໕. ມຸຓ຺ຑຣາຊວຄ຺ໂຄ

໑. ອາທິຍສຸຕ຺ຕໍ

໔໑. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຄຫປຕິ, ໂຠຄານໍ ອາທິຍາ. ກຕເມ ປຎ຺ຈ? ອິຘ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍາຘິຄເຕຫິ ໂຠເຄຫິ ພາຫາພລປຣິຈິເຕຫິ ເສທາວກ຺ຂິຕ຺ເຕຫິ ຘມ຺ມິເກຫິ ຘມ຺ມລທ຺ເຘຫິ ອຕ຺ຕານໍ ສຸເຂຕິ ປີເຓຕິ ສມ຺ມາ ສຸຂໍ ປຣິຫຣຕິ; ມາຕາປິຕໂຣ ສຸເຂຕິ ປີເຓຕິ ສມ຺ມາ ສຸຂໍ ປຣິຫຣຕິ; ປຸຕ຺ຕທາຣທາສກມ຺ມກຣໂປຣິເສ ສຸເຂຕິ ປີເຓຕິ ສມ຺ມາ ສຸຂໍ ປຣິຫຣຕິ. ອຍໍ ປຐໂມ ໂຠຄານໍ ອາທິໂຍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍາຘິຄເຕຫິ ໂຠເຄຫິ ພາຫາພລປຣິຈິເຕຫິ ເສທາວກ຺ຂິຕ຺ເຕຫິ ຘມ຺ມິເກຫິ ຘມ຺ມລທ຺ເຘຫິ ມິຕ຺ຕາມຈ຺ເຈ ສຸເຂຕິ ປີເຓຕິ ສມ຺ມາ ສຸຂໍ ປຣິຫຣຕິ. ອຍໍ ທຸຕິໂຍ ໂຠຄານໍ ອາທິໂຍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍາຘິຄເຕຫິ ໂຠເຄຫິ ພາຫາພລປຣິຈິເຕຫິ ເສທາວກ຺ຂິຕ຺ເຕຫິ ຘມ຺ມິເກຫິ ຘມ຺ມລທ຺ເຘຫິ ຍາ ຕາ ໂຫນ຺ຕິ ອາປທາ – ອຄ຺ຄິໂຕ ວາ ອຸທກໂຕ ວາ ຣາຊໂຕ ວາ ໂຈຣໂຕ ວາ ອປ຺ປິຍໂຕ ວາ ທາຍາທໂຕ [ອປ຺ປິຍໂຕ ວາ ທາຍາທໂຕ ວາ (ພຫູສຸ) ອ. ນິ. ໔.໖໑; ໕.໑໔໘] – ຕຖາຣູປາສຸ ອາປທາສຸ ໂຠເຄຫິ ປຣິໂຍຘາຍ ວຕ຺ຕຕິ, ໂສຕ຺ຖິໍ ອຕ຺ຕານໍ ກໂຣຕິ. ອຍໍ ຕຕິໂຍ ໂຠຄານໍ ອາທິໂຍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍາຘິຄເຕຫິ ໂຠເຄຫິ ພາຫາພລປຣິຈິເຕຫິ ເສທາວກ຺ຂິຕ຺ເຕຫິ ຘມ຺ມິເກຫິ ຘມ຺ມລທ຺ເຘຫິ ປຎ຺ຈພລິໍ ກຕ຺ຕາ ໂຫຕິ. ຎາຕິພລິໍ, ອຕິຖິພລິໍ, ປຸພ຺ພເປຕພລິໍ, ຣາຊພລິໍ, ເທວຕາພລິໍ – ອຍໍ ຈຕຸຕ຺ໂຖ ໂຠຄານໍ ອາທິໂຍ.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວໂກ ອຸຏ຺ຐານວີຣິຍາຘິຄເຕຫິ ໂຠເຄຫິ ພາຫາພລປຣິຈິເຕຫິ ເສທາວກ຺ຂິຕ຺ເຕຫິ ຘມ຺ມິເກຫິ ຘມ຺ມລທ຺ເຘຫິ ເຍ ເຕ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓາ ມທປ຺ປມາທາ ປຏິວິຣຕາ ຂນ຺ຕິໂສຣຈ຺ເຈ ນິວິຏ຺ຐາ ເອກມຕ຺ຕານໍ ທເມນ຺ຕິ ເອກມຕ຺ຕານໍ ສເມນ຺ຕິ ເອກມຕ຺ຕານໍ ປຣິນິພ຺ພາເປນ຺ຕິ, ຕຖາຣູເປສຸ ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມເຓສຸ ອຸທ຺ຘຄ຺ຄິກໍ ທກ຺ຂິຓໍ ປຕິຏ຺ຐາເປຕິ ໂສວຄ຺ຄິກໍ ສຸຂວິປາກໍ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິກໍ. ອຍໍ ປຎ຺ຈໂມ ໂຠຄານໍ ອາທິໂຍ. ອິເມ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ປຎ຺ຈ ໂຠຄານໍ ອາທິຍາ.

‘‘ຕສ຺ສ ເຈ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວກສ຺ສ ອິເມ ປຎ຺ຈ ໂຠຄານໍ ອາທິເຍ ອາທິຍໂຕ ໂຠຄາ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕິ – ‘ເຍ ວຕ ໂຠຄານໍ ອາທິຍາ ເຕ ຈາຫໍ ອາທິຍາມິ ໂຠຄາ ຈ ເມ ປຣິກ຺ຂຍໍ ຄຈ຺ຉນ຺ຕີ’ຕິ. ອິຕິສ຺ສ ໂຫຕິ ອວິປ຺ປຏິສາໂຣ. ຕສ຺ສ ເຈ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວກສ຺ສ ອິເມ ປຎ຺ຈ ໂຠຄານໍ ອາທິເຍ ອາທິຍໂຕ ໂຠຄາ ອຠິວຑ຺ຒນ຺ຕິ, ຕສ຺ສ ເອວໍ ໂຫຕິ – ‘ເຍ ວຕ ໂຠຄານໍ ອາທິຍາ ເຕ ຈາຫໍ ອາທິຍາມິ ໂຠຄາ ຈ ເມ ອຠິວຑ຺ຒນ຺ຕີ’ຕິ. ອິຕິສ຺ສ ໂຫຕິ [ອິຕິສ຺ສ ໂຫຕິ ອວິປ຺ປຏິສາໂຣ, (ສີ. ສ຺ຍາ.)] ອຸຠເຍເນວ ອວິປ຺ປຏິສາໂຣ’’ຕິ.

‘‘ຠຸຕ຺ຕາ ໂຠຄາ ຠຕາ ຠຈ຺ຈາ [ຄຕາ ຕຈ຺ຉາ (ກ.)], ວິຕິຓ຺ຓາ ອາປທາສຸ ເມ;

ອຸທ຺ຘຄ຺ຄາ ທກ຺ຂິຓາ ທິນ຺ນາ, ອໂຖ ປຎ຺ຈພລີກຕາ;

ອຸປຏ຺ຐິຕາ ສີລວນ຺ໂຕ, ສຎ຺ຎຕາ ພ຺ຣຫ຺ມຈາຣໂຍ.

‘‘ຍທຕ຺ຖໍ ໂຠຄໍ ອິຈ຺ເຉຍ຺ຍ, ປຓ຺ຑິໂຕ ຆຣມາວສໍ;

ໂສ ເມ ອຕ຺ໂຖ ອນຸປ຺ປຕ຺ໂຕ, ກຕໍ ອນນຸຕາປິຍໍ.

‘‘ເອຕໍ [ເອວໍ (ກ.)] ອນຸສ຺ສຣໍ ມຈ຺ໂຈ, ອຣິຍຘມ຺ເມ ຐິໂຕ ນໂຣ;

ອິເຘວ ນໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ເປຈ຺ຈ ສຄ຺ເຄ ປໂມທຕີ’’ຕິ [ເປຈ຺ຈ ສຄ຺ເຄ ຈ ໂມທຕີຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ.)]. ປຐມໍ;

໒. ສປ຺ປຸຣິສສຸຕ຺ຕໍ

໔໒. ‘‘ສປ຺ປຸຣິໂສ, ຠິກ຺ຂເວ, ກຸເລ ຊາຍມາໂນ ພຫຸໂນ ຊນສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ມາຕາປິຕູນໍ [ມາຕາປິຕຸນ຺ນໍ (ສີ. ປີ.)] ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ທາສກມ຺ມກຣໂປຣິສສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈານໍ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ.

