೪. ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಾರಅತ್ಥವಿಭಾವನಾ

೧. ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ

೫. ಏವಂ ಹಾರಾದಯೋ ಸರೂಪತೋ ಆಚರಿಯೇನ ಉದ್ದೇಸತೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ, ನಿದ್ದೇಸತೋ ಚ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ಅಥ ಕಸ್ಮಾ ಪುನ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ಆರದ್ಧೋತಿ ಚೇ? ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ತಿವಿಧತ್ತಾ. ವೇನೇಯ್ಯಾ ಹಿ ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋತಿ ತಿವಿಧಾ ಹೋನ್ತಿ. ತೇಸಞ್ಹಿ ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸಾನುರೂಪಂ ಹಾರಾದಯೋ ಉದ್ದೇಸತೋ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾ, ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಅನುರೂಪಂ ನಿದ್ದೇಸತೋ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ಇದಾನಿ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸಾನುರೂಪಂ ಹಾರಾದಯೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿಭಙ್ಗವಾರೋ ಆರದ್ಧೋ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಹಾರಾದಯೋಸುಖಗ್ಗಹಣತ್ಥಂ ಗಾಥಾಬನ್ಧವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ನಿದ್ದಿಸಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತೇಸು ಹಾರೇ ತಾವ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫) ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಯೇ ಹಾರಾದಯೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾ, ತತ್ಥ ಹಾರಾದೀಸು ಕತಮೋ ದೇಸನಾಹಾರೋತಿ ಚೇ? ಯಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾ (ನೇತ್ತಿ. ೪) ವುತ್ತಾ, ಸಾ ಅಯಂ ಗಾಥಾ ನಿದ್ದೇಸವಸೇನ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಾಮ, ತಸ್ಸ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ. ೪) ನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ. ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪುಚ್ಛಂ ಠಪೇತ್ವಾ ‘‘ಇಮಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತಿ? ಅಸ್ಸಾದಂ ಆದೀನವ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕಿಂ ದೇಸಯತೀತಿ ಚೇ? ಅಸ್ಸಾದಂ ದೇಸಯತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಆದೀನವಂ ದೇಸಯತಿ…ಪೇ… ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸಯತಿ…ಪೇ… ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಫಲಂ ದೇಸಯತಿ…ಪೇ… ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಉಪಾಯಂ ದೇಸಯತಿ…ಪೇ… ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಆಣತ್ತಿಂ ದೇಸಯತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತೀತಿ ಯೋಜನೋ.

ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಸದ್ದೋ ಪುಬ್ಬಾಪರಾಪೇಕ್ಖೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ೪) ದಸ್ಸಿತಾ ಇಮೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಕತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ೪) ದಸ್ಸಿತಾ ಇಮೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಕತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಯೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಆಗತಾ, ತೇ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ದೇಸಯತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ತತ್ಥ ಧಮ್ಮಸದ್ದೋ ಪರಿಯತ್ತಿಸಚ್ಚಸಮಾಧಿಪಞ್ಞಾಪಕತಿಪುಞ್ಞಾಪತ್ತಿಞೇಯ್ಯಾದೀಸು ಬಹೂಸು ಅತ್ಥೇಸು ಪವತ್ತೋ, ತಥಾಪಿ ಇಧ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೇಯೇವ ಪವತ್ತೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅತ್ಥುದ್ದೇಸೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫) ವುತ್ತೋ, ತಸ್ಮಾ ಇಧ ಮಯಾ ನ ವುತ್ತೋ. ವೋ-ಕಾರೋಪಿ ಉಪಯೋಗಕರಣಪದಪೂರಣಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇಸು ದಿಸ್ಸತಿ ಚ, ತಥಾಪಿ ಇಧ ಸಮ್ಪದಾನತ್ಥೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಭಿಕ್ಖನ್ತಿ ಯಾಚನ್ತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದಯೋ, ಪಚ್ಚಯೇ ವಾ ಕಾಯವಿಞ್ಞತ್ತಿಯಾತಿ ಭಿಕ್ಖೂ, ಸಂಸಾರೇ ಭಯಂ ಇಕ್ಖನ್ತಿ ಪಚ್ಚವೇಕ್ಖನ್ತೀತಿ ವಾ ಭಿಕ್ಖೂ. ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ತೇ ಭಿಕ್ಖೂ ಆಲಪತಿ, ಕಿಮತ್ಥಾಯಾತಿ ಅತ್ತನೋ ಮುಖಾಭಿಮುಖಂ ಕತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸವನೇ ಅತಿಉಸ್ಸಾಹನೇ ನಿಯೋಜೇತುಂ ಆಲಪತೀತಿ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ನಾಹಂ ಇಸ್ಸರತಾಯ ತುಮ್ಹೇ ಅಞ್ಞಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಕಾರೇಯ್ಯಾಮಿ, ಧಮ್ಮಂಯೇವ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ದೇಸೇನ್ತೋ ಚ ನ ಅಞ್ಞೇಸಂ ಧಮ್ಮಂ ಸುತ್ವಾ ಸುತಮಯಞಾಣಾನುಸಾರೇನ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ, ಅನಾವರಣಞಾಣೇನ ಸಬ್ಬಞೇಯ್ಯಧಮ್ಮೇಸು ಪಚ್ಚಕ್ಖಕಾರಿತಾಯ ಇದಾನಿ ಮಯಾಯೇವ ಪವತ್ತಿಯಮಾನಂ ಧಮ್ಮಂ ಅಹಂ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀತಿ ಪಟಿಜಾನಾತಿ. ಆದಿಮ್ಹಿ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ಆದಿ ಕಲ್ಯಾಣಮೇತಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಯೋ ಚೇತ್ಥ ಅತ್ಥಕಲ್ಯಾಣಾದಿವಸೇನ ವುತ್ತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ತೇನಾಹ – ‘‘ಸೀಲೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ಸಮಾಧಿನಾ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ, ಪಞ್ಞಾಯ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ. ಬುದ್ಧಸುಬುದ್ಧತಾಯ ವಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ಧಮ್ಮಸುಧಮ್ಮತಾಯ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ, ಸಙ್ಘಸುಪ್ಪಟಿಪತ್ತಿಯಾ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ. ಅಥ ವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುವಿನಯನೇನ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ, ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುವಿನಯನೇನ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ, ನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿನಯನೇನ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣಂ. ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫).

ಅರೀಯತಿ ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ, ಅರ-ಧಾತುಯಾ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಞಾಣಪ್ಪಧಾನೋ ಆರಮ್ಮಣಿಕಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಅತ್ಥೋ, ಠಾನೂಪಚಾರತೋ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಞಾತಬ್ಬಸ್ಸ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿ ಅತ್ಥೋ, ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಾಯೇವ ಸತ್ತಿ ಪರಾಮಸೀಯತಿ, ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸತ್ತಿಸಹಿತೋ ಆರಮ್ಮಣಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖಾತೋ ಞಾತಬ್ಬೋ ಅತ್ಥೋ ತ-ಪಚ್ಚಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೋತಿ ಧಾತುಪಚ್ಚಯಾನಂ ಅತ್ಥವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಅಸತಿ ಭವತೀತಿ ವಾ ಅತ್ಥೋ, ಸಹ ಅತ್ಥೇನ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ ವತ್ತತೀತಿ ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಾತ್ಥೋ, ಅತ್ಥೇನ ಸಮನ್ನಾಗತೋ ವಾ ಧಮ್ಮೋ ಸಾತ್ಥೋ, ಸಙ್ಕಾಸನಾದಿಛಅತ್ಥಪದಸಮಾಯೋಗತೋ ವಾ ಸಾತ್ಥೋ. ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ ನೇತ್ತಿವಿಸಯತ್ತಾ. ಸಮ್ಪನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಯಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ. ಸಿಥಿಲಧನಿತದೀಘರಸ್ಸಗರುಲಹುಸಮ್ಬನ್ಧವವತ್ಥಿತವಿಮುತ್ತನಿಗ್ಗಹಿತಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ, ಅಕಾರನ್ತಾದಿಇತ್ಥಿಲಿಙ್ಗಾದಿಏಕವಚನಾದಿಸಮ್ಪನ್ನತ್ತಾ, ಪಮಾದಲೇಖಾದಿರಹಿತತ್ತಾ ಚ ಅವಯವೋ ಸಮ್ಪನ್ನೋ ತಂಸಮೂಹತ್ತಾ ಧಮ್ಮೋ ಸಮ್ಪನ್ನಬ್ಯಞ್ಜನೋ ನಾಮ, ಅಕ್ಖರಾದಿಛಬ್ಯಞ್ಜನಪದಸಮಾಯೋಗಾ ವಾ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ. ಅಯಮೇವತ್ಥೋ ಇಧಾಧಿಪ್ಪೇತೋ. ಇಮಸ್ಮಿಂ ಅಯಂ ಊನೋ, ಸೋ ನೇತಬ್ಬೋ ಪಕ್ಖಿಪಿತಬ್ಬೋತಿ ಉಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಸಮಾಧಿಕ್ಖನ್ಧಪಞ್ಞಾಕ್ಖನ್ಧ- ವಿಮುತ್ತಿಕ್ಖನ್ಧವಿಮುತ್ತಿಞಾಣದಸ್ಸನಕ್ಖನ್ಧಪಾರಿಪೂರಿಯಾ ವಾ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣೋ. ಇಧಾಯಂ ಅತಿರೇಕೋ, ಸೋ ಅಪನೇತಬ್ಬೋತಿ ವತ್ವಾ ಅಪನೇತಬ್ಬಾಭಾವತೋ ಪರಿಸುದ್ಧೋ, ಚತುರೋಘನಿತ್ಥರಣತ್ಥಾಯ, ಲೋಕಾಮಿಸನಿರಪೇಕ್ಖತಾಯ ಪವತ್ತಿಯಮಾನತ್ತಾ ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧೋ. ಸೇಟ್ಠತ್ತಾ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಬ್ರಹ್ಮಾನಂ ವಾ ಸೇಟ್ಠಾನಂ ಅರಿಯಾನಂ ಚರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ, ಪಬ್ಬಜ್ಜಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಮಗ್ಗಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಾದೀಸು ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಪಕಾಸಯಿಸ್ಸಾಮಿ, ಪರಿದೀಪಯಿಸ್ಸಾಮೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮಿ…ಪೇ… ಪಕಾಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಪಟಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೇ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ದೇಸಯತಿ ಸಂವಣ್ಣೇತಿ ವಿತ್ಥಾರೇತೀತಿ ಆಚರಿಯೇನ ಸಾಮಞ್ಞವಸೇನೇವ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಂ ಇಮಂ ಅಸ್ಸಾದಂ ದೇಸಯತಿ, ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತಂ ಇಮಂ ಆದೀನವಂ ದೇಸಯತೀತಿಆದಿ ವಿಸೇಸೋ ನ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ, ‘‘ಕಥಂ ವಿಞ್ಞಾತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ ಅಯಂ ಆದೀನವೋ’’ತಿ ವಿಸೇಸಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ಉಪಲಕ್ಖಣನಯೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ವಿಸಯವಿಸಯಿಭೇದೇಸು ಅಸ್ಸಾದೇಸು ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ, ತಸ್ಸ ಚೇತಂ ಸಮಿಜ್ಝತಿ;

ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತಿ, ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೭೭೨; ಮಹಾನಿ. ೧) –

ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ವಿಸಯಭೂತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –

‘‘ಏವಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತೋ, ಪಕಾಸಿತೋ ಚ ಸಾಸನಧಮ್ಮೋ ಯೇಸಂ ಅಸ್ಸಾದಾದೀನಂ ದಸ್ಸನವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಾ ಯತ್ಥ ಯತ್ಥ ಪಾಠೇ ಸವಿಸೇಸಂ ವುತ್ತಾ, ತತೋ ತತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಇಧಾನೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫) ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಅಸ್ಸಾದೀಯತೇತಿ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ. ಕಾಮೀಯತೇತಿ ಕಾಮೋ, ವತ್ಥುಕಾಮೋ ಚ. ತಂ ಕಾಮಯತೀತಿ ಕಾಮಯಮಾನೋ, ಸತ್ತೋ. ತಸ್ಸ ಪೀತಿಯಾ ಯುತ್ತಂ ಮನೋ ಏತಸ್ಸಾತಿ ಪೀತಿಮನೋ. ಮನತಿ ಜಾನಾತೀತಿಆದಿವಚನತ್ಥೇನ ಮಚ್ಚೋ. ಕಾಮಂ ಕಾಮಿತಬ್ಬಂ ವತ್ಥು ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸತ್ತಸ್ಸ ಏತಂ ಕಾಮಿತಬ್ಬಂ ವತ್ಥು ಸಚೇ ಸಮಿಜ್ಝತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಸೋ ಸತ್ತೋ ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತಿ. ಯೋ ಮಚ್ಚೋ ಯಂ ವತ್ಥುಂ ಇಚ್ಛತಿ, ತಂ ವತ್ಥುಂ ಸೋ ಮಚ್ಚೋ ಲದ್ಧಾ ಅದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತೀತಿ ಗಾಥಾಯತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

‘‘ಕಾಮಂ …ಪೇ… ಪೀತಿಮನೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಯದಿಚ್ಛತೀ’’ತಿ ವುತ್ತತ್ತಾ ಲೋಭನೀಯಂ ವತ್ಥುಂಯೇವ ಲದ್ಧಾ ಪೀತಿಮನೋ ನ ಹೋತಿ, ಅಥ ಖೋ ಪತ್ಥೇತಬ್ಬಂ ಪೂಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಸಬ್ಬಂ ಲದ್ಧಾ ಮಚ್ಚೋ ಪೀತಿಮನೋ ಚ ಹೋತೀತಿ ಅತಿರೇಕತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ವಿಸಯಭೂತೋ ಅಸ್ಸಾದೇತಬ್ಬೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಗಾಥಾಯಂ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದಿಭೇದೇಸು ಆದೀನವೇಸು ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದೀಸು ಆದೀನವೇಸು ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸ, ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸ ಜನ್ತುನೋ;

ತೇ ಕಾಮಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋವ ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೭೭೩; ಮಹಾನಿ. ೨) –

ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ.

ಗಾಥಾಯಂ ಪನ ಕಾಮಯತಿ ಇಚ್ಛತೀತಿ ಕಾಮಯಾನೋ. ಅಥ ವಾ ಯಾಯತಿ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಯಾನೋ, ಕಾಮೇನ ಯಾನೋ ಕಾಮಯಾನೋ, ತಸ್ಸ. ಛನ್ದೋ ಜಾತೋ ಯಸ್ಸ ಸೋ ಛನ್ದಜಾತೋ, ತಸ್ಸ. ವಿಜ್ಝೀಯತೇತಿ ವಿದ್ಧೋ, ಸಲ್ಲತಿ ಪವಿಸತೀತಿ ಸಲ್ಲೋ, ಸಲ್ಲೇನ ವಿದ್ಧೋ ಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ. ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸ ಛನ್ದಜಾತಸ್ಸ ಜನ್ತುನೋ ಯೇ ಕಾಮಾ ಲಭಿತಬ್ಬಾ, ತೇ ಕಾಮಾ ಕೇನಚಿ ಅನ್ತರಾಯೇನ ಯದಾ ಪರಿಹಾಯನ್ತಿ, ತದಾ ಸೋ ಜನ್ತು ರುಪ್ಪತಿ. ಕೀದಿಸೋವ ರುಪ್ಪತಿ? ಅಯೋಮಯಸಲ್ಲವಿದ್ಧೋ ಮಿಗೋ ರುಪ್ಪತಿ ಇವ, ಪರಿಹೀನಕಾಮೋ ಜನ್ತು ರುಪ್ಪತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಏತ್ಥ ಚ ‘‘ರುಪ್ಪತೀ’’ತಿವಚನೇನ ದೋಮನಸ್ಸುಪ್ಪತ್ತಿ ದಸ್ಸಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ದೋಮನಸ್ಸಭೂತೋ ಆದೀನವೋ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ದುವಿಧೇಸು ನಿಸ್ಸರಣೇಸು ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ ದುವಿಧೇಸು ನಿಸ್ಸರಣೇಸು ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ, ಸಪ್ಪಸ್ಸೇವ ಪದಾ ಸಿರೋ;

ಸೋಮಂ ವಿಸತ್ತಿಕಂ ಲೋಕೇ, ಸತೋ ಸಮತಿವತ್ತತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೭೭೪; ಮಹಾನಿ. ೩) –

ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯಂ ಸಮತಿವತ್ತನಕರಣಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಆಗತಂ, ತಂ ಇದಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮತಿವತ್ತನಕರಣಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಯಂ ಯೋತಿ ಝಾನಲಾಭೀ ವಾ ಅರಿಯೋ ವಾ. ಕಾಮೇತಿ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರೋ ವತ್ಥುಕಾಮೋ. ತೇಸು ಪವತ್ತಛನ್ದರಾಗಸ್ಸ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದನೇನ ವಾ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ. ಕಿಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ ಇವ ವಜ್ಜೇತಿ? ಸಪ್ಪಸ್ಸ ಸಿರೋ ಸಿರಂ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ದಿಸ್ವಾ ಪದಾ ಪಾದೇನ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ ಇವ, ಏವಂ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ. ಸತೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಲೋಕೇ ರೂಪಾದೀಸು ವಿಸತ್ತಿಕಂ ಇಮಂ ತಣ್ಹಂ ಯೇನ ಮಗ್ಗೇನ ಸಮತಿವತ್ತತಿ ಸಂ ಸುಟ್ಠು ಅತಿಕ್ಕಮಿತ್ವಾ ವತ್ತತಿ, ಇದಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ಸಮತಿವತ್ತನಕರಣಂ ಏಕದೇಸಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ‘‘ಪಾದಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೇ ಆಕಾರಸ್ಸ ರಸ್ಸಂ ಕತ್ವಾ ‘‘ಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪಾದಾತಿ ಚ ಪಾದೇನ ಯಥಾ ‘‘ಅಮೋಹಭಾವಾ ಅಮೋಹಭಾವೇನಾ’’ತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಪಾದೇನಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫).

