೮. ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ

೩೩. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ಆವಟ್ಟೇತಬ್ಬಾ ಪದಟ್ಠಾನಾದಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಆವಟ್ಟಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಧಮ್ಮಞ್ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಭೂಮಿಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ದ್ವೇ ಸುತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಭೂತೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ಯೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿಯೋ ಇಮಿನಾ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಕಿತ್ತಕಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಪಠಮಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದ್ವೇ ಸುತ್ತಾನಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಞ್ಚ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯನ್ತಿ ಪುಞ್ಞಭಾವನಾ ವಾಸನಾ ನಾಮ, ವಾಸನಾಯ ಭಾಗೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ವಾಸನಾಭಾಗೋ, ವಾಸನಾಭಾಗೇ ವಾಚಕಭಾವೇನ ನಿಯುತ್ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ, ಕತಮಂ ತಂ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ತೀಣಿ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಿ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾನಿ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ. ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯನ್ತಿ ಲೋಭಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ನಿಬ್ಬಿಜ್ಝನಂ ಪದಾಲನಂ ನಿಬ್ಬೇಧೋ, ನಿಬ್ಬೇಧಸ್ಸ ಭಾಗೋ ಕೋಟ್ಠಾಸೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗೋ, ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗೇ ವಾಚಕಭಾವೇನ ನಿಯುತ್ತಂ ಸುತ್ತನ್ತಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ, ಕತಮಂ ತಂ? ಯಸ್ಮಿಂ ಸುತ್ತೇ ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ, ತಂ ಸುತ್ತಂ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ.

‘‘ತೇಸಂ ಸುತ್ತಾನಂ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಯಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಸಮ್ಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಕಿತ್ತಿಕಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದಾನಸೀಲಭಾವನಾಮಯಪುಞ್ಞಭಾಗೇ ಭವಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾ. ಫಲಭಾಗೇ ಭವಾ ಪಟಿಪದಾತಿ ಫಲಭಾಗಿಯಾ. ‘‘ಯೇಸು ಸೀಲೇಸು ಠಿತಾ ಪಟಿಗ್ಗಾಹಕಾ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತಿ, ತಾನಿ ಸೀಲಾನಿ ಕಿತ್ತಕಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ದ್ವೇ ಸೀಲಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಸಂವರತಿ ಏತೇನ ಸಂವರೇನಾತಿ ಸಂವರೋ, ಸೋ ಸಂವರೋ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರೋ, ಸತಿಸಂವರೋ, ಞಾಣಸಂವರೋ, ಖನ್ತಿಸಂವರೋ, ವೀರಿಯಸಂವರೋತಿ ಪಞ್ಚವಿಧೋ. ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಾಪಸಂವರಣತೋ ಸಂವರೋ, ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಸೀಲಂ ನಾಮ. ಪಜಹತಿ ಏತೇನ ಪಹಾತಬ್ಬೇತಿ ಪಹಾನಂ, ಪಜಹನಂ ವಾ ಪಹಾನಂ, ತಞ್ಚ ಪಹಾನಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನಂ, ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಂ, ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನಂ, ಪಟಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನಂ, ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನನ್ತಿ ಪಞ್ಚವಿಧಂ. ತತ್ಥ ನಿಸ್ಸರಣಪ್ಪಹಾನಂ ವಜ್ಜೇತ್ವಾ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಪಹಾನಂ ವುತ್ತನಯೇನ ಸೀಲಂ ನಾಮ.