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາເມໂຆ ສພ຺ພສສ຺ສານິ ສມ຺ປາເທນ຺ໂຕ ພຫຸໂນ ຊນສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ເອວເມວໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ສປ຺ປຸຣິໂສ ກຸເລ ຊາຍມາໂນ ພຫຸໂນ ຊນສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ມາຕາປິຕູນໍ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ປຸຕ຺ຕທາຣສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ທາສກມ຺ມກຣໂປຣິສສ຺ສ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ມິຕ຺ຕາມຈ຺ຈານໍ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕິ; ສມຓພ຺ຣາຫ຺ມຓານໍ ອຕ຺ຖາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ໂຫຕີ’’ຕິ.

‘‘ຫິໂຕ ພຫຸນ຺ນໍ ປຏິປຊ຺ຊ ໂຠເຄ, ຕໍ ເທວຕາ ຣກ຺ຂຕິ ຘມ຺ມຄຸຕ຺ຕໍ;

ພຫຸສ຺ສຸຕໍ ສີລວຕູປປນ຺ນໍ, ຘມ຺ເມ ຐິຕໍ ນ ວິຊຫຕິ [ວິຊຫາຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ກິຕ຺ຕິ.

‘‘ຘມ຺ມຏ຺ຐໍ ສີລສມ຺ປນ຺ນໍ, ສຈ຺ຈວາທິໍ ຫິຣີມນໍ;

ເນກ຺ຂໍ ຊມ຺ໂພນທສ຺ເສວ, ໂກ ຕໍ ນິນ຺ທິຕຸມຣຫຕິ;

ເທວາປິ ນໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ພ຺ຣຫ຺ມຸນາປິ ປສໍສິໂຕ’’ຕິ. ທຸຕິຍໍ;

໓. ອິຏ຺ຐສຸຕ຺ຕໍ

໔໓. ອຖ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິໂກ ຄຫປຕິ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ ອນາຖປິຓ຺ຑິກໍ ຄຫປຕິໍ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ –

‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຄຫປຕິ, ຘມ຺ມາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ທຸລ຺ລຠາ ໂລກສ຺ມິໍ. ກຕເມ ປຎ຺ຈ? ອາຍຸ, ຄຫປຕິ, ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ມນາໂປ ທຸລ຺ລໂຠ ໂລກສ຺ມິໍ; ວຓ຺ໂຓ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ມນາໂປ ທຸລ຺ລໂຠ ໂລກສ຺ມິໍ; ສຸຂໍ ອິຏ຺ຐໍ ກນ຺ຕໍ ມນາປໍ ທຸລ຺ລຠໍ ໂລກສ຺ມິໍ; ຍໂສ ອິຏ຺ໂຐ ກນ຺ໂຕ ມນາໂປ ທຸລ຺ລໂຠ ໂລກສ຺ມິໍ; ສຄ຺ຄາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ທຸລ຺ລຠາ ໂລກສ຺ມິໍ. ອິເມ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ປຎ຺ຈ ຘມ຺ມາ ອິຏ຺ຐາ ກນ຺ຕາ ມນາປາ ທຸລ຺ລຠາ ໂລກສ຺ມິໍ.

‘‘ອິເມສໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ອິຏ຺ຐານໍ ກນ຺ຕານໍ ມນາປານໍ ທຸລ຺ລຠານໍ ໂລກສ຺ມິໍ ນ ອາຍາຈນເຫຕຸ ວາ ປຕ຺ຖນາເຫຕຸ ວາ [ນ ປຕ຺ຖນາເຫຕຸ ວາ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ປຏິລາຠໍ ວທາມິ. ອິເມສໍ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ປຎ຺ຈນ຺ນໍ ຘມ຺ມານໍ ອິຏ຺ຐານໍ ກນ຺ຕານໍ ມນາປານໍ ທຸລ຺ລຠານໍ ໂລກສ຺ມິໍ ອາຍາຈນເຫຕຸ ວາ ປຕ຺ຖນາເຫຕຸ ວາ ປຏິລາໂຠ ອຠວິສ຺ສ, ໂກ ອິຘ ເກນ ຫາເຍຖ?

‘‘ນ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣຫຕິ ອຣິຍສາວໂກ ອາຍຸກາໂມ ອາຍຸໍ ອາຍາຈິຕຸໍ ວາ ອຠິນນ຺ທິຕຸໍ ວາ ອາຍຸສ຺ສ ວາປິ ເຫຕຸ. ອາຍຸກາເມນ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວເກນ ອາຍຸສໍວຕ຺ຕນິກາ ປຏິປທາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ. ອາຍຸສໍວຕ຺ຕນິກາ ຫິສ຺ສ ປຏິປທາ ປຏິປນ຺ນາ ອາຍຸປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ໂສ ລາຠີ ໂຫຕິ ອາຍຸສ຺ສ ທິພ຺ພສ຺ສ ວາ ມານຸສສ຺ສ ວາ.

‘‘ນ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣຫຕິ ອຣິຍສາວໂກ ວຓ຺ຓກາໂມ ວຓ຺ຓໍ ອາຍາຈິຕຸໍ ວາ ອຠິນນ຺ທິຕຸໍ ວາ ວຓ຺ຓສ຺ສ ວາປິ ເຫຕຸ. ວຓ຺ຓກາເມນ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວເກນ ວຓ຺ຓສໍວຕ຺ຕນິກາ ປຏິປທາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ. ວຓ຺ຓສໍວຕ຺ຕນິກາ ຫິສ຺ສ ປຏິປທາ ປຏິປນ຺ນາ ວຓ຺ຓປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ໂສ ລາຠີ ໂຫຕິ ວຓ຺ຓສ຺ສ ທິພ຺ພສ຺ສ ວາ ມານຸສສ຺ສ ວາ.

‘‘ນ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣຫຕິ ອຣິຍສາວໂກ ສຸຂກາໂມ ສຸຂໍ ອາຍາຈິຕຸໍ ວາ ອຠິນນ຺ທິຕຸໍ ວາ ສຸຂສ຺ສ ວາປິ ເຫຕຸ. ສຸຂກາເມນ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວເກນ ສຸຂສໍວຕ຺ຕນິກາ ປຏິປທາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ. ສຸຂສໍວຕ຺ຕນິກາ ຫິສ຺ສ ປຏິປທາ ປຏິປນ຺ນາ ສຸຂປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ໂສ ລາຠີ ໂຫຕິ ສຸຂສ຺ສ ທິພ຺ພສ຺ສ ວາ ມານຸສສ຺ສ ວາ.

‘‘ນ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣຫຕິ ອຣິຍສາວໂກ ຍສກາໂມ ຍສໍ ອາຍາຈິຕຸໍ ວາ ອຠິນນ຺ທິຕຸໍ ວາ ຍສສ຺ສ ວາປິ ເຫຕຸ. ຍສກາເມນ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວເກນ ຍສສໍວຕ຺ຕນິກາ ປຏິປທາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ. ຍສສໍວຕ຺ຕນິກາ ຫິສ຺ສ ປຏິປທາ ປຏິປນ຺ນາ ຍສປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ໂສ ລາຠີ ໂຫຕິ ຍສສ຺ສ ທິພ຺ພສ຺ສ ວາ ມານຸສສ຺ສ ວາ.

‘‘ນ ໂຂ, ຄຫປຕິ, ອຣຫຕິ ອຣິຍສາວໂກ ສຄ຺ຄກາໂມ ສຄ຺ຄໍ ອາຍາຈິຕຸໍ ວາ ອຠິນນ຺ທິຕຸໍ ວາ ສຄ຺ຄານໍ ວາປິ ເຫຕຸ. ສຄ຺ຄກາເມນ, ຄຫປຕິ, ອຣິຍສາວເກນ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິກາ ປຏິປທາ ປຏິປຊ຺ຊິຕພ຺ພາ. ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິກາ ຫິສ຺ສ ປຏິປທາ ປຏິປນ຺ນາ ສຄ຺ຄປຏິລາຠາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ໂສ ລາຠີ ໂຫຕິ ສຄ຺ຄານ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ອາຍຸໍ ວຓ຺ຓໍ ຍສໍ ກິຕ຺ຕິໍ, ສຄ຺ຄໍ ອຸຈ຺ຈາກຸລີນຕໍ;

ຣຕິໂຍ ປຕ຺ຖຍາເນນ [ປຕ຺ຖຍມາເນນ (ກ.)], ອຸຬາຣາ ອປຣາປຣາ.

