໑. ສ຺ຍາທິ

ຍສ຺ສາຕິກມາວຏ຺ຐິຕສ຺ສໂຍອາທິອກ຺ຂຣສມຸທາຍສ຺ສ, ກິນ຺ຕນ຺ຕິ ອາຫ- ‘ອິທ’ມິຈ຺ຈາທິ, ອິທນ຺ຕິ ຍຖາວຸຕ຺ຕໍ ສ຺ຍາທິສມຸທາຍຣູປໍ, ອວຍເວນ ວິຄ຺ຄໂຫ ສມຸທາໂຍ ສມາສຕ຺ໂຖ, ສມຸທາເຍ ປວຕ຺ຕາ ສທ຺ທາ ອວຍເວສຸປິ ວຕ຺ຕນ຺ຕີຕິ ສ຺ຍາທິສທ຺ໂທ ສິອາທິເກ ອວຍເວປິ ວຕ຺ຕເຕ, ວິຘິຄ຺ຄຫຓຎາເຍນາຕິ ‘‘ປຈ຺ຈຍຄ຺ຄຫເຓ ຍສ຺ມາ ສ ວິຫິໂຕ ຕທາທິໂນ ຕທນ຺ຕສ຺ສ ຈ ຄຫຓ’’ນ຺ຕິ ຎາເຍນ. ສ຺ຍາທິ ອນ຺ເຕ ຍສ຺ສ ຕໍ ສ຺ຍາທ຺ຍນ຺ຕໍ. ນນຸ ຈ ‘‘ສ຺ຍາທິສ຺ຍາທິເນກຕ຺ຖ’’ນ຺ຕິ ສາມຎ຺ເຎນ ວຸຈ຺ຈມາເນ ຍໍກິຎ຺ຈິ ສ຺ຍາທ຺ຍນ຺ຕໍ ເຍນເກນຈິ ສ຺ຍາທ຺ຍນ຺ເຕນ ສເຫກຕ຺ຖີຠາວມຣຫຕິ, ຕຖາຫິ ຍຖາ ຄາມຄໂຕຕິອາໂທ, ຕຖາ ປສ຺ສ ເທວທຕ຺ເຕ ຄາມໍ, ຄໂຕ ຍຎ຺ຎທຕ຺ໂຕ ຄຸຣຸກຸລນ຺ຕິ ອາໂທປິ ສມາໂສ ຕ຺ຍາສງ຺ກິຍາຫ-‘ສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ເຕປິ’ຈ຺ຈາທິ, ຍສ຺ສ ສ຺ຍາທ຺ຍນ຺ຕສ຺ສເຍນ ສ຺ຍາທ຺ຍນ຺ເຕນ ສມ຺ພນ຺ໂຘ, ເຕນ ສ຺ຍາທ຺ຍນ຺ເຕນ ສຫຕໍ ສ຺ຍາທ຺ຍນ຺ຕເມກຕ຺ຖມ຺ຠວຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ຘໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕິ ອວສີຍຕີຕິ ຍສ຺ສາຕ຺ຍາທິສ຺ວຕ຺ໂຖ, ຕຖາ ຈ ຄາມຄໂຕຕ຺ຍຕ຺ຣຕ຺ຖີເມສ-ມຎ຺ຎມຎ຺ຎາເປກ຺ຂາລກ຺ຂໂຓ ສມ຺ພນ຺ໂຘຕ຺ເຍກຕ຺ຖີຠາໂວ, ຕໂຕເຍເວຕ຺ຖາຫຸ-

ນິຍຕໍ ສາຘນໍ ສາຘ຺ເຍ, ກ຺ຣິຍາ ນິຍຕສາຘນາ;

ສນ຺ນິຘາເນນ ເມເຕສໍ [ເຈຖິສ຺ສາ (ໂປຕ຺ຖເກ)], ນິຍໂມ-ຍມ຺ປກາສຕີຕິ.