‘‘ತೇಸು ಸುತ್ತಾದೀಸು ಭಗವಾ ಕತಮಂ ಸುತ್ತಂ ಕತಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ದೇಸಯತಿ, ಕತರಸ್ಮಿಂ ಸೀಲೇ ಠಿತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕತಮೇನ ಸೀಲೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇಸು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾದೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ತತ್ಥ ತಾಸು ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾದಿಪಟಿಪದಾಸು ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಭಗವಾ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ದೇಸಯತಿ, ಸೋ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥ ಸಂವರಸೀಲಾದೀಸು ಸಂವರಸೀಲೇ ಠಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ಸಂವರಸೀಲಸಙ್ಖಾತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಸೇಟ್ಠಚರಿಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಸೇಟ್ಠಾಚಾರಪೂರಕೋ ಭವತಿ. ತತ್ಥ ತೇಸು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾದೀಸು ಸುತ್ತೇಸು ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ತತ್ಥ ತಾಸು ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾದಿಪಟಿಪದಾಸು ಫಲಭಾಗಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವಾ ದೇಸಯತಿ, ಸೋ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಪಟಿಗ್ಗಾಹಕೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ತತ್ಥ ಸಂವರಸೀಲಾದೀಸು ಪಹಾನಸೀಲೇ ಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ಠಿತೋ ಹುತ್ವಾ ತೇನ ಪಹಾನಸೀಲಸಙ್ಖಾತೇನ ವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಭವತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು ಕತಮಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು. ದಾನಕಥಾತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸದಾನದಾನಫಲಅಸಪ್ಪುರಿಸದಾನದಾನಫಲಕಥಾ. ಸೀಲಕಥಾತಿ ಪಞ್ಚಸೀಲಾದಿಸೀಲಫಲಕಥಾ. ಸಗ್ಗಕಥಾತಿ ಸಗ್ಗಸಮ್ಪತ್ತಿಸುಖಕಥಾ ಚೇವ ಸಗ್ಗೇ ನಿಬ್ಬತ್ತಾಪಕಪುಞ್ಞಕಥಾ ಚ. ಆದೀನವೋತಿ ಆದೀನವದಸ್ಸಕೋ ಸುತ್ತನ್ತೋ. ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಆನಿಸಂಸದಸ್ಸಕೋ ಸುತ್ತನ್ತೋ. ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಅನುಸನ್ಧ್ಯತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯೋವ. ಯಾ ದೇಸನಾ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಾ, ಸಾ ದೇಸನಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಂ ಸುತ್ತಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ಏವಞ್ಚ ಸತಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಸ್ಸಪಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಭಾವೋ ಆಪಜ್ಜೇಯ್ಯ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನತೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ವಾಸನಾಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ಪಜಾನನಾ ವುಟ್ಠಾನಗಾಮಿನಿವಿಪಸ್ಸನಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗಪದಟ್ಠಾನಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ ನತ್ಥಿ, ಮಗ್ಗೋ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ನತ್ಥಿ, ಫಲಂ ಅರಿಯಫಲಂ ನತ್ಥಿ. ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ಪನ ಪಜಾನನಾದಯೋ ಅತ್ಥಿ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ನತ್ಥಿ. ‘‘ಪಜಾನನಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚತುಸಚ್ಚಪ್ಪಕಾಸನಾ ದಾನಕಥಾದಿಕಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯೇ ಸುತ್ತೇ ಅನ್ತೋಗಧಾ, ಇತರಂಯೇವ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತನ್ತಿ ನಾಮಾತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಯೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ದ್ವೇಯೇವ ನ ಹೋನ್ತಿ, ಕಸ್ಮಾ ‘‘ದ್ವೇಯೇವ ಸುತ್ತಾನಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನೀ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯುಂ? ಅಸಙ್ಕರತೋ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾನಂ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಭೂಮೀನಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾನಂ ಸುವಿಞ್ಞೇಯ್ಯತ್ತಾ. ‘‘ಯದಿ ಏವಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾನಿಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ ಅಸಙ್ಕರತ್ತಾ’’ತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯುಂ? ನೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಸುತ್ತಮ್ಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ, ಸಂಕಿಲೇಸಧಮ್ಮತೋ ನಿಸ್ಸಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಂಯೇವ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಧಮ್ಮತ್ತಾ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇ ಚ ನಿದ್ಧಾರಿತೇ ಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಸುತ್ತಮ್ಪಿ ನಿದ್ಧಾರಿತಂ ಅನಞ್ಞತ್ತಾ.

‘‘ಯೇಸು ಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಪದಟ್ಠಾನಭೂಮಿಯೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತಾನಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಕತಮೇನ ಫಲೇನ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನೀತಿ ಯಥಾನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾನಿ ಚೇವ ತಂನಿದ್ಧಾರಣೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾನಿ ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸುತ್ತಾನಿ ಇಮೇಸಂಯೇವ ಚತುನ್ನಂ ಸುತ್ತಾನಂ ದೇಸನಾಯ ನಯೇನ ನೀತೇನ ಫಲೇನ ಸಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಸಂವರಸೀಲಪ್ಪಹಾನಸೀಲೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬಾನಿ. ಯೋಜೇನ್ತೇನ ಚ ಸಬ್ಬತೋ ಸಬ್ಬಭಾಗೇನ ಚ ಪದಾದಿವಿಚಯೇನ ಹಾರೇನ ಸಂವರಸೀಲಾದಿಕಂ ಫಲಂ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಯುತ್ತಂ ಫಲಂ ಗವೇಸಿತ್ವಾ ‘‘ಇದಂ ಫಲಂ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಫಲಂ, ಇದಂ ಫಲಂ ಇಮಸ್ಸ ಸುತ್ತಸ್ಸ ಫಲ’’ನ್ತಿ ಸುತ್ತಾನಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಫಲೇನ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬಾನೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ಕಿತ್ತಕೇನ ಫಲೇನ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯೇನ ಯೋಜೇತಬ್ಬಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಾವತಿಕಾ ಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೇನ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಯಾವತಿಕಾ ಪುಞ್ಞಭಾಗಿಯಾ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ವಿಭಜನಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮಿ ಆರಮ್ಮಣಾ ಭವಿತುಮರಹನ್ತಿ, ತಾವತಿಕಾಹಿ ಭೂಮೀಹಿ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಂ ಯೋಜಯಿತಬ್ಬಂ. ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇನ ಸಿದ್ಧಾ ಯಾವತಿಕಾ ಫಲಭಾಗಿಯಾ ಪಟಿಪದಾದಯೋ ವಿಭಜನಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮಿ ಆರಮ್ಮಣಾ ಭವಿತುಮರಹನ್ತಿ, ತಾವತಿಕಾಹಿ ಭೂಮೀಹಿ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಸುತ್ತಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಇತರದ್ವಯಮ್ಪಿ ಸುತ್ತಂ ಯಥಾಸಮ್ಭವಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏತೇನ ಞಾಣಸ್ಸ ಭೂಮೀನಂ ಸುತ್ತತ್ಥಾನಂ ಬಹುವಿಧತ್ತಂ ದಸ್ಸೇತಿ.