‘‘ອປ຺ປມາທໍ ປສໍສນ຺ຕິ, ປຸຎ຺ຎກິຣິຍາສຸ ປຓ຺ຑິຕາ;

‘‘ອປ຺ປມຕ຺ໂຕ ອຸໂຠ ອຕ຺ເຖ, ອຘິຄຓ຺ຫາຕິ ປຓ຺ຑິໂຕ.

‘‘ທິຏ຺ເຐ ຘມ຺ເມ ຈ [ທິຏ຺ເຐວ ຘມ຺ເມ (ສີ.)] ໂຍ ອຕ຺ໂຖ, ໂຍ ຈຕ຺ໂຖ ສມ຺ປຣາຍິໂກ;

ອຕ຺ຖາຠິສມຍາ ຘີໂຣ, ປຓ຺ຑິໂຕຕິ ປວຸຈ຺ຈຕີ’’ຕິ. ຕຕິຍໍ;

໔. ມນາປທາຍີສຸຕ຺ຕໍ

໔໔. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ເວສາລິຍໍ ວິຫຣຕິ ມຫາວເນ ກູຏາຄາຣສາລາຍໍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ປຸພ຺ພຓ຺ຫສມຍໍ ນິວາເສຕ຺ວາ ປຕ຺ຕຈີວຣມາທາຍ ເຍນ ອຸຄ຺ຄສ຺ສ ຄຫປຕິໂນ ເວສາລິກສ຺ສ ນິເວສນໍ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ປຎ຺ຎຕ຺ເຕ ອາສເນ ນິສີທິ. ອຖ ໂຂ ອຸຄ຺ໂຄ ຄຫປຕິ ເວສາລິໂກ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ອຸຄ຺ໂຄ ຄຫປຕິ ເວສາລິໂກ ຠຄວນ຺ຕໍ ເອຕທໂວຈ –

‘‘ສມ຺ມຸຂາ ເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ – ‘ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປ’ນ຺ຕິ. ມນາປໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສາລປຸປ຺ຜກໍ [ສາລິປຸປ຺ຜກໍ (ກ.)] ຂາທນີຍໍ; ຕໍ ເມ ຠຄວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ.

‘‘ສມ຺ມຸຂາ ເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ – ‘ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປ’ນ຺ຕິ. ມນາປໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສມ຺ປນ຺ນໂກລກໍ ສູກຣມໍສໍ [ສມ຺ປນ຺ນສູກຣມໍສໍ (ສີ.), ສມ຺ປນ຺ນວຣສູກຣມໍສໍ (ສ຺ຍາ.)]; ຕໍ ເມ ຠຄວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ.

‘‘ສມ຺ມຸຂາ ເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ – ‘ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປ’ນ຺ຕິ. ມນາປໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ນິພ຺ພຕ຺ຕເຕລກໍ [ນິພທ຺ຘເຕລກໍ (ປີ. ສີ. ອຏ຺ຐ.), ນິພ຺ພຏ຺ຏເຕລກໍ (ສ຺ຍາ. ອຏ຺ຐ.)] ນາລິຍສາກໍ; ຕໍ ເມ ຠຄວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ.

‘‘ສມ຺ມຸຂາ ເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ – ‘ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປ’ນ຺ຕິ. ມນາໂປ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ສາລີນໍ ໂອທໂນ ວິຈິຕກາຬໂກ [ວິຄຕກາລໂກ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ. ກ.)] ອເນກສູໂປ ອເນກພ຺ຍຎ຺ຊໂນ; ຕໍ ເມ ຠຄວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ.

‘‘ສມ຺ມຸຂາ ເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ – ‘ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປ’ນ຺ຕິ. ມນາປານິ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ກາສິການິ ວຕ຺ຖານິ; ຕານິ ເມ ຠຄວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ.

‘‘ສມ຺ມຸຂາ ເມຕໍ, ຠນ຺ເຕ, ຠຄວໂຕ ສຸຕໍ ສມ຺ມຸຂາ ປຏິຄ຺ຄຫິຕໍ – ‘ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປ’ນ຺ຕິ. ມນາໂປ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ປລ຺ລງ຺ໂກ ໂຄນກຕ຺ຖໂຕ ປຏລິກຕ຺ຖໂຕ ກທລິມິຄປວຣປຈ຺ຈຕ຺ຖຣໂຓ [ກາທລິມິຄປວຣປຈ຺ຈຕ຺ຖຣໂຓ (ສີ.)] ສອຸຕ຺ຕຣຈ຺ຉໂທ ອຸຠໂຕໂລຫິຕກູປຘາໂນ. ອປິ ຈ, ຠນ຺ເຕ, ມຍມ຺ເປຕໍ ຊານາມ – ‘ເນຕໍ ຠຄວໂຕ ກປ຺ປຕີ’ຕິ. ອິທໍ ເມ, ຠນ຺ເຕ, ຈນ຺ທນຜລກໍ ອຄ຺ຆຕິ ອຘິກສຕສຫສ຺ສໍ; ຕໍ ເມ ຠຄວາ ປຏິຄ຺ຄຓ຺ຫາຕຸ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍາ’’ຕິ. ປຏິຄ຺ຄເຫສິ ຠຄວາ ອນຸກມ຺ປໍ ອຸປາທາຍ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຸຄ຺ຄໍ ຄຫປຕິໍ ເວສາລິກໍ ອິມິນາ ອນຸໂມທນີເຍນ ອນຸໂມທິ –

‘‘ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປໍ,

ໂຍ ອຸຊ຺ຊຸຠູເຕສຸ [ອຸຊຸຠູເຕສຸ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ທທາຕິ ຉນ຺ທສາ;

ອຈ຺ຉາທນໍ ສຍນມນ຺ນປານໍ [ສຍນມຖນ຺ນປານໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)],

ນານາປ຺ປກາຣານິ ຈ ປຈ຺ຈຍານິ.

‘‘ຈຕ຺ຕຎ຺ຈ ມຸຕ຺ຕຎ຺ຈ ອນຸຄ຺ຄຫີຕໍ [ອນຄ຺ຄຫີຕໍ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)],

ເຂຕ຺ຕູປເມ ອຣຫນ຺ເຕ ວິທິຕ຺ວາ;

ໂສ ທຸຈ຺ຈຊໍ ສປ຺ປຸຣິໂສ ຈຊິຕ຺ວາ,

ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປ’’ນ຺ຕິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຸຄ຺ຄໍ ຄຫປຕິໍ ເວສາລິກໍ ອິມິນາ ອນຸໂມທນີເຍນ ອນຸໂມທິຕ຺ວາ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ປກ຺ກາມິ.

ອຖ ໂຂ ອຸຄ຺ໂຄ ຄຫປຕິ ເວສາລິໂກ ອປເຣນ ສມເຍນ ກາລມກາສິ. ກາລງ຺ກໂຕ [ກາລກໂຕ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ຈ ອຸຄ຺ໂຄ ຄຫປຕິ ເວສາລິໂກ ອຎ຺ຎຕຣໍ ມໂນມຍໍ ກາຍໍ ອຸປປຊ຺ຊິ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ອຸຄ຺ໂຄ ເທວປຸຕ຺ໂຕ ອຠິກ຺ກນ຺ຕາຍ ຣຕ຺ຕິຍາ ອຠິກ຺ກນ຺ຕວຓ຺ໂຓ ເກວລກປ຺ປໍ ເຊຕວນໍ ໂອຠາເສຕ຺ວາ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ອຏ຺ຐາສິ. ເອກມນ຺ຕໍ ຐິຕໍ ໂຂ ອຸຄ຺ຄໍ ເທວປຸຕ຺ຕໍ ຠຄວາ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກຈ຺ຈິ ເຕ, ອຸຄ຺ຄ, ຍຖາຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ? ‘‘ຕຄ຺ຆ ເມ, ຠຄວາ, ຍຖາຘິປ຺ປາໂຍ’’ຕິ. ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ອຸຄ຺ຄໍ ເທວປຸຕ຺ຕໍ ຄາຖາຫິ ອຊ຺ຌຠາສິ –

‘‘ມນາປທາຍີ ລຠເຕ ມນາປໍ,

ອຄ຺ຄສ຺ສ ທາຕາ ລຠເຕ ປຸນຄ຺ຄໍ;

ວຣສ຺ສ ທາຕາ ວຣລາຠິ ໂຫຕິ,

ເສຏ຺ຐໍ ທໂທ ເສຏ຺ຐມຸເປຕິ ຐານໍ.

