທໍ ເຕຊວາຍຸໂກຏ຺ຐາເສສຸ ວຓ຺ຓາທິວເສນ ວວຕ຺ຖານສ຺ສ ອຠາວໂຕ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພໍ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕວິຘານໍ ກາຕພ຺ພນ຺ຕິ ‘‘ວຈສາ ມນສາ’’ຕິອາທິນາ ວຸຕ຺ຕອຸຄ຺ຄຫໂກສລ຺ລຸທ຺ເທສໂຕ ປຏ຺ຐາຍ ຍາວ ‘‘ອນຸປຸພ຺ພມຸຎ຺ຈນາທິວເສນາ’’ຕິ ປທໍ, ຕາວ ອາຄຕໍ ສພ຺ພໍ ຠາວນາວິຘານໍ ກາຕພ຺ພໍ ສມ຺ປາເທຕພ຺ພໍ. ວຓ຺ຓາທິວເສນາຕິ ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານທິໂສກາສປຣິຈ຺ເຉທວເສນ. ອຍຎ຺ຈ ວຓ຺ຓາທິວເສນ ມນສິກາໂຣ ຘາຕຸປຏິກ຺ກູລວຓ຺ຓມນສິກາຣານໍ ສາຘາຣໂຓ ປຸພ຺ພຠາໂຄຕິ ນິພ຺ພຕ຺ຕິຕຘາຕຸມນສິກາຣເມວ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອວສາເນ ເອວໍ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໑໑. ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາໂຠຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຣຫິຕາ ເອເຕ ຘມ຺ມາຕິ ເອເຕ ‘‘ສີສກຏາຫປລິເວຐນຈມ຺ມໍ ເກສາ’’ຕິ ເອວໍ ໂວຫຣິຍມານາ ຠູຕຸປາທາຍຘມ຺ມາ ‘‘ມຍິ ເກສາ ຊາຕາ, ມຍເມຕ຺ຖ ຊາຕາ’’ຕິ ເອວໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອາໂຠຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓສຸຎ຺ຎາ. ອິມິນາ ກາຣຓສ຺ສ ຈ ຜລສ຺ສ ຈ ອພ຺ຍາປາຣຕາຍ ຘາຕຸມຕ຺ຕຕໍ ສນ຺ທສ຺ເສຕິ, ເຕນ ຈ ອາໂຠຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓານມ຺ປິ ເອວເມວ ອພ຺ຍາປາຣຕາ ທີປິຕາຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ນ ຫິ ຕານິ, ເຕສໍ ກາຣຓານິ ຈ ຕຖາ ຕຖາ ອາຠຸຊິຕ຺ວາ, ປຈ຺ຈເວກ຺ຂິຕ຺ວາ ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕິ, ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ວາ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີຕິ. ອິຕີຕິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣປຣາມສນໍ. ອເຈຕໂນຕິ ນ ເຈຕໂນ, ເຈຕນາຣຫິໂຕ ວາ. ອພ຺ຍາກໂຕຕິ ອພ຺ຍາກຕຣາສິປຣິຍາປນ຺ໂນ. ສຸຎ຺ໂຎຕິ ອຕ຺ຕສຸຎ຺ໂຎ. ຕໂຕ ເອວ ນິສ຺ສຕ຺ໂຕ. ຖທ຺ຘລກ຺ຂຓາຘິກຕາຍ ຖທ຺ໂຘ. ຕໂຕ ເອວ ປຖວີຘາຕູຕິ ເອວໍ ມນສິກາໂຣ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ເອວໍ ສພ຺ພຕ຺ຖ.

໓໑໒. ສຸຎ຺ຎຄາມຏ຺ຐາເນຕິ ເອຕ຺ຖ ສຸຎ຺ຎຄາມຄ຺ຄຫຓໍ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ເວທກວິຣຫທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ກາຍສ຺ສ.

໓໑໓. ມຘຸກຏ຺ຐິເກຕິ ມຘຸກພີຊານິ.

໓໑໔. ເຄຫຖມ຺ຠານໍ ອາຘາຣຠາເວນ ຐປິຕສິລາໂຍ ປາສາຓອຸທຸກ຺ຂລການີຕິ ອຘິປ຺ເປຕານິ.

໓໑໕. ທຸຄ຺ຄນ຺ຘາທິຠາເວ ຈສ຺ສ ສທິສຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ອລ຺ລໂຄຈມ຺ມຄ຺ຄຫຓໍ.

໓໑໖. ເຍຠຸຍ຺ເຍນ ມໍສເປສີນໍ ພຫລຕາຍ ມຫາມຕ຺ຕິກຄ຺ຄຫຓໍ.

໓໑໗. ກຸຏ຺ຏທາຣູສູຕິ ທາຣຸກຸຏ຺ຏິກາຍ ກຸຏິຍາ ຠິຕ຺ຕິປາທຠູເຕສຸ ກຏ຺ເຐສຸ.

໓໑໘. ປຓ຺ຫິກຏ຺ຐິອາທີນໍ ອາຘາຣຠາໂວ ວິຍ ໂຄປ຺ຜກຏ຺ຐິອາທີນໍ ອາເຘຍ຺ຍຠາໂວປິ ອສມນ຺ນາຫາຣສິທ຺ໂຘຕິ ທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ‘‘ປຓ຺ຫິກຏ຺ຐິໂຄປ຺ຜກຏ຺ຐິໍ ອຸກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ຐິຕ’’ນ຺ຕິອາທິໍ ວຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ສີສຏ຺ຐິຄີວຏ຺ຐິເກ ປຕິຏ຺ຐິຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໑໙. ສິນ຺ນເວຕ຺ຕຄ຺ຄາທີສູຕິ ເສທິຕເວຕ຺ຕກຬີຣາທີສຸ.

໓໒໑. ອຸຣຏ຺ຐິສງ຺ຆາໂຏ ປຎ຺ຊຣສທິສຕາຍ ‘‘ອຸຣຏ຺ຐິປຎ຺ຊຣ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕສ຺ສ ອຖິຣຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ຊິຓ຺ຓສນ຺ທມານິກປຎ຺ຊຣໍ ນິທສ຺ສນຠາເວນ ຄຫິຕໍ.

໓໒໒. ຍມກມໍສປິຓ຺ເຑຕິ ມໍສປິຓ຺ຑຍຸຄເຬ.

໓໒໓. ກິໂລມກສ຺ສ ເສຕວຓ຺ຓຕາຍ ‘‘ປິໂລຕິກປລິເວຐິເຕ’’ຕິ ປິໂລຕິກໍ ນິທສ຺ສນຠາເວນ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວເມວ ນ ວກ຺ກຫທຍານິ ສກລສຣີເຣ ຈ ມໍສໍ ຊານາຕີຕິ ເອຕ຺ຖ ນ ວກ຺ກຫທຍານິ ຊານນ຺ຕິ ‘‘ມຍໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນກິໂລມເກນ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນານີ’’ຕິ, ນ ສກລສຣີເຣ ຈ ມໍສໍ ຊານາຕິ ‘‘ອຫໍ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນກິໂລມເກນ ປຏິຈ຺ຉນ຺ນ’’ນ຺ຕິ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ.

໓໒໔. ໂກຏ຺ຐມຕ຺ຖກປສ຺ສນ຺ຕິ ກຸສູລສ຺ສ ອພ຺ຠນ຺ຕເຣ ມຕ຺ຖກປສ຺ສໍ.

໓໒໕. ທ຺ວິນ຺ນໍ ຖນານມນ຺ຕເຣຕິ ທ຺ວິນ຺ນໍ ຖນປ຺ປເທສານໍ ເວມຊ຺ເຌ, ຖນປ຺ປເທໂສ ຈ ອພ຺ຠນ຺ຕຣວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໒໗. ເອກວີສຕິອນ຺ຕໂຠເຄຕິ ເອກວີສຕິຍາ ຐາເນສຸ ໂອຠຄ຺ໂຄຠຄ຺ເຄ ອນ຺ຕມຓ຺ຑເລ.

໓໒໘. ອາມາສເຍ ຐິໂຕ ປຣິຠຸຕ຺ຕາຫາໂຣ ອຸທຣິຍນ຺ຕິ ອຘິປ຺ເປຕນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອຸທຣິຍໍ ອຸທເຣ ຐິຕໍ ອສິຕປີຕຂາຍິຕສາຍິຕ’’ນ຺ຕິ.

໓໓໑. ອພທ຺ຘປິຕ຺ຕໍ ສໍສຣຓໂລຫິຕໍ ວິຍ, ກາຍຸສ຺ມາ ວິຍ ຈ ກມ຺ມຊຣູປປຏິພທ຺ຘວຸຕ຺ຕິກນ຺ຕິ ອາຫ ‘‘ອາພທ຺ຘປິຕ຺ຕໍ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຏິພທ຺ຘໍ ສກລສຣີຣໍ ພ຺ຍາເປຕ຺ວາ ຐິຕ’’ນ຺ຕິ. ປຏິພທ຺ຘຕາວຈເນນ ຈສ຺ສ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິເຍ ສຕິ ສພ຺ຠາວເມວ ທີເປຕິ, ນ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍສ຺ສ ວິຍ ເອກນ຺ຕກມ຺ມຊຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ປິຕ຺ຕໂກສເກຕິ ມຫາໂກສາຏກີໂກສສທິເສ ປິຕ຺ຕາຘາເຣ. ຍູສຠູໂຕຕິ ຣສຠູໂຕ.

໓໓໒. ອຸຈ຺ຉິຏ຺ໂຐທກຄພ຺ຠມລາທີນໍ ຉຑ຺ຑນຏ຺ຐານໍ ຈນ຺ທນິກາ, ຕສ຺ສໍ ຈນ຺ທນິກາຍໍ.

໓໓໓. ປຸພ຺ພາສໂຍ ມນ຺ທປຎ຺ຎານໍ ເກສຎ຺ຈິເທວ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ ອສພ຺ພສາຘາຣຓນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນາຫ ‘‘ປຸພ຺ໂພ ອນິພທ຺ໂຘກາໂສ’’ຕິ.

໓໓໔. ປິຕ຺ຕໍ ວິຍາຕິ ອພທ຺ຘປິຕ຺ຕໍ ວິຍ. ສກລສຣີຣນ຺ຕິ ຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍປຏິພທ຺ຘໍ ສພ຺ພໍ ສຣີຣປ຺ປເທສໍ. ວກ຺ກຫທຍຍກນປປ຺ຜາສານິ ເຕເມນ຺ຕນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຍກນໍ ເຫຏ຺ຐາຠາຄປູຣເຓນ, ອິຕຣານິ ເຕສໍ ອຸປຣິ ໂຖກໍ ໂຖກໍ ປຄ຺ຆຣເຓນ ຈ ເຕເມຕີຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ເຫຏ຺ຐາ ເລຑ຺ຑຸຂຓ຺ຑາທີນິ ເຕມຍມາເນຕິ ເຕມກເຕມິຕພ຺ພານໍ ອພ຺ຍາປາຣຕາສາມຎ຺ຎນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ເອວ ອຸປມາ ທຏ຺ຐພ຺ພາ, ນ ຐານສາມຎ຺ຎນິທສ຺ສນຕ຺ຖໍ. ສນ຺ນິຈິຕໂລຫິເຕນ ຫິ ເຕເມຕພ຺ພານໍ ເກສຎ຺ຈິ ເຫຏ຺ຐາ, ກສ຺ສຈິ ອຸປຣິ ຐິຕຕາ ກາຍຄຕາສຕິນິທ຺ເທເສ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໒໐໖) ທສ຺ສິຕາຕິ. ຍກນສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາຠາຄຏ຺ຐານໍ ‘‘ມຍິ ໂລຫິຕໍ ຐິຕ’’ນ຺ຕິ ນ ຊານາຕິ, ວກ຺ກາທີນິ ‘‘ອມ຺ເຫ ເຕມຍມານໍ ໂລຫິຕໍ ຐິຕ’’ນ຺ຕິ ນ ຊານນ຺ຕີຕິ ເອວໍ ໂຍຊນາ ເວທິຕພ຺ພາ.

໓໓໖. ປຕ຺ຖິນ຺ນສິເນໂຫຕິ ຖິນຠາວໍ ຆນຠາວໍ ຄຕສິເນໂຫ. ສກລສຣີເຣ ມໍສນ຺ຕິ ໂຍຊນາ, ຕຎ຺ຈ ຖູລສຣີຣໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເມທສ຺ສ ສຕິປິ ປຕ຺ຖິນ຺ນຕາຍ ຆນຠາເວ ມໍສສ຺ສ ວິຍ ນ ພທ຺ຘຕາຕິ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຕ຺ຖິນ຺ນຍູໂສ’’ຕິ. ເຕເນວສ຺ສ ອາໂປໂກຏ຺ຐາສຕາ.

໓໓໗. ອຸທກປຸຓ຺ເຓສຸ ຕຣຸຓຕາລຏ຺ຐິກູປເກສູຕິ ນາຕິປຣິຓຕານໍ ສຊລການໍ ອຄ຺ຄໂຕ ຉິນ຺ນານໍ ຕາລສລາຏຸການໍ ວິວຣານິ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

໓໓໘. ວສາຍ ອຕ຺ຕໂນ ອາຘາເຣ ອຠິພ຺ຍາປນມຸເຂນ ອພ຺ຍາປາຣຕາສາມຎ຺ຎໍ ວິຠາເວຕພ຺ພນ຺ຕິ ອາຈາມຄຕເຕລໍ ນິທສ຺ສິຕນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ.

໓໓໙. ເຂຬຸປ຺ປຕ຺ຕິປຈ຺ຈເຍ ອມ຺ພິລຄ຺ຄມຘຸຣຄ຺ຄາທິເກ.

໓໔໓. ເກສາທີສຸ ມນສິກາຣໍ ປວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ເຕໂຊໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປວຕ຺ເຕຕພ຺ໂພ ມນສິກາໂຣຕິ ວິຠຕ຺ຕິໍ ປຣິຓາເມຕ຺ວາ ໂຍເຊຕພ຺ພໍ. ເຍນ ສນ຺ຕປ຺ປຕີຕິ ເຍນ ກາໂຍ ສນ຺ຕປ຺ປຕິ, ອຍໍ ສນ຺ຕປ຺ປນກິຈ຺ໂຈ. ເຕໂຊຕິ ຕສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນາກາໂຣ ເອວ ປຈ຺ຈາມຏ຺ໂຐ. ເຍນ ຊີຣີຍຕີຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

໓໔໔. ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວເສນາຕິ ອນ຺ໂຕປວິສນພຫິນິກ຺ຂມນນາສິກາວາຕຠາເວນ. ‘‘ເອວໍ ປວຕ຺ຕມນສິກາຣສ຺ສາ’’ຕິ ອິມິນາ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ສສມ຺ຠາຣວິຠຕ຺ຕິໂຕ ປວຕ຺ຕກມ຺ມຏ຺ຐານມນສິກາຣສ຺ສ. ຘາຕຸໂຍ ປາກຏາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ວິຕ຺ຖາຣໂຕ ປຣິຄ຺ຄຫິຕຕ຺ຕາ ຘາຕຸໂຍ ວິຠູຕາ ໂຫນ຺ຕິ. ອິຘາປິ ຠາວນາວິຘານໍ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ພໍ.