೩೪. ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು ವುತ್ತಾ ಧಮ್ಮಾ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಭಾವೇಹಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಾಭಾಗಿಯಭಾವೇಹಿ ಅಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭಾವೇಹಿ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯ ಪನ –

‘‘ಏವಂ ವಾಸನಾಭಾಗಿಯನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಭಾವೇಹಿ ಧಮ್ಮೇ ಏಕದೇಸೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಭಾವೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭಾವೇಹಿ ವಿಭಜಿತುಂ ‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೩೪) –

ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತಾ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ, ತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ದ್ವೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ. ತೇ ದ್ವೇ ಧಮ್ಮೇ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ, ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾತಿ ನಾಮೇನ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿಯಾ ಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾ, ‘‘ಕುಸಲಾ’’ತಿ ನಾಮೇನ ಏಕವೀಸತಿ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸಮಾನಾ, ‘‘ಅಕುಸಲಾ’’ತ್ಯಾದಿನಾಮೇನ ದ್ವಾದಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾ ಸಮಾನಾ, ಕುಸಲಾದಿನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿವಚನೇನ ವಚನೀಯಾ ಅತ್ಥಾ ಕುಸಲಾದಿನಾಮಸಾಧಾರಣಾತಿ ವುತ್ತಾ. ತೇನ ಟೀಕಾಯಂ –

‘‘ನಾಮಂ ನಾಮಪಞ್ಞತ್ತಿ, ತಂಮುಖೇನೇವ ಸದ್ದತೋ ತದತ್ಥಾವಗಮೋ. ಸದ್ದೇನ ಚ ಸಾಮಞ್ಞರೂಪೇನೇವ ತಥಾರೂಪಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಗಹಣಂ, ನ ವಿಸೇಸರೂಪೇನ. ತಸ್ಮಾ ಸದ್ದವಚನೀಯಾ ಅತ್ಥಾ ಸಾಧಾರಣರೂಪನಾಮಾಯತ್ತಗಹಣೀಯತಾಯ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ವುತ್ತಾ’’ತಿ –