‘‘ໂຍ ອຄ຺ຄທາຍີ ວຣທາຍີ, ເສຏ຺ຐທາຍີ ຈ ໂຍ ນໂຣ;

ທີຆາຍຸ ຍສວາ ໂຫຕິ, ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖູປປຊ຺ຊຕີ’’ຕິ. ຈຕຸຕ຺ຖໍ;

໕. ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ທສຸຕ຺ຕໍ

໔໕. ‘‘ປຎ຺ຈິເມ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ທາ ກຸສລາຠິສນ຺ທາ ສຸຂສ຺ສາຫາຣາ ໂສວຄ຺ຄິກາ ສຸຂວິປາກາ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິກາ ອິຏ຺ຐາຍ ກນ຺ຕາຍ ມນາປາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

‘‘ກຕເມ ປຎ຺ຈ? ຍສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ຈີວຣໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊມາໂນ ອປ຺ປມາຓໍ ເຈໂຕສມາຘິໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ, ອປ຺ປມາໂຓ ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ໂທ ກຸສລາຠິສນ຺ໂທ ສຸຂສ຺ສາຫາໂຣ ໂສວຄ຺ຄິໂກ ສຸຂວິປາໂກ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິໂກ ອິຏ຺ຐາຍ ກນ຺ຕາຍ ມນາປາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ.

‘‘ຍສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ປິຓ຺ຑປາຕໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊມາໂນ…ເປ… ຍສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ວິຫາຣໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊມາໂນ…ເປ… ຍສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ມຎ຺ຈປີຐໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊມາໂນ…ເປ….

‘‘ຍສ຺ສ, ຠິກ຺ຂເວ, ຠິກ຺ຂຸ ຄິລານປຈ຺ຈຍເຠສຊ຺ຊປຣິກ຺ຂາຣໍ ປຣິຠຸຎ຺ຊມາໂນ ອປ຺ປມາຓໍ ເຈໂຕສມາຘິໍ ອຸປສມ຺ປຊ຺ຊ ວິຫຣຕິ, ອປ຺ປມາໂຓ ຕສ຺ສ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ໂທ ກຸສລາຠິສນ຺ໂທ ສຸຂສ຺ສາຫາໂຣ ໂສວຄ຺ຄິໂກ ສຸຂວິປາໂກ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິໂກ ອິຏ຺ຐາຍ ກນ຺ຕາຍ ມນາປາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕິ. ອິເມ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ທາ ກຸສລາຠິສນ຺ທາ ສຸຂສ຺ສາຫາຣາ ໂສວຄ຺ຄິກາ ສຸຂວິປາກາ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິກາ ອິຏ຺ຐາຍ ກນ຺ຕາຍ ມນາປາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕນ຺ຕິ.

‘‘ອິເມຫິ ຈ ປນ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈຫິ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ເທຫິ ກຸສລາຠິສນ຺ເທຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ນ ສຸກຣໍ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ປມາຓໍ ຄເຫຕຸໍ – ‘ເອຕ຺ຕໂກ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ໂທ ກຸສລາຠິສນ຺ໂທ ສຸຂສ຺ສາຫາໂຣ ໂສວຄ຺ຄິໂກ ສຸຂວິປາໂກ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິໂກ ອິຏ຺ຐາຍ ກນ຺ຕາຍ ມນາປາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອສງ຺ເຂຍ຺ໂຍ ອປ຺ປເມຍ຺ໂຍ ມຫາປຸຎ຺ຎກ຺ຂນ຺ໂຘຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ.

‘‘ເສຍ຺ຍຖາປິ, ຠິກ຺ຂເວ, ມຫາສມຸທ຺ເທ ນ ສຸກຣໍ ອຸທກສ຺ສ ປມາຓໍ ຄເຫຕຸໍ – ‘ເອຕ຺ຕການິ ອຸທກາຬ຺ຫການີຕິ ວາ ເອຕ຺ຕການິ ອຸທກາຬ຺ຫກສຕານີຕິ ວາ ເອຕ຺ຕການິ ອຸທກາຬ຺ຫກສຫສ຺ສານີຕິ ວາ ເອຕ຺ຕການິ ອຸທກາຬ຺ຫກສຕສຫສ຺ສານີຕິ ວາ; ອຖ ໂຂ ອສງ຺ເຂຍ຺ໂຍ ອປ຺ປເມຍ຺ໂຍ ມຫາອຸທກກ຺ຂນ຺ໂຘຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕິ’. ເອວເມວໍ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອິເມຫິ ປຎ຺ຈຫິ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ເທຫິ ກຸສລາຠິສນ຺ເທຫິ ສມນ຺ນາຄຕສ຺ສ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ນ ສຸກຣໍ ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ປມາຓໍ ຄເຫຕຸໍ – ‘ເອຕ຺ຕໂກ ປຸຎ຺ຎາຠິສນ຺ໂທ ກຸສລາຠິສນ຺ໂທ ສຸຂສ຺ສາຫາໂຣ ໂສວຄ຺ຄິໂກ ສຸຂວິປາໂກ ສຄ຺ຄສໍວຕ຺ຕນິໂກ ອິຏ຺ຐາຍ ກນ຺ຕາຍ ມນາປາຍ ຫິຕາຍ ສຸຂາຍ ສໍວຕ຺ຕຕີ’ຕິ. ອຖ ໂຂ ອສງ຺ເຂຍ຺ໂຍ ອປ຺ປເມຍ຺ໂຍ ມຫາປຸຎ຺ຎກ຺ຂນ຺ໂຘຕ຺ເວວ ສງ຺ຂໍ ຄຈ຺ຉຕີ’’ຕິ.

‘‘ມໂຫທຘິໍ ອປຣິມິຕໍ ມຫາສຣໍ,

ພຫຸເຠຣວໍ ຣຕ຺ນຄຓານມາລຍໍ;

ນຊ຺ໂຊ ຍຖາ ນຣຄຓສງ຺ຆເສວິຕາ [ມຈ຺ຉ ຄຓສໍຆເສວິຕາ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.) ສໍ. ນິ. ໕.໑໐໓໗ ປສ຺ສິຕພ຺ພໍ],

ປຸຖູ ສວນ຺ຕີ ອຸປຍນ຺ຕິ ສາຄຣໍ.

‘‘ເອວໍ ນຣໍ ອນ຺ນທປານວຕ຺ຖທໍ,

ເສຍ຺ຍານິສຊ຺ຊຕ຺ຖຣຓສ຺ສ ທາຍກໍ;

ປຸຎ຺ຎສ຺ສ ຘາຣາ ອຸປຍນ຺ຕິ ປຓ຺ຑິຕໍ,

ນຊ຺ໂຊ ຍຖາ ວາຣິວຫາວ ສາຄຣ’’ນ຺ຕິ. ປຎ຺ຈມໍ;

໖. ສມ຺ປທາສຸຕ຺ຕໍ

໔໖. ‘‘ປຎ຺ຈິມາ, ຠິກ຺ຂເວ, ສມ຺ປທາ. ກຕມາ ປຎ຺ຈ? ສທ຺ຘາສມ຺ປທາ, ສີລສມ຺ປທາ, ສຸຕສມ຺ປທາ, ຈາຄສມ຺ປທາ, ປຎ຺ຎາສມ຺ປທາ – ອິມາ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈ ສມ຺ປທາ’’ຕິ. ຉຏ຺ຐໍ.

໗. ຘນສຸຕ຺ຕໍ

໔໗. ‘‘ປຎ຺ຈິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຘນານິ. ກຕມານິ ປຎ຺ຈ? ສທ຺ຘາຘນໍ, ສີລຘນໍ, ສຸຕຘນໍ, ຈາຄຘນໍ, ປຎ຺ຎາຘນໍ.

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສທ຺ຘາຘນໍ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ສທ຺ໂຘ ໂຫຕິ, ສທ຺ທຫຕິ ຕຖາຄຕສ຺ສ ໂພຘິໍ – ‘ອິຕິປິ ໂສ ຠຄວາ…ເປ… ສຕ຺ຖາ ເທວມນຸສ຺ສານໍ ພຸທ຺ໂຘ ຠຄວາ’ຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສທ຺ຘາຘນໍ.