໓໔໕. ຕຕ຺ເຖວາຕິ ເຕສຸເຍວ ວີສຕິຍາ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ. ປຣິປາຈນລກ຺ຂຓໍ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ‘‘ຕຕ຺ເຖວາ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ.

ປຸນ ຕຕ຺ເຖວາຕິ ເຕສຸເຍວ ທ຺ວາທສສຸ ໂກຏ຺ຐາເສສູຕິ ອຕ຺ໂຖ. ເອຕ຺ຖ ຈ ເກສາທິໂກຏ຺ຐາສານໍ ສໍວິຄ຺ຄຫຕາຍ ຕຕ຺ຖ ວິຊ຺ຊມານາ ອາໂປຘາຕຸອາທໂຍ ນ຺ຫານິຍຈຸຓ຺ຓາທີສຸ ອຸທກາທໂຍ ວິຍ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ‘‘ຕຕ຺ເຖວ ອາພນ຺ຘນລກ຺ຂຓ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ສນ຺ຕປ຺ປນາທິເຕໂຊໂກຏ຺ຐາເສສຸ ປນ ວາໂຍຘາຕຸອາທໂຍ ນ ຕຖາ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍາຕິ ກຕ຺ວາ ‘‘ເຕນ ອວິນິຠຸຕ຺ຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ຕຕ຺ເຖວາຕິ. ຍທິ ເອວໍ, ວາຍຸໂກຏ຺ຐາເສສຸ ກຖໍ ຕຕ຺ເຖວາຕິ? ວາຍຸໂກຏ຺ຐາສາປິ ຫິ ອຸທ຺ຘງ຺ຄມວາຕາທໂຍ ປິຓ຺ຑາກາເຣເນວ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພຕໍ ອຸປຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ນ ປນ ສນ຺ຕປ຺ປນາທິເຕໂຊໂກຏ຺ຐາສາຕິ ນາຍໍ ໂທໂສ. ຕຕ຺ຖ ເຕນາຕິ ເຕນ ເຕເຊນ. ອວິນິຠຸຕ຺ຕນ຺ຕິ ອວິນາຠູຕໍ, ຕໍຕໍກລາປຄຕວເສນ ວາ ເອວໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ເອວໍ ວວຕ຺ຖາປຍໂຕຕິ ວຸຕ຺ຕາກາເຣນ ສລກ຺ຂຓສງ຺ເຂປໂຕ ຘາຕຸໂຍ ວວຕ຺ຖາເປນ຺ຕສ຺ສ. ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ‘‘ຕສ຺ເສວໍ ວາຍມມານສ຺ສາ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໓໐໘) ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍນ.

໓໔໖. ເອວມ຺ປິ ຠາວຍໂຕຕິ ສລກ຺ຂຓສງ຺ເຂປໂຕ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຠາເວນ຺ຕສ຺ສາປິ. ປຸພ຺ເພ ວຸຕ຺ຕນເຍນາຕິ ສສມ຺ຠາຣວິຠຕ຺ຕິໂຕ ຠາວນາຍໍ ວຸຕ຺ເຕນ ນເຍນ. ເອວນ຺ຕິ ຍຖາ ເກເສ, ເອວໍ. ສພ຺ພໂກຏ຺ຐາເສສູຕິ ເອກຈຕ຺ຕາລີສເຠເທສຸ ເສສສພ຺ພໂກຏ຺ຐາເສສຸ ເອວເມຕ຺ຖ ອຏ຺ຐສຏ຺ຐິຘາຕຸສຕສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄໂຫ ວຸຕ຺ໂຕ ໂຫຕິ. ຠາວນາວິຘານໍ ປເນຕ຺ຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນຍເມວ.

ອິທານິ ວຈນຕ຺ຖາທິມຸເຂນປິ ຘາຕູສຸ ມນສິກາຣວິຘານໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ວຈນຕ຺ຖໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ວຈນຕ຺ຖໂຕຕິ ຍສ຺ມາ ສພ຺ພປຐມໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານສ຺ສ ອຸຄ຺ຄຫຓໍ ວຈນວເສນ ໂຫຕິ ວຈນທ຺ວາເຣນ ຕທຕ຺ຖສ຺ສ ອາທິໂຕ ຄເຫຕພ຺ພໂຕ, ຕສ຺ມາ ວຈນຕ຺ຖໂຕປິ ຘາຕູນໍ ມນສິກາຕພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ກລາປໂຕຕິ ວຈນຕ຺ຖວເສນ ວິເສສໂຕ, ສາມຎ຺ຎໂຕ ຈ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ຍສ຺ມາ ຕາ ປິຓ຺ຑໂສ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ນ ປຈ຺ເຈກໍ, ຕສ຺ມາ ກລາປໂຕປິ ມນສິກາຕພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ເຕ ປນ ກລາປາ ປຣມາຓຸປຣິມາຓາ ໂຫນ຺ຕີຕິ ຕປ຺ປຣິຍາປນ຺ນານໍ ປຖວີຘາຕຸອາທີນໍ ເອກສ຺ມິໍ ສຣີເຣ ປຣິເມຍ຺ຍປຣິຈ຺ເຉທໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ຈຸຓ຺ຓໂຕ ມນສິກາຕພ຺ພຕາ ວຸຕ຺ຕາ. ໂສ ປນາຍໍ ຕາສໍ ຈຸຓ຺ຓໂຕ ມນສິກາໂຣ ສງ຺ຆາຏວເສນ ໂຫຕີຕິ ນິພ຺ພຏ຺ຏິຕສຣູປເມວ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ລກ຺ຂຓາທິໂຕ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ເຕນ ສລກ຺ຂຓວິຠຕ຺ຕິໂຕ ກມ຺ມຏ຺ຐານາຠິນິເວເສ ຍສ຺ມາ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສາຍ ໂກຏ຺ຐາສານໍ ວເສນ ຘາຕູສຸ ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມານາສຸ ‘‘ເອຕ຺ຕກາ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານາ, ເອຕ຺ຕກາ ຈິຕ຺ຕາທິສມຸຏ຺ຐານາ’’ຕິ ອຍໍ ວິຠາໂຄ ຎາຕພ຺ໂພ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ສມຸຏ຺ຐານໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ.

ເອວໍ ປຣິຎ຺ຎາຕສມຸຏ຺ຐານານມ຺ປິ ຕາສໍ ສທ຺ທານຸສາເຣນ ວິນາ ວິເສສສາມຎ຺ຎປຣິຄ຺ຄໂຫ ກາຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ນານຕ຺ເຕກຕ຺ຕໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ລກ຺ຂຓວິເສສໂຕ ວິນິຠຸຕ຺ຕຣູປາປິ ເອຕາ ອນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານຕາຍ ປເທເສນ ອວິນິຠຸຕ຺ຕາຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ວິນິພ຺ໂຠຄາວິນິພ຺ໂຠຄໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຕິປິ ອວິນິພ຺ໂຠຄວຸຕ຺ຕິຍໍ ກາຈິເທວ ກາສຎ຺ຈິ ສຠາຄາ, ກາຈິ ວິສຠາຄາຕິ ອຍມ຺ປິ ວິເສໂສ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ສຠາຄວິສຠາຄໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຠາຄວິສຠາຄາປິ ຘາຕຸໂຍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ອີທິສກິຈ຺ຈວິເສສຍຸຕ຺ຕາ, ພາຫິຣາ ຕພ຺ພິປຣີຕາຕິ ອຍໍ ວິເສໂສ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກພາຫິຣວິເສສໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ສຊາຕິສງ຺ຄຫາທິໂກ ຘາຕຸສງ຺ຄຫວິເສໂສປິ ປຣິຄ຺ຄຫິຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ສງ຺ຄຫໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ສນ຺ຘາຣຓາທີຫິ ຍຖາສກກິຈ຺ເຈຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎູປຕ຺ຖມ຺ຠຠາວໂຕປິ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຈ຺ຈຍໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ອພ຺ຍາປາຣນຍໂຕ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ອສມນ຺ນາຫາຣໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕ. ອຕ຺ຕໂນ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມວິເສສໂຕ, ປຈ຺ຈຍຠາວວິເສສໂຕ ຈ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕພ຺ພາຕິ ທສ຺ເສຕຸໍ ປຈ຺ຈຍວິຠາຄໂຕ ມນສິກາໂຣ ວຸຕ຺ໂຕຕິ ເອວເມເຕສໍ ເຕຣສນ຺ນໍ ອາກາຣານໍ ປຣິຄ຺ຄເຫ ກາຣຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ອາກາເຣຫີຕິ ປກາເຣຫິ, ກາຣເຓຫິ ວາ.

໓໔໗. ຕຕ຺ຖ ປຕ຺ຖຏຕ຺ຕາຕິ ປຸຖຸຕ຺ຕາ, ເຕນ ປຸຖຸຠາວໂຕ ປຸຖຸວີ, ປຸຖຸວີ ເອວ ປຖວີຕິ ນິຣຸຕ຺ຕິນເຍນ ສທ຺ທຕ຺ຖມາຫ. ປຕ຺ຖນຏ຺ເຐນ ວາ ປຖວີ, ປຕິຏ຺ຐາຠາເວນ ປຕ຺ຖາຍຕິ ອຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ‘‘ອປ຺ໂປຕີ’’ຕິ ປທສ຺ສ ອຕ຺ໂຖ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ໂຕ ເອວ. ອາປີຍຕີຕິ ໂສສີຍຕິ, ປິວີຍຕີຕິ ເກຈິ. ‘‘ອຍໍ ປນຕ຺ໂຖ ສສມ຺ຠາຣາເປ ຍຸຊ຺ຊຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ, ລກ຺ຂຓາເປປິ ຍຸຊ຺ຊເຕວ. ໂສປິ ຫິ ຜຣຸສປາຈນວິໂສສນາກາເຣນ ເສສຠູຕຕ຺ຕເຍນ ປີຍມາໂນ ວິຍ ປວຕ຺ຕຕີຕິ. ອປ຺ປາຍຕີຕິ ພ຺ຣູເຫຕິ. ປຣິພ຺ຣູຫນຣສາ ຫິ ອາໂປຘາຕຸ. ເຕຊຕີຕິ ນິເສຕິ, ຕິກ຺ຂຠາເວນ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍໍ ອຸສ຺ມາປຍຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວາຍຕີຕິ ສມີເຣຕິ, ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາເວນ ຠູຕສງ຺ຆາຕໍ ຄເມຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ.

ເອວໍ ຕາວ ວິເສສໂຕ ວຈນຕ຺ຖໍ ວຕ຺ວາ ອິທານິ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຕ຺ຕຸໍ ‘‘ອວິເສເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສລກ຺ຂຓຘາຣຓໂຕຕິ ຍຖາ ຕິຕ຺ຖິຍປຣິກປ຺ປິໂຕ ‘‘ປກຕິ ອຕ຺ຕາ’’ຕິ ເອວມາທິໂກ ສຠາວໂຕ ນຕ຺ຖິ, ນ ເອວເມຕາ. ເອຕາ ປນ ສລກ຺ຂຓໍ ສຠາວໍ ຘາເຣນ຺ຕີຕິ ຘາຕຸໂຍ. ທຸກ຺ຂາທານໂຕຕິ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວິທຫນໂຕ. ເອຕາ ຫິ ຘາຕຸໂຍ ກາຣຓຠາເວນ ວວຕ຺ຖິຕາ ຫຸຕ຺ວາ ອຍໂລຫາທິຘາຕຸໂຍ ວິຍ ອຍໂລຫາທິໍ ອເນກປ຺ປກາຣໍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ວິທຫນ຺ຕິ. ທຸກ຺ຂາຘານໂຕຕິ ອນປ຺ປກສ຺ສ ທຸກ຺ຂສ຺ສ ວິຘານມຕ຺ຕໂຕ ອວສວຕ຺ຕນໂຕ, ຕໍ ວາ ທຸກ຺ຂໍ ເອຕາຫິ ກາຣຓຠູຕາຫິ ສຕ຺ເຕຫິ ອນຸວິຘີຍຕິ, ຕຖາວິຫິຕຎ຺ຈ ຕໍ ເອຕາສ຺ເວວ ຘີຍຕິ ຐປີຍຕີຕິ ເອວໍ ທຸກ຺ຂາຘານໂຕ, ຘາຕຸໂຍ. ອປິຈ ‘‘ນິຊ຺ຊີວຏ຺ໂຐ ຘາຕຸຏ຺ໂຐ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕວາຍມຕ຺ໂຖ. ຕຖາ ຫິ ຠຄວາ ‘‘ຉຘາຕຸໂຣຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ປຸຣິໂສ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໓.໓໔໓-໓໔໕) ຊີວສຎ຺ຎາສມູຫນນຕ຺ຖໍ ຘາຕຸເທສນໍ ອກາສີຕິ. ອິຕິ ວຈນຕ຺ຖມຸເຂນປິ ອສາຘາຣຓໂຕ, ສາຘາຣຓໂຕ ຈ ຘາຕູນໍ ສຣສລກ຺ຂຓເມວ ວິຠາວີຍຕີຕິ ອາຫ ‘‘ເອວໍ ວິເສສສາມຎ຺ຎວເສນ ວຈນຕ຺ຖໂຕ ມນສິ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ມນສິກາໂຣ ປນ ວຈນຕ຺ຖມຸເຂນ ຘາຕຸໂຍ ປຣິຄ຺ຄເຫຕ຺ວາ ຐິຕສ຺ສ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໔໘. ອາກາເຣຫີຕິ ປກາເຣຫິ. ອຖ ວາ ອາກຣີຍນ຺ຕິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ຘາຕຸໂຍຕິ ອາກາຣາ, ໂກຏ຺ຐາສາ. ອຏ຺ຐຘມ຺ມສໂມຘານາຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕານໍ ປຈ຺ຈຍວິເສເສນ ວິສິຏ຺ຐຣູປານໍ ວຓ຺ຓາທີນໍ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ສມວຘານໂຕ ສນ຺ນິເວສວິເສສວເສນ ສຫາວຏ຺ຐານໂຕ ຕໍ ອຸປາທາຍ. ເກສາຕິ ສມ຺ມຸຕິ ສມຎ຺ຎາມຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ. ເຕສໍເຍວ ວິນິພ຺ໂຠຄາຕິ ເຕສໍເຍວ ວຓ຺ຓາທີນໍ ວິນິພ຺ຠຸຊນໂຕ. ຍຖາ ຫິ ວຓ຺ຓາທໂຍ ອຏ຺ຐ ຘມ຺ມາ ປຎ຺ຎາຍ ວິນິພ຺ຠຸຊ຺ຊມານາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎພ຺ຍຕິເຣເກນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ, ນ ເອວໍ ວຓ຺ຓາທິພ຺ຍຕິເຣເກນ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ເກສາ ອຸປລພ຺ຠນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ເຍ ຈ ຘມ຺ເມ ສມຸທິເຕ ອຸປາທາຍ ‘‘ເກສາ’’ຕິ ສມ຺ມຸຕິ, ເຕສຸ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ກເຕສຸ ນຕ຺ຖິ ‘‘ເກສາ’’ຕິ ສມ຺ມຸຕິ, ໂວຫາຣມຕ຺ຕນ຺ຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘‘ອຏ຺ຐຘມ຺ມກລາປມຕ຺ຕເມວາ’’ຕິ ອິທໍ ເກສປຎ຺ຎຕ຺ຕິຍາ ອຸປາທາຍຠູເຕ ວຓ຺ຓາທິເກ ເອກຕ຺ເຕນ ຄເຫຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ເຕສໍ ອຏ຺ຐຘມ຺ມມຕ຺ຕຠາວໂຕ. ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐາໂນ ໂກຏ຺ຐາໂສຕິ ເກເສສຸ ຕາວ ເກສມູລໍ, ເອວໍ ໂລມາທີສຸປິ ຍຖາຣຫໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ທສຘມ຺ມກລາໂປປີຕິ ເອຕ຺ຖ ອສິຕາທິປຣິປາຈໂກ ເຕໂຊໂກຏ຺ຐາໂສ ນວຘມ຺ມກລາໂປປີຕິ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ຍທິເມ ເກສາທິໂກຏ຺ຐາສາ ຍຖາຣຫໍ ອຏ຺ຐນວທສຘມ຺ມສມູຫຠູຕາ, ອຖ ກສ຺ມາ ປຖວີອາທິຘາຕຸມຕ຺ຕໂຕ ມນສິ ກຣີຍນ຺ຕີຕິ ອາຫ ‘‘ອຸສ຺ສທວເສນ ປນາ’’ຕິອາທິ. ຍສ຺ມາ ອຍໍ ຘາຕຸມນສິກາໂຣ ຍາວເທວ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎາສມຸຄ຺ຆາຏນຕ຺ໂຖ, ຘມ຺ມວິນິພ຺ໂຠໂຄ ຈ ສາຕິສຍໍ ສຕ຺ຕສຎ຺ຎາສມຸຄ຺ຆາຏາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ, ຕສ຺ມາ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ເອວໍ ຘມ຺ມວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ເອຕ຺ຖ ຫິ ອຸທຣິຍໍ ກຣີສໍ ປຸພ຺ໂພ ມຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານາ, ອສິຕາທິປຣິປາຈກເຕໂຊ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐາໂນ, ອສ຺ສາສປສ຺ສາສວາໂຕ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐາໂນຕິ ຉ ເອກສມຸຏ຺ຐານາ, ເສໂທອສ຺ສຸ ເຂໂຬ ສິງ຺ຆາຓິກາຕິ ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕວເສນ ທ຺ວິສມຸຏ຺ຐານາ, ເສສາ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານາ.