ವುತ್ತಂ. ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾತಿ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇನ ವತ್ಥುನಾ ಸಾಧಾರಣಾ. ಯಸ್ಮಿಂ ಪತಿಟ್ಠಾನಭೂತೇ ಸನ್ತಾನೇ ವಾ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿಮ್ಹಿ ವಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಪವತ್ತನ್ತಿ, ತೇ ಧಮ್ಮಾ ತೇನ ಸನ್ತಾನೇನ ವಾ ವತ್ಥುನಾ ತೇನ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಿನಾ ವಾ ಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಏಕಸನ್ತಾನೇ ಪತಿತತ್ತಾ ಫುಸನಾದಿಸಭಾವತೋ ಭಿನ್ನಾಪಿ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾಯೇವ ಭವನ್ತೀತಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಕಿಂ ನಾಮಸಾಧಾರಣವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾಯೇವ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ, ಅಞ್ಞಂ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಂ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ನಾಮಸಾಧಾರಣವತ್ಥುಸಾಧಾರಣೇಹಿ ಅಞ್ಞಂ ಯಂ ವಾ ಪನ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಾರಣಪಚ್ಚಯಸಾಧಾರಣಪಟಿಪಕ್ಖಾದಿಸಾಧಾರಣಮ್ಪಿ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಏವಂಜಾತಿಯಂ ಸಾಧಾರಣಜಾತಿಯಂ, ತಮ್ಪಿ ಸಬ್ಬಂ ವಿಚಯಹಾರೇನ ವಿಚಿನಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಿಹಾರೇನ ಗವೇಸಿತ್ವಾ ಯುತ್ತಂ ಸಾಧಾರಣಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ‘‘ತೇಸು ನಾಮಸಾಧಾರಣಾದೀಸು ಕತಮೇ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ, ಕತಮೇ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಸತ್ತಾನ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಮಾತುಘಾತಕಾದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಕಮ್ಮಕರಾನಂ ಸತ್ತಾನಞ್ಚ ದುಗ್ಗತಿಅಹೇತುಕಸುಗತಿಅಹೇತುಕದುಹೇತುಕತಿಹೇತುಕಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಥುಜ್ಜನಾನಂ ಅನಿಯತಕಮ್ಮಕರಾನಂ ಸತ್ತಾನಞ್ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾ ಕಿಲೇಸಾ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾ ಭವನ್ತಿ ಸಕ್ಕಾಯದಿಟ್ಠಿವಿಚಿಕಿಚ್ಛಾಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಸನವಸೇನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬನಾಮನಾತಿವತ್ತನತೋ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾನಂ ನಿಯತಾನಿಯತಸತ್ತಾನಂ ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾನಂ ಕಿಲೇಸಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವತ್ಥುಭಾವತೋ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಚ ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ದುಗ್ಗತಿಅಹೇತುಕಾದಿಚತುಬ್ಬಿಧಸತ್ತಸ್ಸ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಕಿಲೇಸಾ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾ ಭವನ್ತಿ ಸಕದಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಪ್ಪಹಾತಬ್ಬಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಪ್ಪಹಾತಬ್ಬವಸೇನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದನಾಮನಾತಿವತ್ತನತೋ. ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಸ್ಸ ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಚ ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವತ್ಥುಭಾವತೋ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಚ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತಾ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾ ಸಂಯೋಜನಾ ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನಾ ಭವನ್ತಿ ರೂಪರಾಗಾದಿವಸೇನ ಭಿನ್ನಸಭಾವಾನಮ್ಪಿ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯನಾಮನಾತಿವತ್ತನತೋ. ಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಚ ಉದ್ಧಂಭಾಗಿಯಾನಂ ಪತಿಟ್ಠಾನವತ್ಥುಭಾವತೋ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾ ಸಮಾನವತ್ಥುಕಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಚ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಟೀಕಾಯಂ – ‘‘ದಸ್ಸನಪಹಾತಬ್ಬಾನಞ್ಹಿ ಯಥಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಸತ್ತಾ ಪವತ್ತಿಟ್ಠಾನಂ, ಏವಂ ಅನಿಯತಾಪೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಸಙ್ಖೇಪತೋ ಪನ ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಾ ಕಿಲೇಸಾ ನಾಮಸಾಧಾರಣಾ ಹೋನ್ತಿ, ಸಹಜೇಕಟ್ಠಾ ಕಿಲೇಸಾ ವತ್ಥುಸಾಧಾರಣಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇ ಸಾಧಾರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ವೋದಾನಪಕ್ಖೇ ಸಾಧಾರಣಾ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಅರಿಯಸಾವಕೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀತಿ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನ ವುತ್ತಾ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತಿಆದಿಕಾ ಲೋಕಿಯಾ ಸಮಾಪತ್ತಿಯೇವ ಗಹಿತಾ. ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ಅರಿಯಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಸಾವಕೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋ, ಝಾನಲಾಭೀ ಚ ಫಲಟ್ಠೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ, ನ ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ. ಮಗ್ಗಟ್ಠೋ ಹಿ ಲೋಕಿಯಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ನ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ. ಸಬ್ಬಾ ಸಾ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿ ರೂಪಾವಚರಾ ಅರೂಪಾವಚರಾ ದಿಬ್ಬವಿಹಾರೋ ಬ್ರಹ್ಮವಿಹಾರೋ ಪಠಮಜ್ಝಾನಸಮಾಪತ್ತೀತಿ ಏವಮಾದೀಹಿ ಪರಿಯಾಯೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ತಂಸಮಙ್ಗೀಹಿ ವೀತರಾಗಾವೀತರಾಗೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿನಾಮನಾತಿವತ್ತನತೋ ಚ ವೀತರಾಗಾವೀತರಾಗೇಹಿ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬತೋ ಚ. ‘‘ಅರಿಯಸಾವಕೋ ಚ ಲೋಕಿಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಓಧಿಸೋ ಓಧಿಸೋ ಸಮಾಪಜ್ಜತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಕಥಂ ವೀತರಾಗೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಾಧಾರಣಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಕಥಂ ತೇ ಓಧಿಸೋ ಗಹಿತಾ, ಅಥ ಓಧಿಸೋ ಗಹೇತಬ್ಬಾ, ಕಥಂ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಅನುಯೋಗಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ತಂ ವಿಸೋಧೇನ್ತೋ ಆಹ – ‘ಸಾಧಾರಣಾ ಹಿ ಧಮ್ಮಾ ಏವಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞ’ನ್ತಿಆದೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಏವಂ ವೀತರಾಗಾವೀತರಾಗೇಹಿ ಓಧಿಸೋ ಓಧಿಸೋ ಸಮಾಪಜ್ಜಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಪರಂ ಪರಂ ಪಚ್ಛಾ ಪಚ್ಛಾ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಂ ಧಮ್ಮಜಾತಂ ಸಕಂ ಸಕಂ ಪುಬ್ಬೇ ಪುಬ್ಬೇ ಜಾತಂ ‘‘ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತೀ’’ತಿ ನಾಮಂ ನಿಯತವಿಸಯಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಹುತ್ವಾ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ನಾತಿವತ್ತನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾತಿ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬಾ ಗಹೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಪರಂ ಪರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋ ಕಥಂ ನಾತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ನಾತಿವತ್ತನಂ ಪಾಕಟಂ ಕಾತುಂ ‘‘ಯೋಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಯೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ವಾ ಅವೀತರಾಗೋ ವಾ. ಇಮೇಹಿ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಸೋ ಅರಿಯಸಾವಕೋ ವಾ ಅವೀತರಾಗೋ ವಾ ಪರಂ ಪರಂ ಸಮಾಪಜ್ಜನ್ತೋಪಿ ತಂ ಧಮ್ಮಂ ಲೋಕಿಯಂ ಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮಂ ನಾತಿವತ್ತತಿ, ಅಞ್ಞಂ ಉಪಗನ್ತ್ವಾ ನಾತಿಕ್ಕಮತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇಹಿ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿಧಮ್ಮೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ಇಮೇ ಲೋಕಿಯಸಮಾಪತ್ತಿ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಾದಿಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಇಮಿನಾ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಯೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇಸು ವಿಭಜಿತಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ, ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಯಾವ ದೇಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ, ‘‘ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ವಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ, ‘‘ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ವಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ. ಅಥ ವಾ ಯಾವ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಾ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ದೇಸನಾ ವುತ್ತಾ, ತಾವ ದೇಸನಂ ಉಪಾದಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ. ಕಥಂ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ? ಅರಿಯೇಸು ಸೇಕ್ಖಾಸೇಕ್ಖಧಮ್ಮವಸೇನ ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಅಸೇಕ್ಖೇನ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ‘‘ಅಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಸೇಕ್ಖೇನ ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ವಾ, ಅನರಿಯೇಸು ‘‘ಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಅಭಬ್ಬೇನ ಅಸಾಧಾರಣಂ, ‘‘ಅಭಬ್ಬಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಭಬ್ಬೇನ ಅಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ವಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ. ಕಾಮರಾಗಬ್ಯಾಪಾದಾ ಸಂಯೋಜನಾ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತ್ತಾ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಫಲಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಾ ಭವನ್ತಿ, ಧಮ್ಮತಾ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಅಸಾಧಾರಣೋ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಸೋತಾಪನ್ನಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ವಾ ಪಹೀಯಮಾನಕಿಲೇಸತಾ ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಸೋತಾಪನ್ನಸ್ಸ ಪಹೀನಕಿಲೇಸತಾ ಚ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ.