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສີລຘນໍ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ປາຓາຕິປາຕາ ປຏິວິຣໂຕ ໂຫຕິ…ເປ… ສຸຣາເມຣຍມຊ຺ຊປມາທຏ຺ຐານາ ປຏິວິຣໂຕ ໂຫຕິ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສີລຘນໍ.

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸຕຘນໍ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ໂຫຕິ…ເປ… ທິຏ຺ຐິຍາ ສຸປ຺ປຏິວິທ຺ໂຘ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸຕຘນໍ.

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈາຄຘນໍ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ວິຄຕມລມຈ຺ເຉເຣນ ເຈຕສາ ອຄາຣໍ ອຊ຺ຌາວສຕິ ມຸຕ຺ຕຈາໂຄ ປຍຕປາຓິ ໂວສ຺ສຄ຺ຄຣໂຕ ຍາຈໂຍໂຄ ທານສໍວິຠາຄຣໂຕ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ຈາຄຘນໍ.

‘‘ກຕມຎ຺ຈ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຎາຘນໍ? ອິຘ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວໂກ ປຎ຺ຎວາ ໂຫຕິ, ອຸທຍຕ຺ຖຄາມິນິຍາ ປຎ຺ຎາຍ ສມນ຺ນາຄໂຕ ອຣິຍາຍ ນິພ຺ເພຘິກາຍ ສມ຺ມາ ທຸກ຺ຂກ຺ຂຍຄາມິນິຍາ. ອິທໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຎາຘນໍ. ອິມານິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈ ຘນານີ’’ຕິ.

[ອ. ນິ. ໔.໕໒] ‘‘ຍສ຺ສ ສທ຺ຘາ ຕຖາຄເຕ, ອຈລາ ສຸປ຺ປຕິຏ຺ຐິຕາ;

ສີລຎ຺ຈ ຍສ຺ສ ກລ຺ຍາຓໍ, ອຣິຍກນ຺ຕໍ ປສໍສິຕໍ.

‘‘ສງ຺ເຆ ປສາໂທ ຍສ຺ສຕ຺ຖິ, ອຸຊຸຠູຕຎ຺ຈ ທສ຺ສນໍ;

ອທລິທ຺ໂທຕິ ຕໍ ອາຫຸ, ອໂມຆໍ ຕສ຺ສ ຊີວິຕໍ.

‘‘ຕສ຺ມາ ສທ຺ຘຎ຺ຈ ສີລຎ຺ຈ, ປສາທໍ ຘມ຺ມທສ຺ສນໍ;

ອນຸຍຸຎ຺ເຊຖ ເມຘາວີ, ສຣໍ ພຸທ຺ຘານ ສາສນ’’ນ຺ຕິ. ສຕ຺ຕມໍ;

໘. ອລພ຺ຠນີຍຐານສຸຕ຺ຕໍ

໔໘. ‘‘ປຎ຺ຈິມານິ, ຠິກ຺ຂເວ, ອລພ຺ຠນີຍານິ ຐານານິ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ. ກຕມານິ ປຎ຺ຈ? ‘ຊຣາຘມ຺ມໍ ມາ ຊີຣີ’ຕິ ອລພ຺ຠນີຍໍ ຐານໍ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ. ‘ພ຺ຍາຘິຘມ຺ມໍ ມາ ພ຺ຍາຘີຍີ’ຕິ [ວ຺ຍາຘິຘມ຺ມໍ ‘‘ມາ ວ຺ຍາຘີຍີ’’ຕິ (ສີ. ປີ.)] …ເປ… ‘ມຣຓຘມ຺ມໍ ມາ ມີຍີ’ຕິ… ‘ຂຍຘມ຺ມໍ ມາ ຂີຍີ’ຕິ… ‘ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ມາ ນສ຺ສີ’ຕິ ອລພ຺ຠນີຍໍ ຐານໍ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ.

‘‘ອສ຺ສຸຕວໂຕ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ. ໂສ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ນ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ນ ໂຂ ມຍ຺ເຫເວກສ຺ສ [ມຍ຺ຫເມເວກສ຺ສ (ສີ.)] ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ, ອຖ ໂຂ ຍາວຕາ ສຕ຺ຕານໍ ອາຄຕິ ຄຕິ ຈຸຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ. ອຫຎ຺ເຈວ [ອຫຎ຺ເຈ (?)] ໂຂ ປນ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ໂສເຈຍ຺ຍໍ ກິລເມຍ຺ຍໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍໍ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ເທຍ຺ຍໍ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ນຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ, ກາເຍປິ ທຸພ຺ພຓ຺ຓິຍໍ ໂອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ກມ຺ມນ຺ຕາປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ [ກມ຺ມນ຺ໂຕປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍ (ກ.)], ອມິຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕມນາ ອສ຺ສຸ, ມິຕ຺ຕາປິ ທຸມ຺ມນາ ອສ຺ສູ’ຕິ. ໂສ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ໂສຈຕິ ກິລມຕິ ປຣິເທວຕິ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ທຕິ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ – ‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ວິທ຺ໂຘ ສວິເສນ ໂສກສລ຺ເລນ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິຕາເປຕິ’’’.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ອສ຺ສຸຕວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ພ຺ຍາຘິຘມ຺ມໍ ພ຺ຍາຘີຍຕິ…ເປ… ມຣຓຘມ຺ມໍ ມີຍຕິ… ຂຍຘມ຺ມໍ ຂີຍຕິ… ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ. ໂສ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ນ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ນ ໂຂ ມຍ຺ເຫເວກສ຺ສ ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ຍາວຕາ ສຕ຺ຕານໍ ອາຄຕິ ຄຕິ ຈຸຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຕານໍ ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ. ອຫຎ຺ເຈວ ໂຂ ປນ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ໂສເຈຍ຺ຍໍ ກິລເມຍ຺ຍໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍໍ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ເທຍ຺ຍໍ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ນຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ, ກາເຍປິ ທຸພ຺ພຓ຺ຓິຍໍ ໂອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ກມ຺ມນ຺ຕາປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ, ອມິຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕມນາ ອສ຺ສຸ, ມິຕ຺ຕາປິ ທຸມ຺ມນາ ອສ຺ສູ’ຕິ. ໂສ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ໂສຈຕິ ກິລມຕິ ປຣິເທວຕິ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ທຕິ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ – ‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ວິທ຺ໂຘ ສວິເສນ ໂສກສລ຺ເລນ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິຕາເປຕິ’’’.

‘‘ສຸຕວໂຕ ຈ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ອຣິຍສາວກສ຺ສ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ. ໂສ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ນ ໂຂ ມຍ຺ເຫເວກສ຺ສ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ, ອຖ ໂຂ ຍາວຕາ ສຕ຺ຕານໍ ອາຄຕິ ຄຕິ ຈຸຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ. ອຫຎ຺ເຈວ ໂຂ ປນ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ໂສເຈຍ຺ຍໍ ກິລເມຍ຺ຍໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍໍ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ເທຍ຺ຍໍ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ນຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ, ກາເຍປິ ທຸພ຺ພຓ຺ຓິຍໍ ໂອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ກມ຺ມນ຺ຕາປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ, ອມິຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕມນາ ອສ຺ສຸ, ມິຕ຺ຕາປິ ທຸມ຺ມນາ ອສ຺ສູ’ຕິ. ໂສ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ນ ໂສຈຕິ ນ ກິລມຕິ ນ ປຣິເທວຕິ, ນ ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ທຕິ, ນ ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ – ‘ສຸຕວາ ອຣິຍສາວໂກ ອພ຺ພຸຫິ [ອພ຺ພຫິ (ສີ.)] ສວິສໍ ໂສກສລ຺ລໍ, ເຍນ ວິທ຺ໂຘ ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິຕາເປຕິ. ອໂສໂກ ວິສລ຺ໂລ ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິນິພ຺ພາເປຕິ’’’.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ຠິກ຺ຂເວ, ສຸຕວໂຕ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ພ຺ຍາຘິຘມ຺ມໍ ພ຺ຍາຘີຍຕິ…ເປ… ມຣຓຘມ຺ມໍ ມີຍຕິ… ຂຍຘມ຺ມໍ ຂີຍຕິ… ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ. ໂສ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ນ ໂຂ ມຍ຺ເຫເວກສ຺ສ ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ຍາວຕາ ສຕ຺ຕານໍ ອາຄຕິ ຄຕິ ຈຸຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຕານໍ ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ. ອຫຎ຺ເຈວ ໂຂ ປນ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ໂສເຈຍ຺ຍໍ ກິລເມຍ຺ຍໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍໍ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ເທຍ຺ຍໍ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ນຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ, ກາເຍປິ ທຸພ຺ພຓ຺ຓິຍໍ ໂອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ກມ຺ມນ຺ຕາປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ, ອມິຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕມນາ ອສ຺ສຸ, ມິຕ຺ຕາປິ ທຸມ຺ມນາ ອສ຺ສູ’ຕິ. ໂສ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ນ ໂສຈຕິ ນ ກິລມຕິ ນ ປຣິເທວຕິ, ນ ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ທຕິ, ນ ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ຠິກ຺ຂເວ – ‘ສຸຕວາ ອຣິຍສາວໂກ ອພ຺ພຸຫິ ສວິສໍ ໂສກສລ຺ລໍ, ເຍນ ວິທ຺ໂຘ ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິຕາເປຕິ. ອໂສໂກ ວິສລ຺ໂລ ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິນິພ຺ພາເປຕີ’’’ຕິ.