ເຕສຸ ອສິຕາທິປຣິປາຈເກ ເຕໂຊໂກຏ຺ຐາເສ ເອໂກ ກລາໂປ ຊີວິຕນວໂກ, ອຎ຺ເຎສຸ ເອກສມຸຏ຺ຐາເນສຸ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐາໂນ, ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐາໂນ ວາ ເອເກໂກ ອຏ຺ຐໂກ, ທ຺ວິສມຸຏ຺ຐາເນສຸ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕວເສນ ທ຺ເວ ທ຺ເວ ອຏ຺ຐກາ, ຈຕຸສມຸຏ຺ຐາເນສຸ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣສມຸຏ຺ຐານາ ຕໂຍ ຕໂຍ ອຏ຺ຐກາ, ອຸຕຸຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐາເນສຸ ສທ຺ທນວກາ, ອຏ຺ຐສຸ ເຕໂຊວາໂຍໂກຏ຺ຐາເສສຸ ອຏ຺ຐ ຊີວິຕນວກາ, ເສເສສຸ ຈຕຸວີສຕິຍາ ໂກຏ຺ຐາເສສຸ ກາຍຠາວທສກທ຺ວຍສຫິຕາ, ຈກ຺ຂາທິສຎ຺ຎິເຕສຸ ມໍສໂກຏ຺ຐາເສສຸ ຈກ຺ຂຸໂສຕຆານຊິວ຺ຫາວຕ຺ຖຸທສກສຫິຕາ ຈາຕິ ປຣິປຸຓ຺ຓາຍຕນເກ ຣູປກາເຍ ເຠທໍ ອນາມສິຕ຺ວາ ເອກຕ຺ຕວເສນ ຄຍ຺ຫມານາ ສຕ຺ຕຈຕ຺ຕາລີສາຘິກສຕຣູປກລາປາ ຣູປວິຠາຄໂຕ ສາຘິກໍ ທິຍຑ຺ຒຣູປສຫສ຺ສໍ ໂຫຕິ, ໂກຏ຺ຐາສານໍ ປນ ອວຍວວິຠາເຄນ ຕທວຍວກລາປານໍ ເຠເທ ຄຍ຺ຫມາເນ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອສງ຺ຂ຺ເຍຍ຺ຍເຠທຕາ ເວທິຕພ຺ພາ. ເອວໍ ຘມ຺ມວິຠາຄໂຕ ອເນກເຠທຠິນ຺ນາປິ ອິເມ ທ຺ວາຈຕ຺ຕາລີສ ໂກຏ຺ຐາສາ ອຸສ຺ສທຄ຺ຄຫເຓນ ຈຕຸຘາຕຸວເສເນວ ວວຕ຺ຖເປຕພ຺ພາ. ເຕນາຫ ‘‘ອຸສ຺ສທວເສນ ປນ…ເປ… ມນສິ ກາຕພ຺ພາ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ມນສິກາຣວິຘິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໔໙. ມຊ຺ຌິເມນ ປມາເຓນາຕິ ອາໂຣຫປຣິຓາເຫຫິ ມຊ຺ຌິມສຣີເຣ ລພ຺ຠມາເນນ ມຊ຺ຌິເມນ ປຣິມາເຓນ. ປຣິຄ຺ຄຍ຺ຫມານາຕິ ປຎ຺ຎາຍ ປຣິຕກ຺ເກຕ຺ວາ ຄຍ຺ຫມານາ. ປຣມາຓຸເຠທສຎ຺ຈຸຓ຺ຓາຕິ ເອຕ຺ຖ ຍຖາ ‘‘ອງ຺ຄຸລສ຺ສ ອຏ຺ຐໂມ ຠາໂຄ ຍໂວ, ຍວສ຺ສ ອຏ຺ຐໂມ ຠາໂຄ ອູກາ, ອູກາຍ ອຏ຺ຐໂມ ຠາໂຄ ລິກ຺ຂາ, ລິກ຺ຂາຍ ອຏ຺ຐໂມ ຠາໂຄ ຣຖເຣຓຸ, ຣຖເຣຓຸສ຺ສ ອຏ຺ຐໂມ ຠາໂຄ ຕຊ຺ຊາຣີ, ຕຊ຺ຊາຣິຍາ ອຏ຺ຐໂມ ຠາໂຄ ອຓຸ, ເອວໍ ອຓຸໂນ ອຏ຺ຐໂມ ຠາໂຄ ປຣມາຓຸ ນາມາ’’ຕິ ເກຈິ. ອຏ຺ຐກຖາຍໍ (ວິຠ. ອຏ຺ຐ. ໕໑໕) ປນ ‘‘ສຕ຺ຕຘຎ຺ຎມາສປ຺ປມາຓໍ ເອກໍ ອງ຺ຄຸລໍ, ສຕ຺ຕອູກາປມາໂຓ ເອໂກ ຘຎ຺ຎມາໂສ, ສຕ຺ຕລິກ຺ຂາປມາຓາ ເອກາ ອູກາ, ຉຕ຺ຕິໍສຣຖເຣຓຸປ຺ປມາຓາ ເອກາ ລິກ຺ຂາ, ຉຕ຺ຕິໍສຕຊ຺ຊາຣິປ຺ປມາໂຓ ເອໂກ ຣຖເຣຓຸ, ຉຕ຺ຕິໍສອຓຸປ຺ປມາຓາ ເອກາ ຕຊ຺ຊາຣີ, ຉຕ຺ຕິໍສປຣມາຓຸປ຺ປມາໂຓ ເອໂກ ອຓູ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕສ຺ມາ ອຓຸໂນ ຉຕ຺ຕິໍສຕິມຠາຄມຕ຺ໂຕ ປຣມາຓຸ ນາມ ອາກາສໂກຏ຺ຐາສິໂກ ມໍສຈກ຺ຂຸສ຺ສ ອໂຄຈໂຣ ທິພ຺ພຈກ຺ຂຸສ຺ເສວ ໂຄຈຣຠູໂຕ. ຕໍ ສນ຺ຘາຍາຫ ‘‘ປຣມາຓຸເຠທສຎ຺ຈຸຓ຺ຓາ’’ຕິ, ຍຖາວຸຕ຺ຕປຣມາຓຸປ຺ປເຠເທນ ຈຸຓ຺ຓວິຈຸຓ຺ຓຠູຕາ. ສຸຂຸມຣຊຠູຕາຕິ ຕໂຕເຍວ ອຕິວິຍ ສຸຂຸມຣຊຠາວໍ ຄຕາ.

ໂທຓມຕ຺ຕາ ສິຍາຕິ ໂສຬສ ນາຬິມຕ຺ຕາ. ອິຘາປິ ‘‘ມຊ຺ຌິເມນ ປມາເຓນາ’’ຕິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ເຕນ ‘‘ປກຕິຍາ ຈຕຸມຸຏ຺ຐິກໍ ກຸຑຸວໍ, ຈຕຸກຸຑຸວໍ ນາຬິ, ຕາຍ ນາຬິຍາ ໂສຬສ ນາຬິໂຍ ໂທຓໍ, ຕໍ ປນ ມຄຘນາຬິຍາ ທ຺ວາທສ ນາຬິໂຍ ໂຫນ຺ຕີ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ. ສງ຺ຄຫິຕາຕິ ຍຖາ ນ ວິປ຺ປກິຣຕິ, ເອວໍ ອາພນ຺ຘນວເສນ ສມ຺ປິຓ຺ຑິຕ຺ວາ ຄຫິຕາ. ອນຸປາລິຕາຕິ ຍຖາ ປຄ຺ຆຣຓສຠາວາຍ ອາໂປຘາຕຸຍາ ວເສນ ກິລິນ຺ນຠາວໍ, ປິຈ຺ຉິລຠາວໍ ວາ ນາປຊ຺ຊຕິ, ເອວໍ ອນຸຣກ຺ຂິຕາ. ວິຕ຺ຖມ຺ຠິຕາຕິ ສງ຺ຆາຕວາຍຸນາ ອຕິວິຍ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນໍ ປາປິຕາ. ນ ວິກິຣຕິ ນ ວິທ຺ຘໍສຕີຕິ ສຸຂຸມຣຊຠູຕາປິ ປຖວີຘາຕຸ ອາພນ຺ຘນປຣິປາຈນສມຸທີຣຓກິຈ຺ຈາຫິ ອາໂປເຕໂຊວາໂຍຘາຕູຫິ ລທ຺ຘປຈ຺ຈຍາ ສິເນເຫນ ເຕມິຕາ ເຕຊສາ ປຣິປກ຺ກາ ວາຍຸນາ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນໍ ປາປິຕາ ປິຏ຺ຐຈຸຓ຺ຓາ ວິຍ ນ ອິໂຕ ຈິໂຕ ຈ ວິກິຣຕິ ນ ວິທ຺ຘໍສຕິ, ອຖ ໂຂ ປິຓ຺ຑິຕາ ຆນຠູຕາ ຫຸຕ຺ວາ ນານປ຺ປກາເຣນ ຄເຫຕພ຺ພຕໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ອວິກິຣິຍມານາ’’ຕິອາທິ. ຕຕ຺ຖ ວິກປ຺ປນ຺ຕິ ວິຠາຄໍ. ຍທິປິ ເຕໂຊວາໂຍຘາຕຸໂຍປິ ສວິຄ຺ຄຫາ ຣູປຘມ຺ມຠາວໂຕ, ຍາທິໂສ ປນ ຆນຠາໂວ ປຖວີອາໂປຘາຕູສຸ ລພ຺ຠຕິ, ນ ຕາທິໂສ ເຕໂຊວາໂຍຘາຕູສຸ ລພ຺ຠຕີຕິ ເມຍ຺ຍຠາວາຠາວໂຕ ຕຕ຺ຖ ຈຸຓ຺ຓເຠໂທ ນ ອຸທ຺ຘໂຏ. ຕຖາ ຫິ ສສມ຺ຠາຣເຕໂຊວາຍູສຸປິ ເມຍ຺ຍຠາໂວ ນ ລພ຺ຠເຕວ.

ຍູສຄຕາຕິ ຍູສຠາວໍ ທ຺ຣວຠາວໍ ຄຕາ. ຕໂຕ ເອວ ອາພນ຺ຘນາກາຣຠູຕາ. ນ ປຄ຺ຆຣຕີຕິ ນ ໂອຄຬຕິ. ນ ປຣິສ຺ສວຕີຕິ ນ ວິສ຺ສນ຺ທຕິ. ປີຓິຕປີຓິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ອາໂປຘາຕຸຍາ ພ຺ຣູຫນຣສຕາຍ ວຸຕ຺ຕໍ.

ອຸສຸມາກາຣຠູຕາຕິ ເອເຕນ ກາເຍ ປາກຕິກອຸສ຺ມາປິ ຄຫຓີສງ຺ຂາຕາຍ ຕສ຺ສາເຍວ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ວເສນ ໂຫຕີຕິ ທສ຺ເສຕິ. ປຣິປາເຈຕີຕິ ສນ຺ເຕເຊຕິ. ສາ ຫິ ຍຖາຠຸຕ຺ຕສ຺ສ ອາຫາຣສ຺ສ ສມ຺ມາ ປຣິຓາມເນນ ຣສາທິສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠາວໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ ອິມໍ ກາຍໍ ປຣິປາເຈຕິ ສນ຺ເຕເຊຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ເຕເນວາຫ ‘‘ນ ປູຕິຠາວໍ ທສ຺ເສຕີ’’ຕິ. ກມ຺ມູປນິສ຺ສຍາຍ, ຈິຕ຺ຕປ຺ປສາທເຫຕຸກາຍ ຈ ສຣີເຣ ວຓ຺ຓສມ຺ປທາຍ ເຕໂຊຘາຕຸ ວິເສສປຈ຺ຈໂຍ, ປເຄວ ອຸຕຸອາຫາຣສມຸຏ຺ຐານາຍ ຣູປສມ຺ປຕ຺ຕິຍາ ຍຖາວຸຕ຺ຕເຕໂຊຘາຕູຕິ ອາຫ ‘‘ວຓ຺ຓສມ຺ປຕ຺ຕິຎ຺ຈສ຺ສ ອາວຫຕີ’’ຕິ.