ອຍເມຕ຺ຖ ອຕ຺ໂຖ ‘‘ຍໂຕ ຄາມມິຈ຺ເຈຕໍ ສາຘນໍ ສາຘ຺ຍໍ ກິຣິຍໍ ຕໍພ຺ຍປເທສຊານນໂຍຄ຺ຍມເປກ຺ຂເຕ ຄໂຕຕິ, ອໂຕ ສາຘນໍ ກາຣ ກໍ ສາຘ຺ເຍ ກິຣິຍາຍ ນິຍຕໍ, ຍໂຕ ຈ ກິຣິຍາ ສຍໍ ສາຘນມເປກ຺ຂເຕ ກິໍ ຄໂຕຕິ, ອໂຕ ກິຣິຍາປິ ນິຍຕໍ ສາຘນເມຕິສ຺ສາຕິ ນິຍຕສາຘນາ ໂຫຕິ ອຍໍ ຍຖາວຸຕ຺ໂຕ ນິຍໂມ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາເປກ຺ຂາວເສນ ວຕ຺ຕມາໂນ ເອເຕສໍ ສາຘ຺ຍສາຘນານໍ ສນ຺ນິຘານ ມຕ຺ເຕນ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎໂຕ ປກາສຕີ’’ຕິ. ປສ຺ສ ເທວທຕ຺ຕ ຄາມໍ, ຄໂຕ ຍຎ຺ຎທຕ຺ໂຕ ຄຸຣຸກຸລໍຕ຺ຍຕ຺ຣ ຕຸ ຄາມນ຺ຕິ ສາຘນໍ ປສ຺ເສຕິ ສາຘ຺ຍມເປກ຺ຂເຕ, ຄໂຕຕິ ຄມນກິຣິຍາ ຕຸ ຄຸຣຸກຸລມເປກ຺ຂເຕ, ຕໂຕ ຈ ຄາມຄຕານໍ ວາກ຺ຍນ຺ຕຣາວຍວານໍ ນຕ຺ເຖວາເປກ຺ຂາຕິ ນ ຠວຕິ ສມາໂສ, ສພ຺ພຕ຺ເຖວມູຫນີຍໍ, ສມ຺ພນ຺ໂຘ ຫິ ອຎ຺ຎມຎ຺ຎາເປກ຺ຂາລກ຺ຂໂຓ ສມ຺ພນ຺ຘ຺ຍນ຺ຕຣໂຕ-ນວຏ຺ຐິຕໍ ນິວຕ຺ເຕຕ຺ວາ ວິເສເສ ນິເວເສຕິ, ຕຖາຈ ວຸຕ຺ຕໍ–

ຕສ຺ສ ຕ຺ວາກງ຺ຂໂຕ ເຠເທ, ຍາ ປຣິປ຺ລວມານຕາ;

ວິເສເສ ຕໍ ນິເວເສນ຺ໂຕ, ສມ຺ພນ຺ໂຘວາວຉິນ຺ທຕີຕິ.