‘‘ອິມານິ ໂຂ, ຠິກ຺ຂເວ, ປຎ຺ຈ ອລພ຺ຠນີຍານິ ຐານານິ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ.

[ຊາ. ໑.໕.໙໖ ຊາຕເກປິ] ‘‘ນ ໂສຈນາຍ ປຣິເທວນາຍ,

ອຕ຺ໂຖຘ ລພ຺ຠາ [ອຕ຺ໂຖ ອິຘ ລພ຺ຠຕິ (ສ຺ຍາ.), ອຕ຺ໂຖ ອິຘ ລພ຺ຠາ (ປີ.)] ອປິ ອປ຺ປໂກປິ;

ໂສຈນ຺ຕເມນໍ ທຸຂິຕໍ ວິທິຕ຺ວາ,

ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາ ອຕ຺ຕມນາ ຠວນ຺ຕິ.

‘‘ຍໂຕ ຈ ໂຂ ປຓ຺ຑິໂຕ ອາປທາສຸ,

ນ ເວຘຕີ ອຕ຺ຖວິນິຈ຺ຉຍຎ຺ຎູ;

ປຈ຺ຈຕ຺ຖິກາສ຺ສ ທຸຂິຕາ ຠວນ຺ຕິ,

ທິສ຺ວາ ມຸຂໍ ອວິກາຣໍ ປຸຣາຓໍ.

‘‘ຊປ຺ເປນ ມນ຺ເຕນ ສຸຠາສິເຕນ,

ອນຸປ຺ປທາເນນ ປເວຓິຍາ ວາ;

ຍຖາ ຍຖາ ຍຕ຺ຖ [ຍຖາ ຍຖາ ຍຕ຺ຖ ຍຕ຺ຖ (ກ.)] ລເຠຖ ອຕ຺ຖໍ,

ຕຖາ ຕຖາ ຕຕ຺ຖ ປຣກ຺ກເມຍ຺ຍ.

‘‘ສເຈ ປຊາເນຍ຺ຍ ອລພ຺ຠເນຍ຺ໂຍ,

ມຍາວ [ມຍາ ວາ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ອຎ຺ເຎນ ວາ ເອສ ອຕ຺ໂຖ;

ອໂສຈມາໂນ ອຘິວາສເຍຍ຺ຍ,

ກມ຺ມໍ ທຬ຺ຫໍ ກິນ຺ຕິ ກໂຣມິ ທານີ’’ຕິ. ອຏ຺ຐມໍ;

໙. ໂກສລສຸຕ຺ຕໍ

໔໙. ເອກໍ ສມຍໍ ຠຄວາ ສາວຕ຺ຖິຍໍ ວິຫຣຕິ ເຊຕວເນ ອນາຖປິຓ຺ຑິກສ຺ສ ອາຣາເມ. ອຖ ໂຂ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ເຍນ ຠຄວາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຠຄວນ຺ຕໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ.

(ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ມລ຺ລິກາ ເທວີ ກາລງ຺ກຕາ ໂຫຕິ.) [( ) ນຕ຺ຖິ (ສີ.)] ອຖ ໂຂ ອຎ຺ຎຕໂຣ ປຸຣິໂສ ເຍນ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ຣຎ຺ໂຎ ປເສນທິສ຺ສ ໂກສລສ຺ສ ອຸປກຓ຺ຓເກ ອາໂຣເຈຕິ – ‘‘ມລ຺ລິກາ ເທວີ, ເທວ [ເທວ ເທວີ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)], ກາລງ຺ກຕາ’’ຕິ. ເອວໍ ວຸຕ຺ເຕ ຣາຊາ ປເສນທິ ໂກສໂລ ທຸກ຺ຂີ ທຸມ຺ມໂນ ປຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ໂຘ ອໂຘມຸໂຂ ປຊ຺ຌາຍນ຺ໂຕ ອປ຺ປຏິຠາໂນ ນິສີທິ.

ອຖ ໂຂ ຠຄວາ ຣາຊານໍ ປເສນທິໍ ໂກສລໍ ທຸກ຺ຂິໍ ທຸມ຺ມນໍ ປຕ຺ຕກ຺ຂນ຺ຘໍ ອໂຘມຸຂໍ ປຊ຺ຌາຍນ຺ຕໍ ອປ຺ປຏິຠານໍ ວິທິຕ຺ວາ ຣາຊານໍ ປເສນທິໍ ໂກສລໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ປຎ຺ຈິມານິ, ມຫາຣາຊ, ອລພ຺ຠນີຍານິ ຐານານິ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ. ກຕມານິ ປຎ຺ຈ? ‘ຊຣາຘມ຺ມໍ ມາ ຊີຣີ’ຕິ ອລພ຺ຠນີຍໍ ຐານໍ…ເປ… ນ ໂສຈນາຍ ປຣິເທວນາຍ…ເປ… ກມ຺ມໍ ທຬ຺ຫໍ ກິນ຺ຕິ ກໂຣມິ ທານີ’’ຕິ. ນວມໍ.

໑໐. ນາຣທສຸຕ຺ຕໍ

໕໐. ເອກໍ ສມຍໍ ອາຍສ຺ມາ ນາຣໂທ ປາຏລິປຸຕ຺ເຕ ວິຫຣຕິ ກຸກ຺ກຸຏາຣາເມ. ເຕນ ໂຂ ປນ ສມເຍນ ມຸຓ຺ຑສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຠທ຺ທາ ເທວີ ກາລງ຺ກຕາ ໂຫຕິ ປິຍາ ມນາປາ. ໂສ ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ກາລງ຺ກຕາຍ ປິຍາຍ ມນາປາຍ ເນວ ນ຺ຫາຍຕິ [ນຫາຍຕິ (ສີ. ສ຺ຍາ. ກໍ. ປີ.)] ນ ວິລິມ຺ປຕິ ນ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ ນ ກມ຺ມນ຺ຕໍ ປໂຍເຊຕິ – ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ [ຣຕ຺ຕິທິວໍ (ກ.)] ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ສຣີເຣ ອຊ຺ໂຌມຸຈ຺ຉິໂຕ. ອຖ ໂຂ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ປິຍກໍ ໂກສາຣກ຺ຂໍ [ໂສກາຣກ຺ຂໍ (ສ຺ຍາ.)] ອາມນ຺ເຕສິ – ‘‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ປິຍກ, ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ສຣີຣໍ ອາຍສາຍ ເຕລໂທຓິຍາ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎິສ຺ສາ ອາຍສາຍ ໂທຓິຍາ ປຏິກຸຊ຺ຊຖ, ຍຖາ ມຍໍ ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ສຣີຣໍ ຈິຣຕຣໍ ປສ຺ເສຍ຺ຍາມາ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ປິຍໂກ ໂກສາຣກ຺ໂຂ ມຸຓ຺ຑສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ສຣີຣໍ ອາຍສາຍ ເຕລໂທຓິຍາ ປກ຺ຂິປິຕ຺ວາ ອຎ຺ຎິສ຺ສາ ອາຍສາຍ ໂທຓິຍາ ປຏິກຸຊ຺ຊິ.