ສມຸທີຣຓວິຕ຺ຖມ຺ຠນລກ຺ຂຓາຕິ ເອຕ຺ຖ ສມຸທີຣຓໍ ອນຸເປລ຺ລນໍ, ວິໂສສນນ຺ຕິ ເກຈິ. ວິຕ຺ຖມ຺ຠນໍ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍສ຺ສ ຖມ຺ຠິຕຕ຺ຕາປາທນໍ, ອຸປ຺ປີລນນ຺ຕິ ເອເກ. ຕາຍາຕິ ວິຕ຺ຖມ຺ຠນລກ຺ຂຓາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ. ອປຣາຍາຕິ ສມຸທີຣຓລກ຺ຂຓາຍ. ສາ ຫິ ເປລ຺ລນສຠາວາ. ເຕນາຫ ‘‘ສມພ຺ຠາຫໂຕ’’ຕິ. ສມພ຺ຠາຫນຎ຺ຈ ຣູປກລາປສ຺ສ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠາໂວ. ອວຆຏ຺ຏນໍ ອາສນ຺ນຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ. ລາເຬຕີຕິ ປຣິວຕ຺ເຕຕິ. ອິທານິ ຍທຕ຺ຖໍ ຈຸຓ຺ຓໂຕ ມນສິກາໂຣ ອາຄໂຕ, ຕໍ ນິຄມນວເສນ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອວເມຕ’’ນ຺ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ຘາຕຸຍນ຺ຕນ຺ຕິ ສຸຕ຺ເຕນ ວິຍ ຍນ຺ຕຣູປກໍ ອສຕິປິ ກຕ຺ຕຸຠູເຕ ອຕ຺ຕນິ ຈິຕ຺ຕວເສນ ຘາຕຸມຍໍ ຍນ຺ຕໍ ປວຕ຺ຕຕິ, ອິຘາປິ ມນສິກາຣວິຘິ ວຸຕ຺ຕນເຍເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ.

໓໕໐. ຍທິປິ ຈຕຸນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ລກ຺ຂຓາທໂຍ ເຫຏ຺ຐາ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ວຸຕ຺ຕາ ເອວ, ຕຖາປິ ເຕ ອນວເສສໂຕ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ວິສຸໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄຫວິຘິໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ລກ຺ຂຓາທິໂຕ’’ຕິອາທິ ອາຣທ຺ຘໍ. ຕຕ຺ຖ ລກ຺ຂີຍຕິ ເອເຕນາຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ກກ຺ຂຬຕ຺ຕໍ ລກ຺ຂຓເມຕິສ຺ສາຕິ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕລກ຺ຂຓາ. ນນຸ ຈ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕເມວ ປຖວີຘາຕູຕິ? ສຈ຺ຈເມຕໍ, ຕຖາປິ ວິຎ຺ຎາຕາວິຎ຺ຎາຕສທ຺ທຕ຺ຖຕາວເສນ ອຠິນ຺ເນປິ ຘມ຺ເມ ກປ຺ປນາສິທ຺ເຘນ ເຠເທນ ເອວໍ ນິທ຺ເທໂສ ກໂຕ. ເອວໍ ຫິ ອຕ຺ຖວິເສສາວໂພໂຘ ໂຫຕີຕິ. ອຖ ວາ ລກ຺ຂີຍຕີຕິ ລກ຺ຂຓໍ, ກກ຺ຂຬຕ຺ຕໍ ຫຸຕ຺ວາ ລກ຺ຂິຍມານາ ຘາຕຸ ກກ຺ຂຬຕ຺ຕລກ຺ຂຓາຕິ ເອວເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ເສສາສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ປຕິຏ຺ຐານຣສາຕິ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ປຕິຏ຺ຐາຠາວກິຈ຺ຈາ. ຕໂຕ ເອວ ເນສໍ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນາກາເຣນ ຎາຓສ຺ສ ປຈ຺ຈຸປຕິຏ຺ຐຕີຕິ ສມ຺ປຏິຈ຺ຉນປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ປທຏ຺ຐານໍ ປເນຕ຺ຖ ອຎ຺ຎຘມ຺ມຕາຍ ນ ອຸທ຺ຘຏໍ, ສາຘາຣຓຠາວສພ຺ຠາວໂຕ ວາ ທູຣກາຣຓໍ ວິຍ. ຍຖາ ວາ ຘມ຺ມຸທ຺ເທສວາຣວຓ຺ຓນາທີສຸ ຣສາທິນາ ອຎ຺ເຎສໍ ປຈ຺ຈຍຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ປຈ຺ຈຍວນ຺ຕຕາທສ຺ສນຕ຺ຖໍ ປທຏ຺ຐານໍ ອຸທ຺ຘຏໍ, ນ ເອວມິຘ. ອິຘ ປນ ຘາຕູນໍ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓວິເສສວິຠາວນປຣາຍ ໂຈທນາຍ ອຎ຺ຎຘມ຺ມຠູຕໍ ປທຏ຺ຐານໍ ນ ອຸທ຺ຘຏນ຺ຕິ ທຏ຺ຐພ຺ພໍ. ພ຺ຣູຫນຣສາຕິ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ວຑ຺ຒນກິຈ຺ຈາ. ຕຖາ ຫິ ສາ ເນສໍ ປີຓິຕຠາວໍ ທສ຺ເສຕີຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ສງ຺ຄຫປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ພາຫິຣອຸທກໍ ວິຍ ນ຺ຫານີຍຈຸຓ຺ຓສ຺ສ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ສງ຺ຄຫຓປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ມທ຺ທວານຸປ຺ປທານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາຕິ ພາຫິຣຄ຺ຄິ ວິຍ ຊຕຸໂລຫາທີນໍ ສຫຊາຕຘມ຺ມານໍ ມຸທຸຠາວານຸປ຺ປທານປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານາ. ອຠິນີຫາໂຣ ຠູຕສງ຺ຆາຏສ຺ສ ເທສນ຺ຕຣຸປ຺ປຕ຺ຕິເຫຕຸຠາໂວ, ນີຫຣຓໍ ວາ ພີຊໂຕ ອງ຺ກຸຣສ຺ສ ວິຍ.

໓໕໑. ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານາວ ກມ຺ມາທິວເສນ ອນຸປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ. ອຸຕຸຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ກທາຈິ ອຸຕຸໂຕ, ກທາຈິ ຈິຕ຺ຕໂຕ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ອວເສສາຕິ ວຸຕ຺ຕາວເສສາ ເກສາທໂຍ ຈຕຸວີສຕິ, ອາທິໂຕ ຕໂຍ ເຕໂຊໂກຏ຺ຐາສາ, ປຎ຺ຈ ວາໂຍໂກຏ຺ຐາສາ ຈາຕິ ທ຺ວຕ຺ຕິໍສ. ສພ຺ເພປີຕິ ເຕ ສພ຺ເພປິ ກມ຺ມາທິວເສນ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານາ. ເກສາທີນມ຺ປິ ຫິ ມໍສໂຕ ອວິມຸຕ຺ຕຠາໂຄ ກມ຺ມາຫາຣຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐາໂນວ ໂຫຕີຕິ.

໓໕໒. ນານຕ຺ເຕກຕ຺ຕໂຕຕິ ວິເສສສາມຎ຺ຎໂຕ. ຘມ຺ມານໍ ຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ວິສທິສຕາ ນານຕ຺ຕໍ, ສມານຕາ ເອກຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພາສມ຺ປີຕິ ຈຕຸນ຺ນມ຺ປິ. ສລກ຺ຂຓາທິໂຕຕິ ສກໍ ລກ຺ຂຓໍ ສລກ຺ຂຓໍ, ຕໂຕ ສລກ຺ຂຓາທິໂຕ. ອາທິ-ສທ຺ເທນ ຣສປຈ຺ຈຸປຏ຺ຐານານໍ ວິຍ ມຸທຸສຓ຺ຫຜຣຸສຠາວາທີນມ຺ປິ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາທິວເສນ ນານຕ຺ຕຠູຕານ’’ນ຺ຕິ ກສ຺ມາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນນຸ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາທິວເສນ ຈຕຸນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ເອກຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ສາຘາຣຓຕ຺ຕາຕິ? ນ, ‘‘ອຎ຺ຎາ ເອວ ຘາຕຸໂຍ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາ, ອຎ຺ຎາ ອຸຕຸອາທິສມຸຏ຺ຐານາ’’ຕິອາທິກໍ ເຠທໍ ສນ຺ຘາຍ ຕຖາ ວຈນໂຕ. ເອຕາສໍ ຘາຕູນໍ. ຣຸປ຺ປນລກ຺ຂຓໍ ຣຸປ຺ປນສຠາວໍ. ກິມ຺ປເນຕໍ ຣຸປ຺ປນໍ ນາມ? ຍາ ສີຕາທິວິໂຣຘິປຈ຺ຈຍສນ຺ນິປາເຕ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ຕສ຺ມິໍ ວາ ສຕິ ໂຍ ວິຊ຺ຊມານສ຺ເສວ ວິສທິສຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ເຫຕຸຠາໂວ, ຕໍ ຣຸປ຺ປນໍ. ອນຕີຕຕ຺ຕາຕິ ອປຣິຈ຺ຈຊນໂຕ.

ມຫນ຺ຕປາຕຸຠາໂວ ເຈຕ຺ຖ ສສມ຺ຠາຣຘາຕຸວເສນ ເວທິຕພ຺ໂພ, ຕຖາ ມຫາວິກາຣຕາ ມຫາຠູຕສາມຎ຺ຎລກ຺ຂຓຘາຕຸວເສນ, ມຫາປຣິຫາຣຕາ, ມຫຕ຺ຕວິຊ຺ຊມານຕາ ຈ ອຸຠຍວເສນາຕິ. ຠູຕສທ຺ທາເປກ຺ຂາຍ ‘‘ເອຕານີ’’ຕິ ນປຸໍສກນິທ຺ເທໂສ. ມຫນ຺ຕານິ ປາຕຸຠູຕານິ ອເນກສຕສຫສ຺ສ ຣູປກລາປສງ຺ຆາຏຕາຍ ສມູຫວເສນ, ສນ຺ຕຕິວເສນ ຈ ອປຣິມິຕປຣິມາຓານໍ, ອເນກໂຍຊນາຍາມວິຕ຺ຖາຣານຎ຺ຈ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນໂຕ. ຈຕ຺ຕາຣິ ນຫຸຕານີຕິ ຈຕ຺ຕາຣິ ທສສຫສ຺ສານິ. ເທວທານວາທີນໍ ຕິຄາວຸຕາທິສຣີຣວເສນ ມຫນ຺ຕານິ ປາຕຸຠູຕານິ.

ຕຕ຺ຖາຍໍ ວຈນຕ຺ໂຖ – ມຫນ຺ຕານິ ຠູຕານິ ຊາຕານິ ນິພ຺ພຕ຺ຕານີຕິ ມຫາຠູຕານີຕິ. ອເນກາຠູຕວິເສສທສ຺ສເນນ, ອເນກພ຺ຠຸຕທສ຺ສເນນ ຈ ອເນກຈ຺ຉຣິຍທສ຺ສນວເສນ ມຫນ຺ໂຕ ອພ຺ຠຸໂຕ, ມຫນ຺ຕານິ ວາ ອຠູຕານິ ເອຕ຺ຖາຕິ ມຫາຠູໂຕ, ມາຍາກາໂຣ. ຍກ຺ຂາທໂຍ ຊາຕິວເສເນວ ມຫນ຺ຕາ ຠູຕາຕິ ມຫາຠູຕາ, ນິຣຸຬ຺ໂຫ ວາ ອຍໍ ເຕສຸ ມຫາຠູຕສທ຺ໂທ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ປຖວີອາທໂຍ ປນ ວຎ຺ຈກຕາຍ, ອນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານຕາຍ ຈ ມຫາຠູຕາ ວິຍ ມຫາຠູຕາ. ຠູຕສທ຺ທສ຺ສ ອຸຠຍລິງ຺ຄຕາຍ ນປຸໍສກຕາ ກຕາ. ຕຕ຺ຖ ວຎ຺ຈກຕາ ສຍໍ ອນີລາທິສຠາວານິ ຫຸຕ຺ວາ ນີລາທິສຠາວສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາປນໍ, ອນິຕ຺ຖິປຸຣິສາທິສຠາວາເນວ ຈ ຫຸຕ຺ວາ ອິຕ຺ຖິປຸຣິສາທິອາກາຣສ຺ສ ອຸປຏ຺ຐາປນໍ. ຕຖາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອນ຺ໂຕ, ພຫິ ຈ ອຏ຺ຐິຕານໍເຍວ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ອວຏ຺ຐານໂຕ ອນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານຕາ. ຍທິ ຫິ ອິມາ ຘາຕຸໂຍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎສ຺ສ ອນ຺ໂຕ ຐິຕາ, ນ ສກິຈ຺ຈກຣາ ສິຍຸໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎານຸປ຺ປເວສນໂຕ, ອຖ ພຫິ ຐິຕາ ວິນິພ຺ຠຸຕ຺ຕາ ສິຍຸໍ. ຕຖາ ສຕິ ອວິນິພ຺ຠຸຕ຺ຕວາໂທ ຫາເຍຍ຺ຍ, ຕສ຺ມາ ນ ນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານາ. ເອວໍ ສນ຺ເຕປິ ປຕິຏ຺ຐານາທິນາ ຍຖາສກໍ ກິຈ຺ຈວິເສເສນ ເສສານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ຕິຓ຺ຓໍ ອຸປກາຣິກາ ໂຫນ຺ຕິ, ເຍນ ສຫຊາຕາທິນາ ປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈຍາ ໂຫນ຺ຕິ. ເຕນາຫ ‘‘ນ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ນິສ຺ສາຍ ນ ຕິຏ຺ຐນ຺ຕີ’’ຕິ. ມນາເປຫີຕິ ມໂນຫເຣຫິ ຈາຕຸຣິຍວນ຺ເຕຫິ. ວຓ຺ຓສຓ຺ຐານວິກ຺ເຂເປຫີຕິ ກາຬສາມຕາທິວຓ຺ເຓຫິ, ປຸຖຸລວິວຣກິສຕາທິສຓ຺ຐາເນຫິ, ຫຕ຺ຖຠມຸກາທິວິກ຺ເຂເປຫິ ຈ. ສຣສລກ຺ຂຓນ຺ຕິ ສຠາວຠູຕໍ ລກ຺ຂຓໍ, ສກິຈ຺ຈກໍ ວາ ສຠາວໍ.