ಉದ್ಧಮ್ಭಾಗಿಯಾ ಸಂಯೋಜನಾ ಅಪ್ಪಹೀನತ್ತಾ ಅನುಸಯಭಾವೇನ ಉಪ್ಪಜ್ಜನಾರಹತ್ತಾ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಮಗ್ಗಟ್ಠಭಾವೇನ ಅಟ್ಠಮಕಸದಿಸಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಫಲಟ್ಠಸ್ಸ ಚ ಸಾಧಾರಣಾ, ಧಮ್ಮತಾ ಧಮ್ಮಸಭಾವೋ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಇದಂ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ – ‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಫಲಟ್ಠಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅನಾಗಾಮಿಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ವಾ ಪಹೀಯಮಾನಕಿಲೇಸತಾ ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಅನಾಗಾಮಿಸ್ಸ ಫಲಟ್ಠಸ್ಸ ಪಹೀನಕಿಲೇಸತಾ ಚ ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ. ‘‘ಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಫಲಟ್ಠತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ಮಗ್ಗಟ್ಠತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಪಿ ವತ್ತುಂ ವಟ್ಟತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಾಮಂ‘‘ಸೇಕ್ಖಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಸಾಧಾರಣಂ. ಧಮ್ಮತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಹೇಟ್ಠಿಮಫಲತ್ತಯಟ್ಠಾನಂ ತಂತಂಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ಫಲಟ್ಠಾನಂ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ಚತುನ್ನಂ ಮಗ್ಗಟ್ಠಾನಞ್ಚ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಸೇಕ್ಖಾನಂ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ತಂತಂಫಲಟ್ಠತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ, ತಂತಂಫಲಟ್ಠತಾ ಚ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠತಾಯ ಅಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ವತ್ತುಮ್ಪಿ ವಟ್ಟತಿ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಪಟಿಪನ್ನಕಾನನ್ತಿ ಫಲತ್ಥಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜನ್ತೀತಿ ಪಟಿಪನ್ನಕಾ, ತೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀನಂ ಚತುನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಾಮಂ ‘‘ಪಟಿಪನ್ನಕಾ’’ತಿ ನಾಮಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ಧಮ್ಮತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಸಬ್ಬೇಸಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಸತ್ತನ್ನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸೇಕ್ಖಾನಂ ಸೀಲಂ ಸಾಧಾರಣಂ, ಧಮ್ಮತಾ ತಂತಂಮಗ್ಗಟ್ಠಫಲಟ್ಠತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ. ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸಂಕಿಲೇಸಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ದಸ್ಸನೇನಪಹಾತಬ್ಬಾದಯೋ ಚೇವ ನಿಬ್ಬೇಧಭಾಗಿಯಅಸೇಕ್ಖಭಾಗಿಯಸುತ್ತೇಸು ವುತ್ತಾ ಸೇಕ್ಖಾದಯೋ ಚ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾಸಾಧಾರಣಭೇದೇನ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅರಿಯೇಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಅಸಾಧಾರಣಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ಅನರಿಯೇಸು ಅಸಾಧಾರಣಾ ವಿಭತ್ತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅರಿಯೇಸು ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಅನರಿಯೇಸುಪಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ವಿಸೇಸಾನುಪಸ್ಸಿನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ – ‘‘ಏವಂ ‘ಅಟ್ಠಮಕಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿನಾ ಅರಿಯಪುಗ್ಗಲೇಸು ಅಸಾಧಾರಣಧಮ್ಮಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇತರೇಸು ನಯದಸ್ಸನತ್ಥಂ ‘ಏವಂ ವಿಸೇಸಾನುಪಸ್ಸಿನಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಏವಂ ಅರಿಯೇಸು ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬೇಸು ಅನರಿಯೇಸು ವಿಸೇಸಾನುಪಸ್ಸಿನಾ ಅಸಾಧಾರಣತೋ ವಿಸೇಸಂ ಅಸಾಧಾರಣಂ ಅನುಪಸ್ಸಿನಾ ಗವೇಸಕೇನ ಪಣ್ಡಿತೇನ ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬೇಸುಪಿ ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠಮಜ್ಝಿಮಂ ಉಪಾದಾಯ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಂ. ಕಥಂ? ಮಾತುಘಾತಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಾನಂ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸತ್ತಮಜವನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ತಂಸಮಙ್ಗೀನಂ ವಾ ತಥಾಪವತ್ತಾ ಪಠಮಜವನಚಿತ್ತುಪಾದಾದಯೋ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಪಟಿಘಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣಾ, ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದತ್ತಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಯಥಾ ಹಿ ಚಿತ್ತಂ ‘‘ಚಿತ್ತಸಂಸಟ್ಠ’’ನ್ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ಏವಂ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾಪಿ ‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬಾ. ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೇಸುಪಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಸತ್ತಮಜವನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀನಂ ಅನಿಯತಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಪಠಮಜವನಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾದಯೋ ಧಮ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಸಮ್ಪಯುತ್ತಾದಿಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣಾ, ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಏಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸಮಙ್ಗೀಭಾವತೋ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ –

‘‘ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣ, ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತೇಸುಪಿ ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿಕಾನಂ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ, ನಿಯತಮಿಚ್ಛಾದಿಟ್ಠಿ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಇಮಿನಾ ನಯೇನ ವಿಸೇಸಾನುಪಸ್ಸಿನಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೩೪).