ಏಕದೇಸೋ ವಿಸಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಇಧ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಏಕದೇಸೋ ವಿಸಯಿಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆರದ್ಧಂ, ನನು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಕಾಮಂ ಕಾಮಯಮಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಅಸ್ಸಾದೋ ವಿಭತ್ತೋ? ಸಚ್ಚಂ, ಅಸ್ಸಾದೋ ಪನ ದುವಿಧೋ ವಿಸಯವಿಸಯಿವಸೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ವಿಸಯಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತೋ, ಇದಾನಿ ವಿಸಯಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅಸ್ಸಾದಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ? ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥು’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ವಿಸಯವಿಸಯಿಭೇದೇಸು ಅಸ್ಸಾದೇಸು ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ಖೇತ್ತಂ ವತ್ಥುಂ ಹಿರಞ್ಞಂ ವಾ, ಗವಾಸ್ಸಂ ದಾಸಪೋರಿಸಂ;

ಥಿಯೋ ಬನ್ಧೂ ಪುಥೂ ಕಾಮೇ, ಯೋ ನರೋ ಅನುಗಿಜ್ಝತೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೭೭೫; ಮಹಾನಿ. ೪) –

ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ಅನುಗಿಜ್ಝನಸಙ್ಖಾತೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ಅನುಗಿಜ್ಝನಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸಯಿಅಸ್ಸಾದೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ.

ಗಾಥಾಯಂ ಖೇತ್ತನ್ತಿ ಖಿಪೀಯನ್ತಿ ಬೀಜಾನಿ ಏತ್ಥ ಠಾನೇತಿ ಖೇತ್ತಂ. ಖಿಪನ್ತಾನಂ ಜನಾನಂ ಖಿಪನಕಿರಿಯಾ ಖಿಪ-ಧಾತುಯಾ ಮುಖ್ಯತ್ಥೋ, ಖಿಪನಕಿರಿಯಾಜನಕೋ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದೋ ಫಲೂಪಚಾರತ್ಥೋ, ತಸ್ಸ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಸ್ಸ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಭೂತಸ್ಸ ಕೇದಾರಸ್ಸ ವಿರುಳ್ಹಾಪನಸತ್ತಿ ಫಲೂಪಚಾರತ್ಥೋ, ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಾ ವಿರುಳ್ಹಾಪನಸತ್ತಿಯೇವ ಪರಾಮಸೀಯತಿ, ತಸ್ಸಾ ಸತ್ತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಂ ಕೇದಾರಸಙ್ಖಾತಂ ಠಾನಂ ತ-ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ಏಸ ನಯೋ ತೀಸು ಪಿಟಕೇಸು ಏವರೂಪೇಸು ಚ ವಚನತ್ಥೇಸು ಯಥಾರಹಂ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ವಪನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ವತ್ಥು. ಅಪರಣ್ಣಾದೀನಂ ಪತಿಟ್ಠಹನಂ ವಪ-ಧಾತುಯಾ ಮುಖ್ಯತ್ಥೋ, ಠಾನಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಸತ್ತಿ ಫಲೂಪಚಾರತ್ಥೋ, ಇತಿ-ಸದ್ದೇನ ಸಾ ಪತಿಟ್ಠಾಪನಸತ್ತಿ ಪರಾಮಸೀಯತಿ. ತಸ್ಸಾ ಸತ್ತಿಯಾ ಪತಿಟ್ಠಟ್ಠಾನಂ ತ-ಪಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ಖೇತ್ತಂ ಪನ ಪುಬ್ಬಣ್ಣವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ, ವತ್ಥು ಅಪರಣ್ಣವಿರೂಹನಟ್ಠಾನಂ.

ಹಿನೋತಿ ಪವತ್ತತಿ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸನ್ತಿ ಹಿ, ಕಿಂ ತಂ? ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ, ರಾತಿ ಪವತ್ತೇತಿ ಜಾತರೂಪನ್ತಿ ರಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಜಾತರೂಪಂ, ಹಿಂ ರನ್ತಿ ಹಿರಂ, ದುತಿಯಾತಪ್ಪುರಿಸಸಮಾಸೋ. ಞಾಪೇತಿ ತೋಸೇತೀತಿ ಞಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಜಾತರೂಪಂ. ಹಿರಂ ಹುತ್ವಾ ಞಂ ಹಿರಞ್ಞಂ, ಪವತ್ತಮಾನಂ ಪೀತಿಸೋಮನಸ್ಸಂ ಪವತ್ತೇತ್ವಾ ಜನೇ ವಿಸೇಸೇನ ತೋಸೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ವಾ-ಸದ್ದೋ ವುತ್ತಾವುತ್ತತ್ಥಸಮುಚ್ಚಯತ್ಥೋ. ಗಚ್ಛನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಗಾವೋ, ರತ್ತಿನ್ದಿವಂ ಅಸನ್ತಿ ಭಕ್ಖನ್ತಿ ವಿಸೇಸೇನಾತಿ ಅಸ್ಸಾ, ಗಾವೋ ಚ ಅಸ್ಸಾ ಚ ಗವಾಸ್ಸಂ. ದಾತಬ್ಬಂ ಪಠಮಂ ದೇನ್ತೀತಿ ದಾ, ಅಸನ್ತಿ ಭಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಅಸಾ, ದತ್ವಾ ಅಸಾ ದಾಸಾ, ಸಾಮಿಕಾನಂ ದಾತಬ್ಬಂ ಪಠಮಂ ದತ್ವಾ ಪಚ್ಛಾ ಅಸನ್ತಿ ಭಕ್ಖನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸಾಮಿಕೇಹಿ ವಾ ದಿನ್ನಂ ಅಸನ್ತಿ ಭಕ್ಖನ್ತೀತಿ ದಾಸಾ, ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಅಸನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ವಾ ದಾಸಾ,. ಮಾತಾಪಿತೂನಂ ಹದಯಂ ಪುರೇನ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಾ, ಪುರಂ ಹಿತಂ ವಾ ಇಸನ್ತಿ ಗವೇಸನ್ತೀತಿ ಪುರಿಸಾ. ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಚಕ್ಕವತ್ತಿಭಾವಂ ಪುರೇತಿ ಕಮ್ಮನ್ತಿ ಪುರಂ, ಕಿಂ ತಂ? ಬಲವಕಮ್ಮಂ, ಪುರಂ ಇಸನ್ತಿ ಸೀಲೇನಾತಿ ವಾ ಪುರಿಸಾ. ಪುರಿಸಾ ಏವ ಹಿ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಚಕ್ಕವತ್ತಿಭಾವಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ‘‘ಪುರಿ ಉಚ್ಚಟ್ಠಾನೇ ಸೇನ್ತೀತಿ ವಾ ಪುರಿಸಾ. ಪುರಿಸಾ ಹಿ ಮಾತೂನಂ ಪಿತುಟ್ಠಾನೇ ಠಿತಾ’’ತಿ ಇಮೇ ವಚನತ್ಥಾ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಯುತ್ತಾಯೇವ ಅತ್ಥಸಮ್ಭವತೋ. ದಾಸಾ ಚ ಪುರಿಸಾ ಚ ದಾಸಪೋರಿಸಂ, ಮಜ್ಝೇ ವುದ್ಧಿ. ಏತ್ಥ ಚ ದಾಸಗ್ಗಹಣೇನ ದಾಸೀಪಿ ಗಹಿತಾ. ದಾಸಾ ದುಕ್ಕಟಜನಾ, ಪುರಿಸಾ ಸುಖಿತಜನಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಠನ್ತಿ ಪತಿಟ್ಠಹನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಮಾತುಗಾಮೇ ಪುತ್ತಧೀತಾತಿ ಥಿಯೋ. ನರಸದ್ದಸ್ಸ ವಿಗ್ಗಹತ್ಥೋ ಹೇಟ್ಠಾ ವುತ್ತೋವ.

ಏಕದೇಸೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆರದ್ಧಂ, ನನು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ತಸ್ಸ ಚೇ ಕಾಮಯಾನಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಆದೀನವೋ ವಿಭತ್ತೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಆದೀನವೋ ಪನ ಬಹುವಿಧೋ ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದಿವಸೇನ, ತಸ್ಮಿಂ ಬಹುವಿಧೇ ಆದೀನವೇ ಏಕದೇಸೋ ದೋಮನಸ್ಸಸಙ್ಖಾತೋ ಆದೀನವೋ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತೋ, ಇದಾನಿ ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತಂ ಆದೀನವಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ? ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತೀ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ದುಕ್ಖದೋಮನಸ್ಸಾದೀಸು ಆದೀನವೇಸು ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ಅಬಲಾ ನಂ ಬಲೀಯನ್ತಿ, ಮದ್ದನ್ತೇನಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾ;

ತತೋ ನಂ ದುಕ್ಖಮನ್ವೇತಿ, ನಾವಂ ಭಿನ್ನಮಿವೋದಕ’’ನ್ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೭೭೬; ಮಹಾನಿ. ೫) –

ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯೋ ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕದೇಸೋ ಆದೀನವೋ ಆಗತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾತೋ ಏಕದೇಸೋ ಆದೀನವೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ.

ಗಾಥಾಯಂ ನತ್ಥಿ ಬಲಂ ಏತೇಸಂ ಕಿಲೇಸಾನನ್ತಿ ಅಬಲಾ. ಕಸ್ಮಾ ಕಿಲೇಸಾ ಅಬಲಾ ಹೋನ್ತೀತಿ? ಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ. ನರನ್ತಿ ಖೇತ್ತಾದಿಕಾಮೇ ಅನುಗಿಜ್ಝನ್ತಂ ನರಂ, ಸದ್ಧಾಬಲಾದಿವಿರಹತೋ ವಾ ಅಬಲಂ ತಂ ನರಂ ಬಲೀಯನ್ತಿ ಅಭಿಭವನ್ತಿ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ಕಿಲೇಸಾ ಕುಸಲೇಹಿ ಪಹಾತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಬಲಾ ಹೋನ್ತಿ, ತಥಾಪಿ ಕಾಮಮನುಗಿಜ್ಝನ್ತಂ ಸದ್ಧಾಬಲಾದಿವಿರಹಿತಂ ಅಭಿಭವಿತುಂ ಸಮತ್ಥಾ ಭವನ್ತಿ. ಮದ್ದನ್ತೇನಂ ಪರಿಸ್ಸಯಾತಿ ಕಾಮಗಿದ್ಧಂ ಕಾಮೇ ಪರಿಯೇಸನ್ತಂ, ಕಾಮಂ ರಕ್ಖನ್ತಞ್ಚ ಏನಂ ನರಂ ಪರಿ ಸಮನ್ತತೋ ಪರಿಪೀಳೇತ್ವಾ ಅಯನ್ತಿ ಪವತ್ತನ್ತೀತಿ ಪರಿಸ್ಸಯಾ, ಸೀಹಬ್ಯಗ್ಘಾದಯೋ ಚೇವ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಯೋ ಚ ಮದ್ದನ್ತಿ. ತತೋ ತೇಹಿ ಪರಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಅಭಿಭೂತಂ ನಂ ನರಂ ಜಾತಿಆದಿದುಕ್ಖಂ ಅನ್ವೇತಿ ಅನುಗಚ್ಛತಿ. ಕಿಮಿವ ಅನ್ವೇತಿ? ಉದಕಂ ಭಿನ್ನನಾವಂ ಅನ್ವೇತಿ ಇವ, ಏವಂ ಅನ್ವೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏಕದೇಸಂ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಆಗತನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇತಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ‘‘ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ಏಕದೇಸಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ಅಥ ವಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆರದ್ಧಂ, ನನು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ಯೋ ಕಾಮೇ ಪರಿವಜ್ಜೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಭತ್ತನ್ತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪನ ದುವಿಧಂ ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನವಸೇನ, ತತ್ಥ ದುವಿಧೇ ನಿಸ್ಸರಣೇ ಮಗ್ಗಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಪುಬ್ಬೇ ವಿಭತ್ತಂ, ಇದಾನಿ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ? ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಮಗ್ಗನಿಬ್ಬಾನೇಸು ನಿಸ್ಸರಣೇಸು ಏಕದೇಸಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸತೋ, ಕಾಮಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ;

ತೇ ಪಹಾಯ ತರೇ ಓಘಂ, ನಾವಂ ಸಿತ್ವಾವ ಪಾರಗೂ’’ತಿ. –

ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯಂ ನಿಬ್ಬಾನಸಙ್ಖಾತಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಆಗತಂ, ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಯಂ ತಸ್ಮಾತಿ ಯಸ್ಮಾ ಕಾಮಗಿದ್ಧಂ ನರಂ ದುಕ್ಖಂ ಅನ್ವೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಜನ್ತು ಸದಾ ಸಬ್ಬಕಾಲೇ ಪುಬ್ಬರತ್ತಾಪರರತ್ತೇ ಜಾಗರಿಯಾನುಯೋಗೇನ ಸತೋ ಸತಿಸಮ್ಪನ್ನೋ ಹುತ್ವಾ ಕಾಮಾನಿ ಕಿಲೇಸಕಾಮೇ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನವಸೇನ ವಾ ಸಮುಚ್ಛೇದವಸೇನ ವಾ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ ಪರಿಜಹೇಯ್ಯ. ತೇ ಕಾಮೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಪಹಾಯ ಚತುಬ್ಬಿಧಂ ಓಘಂ ತರೇಯ್ಯ ತರಿತುಂ ಸಕ್ಕುಣೇಯ್ಯ. ಕೋ ತರತಿ ಇವ ತರೇಯ್ಯ? ನಾವಾಸಾಮಿಕೋ ನಾವಂ ಯಂ ಪವಿಸನ್ತಂ ಉದಕಂ ಸಿತ್ವಾ ಬಹಿ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಲಹುಕಾಯ ನಾವಾಯ ಅಪ್ಪಕಸಿರೇನ ತರಿತ್ವಾ ಪಾರಗೂ ಪಾರಂ ಗಚ್ಛತಿ ಇವ, ಏವಂ ಅತ್ತನಿ ಪವತ್ತಂ ಕಿಲೇಸೂದಕಂ ಸಿಞ್ಚಿತ್ವಾ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಲಹುಕೇನ ಅತ್ತಭಾವೇನ ಅನುಪಾದಿಸೇಸಾಯ ನಿಬ್ಬಾನಧಾತುಯಾ ನಿಬ್ಬಾನೇನ ಪಾರಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಸನ್ತಿಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇದಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಕಸ್ಮಾ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಹೋತಿ? ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತನಿಸ್ಸರಣತೋ ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಾಮ.