ມຫາປຣິຫາຣໂຕຕິ ເອຕ຺ຖ ວຈນຕ຺ຖໍ ວທນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ມຫນ຺ເຕຫິ…ເປ… ຠູຕານິ, ມຫາປຣິຫາຣານິ ວາ ຠູຕານີ’’ຕິ. ຕຕ຺ຖ ປຈ຺ຉິມຕ຺ເຖ ປຸຣິມປເທ ອຸຕ຺ຕຣປທສ຺ສ ປຣິຫາຣ-ສທ຺ທສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ ‘‘ມຫາຠູຕານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ.

ຕຖາ ຫີຕິ ຕໂຕ ເອວ ວິກາຣສ຺ສ ມຫນ຺ຕຕ຺ຕາ ເອວາຕິ ຕໍ ວິກາຣໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ຠູມິໂຕ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ຕຕ຺ຖ ອຈ຺ຈິມໂຕຕິ ອຄ຺ຄິສ຺ສ. ໂກຏິສຕສຫສ຺ສໍ ເອກໍ ໂກຏິສຕສຫສ຺ເສກໍ ຈກ຺ກວາຬນ຺ຕິ ຕໍ ສພ຺ພໍ ອາຓາເຂຕ຺ຕຠາເວນ ເອກໍ ກຕ຺ວາ ວທຕິ. ວິລີຍຕີຕິ ວິປຕ຺ຕິກຣເມຆາຠິວຸຏ຺ເຐນ ຂາຣຸທເກນ ລວຓໍ ວິຍ ວິລຍໍ ຄຈ຺ຉຕິ ວິທ຺ຘໍສຕິ. ກຸປິເຕນາຕິ ຂຸຠິເຕນ. ວິກີຣຕີຕິ ວິຘມຕິ ວິທ຺ຘໍສຕິ.

ອນຸປາທິນ຺ເນສຸ ວິກາຣມຫຕ຺ຕໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປາທິນ຺ເນສຸ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຕ຺ຖທ຺ໂຘ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ກຏ຺ຐມຸເຂນ ວາຕິ ວາ-ສທ຺ໂທ ອຸປມຕ຺ໂຖ. ຍຖາ ກຏ຺ຐມຸເຂນ ສປ຺ເປນ ຑຏ຺ໂຐ ປຕ຺ຖທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ເອວໍ ປຖວີຘາຕຸປ຺ປໂກເປນ ໂສ ກາໂຍ ກຏ຺ຐມຸເຂວ ໂຫຕິ, ກຏ຺ຐມຸຂມຸຂຄໂຕ ວິຍ ປຕ຺ຖທ຺ໂຘ ໂຫຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ. ອຖ ວາ ວາ-ສທ຺ໂທ ອວຘາຣຓຕ຺ໂຖ. ໂສ ‘‘ປຖວີຘາຕຸປ຺ປໂກເປນ ວາ’’ຕິ ເອວໍ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ໂພ. ອຍຎ຺ເຫຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ – ກຏ຺ຐມຸເຂນ ຑຏ຺ໂຐປິ ກາໂຍ ປຖວີຘາຕຸປ຺ປໂກເປເນວ ປຕ຺ຖທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ຕສ຺ມາ ປຖວີຘາຕຸຍາ ອວິຍຸຕ຺ໂຕ ໂສ ກາໂຍ ສພ຺ພທາ ກຏ຺ຐມຸຂມຸຂຄໂຕ ວິຍ ໂຫຕີຕິ. ວາ-ສທ຺ໂທ ວາ ອນິຍມຕ຺ໂຖ, ຕຕ຺ຣາຍມຕ຺ໂຖ – ກຏ຺ຐມຸເຂນ ຑຏ຺ໂຐ ກາໂຍ ປຕ຺ຖທ຺ໂຘ ໂຫຕິ ວາ, ນ ວາ ໂຫຕິ ມນ຺ຕາຄທວເສນ, ປຖວີຘາຕຸປ຺ປໂກເປນ ປນ ມນ຺ຕາຄທຣຫິໂຕ ໂສ ກາໂຍ ກຏ຺ຐມຸຂມຸຂຄໂຕ ວິຍ ໂຫຕິ ເອກນ຺ຕປຕ຺ຖທ຺ໂຘຕິ.

ປູຕິໂຍຕິ ກຸຖິໂຕ. ສນ຺ຕຕ຺ໂຕຕິ ສພ຺ພໂສ ຕຕ຺ໂຕ ສມຸປ຺ປນ຺ນທາໂຫ. ສຎ຺ຉິນ຺ໂນຕິ ສມນ຺ຕໂຕ ຉິນ຺ໂນ ປຣມາຓຸເຠທສຎ຺ຈຸຓ຺ໂຓ ອາຍສ຺ມໂຕ ອຸປເສນຕ຺ເຖຣສ຺ສ ສຣີຣໍ ວິຍ. ມຫາວິກາຣານິ ຠູຕານີຕິ ມຫາວິກາຣວນ຺ຕານິ ຠູຕານິ ມຫາຠູຕານີຕິ ປຸຣິມປເທ ອຸຕ຺ຕຣປທໂລເປນ ນິທ຺ເທໂສ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ‘‘ປຖວີ’’ຕິອາທິນາ ສພ຺ພໂລກສ຺ສ ປາກຏານິປິ ວິປລ຺ລາສໍ ມຸຎ຺ຈິຕ຺ວາ ຍຖາສຠາວໂຕ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫເນ ມຫນ຺ເຕນ ວາຍາເມນ ວິນາ ນ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນ຺ຕີຕິ ທຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍສຠາວຕ຺ຕາ ‘‘ມຫນ຺ຕານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ຕານິ ຫິ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ຍານິ. ‘‘ອມຫນ຺ຕານີ’’ຕິ ມນ຺ຕ຺ວາ ຐິຕາ ເຕສໍ ທຸປ຺ປຣິຄ຺ຄຫຕໍ ທິສ຺ວາ ‘‘ອໂຫ ມຫນ຺ຕານິ ເອຕານີ’’ຕິ ຊານາຕີຕິ ມຫາຠູເຕກເທສຕາທີຫິ ວາ ກາຣເຓຫິ ມຫາຠູຕານິ. ເອຕາ ຫິ ຘາຕຸໂຍ ມຫາຠູເຕກເທສໂຕ, ມຫາຠູຕສາມຎ຺ຎໂຕ, ມຫາຠູຕສນ຺ນິສ຺ສຍໂຕ, ມຫາຠູຕຠາວໂຕ, ມຫາຠູຕປຣິໂຍສານໂຕ ຈາຕິ ອິເມຫິປິ ກາຣເຓຫິ ‘‘ມຫາຠູຕານີ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ.

ຕຕ຺ຖ ມຫາຠູເຕກເທສໂຕຕິ ‘‘ຠູຕມິທນ຺ຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມນຸປສ຺ສຖາ’’ຕິອາທີສຸ (ມ. ນິ. ໑.໔໐໑) ຫິ ອວິເສເສນ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ ‘‘ຠູຕ’’ນ຺ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຕຕ຺ຖ ຍທິທໍ ກາມຠເວ, ຣູປຠເວ, ປຎ຺ຈໂວກາຣຠເວ, ເອກຈ຺ເຈ ຈ ສຎ຺ຎີຠເວ ປວຕ຺ຕໍ ຂນ຺ຘປຎ຺ຈກໍ, ຕໍ ມຫາວິສຍຕາຍ ‘‘ມຫາຠູຕ’’ນ຺ຕິ ວຕ຺ຕພ຺ພຕໍ ອຣຫຕິ. ປຖວີອາທໂຍ ປນ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ຕສ຺ສ ມຫາຠູຕສ຺ສ ເອກເທສຠູຕາ ‘‘ມຫາຠູຕາ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ. ສມຸທາເຍສຸ ຫິ ປວຕ຺ຕໂວຫາຣາ ອວຍເວສຸປິ ທິສ຺ສນ຺ຕິ ຍຖາ ‘‘ສມຸທ຺ໂທ ທິຏ຺ໂຐ, ປໂຏ ທຑ຺ໂຒ’’ຕິ ຈ. ມຫາຠູຕສມຎ຺ຎໂຕຕິ ຕທຘີນວຸຕ຺ຕິຕາຍ ຠວນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ອຸປາທາຣູປານີຕິ ຠູຕານິ, ປຖວີອາທໂຍ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ. ສາ ປນາຍເມຕາສຸ ຠູຕສມຎ຺ຎາ ອນຎ຺ຎຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິຕາຍ ອຸປາທາຣູປານໍ ອວິປຣີຕຏ຺ຐາ, ໂລກສ຺ສ ເຈຕາ ພຫູປກາຣາ, ຈກ຺ຂຸສມຸທ຺ທາທີນໍ ນິສ຺ສຍຠູຕາ ຈາຕິ ມຫນ຺ຕານິ ຠູຕານີຕິ ສມຎ຺ຎາຍິໍສຸ. ມຫາຠູຕສນ຺ນິສ຺ສຍໂຕຕິ ມຫນ຺ຕານໍ ມຫານຸຠາວານໍ ມຫາສມ຺ມຕມນ຺ຘາຕຸປ຺ປຠຸຕີນໍ ຣຎ຺ຎໍ, ສກ຺ກາທີນໍ ເທວານໍ, ເວປຈິຕ຺ຕິອາທີນໍ ອສຸຣານໍ, ມຫາພ຺ຣຫ຺ມາທີນໍ ພ຺ຣຫ຺ມານໍ, ຄຸຓໂຕ ວາ ມຫນ຺ຕານໍ ພຸທ຺ຘານໍ, ປຈ຺ເຈກພຸທ຺ຘານໍ, ສາວການໍ ອຸປາທາຍຸປາທາຍ ວາ ສພ຺ເພສມ຺ປິ ຠູຕານໍ ສຕ຺ຕານໍ ນິສ຺ສຍຠູຕຕາຍ ມຫນ຺ຕາ ຠູຕາ ເອເຕສູຕິ ມຫາຠູຕາ. ຈາຕຸມຫາຠູຕິໂກ ຫິ ເນສໍ ກາໂຍຕິ. ມຫາຠູຕຠາວໂຕຕິ ພຫຸຠູຕຠາວໂຕ. ອຍໍ ຫິ ມຫາ-ສທ຺ໂທ ‘‘ມຫາຊໂນ ສນ຺ນິປຕິໂຕ’’ຕິອາທີສຸ ພຫຸຠາເວ ທິສ຺ສຕິ. ປຖວີອາທໂຍ ຈ ຘາຕຸໂຍ ເອກສ຺ມິມ຺ປິ ອຕ຺ຕຠາເວ ອປຣິເມຍ຺ຍປ຺ປເຠທາ ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ. ຕສ຺ມາ ມຫນ຺ຕາ ພຫູ ອເນກສຕສຫສ຺ສປ຺ປເຠທາ ຠູຕາຕິ ມຫາຠູຕາ. ມຫາຠູຕປຣິໂຍສານໂຕຕິ ມຫາຠູຕສ຺ສ ວເສນ ປຣິໂຍສານປ຺ປຕ຺ຕິໂຕ.

‘‘ກາໂລ ຆສຕິ ຠູຕານິ, ສພ຺ພາເນວ ສຫຕ຺ຕນາ;

ໂຍ ຈ ກາລຆໂສ ຠູໂຕ, ສ ຠູຕປຈນິໍ ປຈີ’’ຕິ. (ຊາ. ໑.໒.໑໙໐) –

ຫິ ເອວມາທີສຸ ຂີຓາສໂວ ‘‘ຠູໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ. ໂສ ຫິ ອຸຈ຺ຉິນ຺ນຠວເນຕ຺ຕິກຕາຍ ອາຍຕິໍ ອປ຺ປຏິສນ຺ຘິກຕ຺ຕາ ເອກນ຺ຕໂຕ ‘‘ຠູໂຕ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ, ນ ອິຕເຣ, ຠວິສ຺ສນ຺ຕີຕິ ໂວຫາຣໍ ອນຕີຕຕ຺ຕາ. ຠູໂຕ ເອວ ອິຘ ປູຊາວເສນ ‘‘ມຫາຠູໂຕ’’ຕິ ວຸຕ຺ໂຕ ຍຖາ ‘‘ມຫາຂີຓາສໂວ, ມຫາໂມຄ຺ຄລ຺ລາໂນ’’ຕິ ຈ. ອິມາສຎ຺ຈ ຘາຕູນໍ ອນາທິມຕິ ສໍສາເຣ ປພນ຺ຘວເສນ ປວຕ຺ຕມານານໍ ຍຖາວຸຕ຺ຕສ຺ສ ມຫາຠູຕສ຺ເສວ ສນ຺ຕາເນ ປຣິໂຍສານປ຺ປຕ຺ຕິ, ນາຎ຺ຎຕ຺ຣ. ຕສ຺ມາ ມຫາຠູເຕ ຠູຕາ ປຣິໂຍສານໍ ປຕ຺ຕາຕິ ມຫາຠູຕາ ປຸຣິມປເທ ຠູຕ-ສທ຺ທສ຺ສ ໂລປໍ ກຕ຺ວາ. ເອວເມຕາ ຘາຕຸໂຍ ມຫາຠູເຕກເທສຕາທີຫິ ມຫາຠູຕາຕິ ເວທິຕພ຺ພາ. ປຖວີອາທີນໍ ກກ຺ຂຬປຄ຺ຆຣຓາທິວິເສສລກ຺ຂຓສມງ຺ຄິຕາ ອປຣິຈ຺ຈຕ຺ຕຘາຕຸລກ຺ຂຓານໍເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ຘາຕຸລກ຺ຂຓໍ ອນຕີຕຕ຺ຕາ’’ຕິ. ນ ຫິ ສາມຎ຺ຎປຣິຈ຺ຈາເຄນ ວິເສໂສ, ວິເສສນິຣເປກ຺ຂໍ ວາ ສາມຎ຺ຎໍ ປວຕ຺ຕຕິ. ຕຖາ ຫິ ວທນ຺ຕິ –

‘‘ຕມຕ຺ຖາເປກ຺ຂໂຕ ເຠທໍ, ສສາມຎ຺ຎໍ ຊຫາຕິ ໂນ;

ຄຓ຺ຫາຕິ ສໍສຍຸປ຺ປາທາ, ສເມເວກຕ຺ຖກໍ ທ຺ວຍ’’ນ຺ຕິ.