ತತ್ಥ ‘‘ಇಮಿನಾ ನಯೇನಾ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಮಿಚ್ಛತ್ತನಿಯತಾನಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಭಬ್ಬಾ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ, ಉಪ್ಪಜ್ಜಿತುಂ ಅಭಬ್ಬಾ ಅನಿಯತಾ ಧಮ್ಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿ ಗಹಿತಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಭಬ್ಬಾಭಬ್ಬಾ’’ತಿ. ತಥಾ ಹೀನಸ್ಸ ಹೀನೋ ಹೀನಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣೋ, ಮಜ್ಝಿಮುಕ್ಕಟ್ಠಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಮಜ್ಝಿಮಸ್ಸ ಮಜ್ಝಿಮೋ ಸಾಧಾರಣೋ, ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠಾ ಅಸಾಧಾರಣಾ. ಉಕ್ಕಟ್ಠಸ್ಸ ಉಕ್ಕಟ್ಠೋ ಉಕ್ಕಟ್ಠಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣೋ, ಹೀನಮಜ್ಝಿಮಾ ಅಸಾಧಾರಣಾತಿಪಿ ಗವೇಸಿತಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಹೀನುಕ್ಕಟ್ಠಮಜ್ಝಿಮಂ ಉಪಾದಾಯ ಗವೇಸಿತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೇ ಧಮ್ಮಾ ಸಾಧಾರಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ನಾನಾವಿಧೇನ ವಿಭತ್ತಿಹಾರನಯೇನ ಧಮ್ಮಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕಥಂ ಭೂಮಿಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರನಯೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸಿತಾನೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಧಮ್ಮವಿಭಜನಾನನ್ತರಂ ಭೂಮಿಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ದಸ್ಸನಭೂಮೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ದಸ್ಸನಭೂಮೀತಿ ದಸ್ಸನಂ ಭವತಿ ಏತ್ಥ ಪಠಮಮಗ್ಗೇತಿ ದಸ್ಸನಭೂಮಿ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ. ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿಯಾತಿ ನಿಯಮನಂ ನಿಯಾಮೋ, ಕೋ ಸೋ? ಸಮ್ಪತ್ತನಿಯಾಮೋ, ಅವಕ್ಕನಂ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ, ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಂ, ನಿಯಾಮಸ್ಸ ಅವಕ್ಕನ್ತಿ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿ, ತಾಯ. ದಸ್ಸನಭೂಮಿನಾಮಕೋ ಸೋತಾಪತ್ತಿಮಗ್ಗೋ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿನಾಮಕಸ್ಸ ಸೋತಾಪತ್ತಿಫಲಸ್ಸ ಪತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಪಠಮಮಗ್ಗಸಮಙ್ಗೀ ಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕಮನ್ತೋ ನಾಮ, ಫಲಸಮಙ್ಗೀ ಪನ ನಿಯಾಮಂ ಓಕ್ಕನ್ತೋ ನಾಮ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿಸದ್ದೇನ ಪಠಮಫಲುಪ್ಪತ್ತಿ ಗಹಿತಾ. ಭಾವನಾಭೂಮೀತಿ ಉಪರಿಮಗ್ಗತ್ತಯಂ. ಉತ್ತರಿಕಾನನ್ತಿ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಮಗ್ಗಸ್ಸ ಉಪರಿಪವತ್ತಾನಂ ತಂತಂಫಲಾನಂ ಪತ್ತಿಯಾ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಪಚ್ಚೇಕಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ.

ದುಕ್ಖಾ ಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಮಥಂ ಆವಹನ್ತೀ ಹುತ್ವಾ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಞಾಣಾಧಿಕಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ವಿಪಸ್ಸನಾವಹನ್ತೀ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅವಸೇಸಾ ದ್ವೇ ಪಟಿಪದಾಪಿ ನಾತಿಪಞ್ಞಸ್ಸ ಉಪ್ಪಜ್ಜನತೋ ಸಮಥಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನನ್ತಿ ಗಹೇತಬ್ಬಾ. ತೇನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ವುತ್ತಂ – ‘‘ಇತರಾ ಪನ ತಿಸ್ಸೋಪಿ ಪಟಿಪದಾ ಸಮಥಂ ಆವಹನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೩೪). ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಸಯಮೇವ ಏಕನ್ತೇನ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ನ ಹೋತಿ, ವನ್ದನಯಾಚನಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛನಾದಯೋಪಿ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪರತೋಘೋಸಸ್ಸ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ, ಪರತೋಘೋಸೋ ಚ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನಪಞ್ಹಾವಿಸ್ಸಜ್ಜನಾದಿವಸೇನ ಪವತ್ತೋ. ದಾತಬ್ಬವತ್ಥುಪರಿಚ್ಚಜನವನ್ದನಯಾಚನಕಾಲೇಸು ಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇನ್ತಿ, ಪಞ್ಹಾಪುಚ್ಛನಾದಿಕಾಲೇಸು ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇನ್ತಿ, ಪಟಿಪುಚ್ಛಸಾಕಚ್ಛಾದೀನಿ ವಾ ಕರೋನ್ತಿ. ಸೀಲಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಪಾಮೋಜ್ಜಪೀತಿಪಸ್ಸದ್ಧಿಸುಖಸಮಾಧೀಹಿ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ಸೀಲವನ್ತಸ್ಸ ಹಿ ಸೀಲಂ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪಾಮೋಜ್ಜಾದಯೋ ಹೋನ್ತಿ, ಸಮಾಹಿತೋ ಚ ಧಮ್ಮಚಿನ್ತನೇ ಸಮತ್ಥೋ ಹೋತಿ.

ಭಾವನಾಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂತಿ ಪುರಿಮಾ ಪುರಿಮಾ ಸಮಥಭಾವನಾ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾ ಚ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುದಾನಸೀಲಾದೀಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಪಚ್ಛಿಮಾಯ ಸಮಥಭಾವನಾಯ ಚೇವ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವನಾಯ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ‘‘ಸಾಧಾರಣನ್ತಿ ನ ಬೀಜಂ ವಿಯ ಅಙ್ಕುರಸ್ಸ, ದಸ್ಸನಭೂಮಿಆದಯೋ ವಿಯ ನಿಯಾಮಾವಕ್ಕನ್ತಿಆದೀನಂ ಆವೇಣಿಕಂ, ಅಥ ಖೋ ಸಾಧಾರಣಂ ತದಞ್ಞಕಾರಣೇಹಿಪೀ’’ತಿ. ‘‘ದಾನಮಯಸೀಲಮಯಭಾವನಾಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥೂನಂ ಪರತೋಘೋಸಚಿನ್ತಾಮಯಿಭಾವನಾಮಯಿಪಞ್ಞಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ತೇಸಂ ದಾನಮಯಾದೀನಂ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪರಿಯತ್ತಿಬಾಹುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ನ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತಥಾಪವತ್ತಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವಮ್ಪಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದಾನಮಯಂ ಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥು ಪರತೋ ಚ ಘೋಸಸ್ಸ ಸುತಮಯಿಯಾ ಚ ಪಞ್ಞಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –

‘‘ಇದಾನಿ ಯಸ್ಮಾ ದಾನಂ, ಸೀಲಂ, ಲೋಕಿಯಭಾವನಾ ಚ ನ ಕೇವಲಂ ಯಥಾವುತ್ತಪರತೋಘೋಸಾದೀನಂಯೇವ, ಅಥ ಖೋ ಯಥಾಕ್ಕಮಂ ಪರಿಯತ್ತಿಬಾಹುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಾನುಯೋಗಮಗ್ಗಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠೀನಮ್ಪಿ ಪಚ್ಚಯಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ತಮ್ಪಿ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ಪುನ ‘ದಾನಮಯ’ನ್ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಂ ವಡ್ಢೇಸೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೩೪) –

ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ದಾನಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುನೋ ಪರತೋಘೋಸಸ್ಸ ಸಾಧಾರಣಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತನಯೇನ ಞಾತಬ್ಬೋ. ದಾನಂ ಪನ ದತ್ವಾ ದೇಸನಂ ಸುತ್ವಾ ಸುತಾನುಸಾರೇನ ವಿತ್ಥಾರೇತ್ವಾ ಚಿನ್ತೇನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವನ್ದನಯಾಚನಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ಸೀಲಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುನೋಪಿ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧಾರಣಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ವುತ್ತೋಯೇವ. ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಂ ಪನ ನಿಸ್ಸಾಯ ‘‘ಝಾನಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮಿ, ಮಗ್ಗಫಲಂ ನಿಬ್ಬತ್ತೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತಸ್ಸ ಪವತ್ತಮಾನಸ್ಸ ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಸ್ಸ ಪಾಮೋಜ್ಜಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ಭಾವನಾಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುನೋ ಭಾವನಾಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಸಾಧಾರಣಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋಪಿ ವುತ್ತೋಯೇವ. ಸಮಥಭಾವನಾಸಙ್ಖಾತಂ ಪನ ಝಾನಂ ಪಾದಕಂ ಕತ್ವಾ ವಾ ಪರಿಪಾಕಂ ವಿಪಸ್ಸನಾಭಾವಂಯೇವ ವಾ ನಿಸ್ಸಾಯ ಪವತ್ತಮಾನಾಯ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಯಾ ಪರಿಸುದ್ಧಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ.