ಇದಂ ನಿಸ್ಸರಣಂ ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ವಿಞ್ಞಾತಂ, ‘‘ಕತಮಂ ಫಲಂ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಂ? ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿ’’ನ್ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ರಕ್ಖನನಿಪ್ಫಾದನಮಚ್ಚುತರಣಾದೀಸು ಫಲೇಸು ಕತಮಂ ಫಲಂ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ ರಕ್ಖತಿ ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ, ಛತ್ತಂ ಮಹನ್ತಂ ಯಥ ವಸ್ಸಕಾಲೇ;

ಏಸಾನಿಸಂಸೋ ಧಮ್ಮೇ ಸುಚಿಣ್ಣೇ, ನ ದುಗ್ಗತಿಂ ಗಚ್ಛತಿ ಧಮ್ಮಚಾರೀ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೦೨, ೧೦೩) –

ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಯಂ ಯಂ ಅನತ್ಥೇಹಿ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ರಕ್ಖನಫಲಂ ಆಗತಂ, ರಕ್ಖಾವಹನಸ್ಸ ಅಬ್ಭುದಯಸ್ಸ ಯಞ್ಚ ನಿಪ್ಫಾದನಂ ಫಲಂ ಆಗತಂ, ಇದಂ ರಕ್ಖನನಿಪ್ಫಾದನಂ ಫಲಂ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ.

ಗಾಥಾಯಂ ಧಮ್ಮೋತಿ ಯೇನ ಪುಗ್ಗಲೇನ ಯೋ ದಾನಾದಿಪ್ಪಭೇದೋ ಪುಞ್ಞಧಮ್ಮೋ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ. ಧಮ್ಮಚಾರಿಂ ಧಮ್ಮನಿಬ್ಬತ್ತಕಂ ತಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ಅನತ್ಥೇಹಿ ರಕ್ಖತಿ. ಕಿಮಿವ? ವಸ್ಸಕಾಲೇ ದೇವೇ ವಸ್ಸನ್ತೇ ಸತಿ ಮಹನ್ತಂ ಕುಸಲೇನ ಧಾರೇತಬ್ಬಂ ಛತ್ತಂ ಧಾರೇನ್ತಂ ಕುಸಲಂ ತಂ ಜನಂ ವಸ್ಸತೇಮನತೋ ರಕ್ಖತಿ ಯಥಾ, ಏವಂ ರಕ್ಖಿತಬ್ಬೋ ಧಮ್ಮೋಪಿ ಅತ್ತಸಮ್ಮಾಪಣಿಧಾನೇನ ಅಪ್ಪಮತ್ತೋ ಹುತ್ವಾ ಸುಟ್ಠು ಧಮ್ಮಂ ರಕ್ಖನ್ತಂಯೇವ ರಕ್ಖತಿ, ತಾದಿಸೋ ಧಮ್ಮಚಾರೀಯೇವ ದುಗ್ಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಏಸೋ ಆನಿಸಂಸೋ ಸುಚಿಣ್ಣೇ ಸುಚಿಣ್ಣಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಆನಿಸಂಸೋತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಏಕದೇಸಂ ಫಲಂ ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತನ್ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಯಂ ಆಗತೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ? ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನಿಬ್ಬಿದಾದೀಸು ಉಪಾಯೇಸು ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ‘ಅನಿಚ್ಚಾ’ತಿ…ಪೇ…;

ಸಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮಾ ‘ಅನತ್ತಾ’ತಿ, ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತೀ’’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೨೭೭-೨೭೯) –

ಇಧ ಪಾಳಿಗಾಥಾಸು ಯೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮನಿಬ್ಬಿದಾಞಾಣಸಙ್ಖಾತೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಅಧಿಗಮಹೇತುಭಾವತೋ ಮಗ್ಗೋ ಆಗತೋ, ಅಯಂ ಉಪಾಯೋ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯೋತಿ.

ಗಾಥಾಸು ಸಬ್ಬೇ ನಿರವಸೇಸಾ ಕಮ್ಮಚಿತ್ತೋತುಆಹಾರೇಹಿ ಸಙ್ಖರಿತಾ ಸಙ್ಖತಸಙ್ಖಾರಾ ಹುತ್ವಾ ಅಭಾವಟ್ಠೇನ ಅನಿಚ್ಚಾ ಇತಿ ಯದಾ ಪಞ್ಞಾಯ ಪಸ್ಸತಿ, ಅಥ ಅನಿಚ್ಚೇ ದುಕ್ಖಸಭಾವೇ ನಿಬ್ಬಿನ್ದತಿ, ಏಸೋ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೋ ನಿಬ್ಬಿನ್ದನಞಾಣಸಙ್ಖಾತೋ ಧಮ್ಮೋ ವಿಸುದ್ಧಿಯಾ ಮಗ್ಗೋತಿ. ‘‘ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ ಅನಿಚ್ಚಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಙ್ಖಾರಾನಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಭಾವೋ ಪಚ್ಚಯಾಕಾರವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ವಿಭ. ಅಟ್ಠ. ೨೨೬ ಸಙ್ಖಾರಪದನಿದ್ದೇಸ) ವುತ್ತೋವ, ತಂ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಂ ಅನೋಲೋಕೇತ್ವಾ ಏಕಚ್ಚೇ ಆಚರಿಯಾ ‘‘ವಿಪಸ್ಸನಾಞಾಣಾರಮ್ಮಣತ್ತಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾಯೇವಾ’’ತಿ ವದನ್ತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಮಗ್ಗಫಲಧಮ್ಮಾನಂ ನಿಚ್ಚಾದಿಭಾವೋ ಭವೇಯ್ಯ, ತಸ್ಮಾ ವಿಭಙ್ಗಟ್ಠಕಥಾನುರೂಪೋವ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ದುಕ್ಖಾತಿ ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭಾವೇನ ದುಕ್ಖಾ. ಅನತ್ತಾತಿ ನಿಚ್ಚಸಾರಸುಖಸಾರಅತ್ತಸಾರರಹಿತತ್ತಾ ಅಸಾರಕಟ್ಠೇನ ಅನತ್ತಾ, ಅವಸವತ್ತನಟ್ಠೇನ ವಾ ಅನತ್ತಾ.

ಏಕದೇಸೋ ಉಪಾಯೋ ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ಕತಮಾ ಆಣತ್ತಿ ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಆಣತ್ತಿ? ಚಕ್ಖುಮಾ ವಿಸಮಾನೀವಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಸಂ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಾಸು ಪಾಪದುಚ್ಚರಿತಪರಿವಜ್ಜನಾಣತ್ತಿಕಲ್ಯಾಣಸುಚರಿತಚರಣಾಣತ್ತಿಆದೀಸು ಕತಮಾಣತ್ತಿ ತತ್ಥ ತೇಸು ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇಸು ಕತ್ಥ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಆಗತಾತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ –

‘‘ಚಕ್ಖುಮಾ ವಿಸಮಾನೀವ, ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪರಕ್ಕಮೇ;

ಪಣ್ಡಿತೋ ಜೀವಲೋಕಸ್ಮಿಂ, ಪಾಪಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜಯೇ’’ತಿ. (ಉದಾ. ೪೩) –

ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಯಾ ಪಾಪದುಚ್ಚರಿತಪರಿವಜ್ಜನಾಣತ್ತಿ ಆಗತಾ, ಅಯಂ ಪಾಪದುಚ್ಚರಿತಪರಿವಜ್ಜನಾಣತ್ತಿ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಾತಿ.

ಗಾಥಾಯಂ ಚಕ್ಖುಮಾ ಪುರಿಸೋ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಪರಕ್ಕಮೇ ಆವಹಿತಂ ಸರೀರಂ ಆವಹನ್ತೋವ ಹುತ್ವಾ ವಿಸಮಾನಿ ಭೂಮಿಪ್ಪದೇಸಾನಿ ವಾ ವಿಸಮೇ ಹತ್ಥಿಆದಯೋ ವಾ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ ಇವ, ಏವಂ ಜೀವಲೋಕಸ್ಮಿಂ ಪಣ್ಡಿತೋ ಪಾಪಾನಿ ಲಾಮಕಾನಿ ದುಚ್ಚರಿತಾನಿ ಪರಿವಜ್ಜೇತಿ. ಆಣತ್ತಿ ನಾಮ ಆಣಾರಹಸ್ಸ ಧಮ್ಮರಾಜಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಆಣಾ, ಸಾ ಬಹುವಿಧಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಕರೇಯ್ಯ ಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿಆದಿಗಾಥಾಯಂ ಸುಚರಿತಚರಣಾ ಆಣತ್ತಿ.

‘‘ಉಪೇಥ ಸರಣಂ ಬುದ್ಧಂ, ಧಮ್ಮಂ ಸಙ್ಘಞ್ಚ ತಾದಿನಂ;

ಸಮಾದಿಯಥ ಸೀಲಾನಿ, ತಂ ವೋ ಅತ್ಥಾಯ ಹೇಹಿತೀ’’ತಿ. (ಥೇರೀಗಾ. ೨೪೯-೨೫೦, ೨೮೯-೨೯೦) –

ಆದೀಸು ಗಾಥಾಸು ಸರಣಗಮನಾಣತ್ತಿಸೀಲಸಮಾದಾನಾಣತ್ತಿಆದಿ ಆಗತಾತಿ.

‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿಆದಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ಆರದ್ಧಂ, ನನು ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಂ? ಧಮ್ಮೋ ಹವೇ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ? ಸಬ್ಬೇ ಸಙ್ಖಾರಾ’’ತಿಆದಿನಾ, ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಾ ಆಣತ್ತಿ? ಚಕ್ಖುಮಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಚ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಪನ ಸುತ್ತೇಸು ಆಗತಾ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾ, ಇದಾನಿ ಏಕತೋ ಆಗತಾ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ತತ್ಥ ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸೂತಿ ಸಬ್ಬಮ್ಪಿ ಸಙ್ಖಾರಲೋಕಂ ಅತ್ತತೋ ಸುಞ್ಞೋತಿ ಅವಸವತ್ತಿತಾಸಲ್ಲಕ್ಖಣವಸೇನ ವಾ ತುಚ್ಛಭಾವಸಮನುಪಸ್ಸನವಸೇನ ವಾ ಪಸ್ಸಾತಿ ಇದಂ ಭಗವತೋ ವಚನಂ ವಿಧಾನಭಾವತೋ ಆಣತ್ತಿ ನಾಮ. ನಿಚ್ಚಸಾರಸುಖಸಾರಅತ್ತಸಾರಾದಿರಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಮೋಘರಾಜಾ’’ತಿ ಆಲಪತಿ, ಸದ್ಧಾಸೀಲಸುತಚಾಗಾದಿರಹಿತತ್ತಾ ವಾ ಮೋಘೋ.

‘‘ಸದಾ ಸತೋ’’ತಿ ಪುಗ್ಗಲವಸೇನ ವುತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಸುಞ್ಞತಾದಸ್ಸನಸ್ಸ ಸಮ್ಪಜಾನಹೇತುಭಾವತೋ ಸತಿಯೇವ ಉಪಾಯೋ, ನ ಸತಿಮಾತಿ ಏತ್ಥ ಸತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ.

ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚಾತಿ ಏತ್ಥ ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿ ನಾಮ ‘‘ರೂಪಂ ಅತ್ತಾ, ರೂಪವಾ ಅತ್ತಾ, ರೂಪಸ್ಮಿಂ ಅತ್ತಾ, ಅತ್ತನಿ ರೂಪ’’ನ್ತಿಆದಿಪ್ಪಕಾರಾ ವೀಸತಿವತ್ಥುಕಾ ದಿಟ್ಠಿ. ಮಗ್ಗೇನ ಊಹಚ್ಚ ಸಮುಚ್ಛಿನ್ದಿತ್ವಾ ಏವಂ ವುತ್ತವಿಧಿನಾ ಮಚ್ಚುತರೋ ಮಚ್ಚುನೋ ವಿಸಯಾತಿಕ್ಕನ್ತೋ ಸಿಯಾ ಭವೇಯ್ಯ. ಏತ್ಥ ಯಂ ಮಚ್ಚುವಿಸಯಂ ತರಣಂ ಅತಿಕ್ಕಮನಂ, ತಸ್ಸ ಅತಿಕ್ಕಮನಸ್ಸ ಯಞ್ಚ ಪುಬ್ಬಭಾಗಪಟಿಪದಾಸಮ್ಪಜ್ಜನಂ, ಇದಂ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ. ಪುಬ್ಬೇ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಫಲೂಪಾಯಾಣತ್ತಿಯೋ ವಿಭತ್ತಾಪಿ –

‘‘ಸುಞ್ಞತೋ ಲೋಕಂ ಅವೇಕ್ಖಸ್ಸು, ಮೋಘರಾಜ ಸದಾ ಸತೋ;

ಅತ್ತಾನುದಿಟ್ಠಿಂ ಊಹಚ್ಚ, ಏವಂ ಮಚ್ಚುತರೋ ಸಿಯಾ’’ತಿ. (ಸು. ನಿ. ೧೧೨೫; ಮಹಾನಿ. ೧೮೬; ಚೂಳನಿ. ಪಿಙ್ಗಿಯಮಾಣವಪುಚ್ಛಾ ೧೪೪, ಮೋಘರಾಜಮಾಣವಪುಚ್ಛಾನಿದ್ದೇಸ ೮೮) –

ಏಕಗಾಥಾಯಂ ಪುನ ಏಕತೋ ವಿಭಜನತೋ ಫಲಾದೀಸು ಏಕತೋ ದಸ್ಸಿತೇಸು ಸಬ್ಬತ್ಥ ಸುತ್ತೇಸು ವಾ ಸಬ್ಬತ್ಥ ಗಾಥಾಸು ವಾ ಫಲಾದಯೋ ದಸ್ಸೇತಬ್ಬಾ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ವಿಯ ಕತ್ಥಚಿ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾತಿ ವಿಸೇಸೋ ವಿಜಾನಿತಬ್ಬೋ. ತೇನಾಹ ಅಟ್ಠಕಥಾಚರಿಯೋ ‘‘ಯಥಾ ಪನ…ಪೇ… ಏಕತೋ ಉದಾಹರಣಂ ಕತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೫).

೬. ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭೂತಾ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ‘‘ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಆಗತೋ, ಇಧ ಪಾಳಿಧಮ್ಮೇ ಅಯಂ ಆದೀನವೋ ಆಗತೋ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಸೇಸತೋ ನಿದಸ್ಸನವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತೇ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ತಿಣ್ಣಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಭಗವಾ ಕಿಂ ನು ಖೋ ದೇಸೇತಿ, ಉದಾಹು ಏಕಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಯಥಾಲಾಭಂ ಕಿಂ ನು ದೇಸೇತೀತಿ ಅನುಯೋಗಸ್ಸ ಸಮ್ಭವತೋ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇತೀತಿ ಪುಗ್ಗಲಭೇದೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು. ನಿಸ್ಸರಣಂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವಾ ದೇಸೇತಿ, ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಇಮೇ ದ್ವೇ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವಾ ದೇಸೇತಿ, ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ಇಮೇ ತಯೋ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಭಗವಾ ದೇಸೇತೀತಿ ಯೋಜನತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಉದಾಹರಣವಸೇನ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ತತ್ಥ ಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸಾತಿ ಉಗ್ಘಟೀಯತೇ ಪಟಿವಿಜ್ಝೀಯತೇ, ಠಪೀಯತೇ ವಾ ಸಪ್ಪಭೇದೋ ವಿತ್ಥಾರೋ ಅತ್ಥೋತಿ ಉಗ್ಘಟಿತೋ, ಜಾನಾತೀತಿ ಞೂ, ಉಗ್ಘಟಿತಂ ಅತ್ಥಂ ಞೂ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ, ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ಸಪ್ಪಭೇದಂ ಸವಿತ್ಥಾರಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಂ ಅತ್ಥಂ ಪಟಿವಿಜ್ಝತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉದ್ದೇಸೇನೇವ ಉದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ತೇನೇವ ಅತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋ ಹೋತಿ, ಸೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ.

ವಿಪಞ್ಚೀಯತೇ ವಿತ್ಥರೀಯತೇ ಅತ್ಥೋತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತೋ, ತಂ ಜಾನಾತೀತಿ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ. ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿದ್ದೇಸೇನ ನಿದ್ದಿಟ್ಠಮತ್ತಮೇವ ಅತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ.

ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೇನ ಅತ್ಥೋ ನೇತಬ್ಬೋ ಪಾಪೇತಬ್ಬೋತಿ ನೇಯ್ಯೋ. ಯೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸೇನ ವಾ ಪಟಿಲೋಮೇನ ವಾ ವಿಭತ್ತಂ ಏವ ಅತ್ಥಂ ಞತ್ವಾ ಅತ್ಥಸಿದ್ಧಿಪ್ಪತ್ತೋ, ಸೋ ನೇಯ್ಯೋ ನಾಮ. ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾಯೇವ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಾಭಿಸಮಯೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಆದೀನವದೇಸನಾಯ ಚೇವ ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾಯ ಚ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಾಭಿಸಮಯೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತಿ, ಅಸ್ಸಾದದೇಸನಾಯ ಚ ಆದೀನವದೇಸನಾಯ ಚ ನಿಸ್ಸರಣದೇಸನಾಯ ಚ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪಟಿವೇಧಾಭಿಸಮಯೋ ಸಿದ್ಧೋ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಇಧ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

ಪದಪರಮೋ ಪನೇತ್ಥ ಪಟಿವೇಧಾಭಿಸಮಯಭಜನಾಭಾವತೋ ನ ಗಹಿತೋ. ತಸ್ಮಿಞ್ಚ ಅಗ್ಗಹಿತೇ ಅಸ್ಸಾದೋ, ಆದೀನವೋ, ನಿಸ್ಸರಣಂ, ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವಾ, ಅಸ್ಸಾದನಿಸ್ಸರಣಾನಿ, ಆದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ, ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವನಿಸ್ಸರಣಾನಿ ಚಾತಿ ಸತ್ತಸು ಪಟ್ಠಾನನಯೇಸು ತತಿಯಛಟ್ಠಸತ್ತಮಾವ ಗಹಿತಾ, ಅವಸೇಸಾ ಚತ್ತಾರೋ ನಯಾ ನ ಗಹಿತಾ. ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯನಾಭಾವತೋ ಹಿ ಗಹಣಾಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ವೇನೇಯ್ಯವಿನಯಞ್ಚ ವೇನೇಯ್ಯಾನಂ ಸನ್ತಾನೇ ಅರಿಯಮಗ್ಗಸ್ಸುಪ್ಪಾದನಂ, ನ ಸಾಸನವಿನಯನಮತ್ತಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗುಪ್ಪಾದನಞ್ಚ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಏವ ತೀಹಿ ಪದಟ್ಠಾನನಯೇಹಿ ಸಿಜ್ಝತೀತಿ ಇತರೇ ನಯಾ ಇಧ ನ ವುತ್ತಾ.

ಯಸ್ಮಾ ಪನ ಪೇಟಕೇ (ಪೇಟಕೋ. ೨೩) –

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ?

‘ಯಾನಿ ಕರೋತಿ ಪುರಿಸೋ, ತಾನಿ ಪಸ್ಸತಿ ಅತ್ತನಿ;

ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಕಲ್ಯಾಣಂ, ಪಾಪಕಾರೀ ಚ ಪಾಪಕ’ನ್ತಿ.

‘‘ತತ್ಥ ಯಂ ಕಲ್ಯಾಣಕಾರೀ ಕಲ್ಯಾಣಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ. ಯಂ ಪಾಪಕಾರೀ ಪಾಪಂ ಪಚ್ಚನುಭೋತಿ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ.

‘‘ಅಟ್ಠಿಮೇ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಲೋಕಧಮ್ಮಾ. ಕತಮೇ ಅಟ್ಠ? ‘ಲಾಭೋ’ತಿಆದಿ (ಅ. ನಿ. ೮.೬). ತತ್ಥ ಲಾಭೋ ಯಸೋ ಸುಖಂ ಪಸಂಸಾ, ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ. ಅಲಾಭೋ ಅಯಸೋ ದುಕ್ಖಂ ನಿನ್ದಾ, ಅಯಂ ಆದೀನವೋ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ?

‘ಸುಖೋ ವಿಪಾಕೋ ಪುಞ್ಞಾನಂ, ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಚ ಇಜ್ಝತಿ;

ಖಿಪ್ಪಞ್ಚ ಪರಮಂ ಸನ್ತಿಂ, ನಿಬ್ಬಾನಮಧಿಗಚ್ಛತೀ’ತಿ. –

ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ.

‘‘ದ್ವತ್ತಿಂಸಿಮಾನಿ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಲಕ್ಖಣಾನಿ, ಯೇಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾಪುರಿಸಸ್ಸ ದ್ವೇಯೇವ ಗತಿಯೋ ಭವನ್ತಿ…ಪೇ… ವಿವಟಚ್ಛದೋತಿ ಸಬ್ಬಂ ಲಕ್ಖಣಸುತ್ತಂ (ದೀ. ನಿ. ೩.೧೯೯) ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ?

‘ಭಾರಾ ಹವೇ ಪಞ್ಚಕ್ಖನ್ಧಾ, ಭಾರಹಾರೋ ಚ ಪುಗ್ಗಲೋ;

ಭಾರಾದಾನಂ ದುಖಂ ಲೋಕೇ, ಭಾರನಿಕ್ಖೇಪನಂ ಸುಖಂ.

‘ನಿಕ್ಖಿಪಿತ್ವಾ ಗರುಂ ಭಾರಂ, ಅಞ್ಞಂ ಭಾರಂ ಅನಾದಿಯ;

ಸಮೂಲಂ ತಣ್ಹಮಬ್ಬುಯ್ಹ, ನಿಚ್ಛಾತೋ ಪರಿನಿಬ್ಬುತೋ’ತಿ. (ಸಂ. ನಿ. ೩.೨೨) –

ಅಯಂ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ?

‘ಕಾಮಾ ಹಿ ಚಿತ್ರಾ ಮಧುರಾ ಮನೋರಮಾ, ವಿರೂಪರೂಪೇನ ಮಥೇನ್ತಿ ಚಿತ್ತಂ;

ತಸ್ಮಾ ಅಹಂ ಪಬ್ಬಜಿತೋಮ್ಹಿ ರಾಜ, ಅಪಣ್ಣಕಂ ಸಾಮಞ್ಞಮೇವ ಸೇಯ್ಯೋ’ತಿ. (ಮ. ನಿ. ೨.೩೦೭; ಥೇರಗಾ. ೭೮೭; ಪೇಟಕೋ. ೨೩) –

ಅಯಂ ಅಸ್ಸಾದೋ ಚ ಆದೀನವೋ ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ತೇಪಿ ನಯಾ ಇಧ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಫಲಾದೀಸುಪಿ ಅಯಂ ನಯೋ ಲಬ್ಭತಿಯೇವ.

ಯಸ್ಮಾ ಪೇಟಕೇ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩, ೧೯೨; ಪೇಟಕೋ. ೨೨; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೯) – ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಞ್ಚ ಉಪಾಯೋ ಚ? ‘ಸೀಲೇ ಪತಿಟ್ಠಾಯ ನರೋ ಸಪ್ಪಞ್ಞೋ’ತಿ ಗಾಥಾ, ಇದಂ ಫಲಞ್ಚ ಉಪಾಯೋ ಚ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮಂ ಫಲಞ್ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ?

‘ಸಚೇ ಭಾಯಥ ದುಕ್ಖಸ್ಸ, ಸಚೇ ವೋ ದುಕ್ಖಮಪ್ಪಿಯಂ;

ಮಾಕತ್ಥ ಪಾಪಕಂ ಕಮ್ಮಂ, ಆವಿ ವಾ ಯದಿ ವಾ ರಹೋ’ತಿ. (ಉದಾ. ೪೪) –

ಇದಂ ಫಲಞ್ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ.

‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಉಪಾಯೋ ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚ?

‘ಕುಮ್ಭೂಪಮಂ ಕಾಯಮಿಮಂ ವಿದಿತ್ವಾ, ನಗರೂಪಮಂ ಚಿತ್ತಮಿದಂ ಠಪೇತ್ವಾ;

ಯೋಧೇಥ ಮಾರಂ ಪಞ್ಞಾವುಧೇನ, ಜಿತಞ್ಚ ರಕ್ಖೇ ಅನಿವೇಸನೋ ಸಿಯಾ’ತಿ. (ಧ. ಪ. ೪೦) –

ಅಯಂ ಉಪಾಯೋ ಚ ಆಣತ್ತಿ ಚಾ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಾ ಏವಂ ಫಲಾದೀನಂ ದುಕ್ಖವಸೇನಾಪಿ ಉದಾಹರಣಂ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

‘‘ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂ ತಿಣ್ಣಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಇಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ಇಮಂ ದೇಸೇತೀ’’ತಿ ಯೇಹಿ ಪುಗ್ಗಲೇಹಿ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಯಥಾರಹಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಯಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಭಿನ್ನಾ, ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಕಿತ್ತಿಕಾ ಭವನ್ತಿ, ತಾಹಿ ಭಿನ್ನಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚ ಕಿತ್ತಿಕಾತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ತಾ ಪಟಿಪದಾ, ತೇ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ಏತ್ತಕಾತಿ ಗಣನತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು. ಯೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಯಾಹಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಭಿನ್ನಾ, ತಾ ಪಟಿಪದಾ ಚತಸ್ಸೋ ಭವನ್ತಿ, ತೇ ಚ ಪುಗ್ಗಲಾ ಚತ್ತಾರೋತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಕತಮಾ ಚತಸ್ಸೋ? ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ, ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ, ಸುಖಾಪಟಿಪದಾ ಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾ ಚಾತಿ ಚತಸ್ಸೋ. ಕತಮೇ ಚತ್ತಾರೋ? ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಚಾತಿ ಚತ್ತಾರೋ.

ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಕತೋ ವಿಭಾಗೋಪಿ ಪಟಿಪದಾಹಿ ಕತೋ ವಿಭಾಗೋ ನಾಮ ಹೋತಿ ಅವಿನಾಭಾವತೋತಿ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುತ್ತಾ. ತಾ ಪನೇತಾ ಸಮಥವಸೇನಾಪಿ ಭಿನ್ನಾ, ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನಾಪಿ ಭಿನ್ನಾ. ಕಥಂ ಸಮಥವಸೇನ? ಪಥವೀಕಸಿಣಾದೀಸು ಸಬ್ಬಪಠಮಂ ‘‘ಪಥವೀ ಪಥವೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರತೋ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಝಾನಸ್ಸ ಉಪಚಾರಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ಸಮಥಭಾವನಾ ‘‘ಪಟಿಪದಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಉಪಚಾರತೋ ಪನ ಪಟ್ಠಾಯ ಯಾವ ಅಪ್ಪನಾ, ತಾವ ಪವತ್ತಾ ಪಞ್ಞಾ ‘‘ಅಭಿಞ್ಞಾ’’ತಿ ವುಚ್ಚತಿ ಹೇಟ್ಠಿಮಪಞ್ಞಾತೋ ಅಧಿಗತಪಞ್ಞಾಭಾವತೋ.

ಸಾ ಚ ಪಟಿಪದಾ ಕಸ್ಸಚಿ ದುಕ್ಖಾ ಕಿಚ್ಛಾ ಹೋತಿ ನೀವರಣಾದಿಪಚ್ಚನೀಕಧಮ್ಮಸಮುದಾಚಾರಗ್ಗಹಣತಾಯ, ಕಸ್ಸಚಿ ತದಭಾವತೋ ಸುಖಾ ಅಕಿಚ್ಛಾ ಹೋತಿ, ಅಭಿಞ್ಞಾಪಿ ಕಸ್ಸಚಿ ದನ್ಧಾ ಅಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ ಅವಿಸದಞಾಣತಾಯ, ಕಸ್ಸಚಿ ಖಿಪ್ಪಾ ಸೀಘಪ್ಪವತ್ತಿ ಹೋತಿ ವಿಸದಞಾಣತಾಯಾತಿ.

ಕಥಂ ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ? ಯೋ ರೂಪಾರೂಪಮುಖೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಅಭಿನಿವಿಸನ್ತೋ ಚತ್ತಾರಿ ಮಹಾಭೂತಾನಿ ಪರಿಗ್ಗಹೇತ್ವಾ ಉಪಾದಾರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ಅರೂಪಂ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹಾತಿ, ರೂಪಾರೂಪಂ ಪನ ಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನ್ತೋ ದುಕ್ಖೇನ ಕಸಿರೇನ ಕಿಲಮನ್ತೋ ಪರಿಗ್ಗಹಏತಉಂ ಸಕ್ಕೋತಿ, ತಸ್ಸ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ಪರಿಗ್ಗಹಿತರೂಪಾರೂಪಸ್ಸ ವಿಪಸ್ಸನಾಪರಿವಾಸೇ ಮಗ್ಗಪಾತುಭಾವದನ್ಧತಾಯ ದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತಿ. ತಬ್ಬಿಪರಿಯಾಯೇನ ಇತರಾ ದ್ವೇ ಹೋನ್ತಿ. ವಿಪಸ್ಸನಾವಸೇನ ಪನ ಭಿನ್ನಾಯೇವ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಯೋ ಇಧ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ ಅಭಿಸಮಯಾಧಿಕಾರತ್ತಾ, ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ಯೇಸಂ ಪುಗ್ಗಲಾನಂ ವಸೇನ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ತೇ ಪುಗ್ಗಲೇ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೬) ವುತ್ತಂ. ಯೋಜನಾನಯೋ ವುತ್ತನಯಾನುಸಾರೇನೇವ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಬ್ಬೇವ ಅನಿಯಮತೋ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ಕಿಂ ನು ಖೋ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ಉದಾಹು ‘‘ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಯ ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ನಿಯ್ಯಾತೀ’’ತಿ ನಿಯಮತೋ ಚ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ವಿಚಾರಣಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ‘‘ಅಯಂ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇಮೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಇಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಝಾನೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾದನ್ಧಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತಿ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಸಚ್ಚೇಹಿ ನಿಸ್ಸಯೇಹಿ ಉಪನಿಸ್ಸಯಪಚ್ಚಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯೇನ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಾಧಿಕೇನ ಅರಿಯಮಗ್ಗೇನ ಸುಖಾಪಟಿಪದಾಖಿಪ್ಪಾಭಿಞ್ಞಾಯ ವಟ್ಟದುಕ್ಖತೋ ನಿಯ್ಯಾತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ –

‘‘ಚತ್ತಾರೋ ಪುಗ್ಗಲಾತಿ ಯಥಾವುತ್ತಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನೇವ ಚತ್ತಾರೋ ಪಟಿಪನ್ನಕಪುಗ್ಗಲಾ, ತಂ ಪನ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗಂ ಸದ್ಧಿಂ ಹೇತುಪಾಯಫಲೇಹಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೬) –

ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋತಿ ತಣ್ಹಾಯ ನಿಬ್ಬತ್ತಿತಂ ಚರಿತಂ ಏತಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ. ಮನ್ದೋತಿ ಮನ್ದಿಯಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಸಮನ್ನಾಗತೋತಿ ಮನ್ದೋ, ಮೋಹಾಧಿಕಪುಗ್ಗಲೋ. ಉದತ್ತೋತಿ ಉದಅತ್ತೋ, ಉಳಾರಪಞ್ಞೋತಿ ಅತ್ಥೋ. ಉಳಾರಂ ಫಲಂ ದೇತೀತಿ ಉದೋ, ಕೋ ಸೋ? ಪವಿಚಯೋ, ಅತ್ತನಿ ನಿಬ್ಬತ್ತೋತಿ ಅತ್ತೋ, ಉದೋ ಅತ್ತೋ ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾತಿ ಉದತ್ತೋತಿ ವಚನತ್ಥೋ ಕಾತಬ್ಬೋ.

ಪಠಮಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು ನಾಮ ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾ ಚ, ಉಪಾಯೋ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ, ಸಬ್ಬಾಸಮ್ಪಿ ಫಲಂ ನಿಯ್ಯಾನಮೇವ. ದುತಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು ನಾಮ ತಣ್ಹಾಚರಿತತಾ, ಉದತ್ತಪಞ್ಞತಾ ಚ, ಉಪಾಯೋ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ತತಿಯಾಯ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು ನಾಮ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಾ, ಮನ್ದಪಞ್ಞತಾ ಚ, ಉಪಾಯೋ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ. ಚತುತ್ಥಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಯ ಹೇತು ನಾಮ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತತಾ, ಉದತ್ತಪಞ್ಞತಾ ಚ, ಉಪಾಯೋ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯನ್ತಿ ಹೇತುಪಾಯಫಲಾನಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ.