ສລກ຺ຂຓຘາຣເຓນ ຈາຕິ ເຍນ ສລກ຺ຂຓຘາຣເຓນ ‘‘ຘາຕຸໂຍ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ, ເຕເນວ ‘‘ຘມ຺ມາ’’ຕິປິ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ອຸຠຍຖາປິ ນິສ຺ສຕ຺ຕນິຊ຺ຊີວຕາຍ ເອວ ວິຠາວນໂຕ. ເຕເນວາຫ – ‘‘ຉຘາຕຸໂຣຍໍ ຠິກ຺ຂຸ ປຸຣິໂສ, ຘມ຺ເມສຸ ຘມ຺ມານຸປສ຺ສີ ວິຫຣຕີ’’ຕິ ຈ. ອຣູປານໍ ຂຓໂຕ ຣູປານໍ ຂຓສ຺ສ ນາຕິອິຕ຺ຕຣຕາຍາຫ ‘‘ອຕ຺ຕໂນ ຂຓານຸຣູປ’’ນ຺ຕິ. ຘຣເຓນາຕິ ຐາເນນ, ປວຕ຺ຕເນນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ຂຍຏ຺ເຐນາຕິ ຂຓຠງ຺ຄຸຕາຍ. ຠຍຏ຺ເຐນາຕິ ອຸທຍວຍປຏິປີຬນາທິນາ ສປ຺ປຏິຠຍຕາຍ. ອສາຣກຏ຺ເຐນາຕິ ອຕ຺ຕສາຣວິຣເຫນ.

໓໕໓. ສຫຸປ຺ປນ຺ນາວ ເອຕາຕິ ເອຕາ ຈຕສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ສຫ ອຸປ຺ປນ຺ນາວ ສຫ ປວຕ຺ຕມານາວ ສມານກາເລ ລພ຺ຠມານາປິ ອວກໍສໂຕ ສພ຺ພປຣິຍນ຺ຕິເມ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣສມຸຏ຺ຐາເນສຸ ສຸທ຺ຘຏ຺ຐເກ, ກມ຺ມເຊສຸ ຊີວິຕນວເກຕິ ເອເກກສ຺ມິໍ ສຸທ຺ຘຏ຺ຐກາທິກລາເປປິ ປເທເສນ ອວິນິພ຺ຠຸຕ຺ຕາ ວິສຸໍ ວິສຸໍ ອນິທ຺ທິສິຕພ຺ພຏ຺ຐານຕາຍ. ຍຕ຺ຖ ຫິ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ປຕິຏ຺ຐາວເສນ ປຖວີ, ຕຕ຺ເຖວ ຕສ຺ສາ ອາພນ຺ຘນປຣິປາຈນສມຸທີຣຓວເສນ ອິຕຣາ. ເອສ ນໂຍ ເສສາສຸປິ.

໓໕໔. ປຸຣິມາ ທ຺ເວ ຄຣຸກຕ຺ຕາ ສຠາຄາ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ເອຕ຺ຖ ຈ ນນຸ ປຖວິຍາປິ ລຫຸຠາໂວ ອຕ຺ຖິ. ຕຖາ ຫິ ສາ ‘‘ກກ຺ຂຬໍ ມຸທຸກໍ ສຓ຺ຫໍ ຜຣຸສໍ ຄຣຸກໍ ລຫຸກ’’ນ຺ຕິ ນິທ຺ທິຏ຺ຐາ, ອາເປປິ ລຫຸຠາໂວ ລພ຺ຠເຕວາຕິ? ນ, ນິປ຺ປຣິຍາຍຄຣຸຠາວສ຺ສ ອຘິປ຺ເປຕຕ຺ຕາ. ຄຣຸຠາໂວ ເອວ ຫິ ປຖວີຘາຕຸຍາ ຄຣຸຕຣໍ ອຸປາທາຍ ລຫຸຠາໂວຕິ ປຣິຍາເຍນ ວຸຕ຺ໂຕ ສີຕຠາໂວ ວິຍ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ. ຍທິ ເອວໍ ຣູປສ຺ສ ລຫຸຕາຕິ ກຖໍ? ອຍມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕນຍາ ເອວ ລຫຸຕາກາຣໍ ອຸປາທາຍ ລພ຺ຠນໂຕ. ນ ຫິ ປຣິຈ຺ເຉທວິກາຣລກ຺ຂຓານິ ປຣມຕ຺ຖໂຕ ລພ຺ຠນ຺ຕິ ນິປ຺ຜນ຺ນຣູປານໍ ອວຕ຺ຖາວິເສສສຠາວໂຕ. ຕສ຺ມາ ປຣມຕ຺ຖສິທ຺ຘໍ ຄຣຸຠາວໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ‘‘ປຸຣິມາ ທ຺ເວ ຄຣຸກຕ຺ຕາ ສຠາຄາ’’ຕິ. ‘‘ຕຖາ’’ຕິ ປເທນ ‘‘ສຠາຄາ’’ຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ອຸປສໍຫຣຕິ. ‘‘ທ຺ເວ’’ຕິ ປນ ອິທໍ ຍຖາ ‘‘ປຸຣິມາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖ, ເອວໍ ‘‘ປຈ຺ຉິມາ’’ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອາເນຕ຺ວາ ສມ຺ພນ຺ຘິຕພ຺ພໍ. ວິສຠາຄາ ຄຣຸກລຫຸກຠາວໂຕຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ. ຍຖາ ຈ ຄຣຸກລຫຸກຠາເວຫິ, ເອວໍ ເປຍ຺ຍຠາວາເປຍ຺ຍຠາເວຫິ ຈ ສຠາຄວິສຠາຄຕາ ໂຍເຊຕພ຺ພາ.

໓໕໕. ອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ ເຫຏ຺ຐາ ວຸຕ຺ຕອຊ຺ຌຕ຺ຕິກາ, ສຕ຺ຕສນ຺ຕານປຣິຍາປນ຺ນາຕິ ອຕ຺ໂຖ. ວິຎ຺ຎາຓວຕ຺ຖຸ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິອິນ຺ທ຺ຣິຍານນ຺ຕິ ຈກ຺ຂາທີນໍ ຉນ຺ນໍ ວິຎ຺ຎາຓວຕ຺ຖູນໍ, ທ຺ວິນ຺ນໍ ວິຎ຺ຎຕ຺ຕີນໍ, ອິຕ຺ຖິປຸຣິສິນ຺ທ຺ຣິຍຊີວິຕິນ຺ທ຺ຣິຍານຎ຺ຈ. ເຍ ປນ ‘‘ວິຎ຺ຎາຓວຕ຺ຖູຕິ ຫທຍວຕ຺ຖຸ ຄຫິຕ’’ນ຺ຕິ ວທນ຺ຕິ, ເຕສໍ ອິນ຺ທ຺ຣິຍ-ຄ຺ຄຫເຓນ ອຏ຺ຐນ຺ນມ຺ປິ ຣູປິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ຄຫຓໍ ເວທິຕພ຺ພໍ. ‘‘ວຸຕ຺ຕວິປຣີຕປ຺ປກາຣາ’’ຕິ ອິທໍ ພາຫິຣານໍ ຘາຕູນໍ ຍຖາ ສພ຺ພໂສ ວິຎ຺ຎາຓວຕ຺ຖຸວິຎ຺ຎຕ຺ຕິອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ອນິສ຺ສຍຕາ ຈ ອິຣິຍາປຖວິຣໂຫ ຈ ວຸຕ຺ຕວິປຣິຍາໂຍ, ເອວໍ ຈຕຸສມຸຏ຺ຐານຕາປີຕິ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ, ນ ລກ຺ຂຓຣູປສ຺ສ ວິຍ ກຸໂຕຈິປິ ສມຸຏ຺ຐານສ຺ສ ອຠາວໂຕ ອຸຕຸສມຸຏ຺ຐານຕາຍ ຕາສໍ. ລຫຸຕາທິນິສ຺ສຍຕາປິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິການໍ ຘາຕູນໍ ວຕ຺ຕພ຺ພາ, ນ ວາ ວຕ຺ຕພ຺ພາ. ວິຎ຺ຎຕ຺ຕິ-ຄ຺ຄຫຓໍ ຫິ ລກ຺ຂຓນ຺ຕິ.

໓໕໖. ອິຕຣາຫີຕິ ອາໂປເຕໂຊວາຍຸຘາຕູຫິ. ເອກສງ຺ຄຫາຕິ ສຊາຕິສງ຺ຄເຫນ ເອກສງ຺ຄຫາ. ສມານຊາຕິຍານໍ ຫິ ສງ຺ຄໂຫ ສຫຊາຕິສງ຺ຄໂຫ. ເຕນາຫ ‘‘ສມຸຏ຺ຐານນານຕ຺ຕາຠາວໂຕ’’ຕິ.

໓໕໗. ຕິຓ຺ຓໍ ມຫາຠູຕານໍ ປຕິຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ເຍຫິ ມຫາຠູເຕຫິ ສມ຺ປິຓ຺ຑນວເສນ ສງ຺ຄຫິຕາ, ປຣິປາຈນວເສນ ອນຸປາລິຕາ, ສມຸທີຣຓວເສນ ວິຕ຺ຖມ຺ຠິຕາ ຈ, ເຕສໍ ອຕ຺ຕນາ ສຫຊາຕານໍ ຕິຓ຺ຓໍ ມຫາຠູຕານໍ ປຕິຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາ ຕໂຕ ເອວ ສນ຺ຘາຣຓວເສນ ອວສ຺ສໂຍ ໂຫຕິ, ວຸຕ຺ຕນເຍນ ວາ ປຕິຏ຺ຐາ ຫຸຕ຺ວາ ສຫຊາຕາທິວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ. ເອສ ນໂຍ ເສສາສຸປິ.

໓໕໘. ຍທິປິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎອາໂຠຄປຈ຺ຈເວກ຺ຂຓຣຫິຕາ ເອເຕ ຘມ຺ມາຕິ ເຫຏ຺ຐາ ຘາຕູນໍ ອສມນ຺ນາຫາຣຕາ ທສ຺ສິຕາ ເອວ, ອຖາປິ ອິມິນາວ ນເຍນ ວິສຸໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານປຣິຄ຺ຄໂຫ ກາຕພ຺ໂພຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ‘‘ປຖວີຘາຕຸ ເຈຕ຺ຖາ’’ຕິອາທິມາຫ. ຕຕ຺ຖ ປຖວີຘາຕຸ ເຈຕ຺ຖາຕິ ຈ-ສທ຺ໂທ ສມ຺ປິຓ຺ຑນຕ຺ໂຖ, ເຕນ ອຍມ຺ປິ ເອໂກ ມນສິກາຣປ຺ປກາໂຣຕິ ທີເປຕິ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອຕາສຸ ຘາຕູສຸ. ອຫໍ ‘‘ປຖວີຘາຕູ’’ຕິ ວາ ‘‘ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫມີ’’ຕິ ວາ ນ ຊານາຕີຕິ ອຕ຺ຕນິ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ ກິຈ຺ເຈ ຈ ອາໂຠຄາຠາວໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອຸປກາຣກສ຺ສ ວິຍ ອຸປກຕ຺ຕພ຺ພານມ຺ປິ ອາໂຠຄາຠາວໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິຕຣານິປີ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພຕ຺ຖາຕິ ສພ຺ພາສຸ ຘາຕູສຸ, ຕຕ຺ຖາປິ ອຕ຺ຕກິຈ຺ຈຸປກຕ຺ຕພ຺ພເຠເທສຸ ສພ຺ເພສຸ.

໓໕໙. ປຈ຺ຈຍວິຠາຄໂຕຕິ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມວິຠາຄໂຕ ເຈວ ປຈ຺ຈຍຠາວວິຠາຄໂຕ ຈ. ‘‘ປຈ຺ຈຍໂຕ’’ຕິ ຫິ ອິມິນາ ປຖວີອາທີນໍ ອຎ຺ຎາສາຘາຣໂຓ ປຕິຏ຺ຐາຠາວາທິນາ ເສສຠູຕຕ຺ຕຍສ຺ສ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ອິຘ ປນ ເຍຫິ ຘມ຺ເມຫິ ປຖວີອາທີນໍ ອຸປ຺ປຕ຺ຕິ, ເຕສໍ ປຖວີອາທີນຎ຺ຈ ອນວເສສໂຕ ປຈ຺ຈຍຠາວວິຠາໂຄ ວຸຈ຺ຈຕີຕິ ອຍໍ ອິເມສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ອາກາຣານໍ ວິເສໂສ. ກມ຺ມນ຺ຕິ ກຸສລາກຸສລໍ ຣູປຸປ຺ປາທກໍ ກມ຺ມໍ. ຈິຕ຺ຕນ຺ຕິ ຍໍ ກິຎ຺ຈິ ຣູປຸປ຺ປາທກໍ ຈິຕ຺ຕໍ. ອາຫາໂຣຕິ ອຊ຺ຌຕ຺ຕິໂກ ຣູປຸປ຺ປາທໂກ ອາຫາໂຣ. ອຸຕູຕິ ໂຍ ໂກຈິ ອຸຕຸ, ອຕ຺ຖໂຕ ເຕໂຊຘາຕຸ. ກມ຺ມເມວາຕິ ອວຘາຣຓໍ ສມຸຏ຺ຐານສງ຺ກຣາຠາວທສ຺ສນຕ຺ຖໍ, ເຕນ ອກມ຺ມຊານມ຺ປິ ເກສຎ຺ຈິ ກມ຺ມສ຺ສ ປຣິຍາຍປຈ຺ຈຍຠາໂວ ທີປິໂຕ ໂຫຕິ. ຕຖາ ຫິ ວກ຺ຂຕິ ‘‘ກມ຺ມປຈ຺ຈຍຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານ’’ນ຺ຕິອາທິ. ນນຸ ຈ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານານໍ ກມ຺ມໂຕ ອຎ຺ເຎນປິ ປຈ຺ຈເຍນ ຠວິຕພ຺ພນ຺ຕິ? ຠວິຕພ຺ພໍ, ໂສ ປນ ກມ຺ມຄຕິໂກວາຕິ ປຏິໂຍຄີນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ອວຘາຣຓໍ ກຕໍ, ເຕນາຫ ‘‘ນ ຈິຕ຺ຕາທໂຍ’’ຕິ. ຈິຕ຺ຕາທິສມຸຏ຺ຐານານນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖາປິ ອຍມຕ຺ໂຖ ຍຖາຣຫໍ ວຕ຺ຕພ຺ໂພ. ອິຕເຣຕິ ຈິຕ຺ຕາທິໂຕ ອຎ຺ເຎ. ຊນກປຈ຺ຈໂຍຕິ ສມຸຏ຺ຐາປກຕໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ, ປຈ຺ຈໂຍ ປນ ກມ຺ມປຈ຺ຈໂຍວ. ວຸຕ຺ຕໍ ຫິ ‘‘ກຸສລາກຸສລາ ເຈຕນາ ວິປາການໍ ຂນ຺ຘານໍ ກຏຕ຺ຕາ ຈ ຣູປານໍ ກມ຺ມປຈ຺ຈເຍນ ປຈ຺ຈໂຍ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໔໒໗).