ದಾನಮಯಪುಞ್ಞಕಿರಿಯವತ್ಥುಆದೀನಂ ಪರತೋಘೋಸಾದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಭಾವೋ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಾದಯೋಪಿ ಇಮೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನೀತಿ ಯಥಾ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಾ, ತಥಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇಥಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ತೇಪಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ತಥಾ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸಾದಯೋ ಕಾಯವಿವೇಕಚಿತ್ತವಿವೇಕಾದೀನಂ ಕಾರಣಂ ಹೋನ್ತೀತಿ ಇಮಂ ನಯಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ’ತಿಆದಿಮಾಹಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೩೪) ವುತ್ತಂ. ಪತಿರೂಪದೇಸಂ ನಿಸ್ಸಾಯ ವಸನ್ತಸ್ಸ ಕಾಯವಿವೇಕಚಿತ್ತವಿವೇಕವಡ್ಢನತೋ, ಸಮಾಧಿವಡ್ಢನತೋ ಚ ಪತಿರೂಪದೇಸವಾಸೋ ಕಾಯಚಿತ್ತವಿವೇಕಸ್ಸ ಚ ಉಪಚಾರಸಮಾಧಿಅಪ್ಪನಾಸಮಾಧಿಸ್ಸ ಚ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋತಿ ಸಪ್ಪುರಿಸಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತೋ ಪಯಿರುಪಾಸತೋ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬೋ ಪಸಾದೋ, ತತೋ ವಾ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಾನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಪವತ್ತೋ ಪುಬ್ಬಪಸಾದೋ ಯಥಾವಿಧೋ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಪಯಿರುಪಾಸನ್ತಸ್ಸ ಸದ್ಧಾಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರತನತ್ತಯೇ ತಿಣ್ಣಂ ಅವೇಚ್ಚಪ್ಪಸಾದಾನಂ ರತನತ್ತಯಗುಣಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಸಮಥಸ್ಸ ಲಭನನಿಮಿತ್ತದಾಯಕಂ ಸಪ್ಪುರಿಸಂ ಪಯಿರುಪಾಸಿತ್ವಾ ತೇನ ದಿನ್ನನಯೇ ಠತ್ವಾ ಪವತ್ತೇತಬ್ಬಸ್ಸ ಸಮಥಸ್ಸ ಸಪ್ಪುರಿಸೂಪನಿಸ್ಸಯೋ ಸೀಲಪಾಮೋಜ್ಜಪೀತಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಸ್ಸ ಪಾಪಜಿಗುಚ್ಛಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವತೋ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನಂ ಜಾತಿವಯಾದಿಪಚ್ಚವೇಕ್ಖಣೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಹಿರಿಯಾ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ, ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಹಿತಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾದೀನಂ ಸಮ್ಭವತೋ ಸೀಲಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ.

ತದಙ್ಗಾದಿವಸೇನ ಅಕುಸಲಪರಿಚ್ಚಾಗೋ ನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಾದೀಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಕುಸಲವೀಮಂಸಾಯ ಪಟಿಸಙ್ಖಾನುಪಸ್ಸನಾಯ ಪಞ್ಞಾಯ ಚ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಸ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಧಮ್ಮಸ್ವಾಕ್ಖಾತತಾ ಸ್ವಾಕ್ಖಾತಧಮ್ಮಸ್ಸವನಾನುಸಾರೇನ ಪವತ್ತಕುಸಲಮೂಲಕಾ ಲೋಕಿಯಲೋಕುತ್ತರಸಮ್ಪತ್ತಿ ಕುಸಲಮೂಲರೋಪನಾ ನಾಮ, ತಾಯ ಚ ತಥಾವಿಧಕುಸಲಮೂಲಕಾಯ ಫಲಸಮಾಪತ್ತಿಯಾ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪನ್ನತಾ ಸಙ್ಘಸುಟ್ಠುತಾಯ ಸಙ್ಘಸ್ಸ ಉಪಟ್ಠಾಕಾನಂ ಸುಟ್ಠುಭಾವಾಯ ಸಪ್ಪತಿಸ್ಸವಾಯ ವಚನಸಮ್ಪಟಿಚ್ಛನಭಾವಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಸತ್ಥುಸಮ್ಪದಾ ಸತ್ಥರಿ ಚೇವ ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಚ ಗುಣಅಜಾನನತಾಯ ಅಪ್ಪಸನ್ನಾನಞ್ಚ ಪಸಾದಾಯ ಪಸನ್ನಾನಞ್ಚ ಅಪ್ಪಮತ್ತಕಪಸಾದಾನಞ್ಚ ಭಿಯ್ಯೋಭಾವಾಯ ವಡ್ಢನಾಯ ಪದಟ್ಠಾನಂ. ಅಪ್ಪಟಿಹತಪಾತಿಮೋಕ್ಖತಾ ಸಙ್ಘಮಜ್ಝೇ ವಾ ಪರಿಸಮಜ್ಝೇ ವಾ ದುಮ್ಮಙ್ಕೂನಂ ದುಮ್ಮುಖಾನಂ ದುಸ್ಸೀಲಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ನಿಗ್ಗಹಾಯ, ಪೇಸಲಾನಂ ಪಾತಿಮೋಕ್ಖಸಂವರಾದಿಸೀಲಸಮ್ಪನ್ನಾನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಫಾಸುವಿಹಾರಾಯ ಚ ಪದಟ್ಠಾನಂ ಹೋತಿ. ಹೋನ್ತೋ ಪನ ಯಥಾನುರೂಪೇಹಿ ಅಞ್ಞೇಹಿ ಕಾರಣೇಹಿ ಸಾಧಾರಣಂ ಹುತ್ವಾ ಹೋತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ವಾಸನಾಭಾಗಿಯಸುತ್ತಾದೀಸು ವುತ್ತಧಮ್ಮಭೂಮಿಪದಟ್ಠಾನಾನಂ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೇನ ವಿಭಜಿತಬ್ಬಭಾವೋ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಕೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ಯೇ ಯೇ ಧಮ್ಮಾದಯೋ ವುತ್ತಾ, ತತ್ಥ ತತ್ಥ ಸುತ್ತೇ ವುತ್ತೇಸು ತೇಸು ತೇಸು ಧಮ್ಮಾದೀಸು ಯಥಾಲಾಭವಸೇನ ಯೋ ಯೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ಯೋಜಿತೋ, ಸೋ ಸೋ ವಿಭತ್ತಿಹಾರೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯುತ್ತೋ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಇತಿ ವಿಭತ್ತಿಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ

ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನೇವ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.