ອຖ ໂຂ ປິຍກສ຺ສ ໂກສາຣກ຺ຂສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອິມສ຺ສ ໂຂ ມຸຓ຺ຑສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຠທ຺ທາ ເທວີ ກາລງ຺ກຕາ ປິຍາ ມນາປາ. ໂສ ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ກາລງ຺ກຕາຍ ປິຍາຍ ມນາປາຍ ເນວ ນ຺ຫາຍຕິ ນ ວິລິມ຺ປຕິ ນ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ ນ ກມ຺ມນ຺ຕໍ ປໂຍເຊຕິ – ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ສຣີເຣ ອຊ຺ໂຌມຸຈ຺ຉິໂຕ. ກໍ [ກິໍ (ກ.)] ນຸ ໂຂ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ ປຍິຣຸປາເສຍ຺ຍ, ຍສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ໂສກສລ຺ລໍ ປຊເຫຍ຺ຍາ’’ຕິ!

ອຖ ໂຂ ປິຍກສ຺ສ ໂກສາຣກ຺ຂສ຺ສ ເອຕທໂຫສິ – ‘‘ອຍໍ ໂຂ ອາຍສ຺ມາ ນາຣໂທ ປາຏລິປຸຕ຺ເຕ ວິຫຣຕິ ກຸກ຺ກຸຏາຣາເມ. ຕໍ ໂຂ ປນາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ – ‘ປຓ຺ຑິໂຕ ວິຍຕ຺ໂຕ [ວ຺ຍຕ຺ໂຕ (ສີ. ປີ.), ພ຺ຍຕ຺ໂຕ (ສ຺ຍາ. ກໍ., ທີ. ນິ. ໒.໔໐໗)] ເມຘາວີ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຈິຕ຺ຕກຖີ ກລ຺ຍາຓປຏິຠາໂນ ວຸທ຺ໂຘ ເຈວ [ພຸທ຺ໂຘ ເຈວ (ກ.)] ອຣຫາ ຈ’ [ອຣຫາ ຈາ’ຕິ (?)]. ຍໍນູນ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ປຍິຣຸປາເສຍ຺ຍ, ອປ຺ເປວ ນາມ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ອາຍສ຺ມໂຕ ນາຣທສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ໂສກສລ຺ລໍ ປຊເຫຍ຺ຍາ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ປິຍໂກ ໂກສາຣກ຺ໂຂ ເຍນ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມຸຓ຺ຑໍ ຣາຊານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ອຍໍ ໂຂ, ເທວ, ອາຍສ຺ມາ ນາຣໂທ ປາຏລິປຸຕ຺ເຕ ວິຫຣຕິ ກຸກ຺ກຸຏາຣາເມ. ຕໍ ໂຂ ປນາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ເອວໍ ກລ຺ຍາໂຓ ກິຕ຺ຕິສທ຺ໂທ ອພ຺ຠຸຄ຺ຄໂຕ – ‘ປຓ຺ຑິໂຕ ວິຍຕ຺ໂຕ ເມຘາວີ ພຫຸສ຺ສຸໂຕ ຈິຕ຺ຕກຖີ ກລ຺ຍາຓປຏິຠາໂນ ວຸທ຺ໂຘ ເຈວ ອຣຫາ ຈ’ [ອຣຫາ ຈາ’ຕິ (?)]. ຍທິ ປນ ເທໂວ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ປຍິຣຸປາເສຍ຺ຍ, ອປ຺ເປວ ນາມ ເທໂວ ອາຍສ຺ມໂຕ ນາຣທສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ໂສກສລ຺ລໍ ປຊເຫຍ຺ຍາ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ປິຍກ, ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ປຏິເວເທຫິ. ກຖຎ຺ຫິ ນາມ ມາທິໂສ ສມຓໍ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມຓໍ ວາ ວິຊິເຕ ວສນ຺ຕໍ ປຸພ຺ເພ ອປ຺ປຏິສໍວິທິໂຕ ອຸປສງ຺ກມິຕພ຺ພໍ ມຎ຺ເຎຍ຺ຍາ’’ຕິ! ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ປິຍໂກ ໂກສາຣກ຺ໂຂ ມຸຓ຺ຑສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ເຍນາຍສ຺ມາ ນາຣໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ໂນ ໂຂ ປິຍໂກ ໂກສາຣກ຺ໂຂ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ເອຕທໂວຈ –

‘‘ອິມສ຺ສ, ຠນ຺ເຕ, ມຸຓ຺ຑສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຠທ຺ທາ ເທວີ ກາລງ຺ກຕາ ປິຍາ ມນາປາ. ໂສ ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ກາລງ຺ກຕາຍ ປິຍາຍ ມນາປາຍ ເນວ ນ຺ຫາຍຕິ ນ ວິລິມ຺ປຕິ ນ ຠຕ຺ຕໍ ຠຸຎ຺ຊຕິ ນ ກມ຺ມນ຺ຕໍ ປໂຍເຊຕິ – ຣຕ຺ຕິນ຺ທິວໍ ຠທ຺ທາຍ ເທວິຍາ ສຣີເຣ ອຊ຺ໂຌມຸຈ຺ຉິໂຕ. ສາຘຸ, ຠນ຺ເຕ, ອາຍສ຺ມາ ນາຣໂທ ມຸຓ຺ຑສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ຕຖາ ຘມ຺ມໍ ເທເສຕຸ ຍຖາ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ອາຍສ຺ມໂຕ ນາຣທສ຺ສ ຘມ຺ມໍ ສຸຕ຺ວາ ໂສກສລ຺ລໍ ປຊເຫຍ຺ຍາ’’ຕິ. ‘‘ຍສ຺ສທານິ, ປິຍກ, ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ກາລໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ປິຍໂກ ໂກສາຣກ຺ໂຂ ອຸຏ຺ຐາຍາສນາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ປທກ຺ຂິຓໍ ກຕ຺ວາ ເຍນ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ມຸຓ຺ຑໍ ຣາຊານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ກຕາວກາໂສ ໂຂ, ເທວ, ອາຍສ຺ມຕາ ນາຣເທນ. ຍສ຺ສທານິ ເທໂວ ກາລໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ. ‘‘ເຕນ ຫິ, ສມ຺ມ ປິຍກ, ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຫີ’’ຕິ. ‘‘ເອວໍ, ເທວາ’’ຕິ ໂຂ ປິຍໂກ ໂກສາຣກ຺ໂຂ ມຸຓ຺ຑສ຺ສ ຣຎ຺ໂຎ ປຏິສ຺ສຸຕ຺ວາ ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ ໂຍຊາເປຕ຺ວາ ມຸຓ຺ຑໍ ຣາຊານໍ ເອຕທໂວຈ – ‘‘ຍຸຕ຺ຕານິ ໂຂ ເຕ, ເທວ, ຠທ຺ຣານິ ຠທ຺ຣານິ ຍານານິ. ຍສ຺ສທານິ ເທໂວ ກາລໍ ມຎ຺ຎຕີ’’ຕິ.

ອຖ ໂຂ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ຠທ຺ຣໍ ຍານໍ [ຠທ຺ຣໍ ຠທ຺ຣໍ ຍານໍ (ສ຺ຍາ. ກໍ. ກ.), ຠທ຺ທໍ ຍານໍ (ປີ.)] ອຠິຣຸຫິຕ຺ວາ ຠທ຺ເຣຫິ ຠທ຺ເຣຫິ ຍາເນຫິ ເຍນ ກຸກ຺ກຸຏາຣາໂມ ເຕນ ປາຍາສິ ມຫຈ຺ຈາ [ມຫຈ຺ຈ (ພຫູສຸ)] ຣາຊານຸຠາເວນ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ທສ຺ສນາຍ. ຍາວຕິກາ ຍານສ຺ສ ຠູມິ ຍາເນນ ຄນ຺ຕ຺ວາ, ຍານາ ປຈ຺ໂຈໂຣຫິຕ຺ວາ ປຕ຺ຕິໂກວ ອາຣາມໍ ປາວິສິ. ອຖ ໂຂ ມຸຓ຺ໂຑ ຣາຊາ ເຍນ ອາຍສ຺ມາ ນາຣໂທ ເຕນຸປສງ຺ກມິ; ອຸປສງ຺ກມິຕ຺ວາ ອາຍສ຺ມນ຺ຕໍ ນາຣທໍ ອຠິວາເທຕ຺ວາ ເອກມນ຺ຕໍ ນິສີທິ. ເອກມນ຺ຕໍ ນິສິນ຺ນໍ ໂຂ ມຸຓ຺ຑໍ ຣາຊານໍ ອາຍສ຺ມາ ນາຣໂທ ເອຕທໂວຈ –

‘‘ປຎ຺ຈິມານິ, ມຫາຣາຊ, ອລພ຺ຠນີຍານິ ຐານານິ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ. ກຕມານິ ປຎ຺ຈ? ‘ຊຣາຘມ຺ມໍ ມາ ຊີຣີ’ຕິ ອລພ຺ຠນີຍໍ ຐານໍ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ. ‘ພ຺ຍາຘິຘມ຺ມໍ ມາ ພ຺ຍາຘີຍີ’ຕິ…ເປ… ‘ມຣຓຘມ຺ມໍ ມາ ມີຍີ’ຕິ… ‘ຂຍຘມ຺ມໍ ມາ ຂີຍີ’ຕິ… ‘ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ມາ ນສ຺ສີ’ຕິ ອລພ຺ຠນີຍໍ ຐານໍ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິໍ.