ເສສານນ຺ຕິ ຈິຕ຺ຕາທິສມຸຏ຺ຐານານໍ. ປຣິຍາຍໂຕ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ປຏ຺ຐາເນ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໙) ອຣູປານໍເຍວ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍສ຺ສ ອາຄຕຕ຺ຕາ ນິປ຺ປຣິຍາເຍນ ຣູປຘມ຺ມານໍ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍ ນຕ຺ຖິ. ສຸຕ຺ເຕ ປນ ‘‘ປຸຄ຺ຄລໍ ອຸປນິສ຺ສາຍ ວນສຓ຺ຑໍ ອຸປນິສ຺ສາຍາ’’ຕິ ວຈນໂຕ ສຸຕ຺ຕນ຺ຕິກປຣິຍາເຍນ ວິນາ ອຠາໂວ ອຸປນິສ຺ສຍປຈ຺ຈໂຍຕິ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຈິຕ຺ຕໍ ຊນກປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ສຫຊາຕນິສ຺ສຍາຫາຣາທິວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫນ຺ຕໍ ຈິຕ຺ຕໍ ສມຸຏ຺ຐາປກຕໍ ອຸປາທາຍ ‘‘ຊນກປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາຫາຣອຸຕູສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ.

ເອວໍ ກມ຺ມາທີນໍ ປຈ຺ຈຍຘມ຺ມານໍ ວເສນ ຘາຕູສຸ ປຈ຺ຈຍວິຠາຄໍ ທສ຺ເສຕ຺ວາ ອິທານິ ຕໍສມຸຏ຺ຐານານໍ ຘາຕູນມ຺ປິ ວເສນ ປຈ຺ຈຍວິຠາຄໍ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ປຐມໍ ຕາວ ‘‘ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ມຫາຠູຕ’’ນ຺ຕິອາທິນາ ອຸທ຺ທິສິຕ຺ວາ ປຸນ ‘‘ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາ ປຖວີຘາຕູ’’ຕິອາທິນາ ນິທ຺ທິສຕິ. ຕຕ຺ຖ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານາ ປຖວີຘາຕູຕິ ‘‘ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານໍ ມຫາຠູຕ’’ນ຺ຕິ ເອຕ຺ຖ ສາມຎ຺ຎໂຕ ວຸຕ຺ຕາ ກມ຺ມຊປຖວີຘາຕຸ. ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານານໍ ອິຕຣາສນ຺ຕິ ກມ຺ມຊານໍ ອາໂປຘາຕຸອາທີນໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຘາຕູນໍ ສຫຸປ຺ປຕ຺ຕິຍາ ອຕ຺ຕໂນ ອຸປກາຣການໍ ຕາສໍ ອຸປກາຣກໂຕ, ອາຘາຣຠາວໂຕ, ອຸປ຺ປາທໂຕ ຍາວ ຠງ຺ຄາຘຣຓໂຕ, ວິຄມາຠາວໂຕ ຈ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍອຕ຺ຖິອວິຄຕວເສນ ເຈວ ປຕິຏ຺ຐາວເສນ ຈ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ, ໂຫນ຺ຕີ ຈ ກມ຺ມໍ ວິຍ ອຕ຺ຕໂນ, ຕາສຎ຺ຈ ນ ຊນກວເສນ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ອສມຸຏ຺ຐາປກຕ຺ຕາ ຕາສໍ. ກາມຎ຺ເຈຕ຺ຖ ນິສ຺ສຍປຈ຺ຈຍ-ຄ຺ຄຫເຓເນວ ປຕິຏ຺ຐາຠາໂວ ສງ຺ຄຫິໂຕ, ປຖວີຘາຕຸຍາ ປນ ອນຎ຺ຎສາຘາຣຓກິຈ຺ຈໍ ສຫຊາຕານໍ ປຕິຏ຺ຐາຠາໂວຕິ ອິມໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ປຕິຏ຺ຐາວເສນ ຈາ’’ຕິ ວິສຸໍ ກຕ຺ວາ ວຸຕ຺ຕໍ. ອາພນ຺ຘນວເສນ ຈາຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ຕິສນ຺ຕຕິມຫາຠູຕານນ຺ຕິ ອຸຕຸຈິຕ຺ຕາຫາຣສມຸຏ຺ຐານານໍ ຈຕຸມຫາຠູຕານໍ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໍ ອໂວກິຓ຺ຓານໍ, ອວິຈ຺ເຉເທນ ປວຕ຺ຕິໍ ອຸປາທາຍ ສນ຺ຕຕີຕິ ສນ຺ຕຕິຄ຺ຄຫຓໍ. ປຖວີຘາຕຸຍາ ປຕິຏ຺ຐາຠາໂວ ນາມ ສຫຊາຕານໍ ຘມ຺ມານໍເຍວາຕິ ອາຫ ‘‘ນ ປຕິຏ຺ຐາວເສນາ’’ຕິ. ນ ອາພນ຺ຘນວເສນາຕິອາທີສຸປິ ເອເສວ ນໂຍ. ເອຕ຺ຖາຕິ ເອເຕສຸ ກມ຺ມສມຸຏ຺ຐານມຫາຠູເຕສຸ. ‘‘ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານາ ປຖວີຘາຕຸ ຈິຕ຺ຕສມຸຏ຺ຐານານໍ ອິຕຣາສ’’ນ຺ຕິອາທີສຸ ສຸກໂຣ ຕນ຺ຕິນໂຍ ເນຕຸນ຺ຕິ ‘‘ຈິຕ຺ຕອາຫາຣ…ເປ… ເອເສວ ນໂຍ’’ຕິ ອຕິທິສຕິ.

ສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈຍວສປ຺ປວຕ຺ຕາສຸ ຈ ປນາຕິ ເອຕ຺ຖ ຈ-ສທ຺ໂທ ສມຸຈ຺ຈຍຕ຺ໂຖ, ປນ-ສທ຺ໂທ ວິເສສຕ຺ໂຖ, ຕທຸຠເຍນ ຈ ຍຖາວຸຕ຺ຕສຫຊາຕາທິປຈ຺ຈເຍຫິ ປວຕ຺ຕມານາ ຘາຕຸໂຍ ອິມິນາ ວິເສເສນ ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ອິມມຕ຺ຖໍ ທີເປຕິ.

ອິທານິ ຕໍ ວິເສສໍ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ເອກໍ ປຏິຈ຺ຈາ’’ຕິຄາຖມາຫ. ຕຕ຺ຖ ເອກໍ ຘາຕຸໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕິສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ຈຕຸຘາ ສມ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕິ, ຕິສ຺ໂສ ຘາຕຸໂຍ ປຏິຈ຺ຈ ເອກາວ ຘາຕຸ ຈຕຸຘາ ສມ຺ປວຕ຺ຕຕິ, ທ຺ເວ ຘາຕຸໂຍ ປຏິຈ຺ຈ ທ຺ເວ ຘາຕຸໂຍ ຉຘາ ສມ຺ປວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ໂຍຊນາ. ອຕ຺ໂຖ ປນ ປຖວີອາທີສຸ ເອເກກິສ຺ສາ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ອິຕຣາສໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາຕິ ອຍເມໂກ ຈຕຸກ຺ໂກ, ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ອິຕຣາຍ ເອເກກິສ຺ສາ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາຕິ ອຍມປໂຣ ຈຕຸກ຺ໂກ, ປຐມທຸຕິຍາ, ຕຕິຍຈຕຸຕ຺ຖາ, ປຐມຕຕິຍາ, ທຸຕິຍຈຕຸຕ຺ຖາ, ປຐມຈຕຸຕ຺ຖາ, ທຸຕິຍຕຕິຍາຕິ ອິມາສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວ ຕຕ຺ຖ ຕຕ຺ຖ ອິຕຣາສໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ທ຺ວິນ຺ນໍ ປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາຕິ ອຍເມໂກ ຉກ຺ໂກ. ເອວໍ ປຈ຺ຈຍຠາເວນ ຈຕຸຘາ, ຉຘາ ຈ ປວຕ຺ຕມານານໍ ເອກກທ຺ວິກຕິກວເສນ ຕິກທຸກເອກກວເສນ ຈ ຍຖາກ຺ກມໍ ປຈ຺ຈຍປຈ຺ຈຍຸປ຺ປນ຺ນຕາວິຠາໂຄ ເວທິຕພ຺ໂພ. ອຍຎ຺ຈ ປຈ຺ຈຍຠາໂວ ສຫຊາຕອຎ຺ຎມຎ຺ຎນິສ຺ສຍອຕ຺ຖິອວິຄຕປຈ຺ຈຍວເສນ, ຕຕ຺ຖາປິ ຈ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎມຸເຂເນວ ເວທິຕພ຺ໂພ. ຍໍ ສນ຺ຘາຍ ວຸຕ຺ຕໍ ປຏິຈ຺ຈວາເຣ ‘‘ເອກໍ ມຫາຠູຕໍ ປຏິຈ຺ຈ ຕໂຍ ມຫາຠູຕາ, ຕໂຍ ມຫາຠູເຕ ປຏິຈ຺ຈ ເອກໍ ມຫາຠູຕໍ, ທ຺ເວ ມຫາຠູເຕ ປຏິຈ຺ຈ ທ຺ເວ ມຫາຠູຕາ ອຸປ຺ປຊ຺ຊນ຺ຕີ’’ຕິ (ປຏ຺ຐາ. ໑.໑.໕໓).

ອຠິກ຺ກມປຏິກ຺ກມາທີຕິ ອາທິ-ສທ຺ເທນ ອາທານວິສ຺ສຊ຺ຊນາທິກາຍິກກິຣິຍາກຣຓສ຺ສ ສງ຺ຄໂຫ ທຏ຺ຐພ຺ໂພ. ອຸປ຺ປີຬນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕິ ຆຏ຺ຏນກິຣິຍາຍ ປຖວີຘາຕຸວເສນ ສິຊ຺ຌນໂຕ. ສາວາຕິ ປຖວີຘາຕຸເຍວ. ອາໂປຘາຕຸຍາ ອນຸຄຕາ ອາໂປຘາຕຸຍາ ຕຕ຺ຖ ອປ຺ປຘານຠາວໍ, ປຖວີຘາຕຸຍາ ຈ ປຘານຠາວນ຺ຕິ ປຕິຏ຺ຐາຠາເວ ວິຍ ປຕິຏ຺ຐາປເນປິ ສາຕິສຍກິຈ຺ຈຕ຺ຕາ ຕສ຺ສາ ປຕິຏ຺ຐາປນສ຺ສ ປາທຏ຺ຐປນສ຺ສ ປຈ຺ຈໂຍ ໂຫຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ໂຘ. ອວກ຺ເຂປນສ຺ສາຕິ ອໂຘນິກ຺ຂິປນສ຺ສ. ຕຕ຺ຖ ຈ ຄຣຸຕຣສຠາວາຍ ອາໂປຘາຕຸຍາ ສາຕິສໂຍ ພ຺ຍາປາໂຣຕິ ອາຫ ‘‘ປຖວີຘາຕຸຍາ ອນຸຄຕາ ອາໂປຘາຕູ’’ຕິ. ຕຖາ ອຸທ຺ຘງ຺ຄຕິກາ ເຕໂຊຘາຕູຕິ ອຸທ຺ຘຣເຓ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ຕສ຺ສາ ອນຸຄຕຠາໂວ ວຸຕ຺ໂຕ. ຕິຣິຍໍ ຄຕິກາຍ ວາໂຍຘາຕຸຍາ ອຕິຫຣຓວີຕິຫຣເຓສຸ ສາຕິສໂຍ ພ຺ຍາປາໂຣຕິ ເຕໂຊຘາຕຸຍາ ຕສ຺ສາ ອນຸຄຕຠາໂວ ຄຫິໂຕ. ຕຕ຺ຖ ຐິຕຏ຺ຐານໂຕ ອຠິມຸຂໍ ປາທສ຺ສ ຫຣຓໍ ອຕິຫຣຓໍ, ປຸຣໂຕ ຫຣຓໍ. ຕໂຕ ໂຖກໍ ວີຕິກ຺ກມ຺ມ ຫຣຓໍ ວີຕິຫຣຓໍ, ປສ຺ສໂຕ ຫຣຓໍ.

ເອເກເກນ ມຸເຂນາຕິ ‘‘ປຕ຺ຖຏຕ຺ຕາ ປຖວີ’’ຕິອາທິນາ (ວິສຸທ຺ຘິ. ໑.໓໔໗) ວິຠຕ຺ເຕສຸ ເຕຣສສຸ ອາກາເຣສຸ ເອເກເກນ ຘາຕູນໍ ປຣິຄ຺ຄຓ຺ຫນມຸເຂນ. ສ຺ວາຍນ຺ຕິ ໂສ ອຍໍ ອຸປຈາຣສມາຘິ. ກຖໍ ປນສ຺ສ ວວຕ຺ຖານປຣິຍາໂຍຕິ ອາຫ ‘‘ຈຕຸນ຺ນໍ ຘາຕູນ’’ນ຺ຕິອາທິ.

໓໖໐. ອິທານິ ອິມິສ຺ສາ ຠາວນາຍ ອານິສໍເສ ທສ຺ເສຕຸໍ ‘‘ອິທຎ຺ຈ ປນາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສຸຎ຺ຎຕໍ ອວຄາຫຕີຕິ ຘາຕຸມຕ຺ຕຕາທສ຺ສເນນ ຣູປກາຍສ຺ສ ອນຕ຺ຕກຕໍ ວວຕ຺ຖາປຍໂຕ ຕທນຸສາເຣນ ນາມກາຍສ຺ສາປິ ອນຕ຺ຕກຕາ ສຸປາກຏາ ໂຫຕີຕິ ສພ຺ພໂສ ອຕ຺ຕສຸຎ຺ຎຕໍ ປຣິໂຍຄາຫຕິ ຕຕ຺ຖ ປຕິຏ຺ຐຫຕິ. ສຕ຺ຕສຎ຺ຎໍ ສມຸຄ຺ຆາເຕຕີຕິ ຕໂຕ ເອວ ‘‘ສຕ຺ໂຕ ໂປໂສ ອິຕ຺ຖີ ປຸຣິໂສ’’ຕິ ເອວໍ ປວຕ຺ຕໍ ອຍາຖາວສຎ຺ຎໍ ອຸຄ຺ຆາເຕຕິ ສມູຫນຕິ. ວາຬມິຄຍກ຺ຂຣກ຺ຂສາທິວິກປ຺ປໍ ອນາວຊ຺ຊມາໂນຕິ ສສນ຺ຕາເນ ວິຍ ປຣສນ຺ຕາເນປິ ຘາຕຸມຕ຺ຕຕາຍ ສຸທິຏ຺ຐຕ຺ຕາ ຂີຓາສໂວ ວິຍ ‘‘ອິເມ ສີຫພ຺ຍຄ຺ຆາທໂຍ ວາຬມິຄາ, ອິເມ ຍກ຺ຂຣກ຺ຂສາ’’ຕິ ເອວມາທິວິກປ຺ປໍ ອກໂຣນ຺ໂຕ ຠຍເຠຣວໍ ສຫຕິ ອຠິຠວຕິ. ຍຖາວຸຕ຺ຕວິກປ຺ປນາປຊ຺ຊນໍ ຫິ ຠຍເຠຣວສຫນສ຺ສ ກາຣຓໍ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຸຄ຺ຆາໂຕ ອຸປ຺ປິລາວິຕຕ຺ຕໍ. ນິຄ຺ຆາໂຕ ທີນຠາວປ຺ປຕ຺ຕິ. ມຫາປຎ຺ໂຎ ຈ ປນ ໂຫຕິ ຘາຕຸວເສນ ກາເຍ ສມ຺ມເທວ ຆນວິນິພ຺ໂຠຄສ຺ສ ກຣຓໂຕ. ຕຖາ ຫິທໍ ກມ຺ມຏ຺ຐານໍ ພຸທ຺ຘິຈຣິຕສ຺ສ ອນຸກູລນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ, ສຸຄຕິປຣາຍໂຓ ວາ ອິນ຺ທ຺ຣິຍານໍ ອປຣິປກ຺ກຕາຍນ຺ຕິ ອຘິປ຺ປາໂຍ.