ເຠເທ ວິເສເສ ຄາມນ຺ເຕຕໍ ສາມຎ຺ຎໍ ວິເສສາເປກ຺ຂໍ ‘ຄາມມາສີສຕິ, ຊຫາຕິ, ຄໂຕ’ຕິ, ຕຖາ ‘ຄໂຕ ຄາມໍ, ວນໍ, ຄຸຣຸກຸລ’ນ຺ຕິ ເວວມາກງ຺ຂໂຕ-ຠິລສໂຕ ຕສ຺ສ ຕຸ ປຘານປທສ຺ສຸປສຊ຺ຊນປທສ຺ສ ຈ ຍາ ປຣິປ຺ລວມານຕາ ອນວຏ຺ຐິຕຕາ ຕໍ ວິເສເສ ວິສິຏ຺ເຐ ສມ຺ພນ຺ຘິນິ ນິເວເສນ຺ໂຕ ປຕິຏ຺ຐເປນ຺ໂຕ ສມ຺ພນ຺ໂຘວາເນກປ຺ປກາໂຣ ກ຺ວຈິ ສາຘ຺ຍສາຘນຠາວລກ຺ຂໂຓ ກ຺ວຈິ ປກຕິວິກາຣຠາວສຠາໂວ ກ຺ວຈິ ສສ຺ສາມິ ສມ຺ພນ຺ຘຣູໂປ ອວຉິນ຺ທຕິ ສມ຺ພນ຺ຘ຺ຍນ຺ຕຣໂຕ ນິວຕ຺ເຕຕີຕິ ອຕ຺ໂຖ, ຍໂຕ-ຍມເປກ຺ຂາ ວາກ຺ຍກາເລເຍວ ນິຣູປ຺ຍເຕ, ຕໂຕ ຍຕ຺ຖາຕ຺ຖິ ປທານມເປກ຺ຂາ, ຕຕ຺ຖ ສມາສາວຄໂມ, ຍຕ຺ຣ ຕຸ ນຕ຺ຖິ, ຕຕ຺ຣ ນ ຠວຕີຕ຺ຍນຸປທິຏ຺ໂຐ ວິສຍວິຠາໂຄ ຎາຍເຕຕິ ຠາໂວ, ພາເລ ອພຸເຘຕຸ ນິສ຺ສາຍ ວິຈິຕ຺ໂຕ ສມາສວິຘານໂລປາທິນາເນກປ຺ປກາໂຣ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ ສາຘຸສທ຺ທປຣິຊານນຕ຺ຖມຸປາໂຍ ສມ຺ຠວຕິ, ປຣມຕ຺ຖໂຕ ຕຸ ສທ຺ທນ຺ຕຣຕ຺ຕາ ອຈ຺ຈນ຺ຕໍ [ອຎ຺ຎຕ຺ຕໍ] ວາກ຺ຍສມາສານໍ ເຠໂທ, ນ ຫິ ວາກ຺ເຍ ທິຏ຺ຐປທານິ ສມາເສ ສນ຺ຕິ, ຕຖາ ຈ ວຸຕ຺ຕໍ–

ພາເລ ນິສ຺ສາຍຸປາໂຍ-ຍໍ, ວິຈິຕ຺ໂຕ ປຏິປຕ຺ຕິຍາ;

ເຠໂທ ວາກ຺ຍສມາສານໍ, ຈ຺ຈນ຺ຕໍ [ຎ຺ຎຕ຺ຕໍ (ໂປຕ຺ຖເກ)] ສທ຺ທນ຺ຕຣໍ ຍໂຕຕິ.