‘‘ອສ຺ສຸຕວໂຕ, ມຫາຣາຊ, ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ. ໂສ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ນ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ນ ໂຂ ມຍ຺ເຫເວກສ຺ສ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ, ອຖ ໂຂ ຍາວຕາ ສຕ຺ຕານໍ ອາຄຕິ ຄຕິ ຈຸຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ. ອຫຎ຺ເຈວ ໂຂ ປນ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ໂສເຈຍ຺ຍໍ ກິລເມຍ຺ຍໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍໍ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ເທຍ຺ຍໍ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ນຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ, ກາເຍປິ ທຸພ຺ພຓ຺ຓິຍໍ ໂອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ກມ຺ມນ຺ຕາປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ, ອມິຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕມນາ ອສ຺ສຸ, ມິຕ຺ຕາປິ ທຸມ຺ມນາ ອສ຺ສູ’ຕິ. ໂສ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ໂສຈຕິ ກິລມຕິ ປຣິເທວຕິ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ທຕິ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມຫາຣາຊ – ‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ວິທ຺ໂຘ ສວິເສນ ໂສກສລ຺ເລນ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິຕາເປຕິ’’’.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ອສ຺ສຸຕວໂຕ ປຸຖຸຊ຺ຊນສ຺ສ ພ຺ຍາຘິຘມ຺ມໍ ພ຺ຍາຘີຍຕິ…ເປ… ມຣຓຘມ຺ມໍ ມີຍຕິ… ຂຍຘມ຺ມໍ ຂີຍຕິ… ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ. ໂສ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ນ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ນ ໂຂ ມຍ຺ເຫເວກສ຺ສ ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ຍາວຕາ ສຕ຺ຕານໍ ອາຄຕິ ຄຕິ ຈຸຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຕານໍ ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ. ອຫຎ຺ເຈວ ໂຂ ປນ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ໂສເຈຍ຺ຍໍ ກິລເມຍ຺ຍໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍໍ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ເທຍ຺ຍໍ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ນຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ, ກາເຍປິ ທຸພ຺ພຓ຺ຓິຍໍ ໂອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ກມ຺ມນ຺ຕາປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ, ອມິຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕມນາ ອສ຺ສຸ, ມິຕ຺ຕາປິ ທຸມ຺ມນາ ອສ຺ສູ’ຕິ. ໂສ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ໂສຈຕິ ກິລມຕິ ປຣິເທວຕິ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ທຕິ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມຫາຣາຊ – ‘ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ວິທ຺ໂຘ ສວິເສນ ໂສກສລ຺ເລນ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິຕາເປຕິ’’’.

‘‘ສຸຕວໂຕ ຈ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ອຣິຍສາວກສ຺ສ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ. ໂສ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ນ ໂຂ ມຍ຺ເຫເວກສ຺ສ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ, ອຖ ໂຂ ຍາວຕາ ສຕ຺ຕານໍ ອາຄຕິ ຄຕິ ຈຸຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຕານໍ ຊຣາຘມ຺ມໍ ຊີຣຕິ. ອຫຎ຺ເຈວ ໂຂ ປນ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ໂສເຈຍ຺ຍໍ ກິລເມຍ຺ຍໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍໍ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ເທຍ຺ຍໍ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ນຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ, ກາເຍປິ ທຸພ຺ພຓ຺ຓິຍໍ ໂອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ກມ຺ມນ຺ຕາປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ, ອມິຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕມນາ ອສ຺ສຸ, ມິຕ຺ຕາປິ ທຸມ຺ມນາ ອສ຺ສູ’ຕິ. ໂສ ຊຣາຘມ຺ເມ ຊິຓ຺ເຓ ນ ໂສຈຕິ ນ ກິລມຕິ ນ ປຣິເທວຕິ, ນ ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ທຕິ, ນ ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມຫາຣາຊ – ‘ສຸຕວາ ອຣິຍສາວໂກ ອພ຺ພຸຫິ ສວິສໍ ໂສກສລ຺ລໍ, ເຍນ ວິທ຺ໂຘ ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິຕາເປຕິ. ອໂສໂກ ວິສລ຺ໂລ ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິນິພ຺ພາເປຕິ’’’.

‘‘ປຸນ ຈປຣໍ, ມຫາຣາຊ, ສຸຕວໂຕ ອຣິຍສາວກສ຺ສ ພ຺ຍາຘິຘມ຺ມໍ ພ຺ຍາຘີຍຕິ…ເປ… ມຣຓຘມ຺ມໍ ມີຍຕິ… ຂຍຘມ຺ມໍ ຂີຍຕິ… ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ. ໂສ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ອິຕິ ປຏິສຎ຺ຈິກ຺ຂຕິ – ‘ນ ໂຂ ມຍ຺ເຫເວກສ຺ສ ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ, ອຖ ໂຂ ຍາວຕາ ສຕ຺ຕານໍ ອາຄຕິ ຄຕິ ຈຸຕິ ອຸປປຕ຺ຕິ ສພ຺ເພສໍ ສຕ຺ຕານໍ ນສ຺ສນຘມ຺ມໍ ນສ຺ສຕິ. ອຫຎ຺ເຈວ ໂຂ ປນ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ໂສເຈຍ຺ຍໍ ກິລເມຍ຺ຍໍ ປຣິເທເວຍ຺ຍໍ, ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ເທຍ຺ຍໍ, ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ເຊຍ຺ຍໍ, ຠຕ຺ຕມ຺ປິ ເມ ນຈ຺ຉາເທຍ຺ຍ, ກາເຍປິ ທຸພ຺ພຓ຺ຓິຍໍ ໂອກ຺ກເມຍ຺ຍ, ກມ຺ມນ຺ຕາປິ ນປ຺ປວຕ຺ເຕຍ຺ຍຸໍ, ອມິຕ຺ຕາປິ ອຕ຺ຕມນາ ອສ຺ສຸ, ມິຕ຺ຕາປິ ທຸມ຺ມນາ ອສ຺ສູ’ຕິ. ໂສ ນສ຺ສນຘມ຺ເມ ນຏ຺ເຐ ນ ໂສຈຕິ ນ ກິລມຕິ ນ ປຣິເທວຕິ, ນ ອຸຣຕ຺ຕາຬິໍ ກນ຺ທຕິ, ນ ສມ຺ໂມຫໍ ອາປຊ຺ຊຕິ. ອຍໍ ວຸຈ຺ຈຕິ, ມຫາຣາຊ – ‘ສຸຕວາ ອຣິຍສາວໂກ ອພ຺ພຸຫິ ສວິສໍ ໂສກສລ຺ລໍ, ເຍນ ວິທ຺ໂຘ ອສ຺ສຸຕວາ ປຸຖຸຊ຺ຊໂນ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິຕາເປຕິ. ອໂສໂກ ວິສລ຺ໂລ ອຣິຍສາວໂກ ອຕ຺ຕານໍເຍວ ປຣິນິພ຺ພາເປຕິ ’’’.

‘‘ອິມານິ ໂຂ, ມຫາຣາຊ, ປຎ຺ຈ ອລພ຺ຠນີຍານິ ຐານານິ ສມເຓນ ວາ ພ຺ຣາຫ຺ມເຓນ ວາ ເທເວນ ວາ ມາເຣນ ວາ ພ຺ຣຫ຺ມຸນາ ວາ ເກນຈິ ວາ ໂລກສ຺ມິ’’ນ຺ຕິ.

‘‘ນ ໂສຈນາຍ ປຣິເທວນາຍ,

ອຕ຺ໂຖຘ ລພ຺ຠາ ອປິ ອປ຺ປໂກປິ;