ເອກູນວີສຕິຠາວນານຍປຏິມຓ຺ຑິຕສ຺ສ

ຈຕຸຘາຕຸວວຕ຺ຖານນິທ຺ເທສສ຺ສ ລີນຕ຺ຖວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

໓໖໑. ‘‘ໂກ ສມາຘີ’’ຕິອາທິນາ ສຣູປາທິປຸຈ຺ຉາ ຍາວເທວ ວິຠາຄາວໂພຘນຕ຺ຖາ. ສຣູປາທິໂຕ ຫິ ຎາຕສ຺ສ ປເຠໂທ ວຸຈ຺ຈມາໂນ ສຸວິຎ຺ເຎຍ຺ໂຍ ໂຫຕິ ສງ຺ເຂປປຸພ຺ພກຕ຺ຕາ ວິຕ຺ຖາຣສ຺ສ, ວິຕ຺ຖາຣວິຘິນາ ຈ ສງ຺ເຂປວິຘິ ສງ຺ຄຍ຺ຫຕີຕິ ‘‘ສມາຘິສ຺ສ ວິຕ຺ຖາຣໍ ຠາວນານຍຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອຖ ວາ ‘‘ໂກ ສມາຘີ’’ຕິອາທິນາປິ ສມາຘິສ຺ເສວ ປກາຣເຠໂທ ທສ຺ສີຍຕິ, ຠາວນານິສໍໂສປິ ຠາວນານຍນິສ຺ສິໂຕ ເອວາຕິ ອຘິປ຺ປາເຍນ ‘‘ວິຕ຺ຖາຣໍ ຠາວນານຍຎ຺ຈ ທສ຺ເສຕຸ’’ນ຺ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ສພ຺ພປ຺ປກາຣໂຕຕິ ປລິໂພຘຸປຈ຺ເຉທາທິກສ຺ສ ສພ຺ພສ຺ສ ຠາວນາຍ ປຸພ຺ພກິຈ຺ຈສ຺ສ ກຣຓປ຺ປກາຣໂຕ ເຈວ ສພ຺ພກມ຺ມຏ຺ຐານຠາວນາວິຠາວນໂຕ ຈ.

‘‘ສມຕ຺ຕາ ໂຫຕີ’’ຕິ ວຕ຺ວາ ຕເມວ ສມຕ຺ຕຠາວໍ ວິຠາເວຕຸໍ ‘‘ທຸວິໂຘເຍວາ’’ຕິອາທິ ວຸຕ຺ຕໍ. ອິຘ ອຘິປ຺ເປໂຕ ສມາຘີຕິ ໂລກິຍສມາຘິໍ ອາຫ. ທສສຸ ກມ຺ມຏ຺ຐາເນສູຕິ ຍານິ ເຫຏ຺ຐາ ‘‘ອຸປຈາຣາວຫານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕານິ ທສ ກມ຺ມຏ຺ຐານານິ, ເຕສຸ. ອປ຺ປນາປຸພ຺ພຠາຄຈິຕ຺ເຕສູຕິ ອປ຺ປນາຍ ປຸພ຺ພຠາຄຈິຕ຺ເຕສຸ ອຏ຺ຐນ຺ນໍ ຌານານໍ ປຸພ຺ພຠາຄຈິຕ຺ຕຸປ຺ປາເທສຸ. ເອກຄ຺ຄຕາຕິ ເອກາວຊ຺ຊນວີຖິຍໍ, ນານາວຊ຺ຊນວີຖິຍຎ຺ຈ ເອກຄ຺ຄຕາ. ອວເສສກມ຺ມຏ຺ຐາເນສູຕິ ‘‘ອປ຺ປນາວຫານີ’’ຕິ ວຸຕ຺ເຕສຸ ຕິໍສກມ຺ມຏ຺ຐາເນສຸ.

ສມາຘິອານິສໍສກຖາວຓ຺ຓນາ

໓໖໒. ທິຏ຺ຐຘມ຺ໂມ ວຸຈ຺ຈຕິ ປຈ຺ຈກ຺ຂຠູໂຕ ອຕ຺ຕຠາໂວ, ຕຕ຺ຖ ສຸຂວິຫາໂຣ ທິຏ຺ຐຘມ຺ມສຸຂວິຫາໂຣ. ກາມໍ ‘‘ສມາປຊ຺ຊິຕ຺ວາ’’ຕິ ເອເຕນ ອປ຺ປນາສມາຘິເຍວ ວິຠາວິໂຕ, ‘‘ເອກຄ຺ຄຈິຕ຺ຕາ’’ຕິ ປນ ປເທນ ອຸປຈາຣສມາຘິໂນປິ ຄຫຓໍ ໂຫຕີຕິ ຕໂຕ ນິວຕ຺ຕນຕ຺ຖໍ ‘‘ອປ຺ປນາສມາຘິຠາວນາ’’ຕິ ວຸຕ຺ຕໍ. ນ ໂຂ ປເນເຕຕິ ເອເຕ ພາຫິຣກຠາວິຕາ ຌານຘມ຺ມາ ຈິຕ຺ເຕກຄ຺ຄຕາມຕ຺ຕກຣາ. ອຣິຍສ຺ສ ວິນເຍ ພຸທ຺ຘສ຺ສ ຠຄວໂຕ ສາສເນ ‘‘ສລ຺ເລຂາ’’ຕິ ນ ວຸຈ຺ຈນ຺ຕິ ກິເລສານໍ ສລ຺ເລຂນປຏິປທາ ນ ໂຫຕີຕິ ກຕ຺ວາ, ສາສເນ ປນ ອວິຫິໍສາທໂຍປິ ສລ຺ເລຂາວ ໂລກຸຕ຺ຕຣປາທກຕ຺ຕາ.

ສມ຺ພາເຘຕິ ຕຓ຺ຫາສໍກິເລສາທິນາ ສໍກິລິຏ຺ຐຕາຍ ປຣມສມ຺ພາເຘ ອຕິວິຍ ສງ຺ກຏຏ຺ຐານຠູເຕ ສໍສາຣປ຺ປວຕ຺ເຕ. ໂອກາສາຘິຄມນເຍນາຕິ ອຕ຺ຖປຏິລາຠໂຍຄ຺ຄສ຺ສ ນວມຂຓສງ຺ຂາຕສ຺ສ ໂອກາສສ຺ສ ອຘິຄມນເຍນ. ຕສ຺ສ ຫິ ທຸລ຺ລຠຕາຍ ອປ຺ປນາຘິຄມມ຺ປິ ອນຘິຄມຍມາໂນ ສໍເວຄພຫຸໂລ ປຸຄ຺ຄໂລ ອຸປຈາຣສມາຘິມ຺ຫິເຍວ ຐຕ຺ວາ ວິປສ຺ສນາຍ ກມ຺ມໍ ກໂຣຕິ ‘‘ສີຆໍ ສໍສາຣທຸກ຺ຂໍ ສມຕິກ຺ກມິສ຺ສາມີ’’ຕິ.

ອຠິຎ຺ຎາປາທກນ຺ຕິ ອິທ຺ຘິວິຘາທິອຠິຎ຺ຎາຎາຓປາທກຠູຕໍ ອຘິຏ຺ຐານຠູຕໍ. ໂຫຕີຕິ ວຸຕ຺ຕນຍາຕິ ເອຕ຺ຖ ອິຕິ-ສທ຺ໂທ ປກາຣຕ຺ໂຖ, ເຕນ ‘‘ອິມິນາ ປກາເຣນ ວຸຕ຺ຕນຍາ’’ຕິ ເສສາຠິຎ຺ຎານມ຺ປິ ວຸຕ຺ຕປ຺ປກາຣໍ ສງ຺ຄຓ຺ຫາຕິ. ສຕິ ສຕິ ອາຍຕເນຕິ ປຸຣິມຠວສິທ຺ເຘ ອຠິຎ຺ຎາຘິຄມສ຺ສ ກາຣເຓ ວິຊ຺ຊມາເນ. ອຠິຎ຺ຎາຘິຄມສ຺ສ ຫິ ອຘິກາໂຣ ອິຈ຺ຉິຕພ຺ໂພ, ໂຍ ‘‘ປຸພ຺ພເຫຕູ’’ຕິ ວຸຈ຺ຈຕິ. ນ ສມາປຕ຺ຕີສຸ ວສີຠາໂວ. ເຕນາຫ ຠຄວາ ‘‘ສຕິ ສຕິ ອາຍຕເນ’’ຕິ (ມ. ນິ. ໓.໑໕໘; ອ. ນິ. ໓.໑໐໒). ອຠິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກຣຓີຍສ຺ສາຕິ ວກ຺ຂມານວິຠາຄາຍ ອຠິວິສິຏ຺ຐາຍ ປຎ຺ຎາຍ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພສ຺ສ. ຘມ຺ມສ຺ສາຕິ ຠາເວຕພ຺ພສ຺ສ ເຈວ ວິຠາເວຕພ຺ພສ຺ສ ຈ ຘມ຺ມສ຺ສ. ອຠິຎ຺ຎາສຈ຺ຉິກິຣິຍາຍ ຈິຕ຺ຕໍ ອຠິນິນ຺ນາເມຕີຕິ ໂຍຊນາ. ຕຕ຺ຣ ຕຕ຺ເຣວາຕິ ຕສ຺ມິໍ ຕສ຺ມິໍເຍວ ສຈ຺ຉິກາຕພ຺ພຘມ຺ເມ. ສກ຺ຂິຠາວາຍ ປຈ຺ຈກ຺ຂກາຣິຕາຍ ຠພ຺ໂພ ສກ຺ຂິຠພ຺ໂພ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສກ຺ຂິຠພ຺ພຕາ, ຕໍ ສກ຺ຂິຠພ຺ພຕໍ.

ຕໍ ຕໍ ຠວຄມິກມ຺ມໍ ອາຣພ຺ຠ ຠວປຕ຺ຖນາຍ ອນຸປ຺ປນ຺ນາຍປິ ກມ຺ມສ຺ສ ກຕູປຈິຕຠາເວເນວ ຠວປຕ຺ຖນາກິຈ຺ຈໍ ສິຊ຺ຌຕີຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ ‘‘ອປຕ຺ຖຍມານາ ວາ’’ຕິ. ສຫ ພ຺ເຍຕິ ປວຕ຺ຕຕີຕິ ສຫພ຺ໂຍ, ສຫາໂຍ, ອິຘ ປນ ເອກຠວູປໂຄ ອຘິປ຺ເປໂຕ, ຕສ຺ສ ຠາໂວ ສຫພ຺ຍຕາ, ຕໍ ສຫພ຺ຍຕໍ.

ກິໍ ປນ ອປ຺ປນາສມາຘິຠາວນາເຍວ ຠວວິເສສານິສໍສາ, ອຸທາຫຸ ອິຕຣາປີຕິ ໂຈທນໍ ມນສິ ກຕ຺ວາ ອາຫ ‘‘ອຸປຈາຣສມາຘິຠາວນາປີ’’ຕິອາທິ.

ນິພ຺ພານນ຺ຕິ ຕິສ຺ສນ຺ນໍ ທຸກ຺ຂຕານໍ ນິພ຺ພຸຕິໍ. ຣູປຘມ຺ເມ ປຣິຍາປນ຺ນາ ວິຊ຺ຊມານາປິ ສງ຺ຂາຣທຸກ຺ຂຕາ ຈິຕ຺ຕສ຺ສ ອຠາເວນ ອສນ຺ຕສມາວ. ເຕນາຫ ‘‘ສຸຂໍ ວິຫຣິສ຺ສາມາ’’ຕິ. ໂສຬສຫິ ຎາຓຈຣິຍາຫີຕິ ອນິຈ຺ຈານຸປສ຺ສນາທຸກ຺ຂອນຕ຺ຕນິພ຺ພິທາວິຣາຄນິໂຣຘປຏິນິສ຺ສຄ຺ຄວິວຏ຺ຏານຸປສ຺ສນາຕິ ອິມາຫິ ອຏ຺ຐຫິ, ອຏ຺ຐຫິ ຈ ອຣິຍມຄ຺ຄຜລຎາເຓຫີຕິ ເອວໍ ໂສຬສຫິ. ນວຫິ ສມາຘິຈຣິຍາຫີຕິ ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຣູປຊ຺ຌານານໍ, ຈຕຸນ຺ນໍ ອຣູປຊ຺ຌານານຎ຺ຈ ວເສນ ເອວໍ ນວຫິ. ເກຈິ ປນ ‘‘ຈຕ຺ຕາໂຣ ຣູປຊ຺ຌານສມາຘີ, ຈຕ຺ຕາໂຣ ອຣູປຊ຺ຌານສມາຘີ, ອຸຠເຍສໍ ອຸປຈາຣສມາຘິໍ ເອກໍ ກຕ຺ວາ ເອວໍ ນວາ’’ຕິ ວທນ຺ຕິ.

ສມາຘິຠາວນາໂຍເຄຕິ ສມາຘິຠາວນາຍ ອນຸໂຍເຄ ອນຸຍຸຎ຺ຊເນ, ສມາຘິຠາວນາສງ຺ຂາເຕ ວາ ໂຍເຄ. ໂຍໂຄຕິ ຠາວນາ ວຸຈ຺ຈຕິ. ຍຖາຫ ‘‘ໂຍຄາ ເວ ຊາຍຕີ ຠູຣີ’’ຕິ (ຘ. ປ. ໒໘໒).

໓໖໓. ສມາຘິປີຕິ ປິ-ສທ຺ເທນ ສີລໍ ສມ຺ປິຓ຺ເຑຕິ.

ສມາຘິນິທ຺ເທສວຓ຺ຓນາ ນິຏ຺ຐິຕາ.

ອິຕິ ເອກາທສມປຣິຈ຺ເຉທວຓ຺ຓນາ.

ປຐໂມ ຠາໂຄ ນິຏ຺ຐິໂຕ.