ອໂຕເຍວາຕິ ຍໂຕ ສາມຎ຺ເຎນ ວຸຕ຺ເຕປິຍສ຺ສເຍນ ສມ຺ພນ຺ໂຘເຕນ ສຫ ຕເທກຕ຺ຖມ຺ຠວຕີຕິ ສມ຺ພນ຺ຘໂຕ ວິຎ຺ຎາຍຕີຕິ ນານິຏ຺ຐໍ ກິຎ຺ຈິປີຫ ໂຫຕິ, ອໂຕເຍວ ເຫຕຸໂຕຕິ ອຕ຺ໂຖ. ພ຺ຍເປກ຺ຂາ ສາມຕ຺ຖິຍປຣິຄ຺ຄຫາເຍຕິ ປທານມຎ຺ໂຎຎ຺ຎາກງ຺ຂາ ພ຺ຍເປກ຺ຂາ, ສາວ ສາ ມຕ຺ຖິຍໍ, ຕສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄຫາຍ. ສມຕ຺ຖວຈນໍ ນ ກຕນ຺ຕິ ປາຓິນິເຍຫິ ວິຍ ‘‘ສມຕ຺ໂຖ ປທວິຘີ’’ຕິ (ປາ, ໒-໑-໑) ສມຕ຺ຖວຈນໍ ນ ກຕໍ. ສມຕ຺ໂຖ ປທ ວິຘີຕິ ປຣິຠາສາຍມຍມຕ຺ໂຖ ‘‘ວິຘີຍເຕ [ວິຘີຍຕີຕິ (ໂປຕ຺ຖເກ)] ວິຘິ, ປທານໍ ວິຘິ ປທວິຘິສມາສາທິ, ໂຍໂກຈີຫ ສຕ຺ເຖ ປທວິຘິ,ໂສ ສມຕ຺ໂຖ ວິຄ຺ຄຫ ວາກ຺ຍຕ຺ຖາຠິຘາເນ (ສຕ຺ຕິ) ເວທິຕພ຺ໂພ’’ຕິ, ຕາທິສປຣິຠາສາຍ ພ຺ຍາປາຣໂຕ ເຕສໍ ‘ປສ຺ສ ເທວທຕ຺ຕ ຄາມໍ, ຄໂຕ ຍຎ຺ຎທຕ຺ໂຕ ຄຸຣຸກຸລໍ’ ຕ຺ຍາໂທ ນານິຏ຺ຐປ຺ປຕ຺ຕິ, ສາມຕ຺ຖິຍຎ຺ເຈຕ຺ຖ ທ຺ວິຘາຕ຺ຍຸປຄມ຺ຍເຕ ວາກ຺ເຍ ພ຺ຍເປກ຺ຂາວຸຕ຺ຕິຍເມກຕ຺ຖີຠາໂວ ເຈຕິ [ວຸຕ຺ຕິຍເມກຕ຺ຖີຠາໂວ ວາກ຺ເຍ ພ຺ຍເປກ຺ຂາເຈຕິ (ໂປຕ຺ຖເກ)]. ຕຕ຺ຖ ປຐມສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄຫໍ ວຈນມນ຺ຕເຣນ ປຏິປາທິຍ ທຸຕິຍສ຺ສ ປຣິຄ຺ຄຫມິທານິ ວຈເນນ ປຏິປາທຍມາຫ- ‘ເອກຕ຺ຖີ ຠາໂວ’ຈ຺ຈາທິ, ເອກຕ຺ຖີຠາໂວ ຠິນ຺ນຕ຺ຖານໍ ສາຘາຣຓຕ຺ຖຕາວເສນ ປວຕ຺ຕິວິເສໂສ, ວາກ຺ເຍ ຫິ ສາຘາຣຓຕ຺ຖຕາ ນຕ຺ຖິ ຠິນ຺ນຕ຺ຖຕ຺ຕາ, ອໂຕເຍເວຕ຺ຖ ເຠທນິພນ຺ຘນາ ຉຏ຺ຐ຺ຍຸປຊາຍເຕ ‘ຣຎ຺ໂຎ ປຸຣິໂສ’ຕິ, ວຸຕ຺ຕິຍນ຺ຕູຠຍປທພ຺ຍວຈ຺ຉິນ຺ນຕ຺ຖາຠິຘານໂຕ ສາຘາຣຓຕ຺ຖຕາ ຠວຕິ, ອິທໍ ວຸຕ຺ຕໍ ໂຫຕິ ‘‘ສມາເສ ວິເສສນໍ ວິເສສ຺ສມນຸປວີສຕິ ເອກີຠວຕິ ວິເສສນໍ, ວາກ຺ເຍ ຕຸ ວິເສສນໍ ວິເສສ຺ສໂຕ ວິສຸໍເຍວາ ວຕິຏ຺ຐເຕ’’ຕິ. ທ຺ວນ຺ທສມາສສ຺ສ ຕຸ ປທານໍ ວິເສສນວິເສສ຺ສາຠາເວປິ ສກລປທຕ຺ຖປ຺ປຘານຕ຺ຕາ ‘ຣຎ຺ໂຎ ໂຄ ຈ ອສ຺ໂສ ຈ ປຸຣິໂສ ຈາ’ຕິ ວາກ຺ຍໂຕ ‘ຣຎ຺ໂຎ ຄວາສ຺ສ ປຸຣິສາ’ຕິ ສມາສສ຺ສ ວິເສໂສ ເອກຕ຺ຖີ ຠາວລກ຺ຂໂຓ ຠວຕ຺ເຍວ, ຕຖາຫິ ຕຕ຺ຖ ວາກ຺ເຍ ຠິນ຺ນຕ຺ຖນິພນ຺ຘນ ສມຸຈ຺ຈຍປຏິປາທນາຍ ຈສທ຺ໂທ ປຍຸຊ຺ຊເຕ, ສມາເສ ຕຸ ນປ຺ປຍຸຊ຺ຊເຕ, ເອກຕ຺ຖ ວຈເນເນວາຕິ ‘‘ສ຺ຍາທິສ຺ຍາທິເນກຕ຺ຖ’’ ຕ຺ເຍກຕ຺ຖວຈເນເນວ, ເອກຕ຺ຕີຠາໂວເຍວ ຠວຕີຕິ ເສໂສ, ເອວກາໂຣ ນ ວາກ຺ເຍ ຕຖາຫິ ທີເປຕິ. ວາກ຺ເຍ ກຖນ຺ຕິ ອາຫ- ວາກ຺ເຍ’ຕິອາທິ.