ಏತ್ಥ ಚ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಚೇವ ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಚ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ, ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ನೇಯ್ಯೋ ನಾಮ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ನಯೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಿವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಸ್ಸ ಭೇದದಸ್ಸನೇನ ನಿಸ್ಸರಣಂ ದೇಸಯತಿ, ‘‘ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ದೇಸಯತಿ, ಅಸ್ಸಾದಞ್ಚ ಆದೀನವಞ್ಚ ನಿಸ್ಸರಣಞ್ಚ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ದೇಸನಾವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ. ‘‘ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಪದಾಭೇದದಸ್ಸನೇನ ‘‘ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ತಣ್ಹಾಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಮನ್ದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ, ದಿಟ್ಠಿಚರಿತೋ ಉದತ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ’’ತಿ ಚತುಧಾ ಭಿನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತಮನ್ದಾದಿಕಂ ಪುಗ್ಗಲಚತುಕ್ಕಂ ದಸ್ಸಿತನ್ತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ.

ಇದಾನಿ ಚತೂಹಿ ಪಟಿಪದಾಭಿಞ್ಞಾಹಿ ಚತುಧಾ ಭಿನ್ನಂ ತಣ್ಹಾಚರಿತಮನ್ದಚತುಕ್ಕಂ ಅತ್ಥನಯಯೋಜನಾಯ ದುತಿಯಾಯ ವಿಸಯಂ ಕತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತಣ್ಹಾಯ ಸಮಾಧಿಪಟಿಪಕ್ಖತ್ತಾ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಉಭೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಯ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಉಪನಿಸ್ಸಯಂ ಲಭಿತ್ವಾ ರಾಗವಿರಾಗಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಸೇಕ್ಖಫಲಭಾವಾಯ. ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಿಸಹಿತೇನೇವ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ನಿಯ್ಯಾನಂ ಭವತಿ, ನ ಸಮ್ಮಾಸಮಾಧಿನಾ ಏವ, ತಸ್ಮಾ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಉಭೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಪಸ್ಸನಾಪುಬ್ಬಙ್ಗಮೇನ ಸಮಥೇನ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾಯ ಮಗ್ಗಪಞ್ಞಾಯ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ ಅಸೇಕ್ಖಫಲಭಾವಾಯಾತಿ ಚತ್ತಾರೋಪಿ ಪುಗ್ಗಲಾ ದುವಿಧಾಯೇವ ಭವನ್ತೀತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ರಾಗವಿರಾಗಾಯಾತಿ ರಞ್ಜತೀತಿ ರಾಗೋ, ಸೋ ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿರಾಗಾ, ರಾಗಸ್ಸ ವಿರಾಗಾ ರಾಗವಿರಾಗಾ, ತಾಯ ರಾಗವಿರಾಗಾಯ. ಚೇತೋತಿ ಚಿತ್ತಪ್ಪಭೇದೇನ ಚ ಸಮಾಧಿ ವುಚ್ಚತಿ ಯಥಾ ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಪಞ್ಞಞ್ಚ ಭಾವಯ’’ನ್ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೧.೨೩, ೧೯೨; ಮಿ. ಪ. ೨.೧.೯.). ಪಟಿಪ್ಪಸ್ಸದ್ಧಿವಸೇನ ಪಟಿಪಕ್ಖತೋ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿ, ಚೇತಸಾ ಚಿತ್ತೇನ ಸಮಾಧಿನಾ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಚೇತೋ ಏವ ವಾ ವಿಮುತ್ತಿ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿ, ಅನಾಗಾಮಿಫಲಸಮಾಧಿ. ಅನಾಗಾಮಿಪುಗ್ಗಲೋ ಹಿ ಸಮಾಧಿಸ್ಮಿಂ ಪರಿಪೂರಕಾರಿತಾಯ ಚೇತೋವಿಮುತ್ತಿಯಾ ನಿಯ್ಯಾತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾಯಾತಿ ಅವಿನ್ದಿಯಂ ಕಾಯದುಚ್ಚರಿತಾದಿಂ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ, ವಿನ್ದಿಯಂ ವಾ ಕಾಯಸುಚರಿತಾದಿಂ ನ ವಿನ್ದತೀತಿ ಅವಿಜ್ಜಾ ನಿರುತ್ತಿನಯೇನ. ವಿರಜ್ಜತಿ ಏತಾಯಾತಿ ವಿರಾಗಾ, ಅವಿಜ್ಜಾಯ ವಿರಾಗಾ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾ, ತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾವಿರಾಗಾಯ. ಪಕಾರೇಹಿ ಜಾನಾತೀತಿ ಪಞ್ಞಾ, ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ವಿಮುತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಮುಚ್ಚತೀತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ, ಪಞ್ಞಾ ಏವ ವಾ ವಿಮುತ್ತಿ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿ, ಅರಹತ್ತಫಲಪಞ್ಞಾ, ತಾಯ ಪಞ್ಞಾವಿಮುತ್ತಿಯಾ.

‘‘ತೇಸು ಕತಮೇ ಪುಗ್ಗಲಾ ಕೇನ ಅತ್ಥನಯೇನ ಹಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಯೇ ಸಮಥಪುಬ್ಬಙ್ಗಮಾಹೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ‘‘ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ’’ತಿಆದಿನಾ ವಿಭತ್ತೇಸು ಪುಗ್ಗಲೇಸು ಯೇ ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸಮಥ…ಪೇ… ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತೇ ಉಭೋ ತಣ್ಹಾಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ನನ್ದಿಯಾವಟ್ಟೇನ ನಯೇನ ಹಾತಬ್ಬಾ ಗಮೇತಬ್ಬಾ ನೇತಬ್ಬಾ. ಯೇ ಉಭೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಪಸ್ಸನಾ…ಪೇ… ಸಮಥೇನ ನಿಯ್ಯನ್ತಿ, ತೇ ಉಭೋ ದಿಟ್ಠಿಚರಿತಾ ಮನ್ದಉದತ್ತಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಸೀಹವಿಕ್ಕೀಳಿತೇನ ನಯೇನ ಹಾತಬ್ಬಾ ಗಮೇತಬ್ಬಾ ನೇತಬ್ಬಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

೭. ‘‘ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ದುಕ್ಖಾಪಟಿಪದಾಭೇದೇನ ತಣ್ಹಾಚರಿತಮನ್ದಾದಿಭೇದೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ವಿಭತ್ತೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತೋ, ‘‘ತಸ್ಸ ವಿಭತ್ತಾನನ್ತರಂ ಸ್ವಾಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಕತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಕೇನಚಿ ಆಕಾರೇನ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋ ಕತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ನವಮಕ್ಖಣಸಮ್ಪನ್ನಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ಯಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ತಸ್ಮಿಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಯಾ ವೀಮಂಸಾದಿಕಾ ಸುತಮಯಾದಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾ ವಿಭತ್ತಾ, ತಾಹಿ ಪಞ್ಞಾಹಿ ಯೇ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದಯೋ ತಯೋ ಪುಗ್ಗಲಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಇತಿ ವಿಭತ್ತಾಕಾರೇನ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ತತ್ಥ ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋತಿ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಸೋ ಅಯಂ ದೇಸನಾಹಾರೋ. ಕತ್ಥ ಸಮ್ಭವತೀತಿ ಕತ್ಥ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಂವಣ್ಣನಾಭಾವೇನ ಸಮ್ಭವತೀತಿ. ಯಸ್ಸಾತಿ ಯೋ ಸೋ ವೇನೇಯ್ಯೋ ಪಚ್ಚನ್ತಜಾದೀಹಿ ಅಟ್ಠಹಿ ಅಕ್ಖಣೇಹಿ ವಿಮುತ್ತೋ, ಸವನಧಾರಣಾದೀಹಿ ಚ ಸಮ್ಪತ್ತೀಹಿ ಸಮನ್ನಾಗತೋ, ತಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಸ್ಸ. ಸತ್ಥಾತಿ ಸದೇವಕಂ ಲೋಕಂ ಸಾಸತಿ ಅನುಸಾಸತೀತಿ ಸತ್ಥಾ. ಧಮ್ಮನ್ತಿ ದೇಸಿತಂ ಸಂವಣ್ಣೇತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ. ದೇಸಯತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪನಯವಿತ್ಥಾರನಯೇಹಿ ಭಾಸತಿ. ಅಞ್ಞತರೋತಿ ಭಗವತೋ ಸಾವಕೇಸು ಏವಂ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ಸಾವಕೋ. ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋತಿ ಗಾರವಸ್ಸ ಠಾನಭೂತೇಹಿ ಸೀಲಸುತಚಾಗಾದಿಗುಣವಿಸೇಸೇಹಿ ಯುತ್ತೋ ಮಾನಿತೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬವಚನೋ. ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀತಿ ಸಮಂ, ಸಹ ವಾ ಬ್ರಹ್ಮಂ ಸತ್ಥುಸಾಸನಂ ಚರತಿ ಪಟಿಪಜ್ಜತೀತಿ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ. ಸದ್ಧಂ ಲಭತಿ ‘‘ಯೋ ಸತ್ಥಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಸೋ ಸತ್ಥಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಸತ್ಥರಿ, ‘‘ಸ್ವಾಕ್ಖಾತೋ ವತಾಯಂ ಧಮ್ಮೋ ಸಾತ್ಥೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ ಏಕನ್ತಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಏಕನ್ತಪರಿಸುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಾವಹೋ ಹಿತಾವಹೋ ಸುಖಾವಹೋ ಝಾನಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ದೇಸಿತೇ ಧಮ್ಮೇ ಚ ಅಚಲಸದ್ಧಂ ಲಭತಿ, ಸದ್ದಹನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತಿ. ತಥಾ ‘‘ಯೋ ಸಾವಕೋ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತಿ, ಸೋ ಸಾವಕೋ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ವಾ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಾ ಧಮ್ಮಂ ದೇಸೇತುಂ ಸಮತ್ಥೋ ವತ ಗರುಟ್ಠಾನಿಯೋ ಸಬ್ರಹ್ಮಚಾರೀ ಮಾನಿತೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬವಚನೋ’’ತಿ ದೇಸಕೇ ಸಾವಕೇ ಚ ‘‘ತಾದಿಸೇನ ಸಾವಕೇನ ದೇಸಿತೋ ಯೋ ಧಮ್ಮೋ, ಸೋ ಧಮ್ಮೋ ಸಾತ್ಥೋ ಸಬ್ಯಞ್ಜನೋ ಏಕನ್ತಪರಿಪುಣ್ಣೋ ಏಕನ್ತಪರಿಸುದ್ಧೋ ಅತ್ಥಾವಹೋ ಹಿತಾವಹೋ ಸುಖಾವಹೋ ಝಾನಮಗ್ಗಫಲನಿಬ್ಬತ್ತಕೋ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ಸಾವಕೇನ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೇ ಚ ಸದ್ಧಂ ಸದ್ದಹನಂ ಅತ್ತನೋ ಸನ್ತಾನೇ ಪುನಪ್ಪುನಂ ಉಪ್ಪಾದೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ತತ್ಥಾತಿ ತಸ್ಮಿಂ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೇ ಸತ್ಥಾರಾ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೇ ಚೇವ ಸಾವಕೇನ ದೇಸಿತಧಮ್ಮೇ ಚ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ವೇನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಯಾ ವೀಮಂಸಾ, ವೀಮಂಸನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಉಸ್ಸಾಹನಾ, ಉಸ್ಸಹನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ತುಲನಾ, ತುಲಯನ್ತಸ್ಸ ಯಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ, ಸಾ ಅಯಂ ವೀಮಂಸಾದಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಸದ್ಧಾನುಸಾರೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ. ತತ್ಥ ವೀಮಂಸನಂ ವಿಮಂಸಾ, ಪಾಳಿಯಾ, ಪಾಳಿಅತ್ಥಸ್ಸ ಚ ವೀಮಂಸಾ. ವೀಮಂಸತೀತಿ ವಾ ವೀಮಂಸಾ, ಪದಂ ಪದನ್ತರೇನ, ಪದತ್ಥಂ ಪದತ್ಥನ್ತರೇನ ವಿಚಾರಣಕಾ ಪಞ್ಞಾ. ಯಥಾ ಚೇತ್ಥ, ಏವಂ ಉಸ್ಸಾಹನಾದೀಸುಪಿ ಭಾವಸಾಧನಕತ್ತುಸಾಧನಾನಿ ಕಾತಬ್ಬಾನಿ. ಉಸ್ಸಾಹನಾ ಚ ಉಸ್ಸಾಹೇನ ಉಪತ್ಥಮ್ಭಿಕಾ ಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿಚಯಸಾಧಿಕಾ ಪಞ್ಞಾ ಚ, ನ ವೀರಿಯಂ, ಏತ್ಥ ಚ ಯಾ ಸುತಮತ್ತೇಯೇವ ಪವತ್ತಾ, ವೀಮಂಸಾದಿಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಿವತ್ತಾ, ಸಾ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನ ಹೋತಿ. ಯಾ ಚ ಸುತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಉಸ್ಸಾಹನಾದಿಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಿವತ್ತಾ, ಯಾ ಚ ಸುತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಉಸ್ಸಹಿತ್ವಾ ತುಲನಾದಿಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಿವತ್ತಾ, ಯಾ ಚ ಸುತ್ವಾ ವೀಮಂಸಿತ್ವಾ ಉಸ್ಸಹಿತ್ವಾ ತುಲಯಿತ್ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖನಭಾವಂ ಅಪ್ಪತ್ತಾ ನಿವತ್ತಾ, ಸಾಪಿ ಪಞ್ಞಾ ನ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಯಾ ಪನ ಸುತ್ವಾ ಸದ್ದಹನ್ತಸ್ಸ ವೀಮಂಸಾ, ವೀಮಂಸನ್ತಸ್ಸ ಉಸ್ಸಾಹನಾ, ಉಸ್ಸಹನ್ತಸ್ಸ ತುಲನಾ, ತುಲಯನ್ತಸ್ಸ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ಹೋತಿ, ಅಯಂ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ಹೋತೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ.

ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಸುತಮಯಿಯಾ ಪಞ್ಞಾಯ ವಿಭಜನಾನನ್ತರಂ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಂ ಪಞ್ಞಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ತಥಾ ಸುತೇನ ನಿಸ್ಸಯೇನಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸುತನ್ತಿ ಸುಯ್ಯತೇ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮೋತಿ ಸುತೋ, ಸವನಂ ಪರಿಯತ್ತಿಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ವಾ ಸುತಂ, ದುವಿಧಮ್ಪಿ ಸುತಂ. ನಿಸ್ಸಯೇನ ಉಪನಿಸ್ಸಾಯಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ಇತ್ಥಮ್ಭೂತಲಕ್ಖಣೇ ಚೇತಂ ‘‘ಸುತೇನ ನಿಸ್ಸಯೇನಾ’’ತಿ ಕರಣವಚನಂ. ಏತ್ಥ ಪನ ‘‘ಇದಂ ಪಾಣಾತಿಪಾತಾದಿವಿರಮನಂ ಸೀಲನಟ್ಠೇನ ಸೀಲಂ, ಅಯಂ ಏಕಗ್ಗತಾ ಸಮಾದಹನಟ್ಠೇನ ಸಮಾಧಿ, ಇಮಾನಿ ಭೂತುಪಾದಾನಿ ರುಪ್ಪನಟ್ಠೇನ ರೂಪಾನಿ, ಇಮೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ನಮನಟ್ಠೇನ ನಾಮಾನಿ, ಇಮೇ ರೂಪಾದಯೋ ಪಞ್ಚ ಧಮ್ಮಾ ರಾಸಟ್ಠೇನ ಖನ್ಧಾ’’ತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಪೀಳನಾದಿಸಭಾವಸ್ಸ ವೀಮಂಸನಾಭೂತಾ ಪಞ್ಞಾ ವೀಮಂಸಾ ನಾಮ. ತೇಸಂಯೇವ ಸೀಲಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಸೀಲತಿ ಪತಿಟ್ಠಹತಿ ಏತ್ಥಾತಿ ಸೀಲನ್ತಿಆದಿವಚನತ್ಥಂ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಸಭಾಗಲಕ್ಖಣರಸಪಚ್ಚುಪಟ್ಠಾನಪದಟ್ಠಾನಾನಂ ತುಲೇತ್ವಾ ವಿಯ ಗಹಣಪಞ್ಞಾ ತುಲನಂ ನಾಮ. ತೇಸಂಯೇವ ಸೀಲಸಮಾಧಿಆದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಭಾವಲಕ್ಖಣಂ ಅವಿಜಹಿತ್ವಾ ಅನಿಚ್ಚತಾದುಕ್ಖತಾದಿನಮನರುಪ್ಪನಾದಿಸಪ್ಪಚ್ಚಯಸಙ್ಖತಾದಿಆಕಾರೇ ವಿತಕ್ಕೇತ್ವಾ ಉಪಪರಿಕ್ಖಣಪಞ್ಞಾ ಏವ ಉಪಪರಿಕ್ಖಾ ನಾಮಾತಿ ವಿಸೇಸತೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಸುತಧಮ್ಮಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿಚಯವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಉಸ್ಸಾಹನಾ ಜಾತಾ ವಿಯ ನ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚಿನ್ತಿತಸ್ಸ ಧಾರಣಪರಿಚಯವಸೇನ ಅಪ್ಪವತ್ತನತೋತಿ ‘‘ಉಸ್ಸಾಹನಾ’’ತಿ ನ ವುತ್ತಂ.

ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಕತಮಾ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಕಾರಣಭೂತಾನಂ ದ್ವಿನ್ನಂ ಸುತಮಯಿಚಿನ್ತಾಮಯಿಪಞ್ಞಾನಂ ದಸ್ಸನಾನನ್ತರಂ ಫಲಭೂತಂ ಭಾವನಾಮಯಿಂ ಪಞ್ಞಂ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ಇಮಾಹಿ ದ್ವೀಹೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಇಮಾಹಿ ದ್ವೀಹಿ ಪಞ್ಞಾಹೀತಿ ಸುತಮಯಿಚಿನ್ತಾಮಯಿಪಞ್ಞಾಹಿ ಕಾರಣಭೂತಾಹಿ. ಸುತಮಯಿಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಚಿನ್ತಾಮಯಿಪಞ್ಞಾಯ ವಾ ಉಭಯತ್ಥ ವಾ ಠಿತೋಯೇವ ಯೋಗಾವಚರೋ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಆರಭತೀತಿ. ಮನಸಿಕಾರಸಮ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸಾತಿ ರೂಪಾರೂಪೇಸು ಪರಿಗ್ಗಹಾದಿವಸೇನ ಸಙ್ಖಾರೇಸು ಅನಿಚ್ಚತಾದಿವಸೇನ ಮನಸಿಕಾರೇನ ಸಮ್ಮಾ ಪಕಾರೇಹಿ ಯುತ್ತಪ್ಪಯುತ್ತಸ್ಸ. ದಿಟ್ಠಿವಿಸುದ್ಧಿಕಙ್ಖಾವಿತರಣವಿಸುದ್ಧಿಮಗ್ಗಾಮಗ್ಗಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿ- ಪಟಿಪದಾಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಸಮ್ಪಾದನೇನ ವಿಪಸ್ಸನಂ ಉಸ್ಸುಕ್ಕನ್ತಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಸನ್ತಾನೇ ಞಾಣದಸ್ಸನವಿಸುದ್ಧಿಸಙ್ಖಾತಂ ಯಂ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ ನಿಬ್ಬಾನಾರಮ್ಮಣದಸ್ಸನಭೂಮಿಯಂ ವಾ ಭಾವನಾಭೂಮಿಯಂ ವಾ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ಯದಿಪಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಞಾಣಂ ಪಠಮಂ ನಿಬ್ಬಾನದಸ್ಸನತೋ ‘‘ದಸ್ಸನ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ, ಭಾವನಾವಸೇನ ಪನ ಪವತ್ತನತೋ ‘‘ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ’’ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ. ದಸ್ಸನಭೂಮೀತಿ ಪಠಮಮಗ್ಗಫಲಾನಿ, ಸೇಸಾನಿ ‘‘ಭಾವನಾಭೂಮೀ’’ತಿ ವುಚ್ಚನ್ತಿ.

೮. ಅಮ್ಹಾಕಾಚರಿಯ ತುಮ್ಹೇಹಿ ‘‘ಯಸ್ಸ ಸತ್ಥಾ ವಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಸುತಮಯಿಪಞ್ಞಾದಿಕಾ ವಿಭತ್ತಾ, ಏವಂ ಸತಿ ಸುತೇನ ವಿನಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ ನ ಭವೇಯ್ಯ, ಮಹಾಬೋಧಿಸತ್ತಾನಂ ಪನ ಸುತೇನ ವಿನಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಹೋತ್ವೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ತಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಗಹೇತ್ವಾ ಪಕಾರನ್ತರೇನ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಪರತೋಘೋಸಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ.

ತತ್ಥ ಪರತೋಘೋಸಾತಿ ಪರತೋ ಪವತ್ತೋ ದೇಸನಾಘೋಸೋ ಪಚ್ಚಯೋ ಏತಿಸ್ಸಾತಿ ಪರತೋಘೋಸಾ. ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತಾತಿ ಪತಿ ವಿಸುಂ ಅತ್ತನಿಯೇವ ಸಮುಟ್ಠಿತಾ. ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರಾತಿ ತೇಸಂ ತೇಸಂ ಚಿನ್ತೇತಬ್ಬಾನಂ ರೂಪಾದೀನಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ರುಪ್ಪನನಮನಾದಿಸಭಾವಪರಿಗ್ಗಣ್ಹನಾದಿನಾ ಉಪಾಯೇನ ಪವತ್ತಮನಸಿಕಾರಾ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ, ಇಮಿನಾ ಸಾವಕಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಾ, ತಥಾಪಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂಯೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾವಕಾ ಇಧ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮನಯೋ ಯುತ್ತತರೋ. ಪರತೋತಿ ಧಮ್ಮದೇಸಕತೋ ಪವತ್ತೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಘೋಸೇನ ಹೇತುನಾ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೇನ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಚ ಹೇತುನಾ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮ, ಇಮಿನಾ ಸಾವಕಾಪಿ ಸಾಮಞ್ಞತೋ ಗಹಿತಾ, ತಥಾಪಿ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಆದೀನಂಯೇವ ವುತ್ತತ್ತಾ ಸಾವಕಾ ಇಧ ಗಹಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ಪುರಿಮನಯೋ ಯುತ್ತತರೋ. ಪರತೋತಿ ಧಮ್ಮದೇಸಕತೋ ಪವತ್ತೇನ ಧಮ್ಮದೇಸನಾಘೋಸೇನ ಹೇತುನಾ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಪಚ್ಚತ್ತಸಮುಟ್ಠಿತೇನ, ಯೋನಿಸೋಮನಸಿಕಾರೇನ ಚ ಹೇತುನಾ ಯಂ ಞಾಣಂ ಉಪ್ಪಜ್ಜತಿ, ಅಯಂ ಭಾವನಾವಸೇನ ಪವತ್ತನತೋ ಭಾವನಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನಾಮಾತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಞೇಯ್ಯಾತಿ ವಿತ್ಥಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥಂ ಞಾತುಂ ಇಚ್ಛನ್ತೇಹಿ ‘‘ಏವಂ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇನಾ’’ತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೯) ಅಟ್ಠಕಥಾವಚನೇನ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ.

ಸುತಮಯಿಪಞ್ಞಾದಿಕಾ ತಿಸ್ಸೋ ಪಞ್ಞಾ ಆಚರಿಯೇನ ನಾನಾನಯೇಹಿ ವಿಭತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ತಾಸು ಯಸ್ಸ ಏಕಾ ವಾ ದ್ವೇ ವಾ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋನಾಮೋ, ಯಸ್ಸ ಏಕಾಪಿ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಕೋನಾಮೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಯಸ್ಸ ಅಯಂ ಪಞ್ಞಾ, ಇಮಾ ವಾ ಅತ್ಥಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋ, ಯಸ್ಸ ನತ್ಥಿ, ಸೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಇತ್ಥನ್ನಾಮೋತಿ ಪಟಿಪದಾಪಞ್ಞಾಪ್ಪಭೇದೇನ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿಭಜಿತುಂ ‘‘ಯಸ್ಸ ಇಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಯಸ್ಸ ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚೇವ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚ ಇಮಾ ದ್ವೇ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ, ಅಯಂ ಅತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಉದ್ದೇಸಮತ್ತೇನೇವ ಜಾನನತೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ, ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ನತ್ಥಿ, ಅಯಂ ನಾತಿತಿಕ್ಖಪಞ್ಞೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಜಾನನತೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞೂ ನಾಮ. ಯಸ್ಸ ಮನ್ದಪಞ್ಞಸ್ಸ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ನೇವ ಸುತಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಅತ್ಥಿ, ನ ಚಿನ್ತಾಮಯೀ ಪಞ್ಞಾ ಚ, ಅಯಂ ಮನ್ದಪಞ್ಞೋ ಉದ್ದೇಸನಿದ್ದೇಸಪಟಿನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಜಾನನತೋ ನಿರವಸೇಸವಿತ್ಥಾರದೇಸನಾಯ ನೇತಬ್ಬತೋ ನೇಯ್ಯೋ ನಾಮಾತಿ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಇದಾನಿ ಯದತ್ಥಂ ಇಮಾ ಪಞ್ಞಾ ಉದ್ಧಟಾ, ತಮೇವ ವೇನೇಯ್ಯಪುಗ್ಗಲವಿಭಾಗಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಯಸ್ಸಾ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿಆದಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೮) ವುತ್ತಂ.

೯. ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಸ್ಸಾ’’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಂ ವಿಭಾವೇತಿ, ‘‘ತತ್ಥ ಚತಸ್ಸೋ ಪಟಿಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಪಟಿಪದಾವಿಭಾಗೇಹಿ, ‘‘ಸ್ವಾಯಂ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿನಾ ಞಾಣವಿಭಾಗೇಹಿ ಚ ದೇಸನಾಭಾಜನಂ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಂ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಂ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಂ, ‘‘ಯಾಯ ದೇಸನಾಪಾಳಿಯಾ ದೇಸನಾಹಾರಂ ಯೋಜೇತುಂ ಪುಬ್ಬೇ ‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’ತಿಆದಿನಾ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ಯಾ ಪಾಳಿದೇಸನಾ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಾ ಪಾಳಿದೇಸನಾ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತೇಸು ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಅತ್ಥೇಸು ಕಿಮತ್ಥಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಂ ಅತ್ಥಂ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿಆದಿ ಆರದ್ಧಂ.

ತತ್ಥ ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾತಿ ಯಾ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಾದಿಕಾ ಪುಬ್ಬೇ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಸಯಭಾವೇನ ನಿಕ್ಖಿತ್ತಾ, ಸಾಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ ಅಸ್ಸಾದಾದೀಸು ಕಿಮತ್ಥಂ ದೇಸಯತೀತಿ ಕಥೇತುಕಾಮತಾಯ ಪುಚ್ಛತಿ, ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ವಿಸ್ಸಜ್ಜೇತಿ, ತಾನಿ ಸರೂಪತೋ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ದುಕ್ಖಂ ಸಮುದಯಂ ನಿರೋಧಂ ಮಗ್ಗ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪವತ್ತಿಪವತ್ತಕನಿವತ್ತಿನಿವತ್ತನುಪಾಯಭಾವೇನ ಅವಿಪರೀತಭಾವತೋ ‘‘ಸಚ್ಚಾನೀ’’ತಿ ವುತ್ತಾನಿ.

ಯಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾನಿ, ಸಾ ದೇಸನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಯತೀತಿ ಯುತ್ತಂ ಹೋತು. ಯಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ಸಾ ದೇಸನಾ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಯತೀತಿ ನ ಸಕ್ಕಾ ವತ್ತುಂ. ಹೇಟ್ಠಾ ಚ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ’’ತಿಪಿ ವತ್ತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಆದೀನವೋ ಫಲಞ್ಚ ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾನಯೇನ ದೇಸನಾಯಂ ನಿದ್ಧಾರಿತೋ ಆದೀನವೋ ಚೇವ ಫಲಞ್ಚ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ, ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಮುದಯಸಚ್ಚಂ, ನಿಸ್ಸರಣಂ ನಿರೋಧಸಚ್ಚಂ, ಉಪಾಯೋ ಚೇವ ಆಣತ್ತಿ ಚ ಮಗ್ಗಸಚ್ಚಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ದೇಸಯತೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವಾತಿ.

ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಾ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಾ ದುಕ್ಖಂ, ತೇ ಚ ಅನಿಚ್ಚಾದೀಹಿ ಪೀಳಿತತ್ತಾ ಆದೀನವಾಯೇವ. ಫಲನ್ತಿ ದೇಸನಾಯ ಫಲಂ ಲೋಕಿಯಂ, ನ ಲೋಕುತ್ತರಂ, ತಸ್ಮಾ ದುಕ್ಖನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಮೇವ. ಅಸ್ಸಾದೋತಿ ತಣ್ಹಾಸ್ಸಾದಸ್ಸ ಗಹಿತತ್ತಾ ‘‘ಅಸ್ಸಾದೋ ಸಮುದಯೋ’’ತಿ ಚ ವತ್ತಬ್ಬಂ. ಅಸ್ಸಾದೇಕದೇಸೋ ದುಕ್ಖಮೇವ, ಅಸ್ಸಾದೇಕದೇಸೋ ದುಕ್ಖಞ್ಚೇವ ಸಮುದಯೋ ಚ. ಸಹ ವಿಪಸ್ಸನಾಯ ಅರಿಯಮಗ್ಗೋ ಚ ಭಗವತೋ ಆಣತ್ತಿ ಚ ದೇಸನಾಯ ಫಲಾಧಿಗಮಸ್ಸ ಉಪಾಯಭಾವತೋ ‘‘ಉಪಾಯೋ, ಆಣತ್ತಿ ಚ ಮಗ್ಗೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ, ನಿಸ್ಸರಣೇಕದೇಸೋಪಿ ಮಗ್ಗೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಯಾ ದೇಸನಾ ವಿಸೇಸತೋ ದೇಸಯತಿ, ಕತಮಾ ಸಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವಿಸೇಸಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ಇದಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಇದಂ ವುಚ್ಚಮಾನಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಸೇಸತೋ ದೇಸಯತೀತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

‘‘ಯಾ ದೇಸನಾ ಇಮಾನಿ ಚತ್ತಾರಿ ಸಚ್ಚಾನಿ ವಿಸೇಸತೋ ದೇಸಯತಿ, ತಸ್ಸಾ ದೇಸನಾಯ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಭಾವಂ ಕಿಂ ಭಗವಾ ಆಹಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಯಥಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಜಾತಿಪಿ ದುಕ್ಖಾ’’ತಿಆದಿವಚನತೋ (ಮಹಾವ. ೧೪) ತಣ್ಹಾವಜ್ಜಂ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ತೇಭೂಮಕಧಮ್ಮಜಾತಂ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ, ದುಕ್ಖದುಕ್ಖಾದಿಭಾವೇನ ಚ ‘‘ದುಕ್ಖ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ. ಮೇತಿ ಮಯಾ ಪವತ್ತಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಭಿಕ್ಖವೇತಿ ಸವನೇ ಉಸ್ಸಾಹಂ ಜನೇತುಂ ಆಲಪತಿ. ಬಾರಾಣಸಿಯನ್ತಿ ಬಾರಾಣಸೀನಗರಸ್ಸ ಅವಿದೂರೇ. ಇಸಿಪತನೇತಿ ಸೀಲಕ್ಖನ್ಧಾದೀನಂ ಇಸನತೋ ಗವೇಸನತೋ ‘‘ಇಸೀ’’ತಿ ವೋಹರಿತಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಬುದ್ಧಾನಂ ಪತನಟ್ಠಾನೇ. ಮಿಗದಾಯೇತಿ ಮಿಗಾನಂ ಅಭಯದಾನಟ್ಠಾನೇ ಕಾರಿತೇ ಅಸ್ಸಮೇವ.

ಅನುತ್ತರನ್ತಿ ಉತ್ತರಿತರಾಭಾವೇನ ಅನುತ್ತರಂ ಅನತಿಸಯಂ. ಧಮ್ಮಚಕ್ಕನ್ತಿ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾದಿಕೇ ಸಭಾವಧಾರಣಾದಿನಾ ಅತ್ಥೇನ ಧಮ್ಮೋ ಚೇವ ಪವತ್ತನಟ್ಠೇನ ಚಕ್ಕಞ್ಚಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಂ. ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯನ್ತಿ ಅಪ್ಪಟಿಸೇಧನೀಯಂ. ಕಸ್ಮಾ? ಜನಕಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಧಮ್ಮಿಸ್ಸರತ್ತಾ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧತ್ತಾ, ಜಞ್ಞಸ್ಸ ಚ ಅನುತ್ತರತ್ತಾ ಕೋಣ್ಡಞ್ಞಾದೀನಞ್ಚೇವ ಅಟ್ಠಾರಸಬ್ರಹ್ಮಕೋಟಿಯಾ ಚ ಚತುಸಚ್ಚಪಟಿವೇಧಸಾಧನತೋ ಚ. ‘‘ಕೇನ ಅಪ್ಪಟಿವತ್ತಿಯ’’ನ್ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸಮಣೇನ ವಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ಸಮಣೇನಾತಿ ಪಬ್ಬಜ್ಜಮತ್ತೂಪಗತೇನ. ಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನಾತಿ ಜಾತಿಬ್ರಾಹ್ಮಣೇನ. ಪರಮತ್ಥಾನಞ್ಹಿ ಸಮಣಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನಂ ಪಟಿಸೇಧನೇ ಚಿತ್ತುಪ್ಪಾದಾನುಪ್ಪಜ್ಜನಮ್ಪಿ ನತ್ಥಿ. ದೇವೇನಾತಿ ಛಕಾಮಾವಚರದೇವೇನ. ಬ್ರಹ್ಮುನಾತಿ ರೂಪಬ್ರಹ್ಮಾ ಗಹಿತಾ. ‘‘ಸಮಣೇನ ವಾ …ಪೇ… ಬ್ರಹ್ಮುನಾ’’ತಿ ಏತ್ತಕಮೇವ ಅವತ್ವಾ‘‘ಕೇನಚೀ’’ತಿ ವುತ್ತವಚನೇನ ಅವಸೇಸಖತ್ತಿಯಗಹಪತಿಪರಿಸಜನಾ ಸಙ್ಗಹಿತಾ. ತಸ್ಮಾ ಖತ್ತಿಯಬ್ರಾಹ್ಮಣಗಹಪತಿಸಮಣಚಾತುಮಹಾರಾಜಿಕತಾವತಿಂಸಮಾರಬ್ರಹ್ಮಪರಿಸಾ ಅಟ್ಠವಿಧಾಪಿ ಪಟಿಸೇಧೇತುಂ ಅಸಮತ್ಥಾಯೇವಾತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಾ. ಲೋಕಸ್ಮಿನ್ತಿ ಸತ್ತಸಮೂಹೇ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಾಧಾರೇ.

‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ಗಾಥಾನುರೂಪಂ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕಸುತ್ತೇ ಪದಾನಿ ವಿಭಜನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಧಮ್ಮಚಕ್ಕದೇಸನಾಯಂ (ಸಂ. ನಿ. ೫.೧೦೮೧; ಮಹಾವ. ೧೩ ಆದಯೋ; ಪಟಿ. ಮ. ೨.೩೦). ‘‘ಅಪರಿಮಾಣಾ ಅಕ್ಖರಾ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ’’ತಿ ಅವತ್ವಾ ‘‘ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಅಕ್ಖರಾ’’ತಿ ಉಪ್ಪಟಿಪಾಟಿವಚನೇಹಿ ಯೇಭುಯ್ಯೇನ ಪದಸಙ್ಗಹಿತಾನೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪದಾ, ಅಕ್ಖರಾ, ಬ್ಯಞ್ಜನಾತಿ ಚ ಲಿಙ್ಗವಿಪಲ್ಲಾಸಾನೀತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾನಿ. ಏತಸ್ಸೇವ ಅತ್ಥಸ್ಸಾತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾಕಾರಸ್ಸ ಚತುಸಚ್ಚಸಙ್ಖಾತಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸೇವ ಸಙ್ಕಾಸನಾ ಪಕಾಸನಾ ಪಕಾಸನಾಕಾರೋ ಪಞ್ಞತ್ತಾಕಾರೋತಿ ಆಕಾರವನ್ತಆಕಾರಸಮ್ಬನ್ಧೇ ಸಾಮಿವಚನಂ. ಸಙ್ಕಾಸನಾಕಾರೋತಿ ಚ ಸಙ್ಕಾಸನೀಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಸ್ಸ ಆಕಾರೋ. ಏಸ ನಯೋ ಸೇಸೇಸುಪಿ. ಇತಿಪೀತಿ ಇತಿ ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಪಿ, ಇಮಿನಾ ಪಕಾರೇನಪಿ ಇದಂ ಜಾತಿಆದಿಕಂ ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚನ್ತಿ ವೇದಿತಬ್ಬಂ.

ಅಯನ್ತಿ ಕಾಮತಣ್ಹಾದಿಭೇದಾ ಅಯಂ ತಣ್ಹಾ. ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋತಿ ದುಕ್ಖನಿಬ್ಬತ್ತನಸ್ಸ ಹೇತುಭಾವತೋ ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ. ಅಯನ್ತಿ ಸಬ್ಬಸಙ್ಖತತೋ ನಿಸ್ಸಟಾ ಅಯಂ ಅಸಙ್ಖತಾ ಧಾತು. ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋತಿ ಜಾತಿಆದಿಪ್ಪಭೇದಸ್ಸ ದುಕ್ಖಸ್ಸ ಅನುಪ್ಪಾದನನಿರೋಧಪಚ್ಚಯತ್ತಾ ದುಕ್ಖನಿರೋಧೋ. ಅಯನ್ತಿ ಸಮ್ಮಾದಿಟ್ಠಾದಿಕೋ ಅಟ್ಠಙ್ಗಿಕೋ ಅರಿಯೋ ಮಗ್ಗೋ. ದುಕ್ಖನಿರೋಧಭೂತಂ ನಿಬ್ಬಾನಂ ಆರಮ್ಮಣಕರಣವಸೇನ ಗತತ್ತಾ, ದುಕ್ಖನಿರೋಧಪ್ಪತ್ತಿಯಾ ಪಟಿಪದಾಭಾವತೋ ಚ ದುಕ್ಖನಿರೋಧಗಾಮಿನೀ ಪಟಿಪದಾ. ಸೇಸಂ ವುತ್ತನಯಮೇವ.

‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಅತ್ಥಪದಾನಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ತೇಸಂ ಅಞ್ಞಮಞ್ಞಂ ವಿಸಯಿವಿಸಯಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ಅಥ ವಾ ಭಗವಾ ಕಿಂ ಸಾಮಞ್ಞೇಹಿ ಅಕ್ಖರಾದೀಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ ವಾ ಪಕಾಸೇತಿ ವಾ, ಉದಾಹು ಯಥಾರಹಂ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ ಪಕಾಸೇತೀತಿಆದಿವಿಚಾರಣಾಯ ಸಮ್ಭವತೋ ವಿಸಯವಿಸಯಿಭಾವೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧಭಾವಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಕಸ್ಮಾ ಏವಂ ವುತ್ತಂ, ನನು ‘‘ದುಕ್ಖಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿಆದೀಸು ಪದೇನೇವ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚತ್ಥತ್ತಾದಿಕೋ ಸಙ್ಕಾಸಿತಬ್ಬೋತಿ? ಸಚ್ಚಂ, ಪದಾವಯವಸ್ಸ ಪನ ಅಕ್ಖರಸ್ಸ ಗಹಣಮುಖೇನೇವ ಅಕ್ಖರಸಮುದಾಯಸ್ಸಪಿ ಪದಸ್ಸ ಗಹಣಂ ಹೋತಿ, ಪದೇ ಗಹಿತೇ ಚ ದುಕ್ಖಸಚ್ಚತ್ಥಾದಿಕಾವಬೋಧೋ ಹೋತ್ವೇವ, ಏವಂ ಸತಿ ಪದೇನೇವ ಸಿಜ್ಝನತೋ ಅಕ್ಖರೋ ವಿಸುಂ ನ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ? ನ, ದುಕ್ಖಸಚ್ಚತ್ಥಾದಿಕಾವಬೋಧಸ್ಸ ವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿಭಾವತೋ. ದು-ಇತಿ ಅಕ್ಖರೇನ ಹಿ ಅನೇಕುಪದ್ದವಾಧಿಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಕುಚ್ಛಿತತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ, ಖ-ಇತಿ ಅಕ್ಖರೇನ ಧುವಸುಭಸುಖತ್ತಭಾವವಿರಹೇನ ತುಚ್ಛತ್ಥೋತಿ ಏವಮಾದಿಕಾವಬೋಧಸ್ಸ ವಿಸೇಸುಪ್ಪತ್ತಿ ಭವತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪದತ್ಥಗಹಣಸ್ಸ ವಿಸೇಸಾಧಾನಂ ಜಾಯತೀ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೯). ಪದಪರಿಯೋಸಾನೇ ವಾಕ್ಯಪರಿಯೋಸಾನಾಭಾವತೋ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಂಖಿತ್ತೇನ ದೀಪಿಯಮಾನೋ ಅತ್ಥೋ ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸಿತೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಪದೇಹಿ ಪಕಾಸೇತೀ’’ತಿ. ವಾಕ್ಯಪರಿಯೋಸಾನೇ ಪನ ಸಙ್ಕಾಸಿತೋ ಪಕಾಸಿತೋ ಅತ್ಥೋ ವಿವರಿತೋ ವಿವಟೋ ಕತೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ವಿವರತೀ’’ತಿ. ಪಕಾರೇಹಿ ಚ ವಾಕ್ಯಭೇದೇ ಕತೇ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ವಿಭತ್ತೋ ನಾಮಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ಆಕಾರೇಹಿ ವಿಭಜತೀ’’ತಿ. ವಾಕ್ಯಾವಯವಾನಂ ಪದಾನಂ ಪಚ್ಚೇಕಂ ನಿಬ್ಬಚನವಿಭಾಗೇ ಕತೇ ಸೋ ಅತ್ಥೋ ಪಾಕಟೋ ಕತೋವಾತಿ ವುತ್ತಂ ‘‘ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಉತ್ತಾನೀಕರೋತೀ’’ತಿ. ಕತನಿಬ್ಬಚನೇಹಿ ವಾಕ್ಯಾವಯವೇಹಿ ವಿತ್ಥಾರವಸೇನ ನಿರವಸೇಸತೋ ದೇಸಿತೇಹಿ ವೇನೇಯ್ಯಸತ್ತಾನಂ ಚಿತ್ತೇ ಪರಿಸಮನ್ತತೋ ತೋಸನಂ ಹೋತಿ, ಪಞ್ಞಾತೇಜನಞ್ಚಾತಿ ಆಹ ‘‘ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಪಞ್ಞಪೇತೀ’’ತಿ.

‘‘ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದೀಸು ‘‘ಭಗವಾ ಏವಾ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಏವಾ’’ತಿ ವಾ ಅವಧಾರಣೇ ಯೋಜಿತೇ ‘‘ಸಾವಕೋ ನ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದಾದೀಹಿ ನ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿ ಅತ್ಥೋ ಭವೇಯ್ಯ, ಸಾವಕೋ ಚ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ, ಪದಾದೀಹಿ ಚ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿ. ಕತ್ಥ ಅವಧಾರಣಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬನ್ತಿ ಚೇ? ‘‘ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತಿಯೇವಾ’’ತಿ ಅವಧಾರಣಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬಂ. ಏವಞ್ಹಿ ಸತಿ ಸಾವಕೇನ ಸಙ್ಕಾಸಿತೋ ವಾ ಪದಾದೀಹಿ ಸಙ್ಕಾಸಿತೋ ವಾ ಅತ್ಥೋ ಸಙ್ಗಹಿತೋ ಹೋತಿ. ಅತ್ಥಪದಾನಞ್ಚ ಅಕ್ಖರಾದಿನಾನಾವಿಸಯತಾ ಸಿದ್ಧಾ ಹೋತಿ. ತೇನ ಏಕಾನುಸನ್ಧಿಕೇ ಸುತ್ತೇ ಛಳೇವ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ, ಅನೇಕಾನುಸನ್ಧಿಕೇ ಸುತ್ತೇ ಅನುಸನ್ಧಿಭೇದೇನ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಛ ಛ ಅತ್ಥಪದಾನಿ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾನಿ.

‘‘ಛಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಸು ಕತಮೇನ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇನ ಕತಮಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಇಮಿನಾ ಇದಂ ಕಿಚ್ಚಂ, ಇಮಿನಾ ಇದಂ ಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀ’’ತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಚ ಉಗ್ಘಟೇತೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಅಕ್ಖರಾದೀಸು ಬ್ಯಞ್ಜನಪದೇಸು. ಉಗ್ಘಟೇತೀತಿ ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿಞ್ಚಾಪಿ ದೇಸನಾವ ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ಭಗವಾ ಪನ ದೇಸನಾಜನಕತ್ತಾ ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ವುಚ್ಚತಿ. ಸೇಸೇಸುಪಿ ಏವಮತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

‘‘ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾಯೇವ ಕಿಂ ವಿಪಞ್ಚನವಿತ್ಥಾರಣಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾಜನಕತ್ತಾ, ಉದಾಹು ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ಅಞ್ಞಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ಅಞ್ಞಾ ದೇಸನಾತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟನಾ ಆದೀ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಥ ವಾ ‘‘ಕತಮಾ ಉಗ್ಘಟನಾ, ಕತಮಾ ವಿಪಞ್ಚನಾ, ಕತಮಾ ವಿತ್ಥಾರಣಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ‘‘ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟನಾ ಆದೀ’’ತಿಆದಿ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ಉಗ್ಘಟನಾದಿಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾಸು ದೇಸನಾಸು. ಉಗ್ಘಟನಾತಿ ಉಗ್ಘಟನಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾ ಆದಿದೇಸನಾ ಹೋತಿ. ವಿಪಞ್ಚನಾತಿ ವಿಪಞ್ಚನಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾ ಮಜ್ಝೇದೇಸನಾ ಹೋತಿ. ವಿತ್ಥಾರಣಾತಿ ವಿತ್ಥಾರಣಕಿಚ್ಚಸಾಧಿಕಾ ದೇಸನಾ ಪರಿಯೋಸಾನದೇಸನಾ ಹೋತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

‘‘ಉಗ್ಘಟಿಯನ್ತೋ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಕತಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ವಿಪಞ್ಚಿಯನ್ತೋ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಕತಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ವಿತ್ಥಾರಿಯನ್ತೋ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಕತಮಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಸೋಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ ಪನ ‘‘ಏವಂ ‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’ತಿಆದೀನಂ ಛನ್ನಂ ಬ್ಯಞ್ಜನಪದಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಅತ್ಥಪದಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘ಸೋಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’ತಿಆದಿ ವುತ್ತ’’ನ್ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೯) ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಉಗ್ಘಟಿಯನ್ತೋ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಉದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಸೋ ಅಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ತೇನ ಉಗ್ಘಟಿತಞ್ಞುನೋ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿನಯನೇನ ನಂ ಉಗ್ಘಟಿಯನ್ತಂ ಉದ್ದಿಸಿಯಮಾನಂ ಉದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತಂ ವಿನಯಂ ‘‘ಆದಿಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ಆಹು. ವಿಪಞ್ಚಿಯನ್ತೋ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ನಿದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಸೋ ಅಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ, ತೇನ ವಿಪಞ್ಚಿತಞ್ಞುಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿನಯನೇನ ನಂ ವಿಪಞ್ಚಿಯನ್ತಂ ನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಂ ನಿದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತಂ ವಿನಯಂ ‘‘ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ಆಹು. ವಿತ್ಥಾರಿಯನ್ತೋ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನೋ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತೋ ಸೋ ಅಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ ನೇಯ್ಯಂ ಪುಗ್ಗಲಂ ವಿನೇತಿ ವಿನಯನಂ ಜನೇತಿ, ತೇನ ನೇಯ್ಯಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸ ವಿನಯನೇನ ನಂ ವಿತ್ಥಾರಿಯನ್ತಂ ಪಟಿನಿದ್ದಿಸಿಯಮಾನಂ ಪಟಿನಿದ್ದೇಸಪರಿಯತ್ತಿಅತ್ಥಭೂತಂ ವಿನಯಂ ‘‘ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣೋ’’ತಿ ಆಹೂತಿ ಯೋಜನತ್ಥೋತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