ວາກ຺ເຍຕິ ວິຄ຺ຄຫວາກ຺ເຍ, ວິເສເສນ ຄຍ຺ຫຕິ ຎາຍຕ຺ຍເນເນຕິ ວິຄ຺ຄ- ໂຫ, ໂສ ຈ ຕໍ ວາກ຺ຍໍ ເຈຕິ ວິຄ຺ຄຫວາກ຺ຍໍ, ວິເສເສນ ວາ ຄຫຓໍ ວິຄ຺ຄໂຫ, ຕທຕ຺ຖໍ ວາກ຺ຍໍ ວິຄ຺ຄຫວາກ຺ຍໍ, ຕສ຺ມິໍ, ກາຍໍ ພ຺ຍາເປກ຺ຂາຕິ ອາຫ-‘ເຠທາທິລກ຺ຂຓາ’ຕິ, ອາທິສທ຺ເທນ ສໍສຄ຺ຄ ເຠທ ສໍສຄ຺ຄານຎ຺ຈ ຄຫຓໍ.

ຕຕ຺ຖ ສານ຺ຕເຣຫິ ສາມ຺ຍນ຺ຕເຣຫິ ຈ ພ຺ຍາວຸຕ຺ຕິ ເຉໂທ, ສໍວິເສສ ສາມິວິເສສານໍ ສມ຺ພນ຺ໂຘ ສໍສຄ຺ໂຄ, ຕທາຫ- ‘ຕຖາຫິ’ຈ຺ຈາທິນາ, ເຠທໂກ ພ຺ຍາວຕ຺ຕໂກ, ອຕ຺ຖຄຫິໂຕຕິ ກາຣຓວເສນ ເຠທວາທິນາ ຄຫິໂຕ, ຍເທຈ຺ຈາທິນາ ສໍສຄ຺ຄວາທິໂນ-ຘິປ຺ປາຍມາຫ ຍທາ ຕູຠຍມ຺ປິຈ຺ຈາທິນາ ອຸຠຍວາທິໂນ, ອຠິມໂຕຕິ ‘‘ປາກ຺ກຑາຣາສມາໂສ’’ຈ຺ຈເນນ (໒-໑-໓) ປາຓິນິນາ ອິຈ຺ຉິໂຕ. ປາກ຺ກຑາຣາຕິ ‘‘ກຑາຣາ ກມ຺ມຘາຣເຍ’’ຈ຺ຈເນນ (໒-໒-໓໘) ກຑາຣາສໍສທ຺ທນາ ປເຄວາຕິ ອຕ຺ໂຖ.