ಅಥ ವಾ ‘‘ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಸಙ್ಕಾಸೇತೀ’’ತಿಆದಿನಾ ಛನ್ನಂ ಪದಾನಂ ಬ್ಯಾಪಾರೋ ದಸ್ಸಿತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಅತ್ಥೋ ನಿಬ್ಯಾಪಾರೋ ಸಿಯಾ, ಅತ್ಥೋ ಚ ನಿಪ್ಪರಿಯಾಯತೋ ಸಬ್ಯಾಪಾರೋಯೇವಾತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ಆಹ ‘‘ಸೋಯಂ ಧಮ್ಮವಿನಯೋ’’ತಿಆದಿ. ಏತೇನ ಅತ್ಥೋಯೇವ ಮುಖ್ಯತೋ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಸ್ಸ ವಿನಯನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತಿ, ಅತ್ಥವಾಚಕೋ ಪನ ಸದ್ದೋ ಠಾನೂಪಚಾರತೋ ವೇನೇಯ್ಯತ್ತಯಸ್ಸ ವಿನಯನಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದಸ್ಸೇತಿ. ಪದಪರಮಸ್ಸ ಪನ ಸಚ್ಚಪ್ಪಟಿವೇಧಸ್ಸ ಪತಿಟ್ಠಾನಾಭಾವತೋ ಸೋ ಇಧ ನ ವುತ್ತೋ. ಸೇಕ್ಖಗ್ಗಹಣೇನ ವಾ ಕಲ್ಯಾಣಪುಥುಜ್ಜನಸ್ಸ ವಿಯ ನೇಯ್ಯಗ್ಗಹಣೇನ ಪದಪರಮಸ್ಸ ಪುಗ್ಗಲಸ್ಸಾಪಿ ಗಹಣಂ ದಟ್ಠಬ್ಬಂ. ಅಕ್ಖರೇಹೀತಿಆದೀಸು ಕರಣತ್ಥೇ ಕರಣವಚನಂ, ನ ಹೇತ್ವತ್ಥೇ. ಅಕ್ಖರಾದೀನಞ್ಹಿ ಉಗ್ಘಟನಾದೀನಿ ಪಯೋಜನಾನಿಯೇವ ಹೋನ್ತಿ, ನ ಉಗ್ಘಟನಾದೀನಂ ಅಕ್ಖರಾದೀನಿ ಪಯೋಜನಾನೀತಿ ‘‘ಅನ್ನೇನ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸು ವಿಯ ನ ಹೇತುಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ. ತತ್ಥ ಹಿ ಅನ್ನೇನ ಹೇತುನಾ ವಸತಿ, ವಸನೇನ ಹೇತುನಾ ಅನ್ನಂ ಲದ್ಧನ್ತಿ ವಸನಕಿರಿಯಾಯ ಫಲಂ ವಸನಕಿರಿಯಾಯ ಹೇತುಭಾವೇನ ಗಹಿತಂ. ‘‘ಅಜ್ಝೇಸನೇನ ವಸತೀ’’ತಿಆದೀಸುಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ತೇನಾಹ ‘‘ಯದತ್ಥಾ ಚ ಕಿರಿಯಾ, ಸೋ ಹೇತೂ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೯). ತತ್ಥ ಯದತ್ಥಾತಿ ಸೋ ಅನ್ನಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸಾ ವಸನಾದಿಕಿರಿಯಾಯಾತಿ ಯದತ್ಥಾ, ವಸನಾದಿಕಿರಿಯಾ, ಸೋ ಅನ್ನಾದಿಕೋ ಅತ್ಥೋ ತಸ್ಸಾ ವಸನಾದಿಕಿರಿಯಾಯ ಹೇತೂತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

೧೦. ‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ ಪದಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ದ್ವಾದಸಪದಸಮ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣತಂ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ಛಅತ್ಥಪದಛಬ್ಯಞ್ಜನಪದಭೇದೇನ ಸಮ್ಪತ್ತಿಸಙ್ಖಾತಂ ಅತ್ಥಪದಬ್ಯಞ್ಜನಪದಕಲ್ಯಾಣತಂ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ತತ್ಥ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ಅಥ ವಾ ‘‘ದ್ವಾದಸ ಪದಾನಿ ಸುತ್ತ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾನುರೂಪಂ ‘‘ತತ್ಥ ಅಪರಿಮಾಣಾ’’ತಿಆದಿನಾ ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ ಭಿಕ್ಖವೇ ದೇಸೇಸ್ಸಾಮೀ’’ತಿ ಉದ್ದಿಟ್ಠಾಯ ಪಾಳಿಯಾ ದ್ವಾದಸಪದತಾ ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ‘‘ಆದಿಕಲ್ಯಾಣಂ ಮಜ್ಝೇಕಲ್ಯಾಣಂ ಪರಿಯೋಸಾನಕಲ್ಯಾಣ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾನುರೂಪಂ ‘‘ತತ್ಥ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಚಾ’’ತಿಆದಿನಾ ತಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣತಾ ದಸ್ಸಿತಾ, ದಸ್ಸೇತ್ವಾ ಇದಾನಿ ‘‘ಸಾತ್ಥಂ ಸಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಕೇವಲಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಪರಿಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಾನುರೂಪಂ ತಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ಛಅತ್ಥಪದಬ್ಯಞ್ಜನಪದಸಮ್ಪನ್ನತಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ತತ್ಥ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಅತ್ಥೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಹಾರವಿಸಯಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಅತ್ಥೋ. ಕತಮಾನಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ? ಸಙ್ಕಾಸನಾ, ಪಕಾಸನಾ, ವಿವರಣಾ, ವಿಭಜನಾ, ಉತ್ತಾನೀಕಮ್ಮಂ, ಪಞ್ಞತ್ತಿ ಇಮಾನಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ. ಅತ್ಥೋ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥಿ ತಸ್ಮಾ ಸಾತ್ಥಂ. ತತ್ಥಾತಿ ತಿಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಹಾರವಿಸಯಸಙ್ಖಾತಾಯಂ ಪಾಳಿಯಂ ಛಪ್ಪದಾನಿ ಬ್ಯಞ್ಜನಂ. ಕತಮಾನಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ? ಅಕ್ಖರಂ, ಪದಂ, ಬ್ಯಞ್ಜನಂ, ಆಕಾರೋ, ನಿರುತ್ತಿ, ನಿದ್ದೇಸೋ ಇಮಾನಿ ಛಪ್ಪದಾನಿ. ಬ್ಯಞ್ಜನಂ ಯಸ್ಸ ಅತ್ಥೀತಿ ಸಬ್ಯಞ್ಜನನ್ತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ತೇನಾತಿ ತಸ್ಸಾ ಪಾಳಿಯಾ ತಿವಿಧಕಲ್ಯಾಣಛಅತ್ಥಪದಸಮ್ಪನ್ನಛಬ್ಯಞ್ಜನಪದಸಮ್ಪನ್ನಟ್ಠೇನ, ‘‘ಧಮ್ಮಂ ವೋ, ಭಿಕ್ಖವೇ…ಪೇ… ಸುದ್ಧ’’ನ್ತಿ ಭಗವಾ ಆಹಾತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಕೇವಲಸದ್ದಸ್ಸ ಸಕಲಾದಿಅತ್ಥವಾಚಕತ್ತಾ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥಂ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಕೇವಲನ್ತಿ ಲೋಕುತ್ತರಂ ನ ಮಿಸ್ಸಂ ಲೋಕಿಯೇಹಿ ಧಮ್ಮೇಹೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಪರಿಪುಣ್ಣನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪೇತತ್ಥೇ ಏಕೋಪಿ ಅತ್ಥೋ ಊನೋ ನತ್ಥಿ, ವಾಚಕಸದ್ದೇಸುಪಿ ಅನತ್ಥಕೋ ಏಕೋಪಿ ಸದ್ದೋ ಅಧಿಕೋ ನತ್ಥೀತಿ ಪರಿಪುಣ್ಣಂ ಅನೂನಂ ಅನತಿರೇಕಂ. ಪರಿಸುದ್ಧನ್ತಿ ಸದ್ದದೋಸಅತ್ಥದೋಸಾದಿವಿರಹತೋ ವಾ ಪರಿಸುದ್ಧಂ, ರಾಗಾದಿಮಲವಿರಹತೋ ವಾ ಪರಿಯೋದಾತಾನಂ ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮವಿಸೇಸಾನಂ ಉಪಟ್ಠಿತಟ್ಠಾನತ್ತಾ ಪರಿಸುದ್ಧಂ ಪರಿಯೋದಾತಂ. ನಿಗ್ಗತಂ ಮಲಂ ಏತಸ್ಸ ಧಮ್ಮಸ್ಸಾತಿ ನಿಮ್ಮಲಂ. ಸದ್ದದೋಸಾದಿವಿರಹತೋ ವಾ ರಾಗಾದಿವಿರಹತೋ ವಾ ಸಬ್ಬಮಲೇಹಿ ಅಪಗತಂ ಪರಿ ಸಮನ್ತತೋ ಓದಾತನ್ತಿ ಪರಿಯೋದಾತಂ. ಉಪಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಉಪತಿಟ್ಠನ್ತಿ ಏತ್ಥ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾತಿ ಉಪಟ್ಠಿತಂ ಯಥಾ ‘‘ಪದಕ್ಕನ್ತ’’ನ್ತಿ. ಪದಕ್ಕನ್ತಂ ಪದಕ್ಕನ್ತಟ್ಠಾನಂ. ವಿಸಿಸನ್ತಿ ಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮೇಹೀತಿ ವಿಸೇಸಾ, ಸಬ್ಬೇ ವಿಸೇಸಾ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾ, ಸಬ್ಬತೋ ವಾ ವಿಸೇಸಾತಿ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾ, ಉತ್ತರಿಮನುಸ್ಸಧಮ್ಮಾ. ತೇಸಂ ಸಬ್ಬವಿಸೇಸಾನಂ ಉಪಟ್ಠಿತನ್ತಿ ಯೋಜನಾ. ಇದನ್ತಿ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸಙ್ಗಹಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ತಥಾಗತಸ್ಸ ಸಮ್ಮಾಸಮ್ಬುದ್ಧಸ್ಸ ಪದನ್ತಿ ತಥಾಗತಪದಂ. ಪದನ್ತಿ ಚ ಪಟಿಪತ್ತಿಗಮನೇನ ವಾ ದೇಸನಾಗಮನೇನ ವಾ ಕಿಲೇಸಗ್ಗಹಣಂ. ಓತ್ಥರಿತ್ವಾ ಗಮನಟ್ಠಾನಂ ಇತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ ಪವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಗತೇನ ಗೋಚರಾಸೇವನೇನ ವಾ ಭಾವನಾಸೇವನೇನ ವಾ ನಿಸೇವಿತಂ ಭಜಿತಂ ಇತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ತಥಾಗತಸ್ಸ ಮಹಾವಜಿರಞಾಣಸಬ್ಬಞ್ಞುತಞ್ಞಾಣದನ್ತೇಹಿ ಆರಞ್ಜಿತಂ ಆರಞ್ಜಿತಟ್ಠಾನಂ ಇತಿಪಿ ವುಚ್ಚತಿ, ಅತೋ ತಥಾಗತಪದಾದಿಭಾವೇನ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಏತಂ ಸಾಸನಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ ಇತಿ ಪಞ್ಞಾಯತಿ. ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯನ್ತಿ ಬ್ರಹ್ಮುನೋ ಸಬ್ಬಸತ್ತುತ್ತಮಸ್ಸ ಭಗವತೋ ಚರಿಯಂ, ಬ್ರಹ್ಮಂ ವಾ ಸಬ್ಬಸೇಟ್ಠಂ ಚರಿಯಂ ಬ್ರಹ್ಮಚರಿಯಂ. ಪಞ್ಞಾಯತೀತಿ ಯಥಾವುತ್ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ.

‘‘ಇಮಸ್ಸ ಸಿಕ್ಖತ್ತಯಸ್ಸ ಸಙ್ಗಹಸ್ಸ ಸಾಸನಸ್ಸ ಪರಿಪುಣ್ಣಭಾವಪರಿಸುದ್ಧಭಾವಸಙ್ಖಾತಂ ತಥಾಗತಪದಭಾವಂ!ತಥಾಗತಪದಭಾವಂ, ತಥಾಗತನಿಸೇವಿತಭಾವಂ, ತಥಾಗತಆರಞ್ಜಿತಭಾವಂ, ತೇಹಿ ಪಕಾರೇಹಿ ಞಾಪಿತಭಾವಂ ಕಥಂ ಮಯಂ ನಿಕ್ಕಙ್ಖಾ ಜಾನಿಸ್ಸಾಮಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತೋ ‘‘ತೇನಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ, ತಬ್ಭಾವದೀಪಕೇನ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ನಿಕ್ಕಙ್ಖೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

ಯದಿ ಭಗವಾ ಅಕ್ಖರೇಹಿ ಚ ಪದೇಹಿ ಚ ಉಗ್ಘಟೇತಿ, ಬ್ಯಞ್ಜನೇಹಿ ಚ ಆಕಾರೇಹಿ ಚ ವಿಪಞ್ಚಯತಿ, ನಿರುತ್ತೀಹಿ ಚ ನಿದ್ದೇಸೇಹಿ ಚ ವಿತ್ಥಾರೇತಿ, ಏವಂ ಸತಿ ಆಚರಿಯೇನ ರಚಿತೇನ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಪಯೋಜನಂ ನ ಭವತಿ, ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನ ವಿನಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾಯಮೇವ ಅತ್ಥಸಿಜ್ಝನತೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಕೇಸಂ ಅಯಂ ಧಮ್ಮದೇಸನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ‘‘ಯೋಗೀನ’’ನ್ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಯೋಗೀನನ್ತಿ ಯುಜ್ಜನ್ತಿ ಚತುಸಚ್ಚಕಮ್ಮಟ್ಠಾನಭಾವನಾಯನ್ತಿ ಯೋಗಿನೋ, ತೇಸಂ ಯೋಗೀನಂ. ತೇನ ಮಯಾ ರಚಿತೇನ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ಸಂವಣ್ಣಿತಾ ಅಯಂ ವುತ್ತಪ್ಪಕಾರಾ ಭಗವತೋ ದೇಸನಾ ಉಗ್ಘಟನಾದಿಕಿಚ್ಚಂ ಸಾಧೇತೀತಿ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಯೋಗೀನಂ ಸಾತ್ಥಕೋಯೇವಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ. ‘‘ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ಅಸ್ಸಾದಾದಿದೇಸನಾಹಾರಭಾವೋ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತೇನಾಹ ಆಯಸ್ಮಾ…ಪೇ… ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಿದೇಸನಾಹಾರಭಾವೇನ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ‘‘ಅಸ್ಸಾದಾದೀನವತಾ…ಪೇ… ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ಯಂ ವಚನಂ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ದೇಸನಾಹಾರಸ್ಸ ಯೋಗೀನಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಿದೇಸನಾಹಾರಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಕಿಂ ಪನ ಏತ್ತಾವತಾ ದೇಸನಾಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಯೇನ ದೇಸನಾಹಾರೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ಸೋ ದೇಸನಾಹಾರೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ.

ಇತಿ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ

ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.

೨. ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ

೧೧. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೇನ ಅಸ್ಸಾದಾದಯೋ ಸುತ್ತತ್ಥಾ ಆಚರಿಯೇನ ವಿಭತ್ತಾ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ದೇಸನಾಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥಾತಿ ತೇಸು ನಿದ್ದಿಟ್ಠೇಸು ಸೋಳಸಸು ದೇಸನಾಹಾರಾದೀಸು ಹಾರೇಸು ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ಯಂ ಪುಚ್ಛಿತಞ್ಚ ವಿಸ್ಸಜ್ಜಿತಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಗಾಥಾಯ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಅಯಂ ವಿಚಯೋ ಹಾರೋ ಕಿಂ ವಿಚಿನತೀ’’ತಿಆದಿಕೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ವಿಚಯಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ಯೋಜನಾ.