‘ປຸຖ ຠິນ຺ໂນ ອຕ຺ໂຖ ເຍສໍ ປທານໍ ຕານິ ປຸຖຄຕ຺ຖານິ, ວາກ຺ເຍ ຫິ ຣຎ຺ໂຎ ປຸຣິໂສ ເຕຕ຺ຖ ຣາຊສທ຺ໂທ ຣາຊຕ຺ຖເມວ ວທຕິ, ປຸຣິສສທ຺ໂທ ປຸຣິສຕ຺ຖເມວ, ວຸຕ຺ຕິຍນ຺ຕຸ ຣາຊປຸຣິໂສເຕຕ຺ຖ ຣາຊສທ຺ໂທປິ ປຸຣິສຕ຺ຖເມວ ວທຕີຕິ ທ຺ວິນ຺ນເມກຕ຺ຖີຠາໂວ ຠວຕິ, ອຎ຺ໂຎເຍວາວຍວຕ຺ຖານ຺ວິໂຕ ສມຸທາຍຕ຺ໂຖ ປາຕຸຠວຕີຕິ ຕທເປກ຺ຂາຍ ເຈກຕ຺ຖີຠາໂວ ວຸຈ຺ຈເຕ, ຊຫມານສກຕ຺ຖວຸຕ຺ຕິມຠ຺ຍຸປຄມ຺ມ ວຸຕ຺ຕໍ- ‘ວິເສສນສ຺ສ ສກຕ຺ຖ ປຣິຈ຺ຈາເຄເນ’ຈ຺ຈາທິ, ອໂຕເຍວ ປໂຣ ໂຈເທສ຺ສຕິ ‘ນນຸ ເຈ’ຈ຺ຈາທິນາ. ເອກຕ຺ຖີຠວນໍ ສມສນນ຺ຕິ ອິມິນາ ເອກຕ຺ຖນ຺ຕິ ສມາໂສຕິ ນາຕ຺ຖນ຺ຕຣນ຺ຕິ ທີເປຕິ.

ຊຫມານານິ ປທານິ ສກຕ຺ຖໍ ຍສ຺ສໍ (ສາ) ຕຖາ ວຸຕ຺ຕາ, ນາຈ຺ຈນ຺ຕາຍ ຊຍາຕີຕິ ເອວມ຺ມຎ຺ຎເຕ ‘‘ປຣິຈ຺ຈາຄມຕ຺ຕມຠິສນ຺ຘາຍ ຊຫມານສກຕ຺ຖໍຕ຺ຍຸຈ຺ຈເຕ, ນ ຕຸ ສພ຺ພຖາ ປຣິຈ຺ຈາໂຄປໂຣປກາຣາຍ ຕສ຺ໂສປາທານໂຕ, ສພ຺ພຖາ ຈ ສກຕ຺ຖປຣິຈ຺ຈາເຄ ປໂຣປກາຣາສມ຺ປາທນໂຕ-ນຸປາທານເມວ ປໂຍຊນາຠາວາ ຕສ຺ສ ສິຍາ’’ຕິ, ຖປຕິ ວຑ຺ຒຕີ. ອຕ຺ຖນ຺ຕິ ຣາຊສທ຺ທວາຈ຺ຈໍ. ອຈ຺ຈນ຺ຕປຣິຈ຺ຈາເຄປິ ນ ໂທໂສ… ວາກ຺ເຍ ທິຏ຺ຐສ຺ສຸປສຊ຺ຊນສ຺ສ ວຸຕ຺ຕິຍໍ ໂສເຍວາຍນ຺ຕ຺ຍນ຺ວຍາວສາຍໂຕ ຕທຕ຺ຖາວ ຄຕິຍາຕິ ທສ຺ເສນ຺ໂຕ ອາຫ- ‘ອຖ ເວ’ຈ຺ຈາທິ.

ໂສເຍວາຍນ຺ຕ຺ຍຊ຺ຌວສາໂຍ-ນ຺ວໂຍ, ໂສເຍວາຍໍ ຣາຊສທ຺ໂທ ໂຍ ວາກ຺ຍຕາເລ ທິຏ຺ໂຐຕິ ໂວຫາຣີນເມກຕ຺ຕາວສາເຍນາສຕ຺ຍປິ (ຣາຊສທ຺ທສ຺ສ)ຕ຺ເຖ ປຸຣິສສ຺ສ ວິເສສນມ຺ຠວິສ຺ສຕີຕິ ຠາໂວ, ເອຕ຺ເຖວ ທິຏ຺ຐນ຺ຕມາຫ- ‘ຍເຖ’ຈ຺ຈາທິ.