೫. ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗವಿಭಾವನಾ

೨೩. ಯೇನ ಯೇನ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೇನ ಪದಟ್ಠಾನವಿಭಙ್ಗೇನ ಅವಿಜ್ಜಾದೀನಂ ಪದಟ್ಠಾನಾನಿ ವಿಭತ್ತಾನಿ, ಸೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸಭೂತೋ ಪದಟ್ಠಾನಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ‘‘ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತತ್ಥ-ಸದ್ದಸ್ಸ ಅತ್ಥೋ ವುತ್ತೋವ. ಕತಮೋ ಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿನಿದ್ದೇಸಸ್ಸ ಇದಾನಿ ಮಯಾ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿಕೋ ವಿತ್ಥಾರಸಂವಣ್ಣನಾವಿಸೇಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾತಿ ವಿಞ್ಞೇಯ್ಯೋತಿ. ತೇನ ವುತ್ತಂ –‘‘ತತ್ಥ ಕತಮೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋತಿಆದಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೋ ನಾಮಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೨೩). ಅಯಂ ಇದಾನಿ ವುಚ್ಚಮಾನೋ ವಿತ್ಥಾರಭೂತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ಪಿಟಕತ್ತಯೇ ದೇಸಿತೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಕಿಂ ನಾಮ ಲಕ್ಖಿತಬ್ಬಂ ಧಮ್ಮಂ ಲಕ್ಖೀಯತೀತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಪುಚ್ಛಿತೇ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಚಯೇ ಧಮ್ಮೇ ಸಙ್ಖೇಪೇನ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಧಮ್ಮಾತಿ ಯೇ ಸಮೂಹಾ ಧಮ್ಮಾ. ಏಕಲಕ್ಖಣಾತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ. ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನನ್ತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾನಂ ತೇಸಂ ಸಮೂಹಧಮ್ಮಾನಂ, ನಿದ್ಧಾರಣೇ ಚೇತಂ. ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇತಿ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣೇ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ, ಪಾಳಿಯಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ವುತ್ತಧಮ್ಮತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣೇನ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ.

ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಸಯೇ ಧಮ್ಮೇ ವಿತ್ಥಾರತೋ ಇಮಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಇಮೇ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾಪಿ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ನಿಯಮೇತ್ವಾ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಕಿಂ ಭವೇ’’ತಿಆದಿಮಾಹ. ತಸ್ಸತ್ಥೋ – ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ಸೋ ಪಕಾರೋ ಕಿಂ ಭವೇತಿ ಪುಚ್ಛತಿ. ಯಥಾ ಯೇನ ಪಕಾರೇನ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ, ಸೋ ಪಕಾರೋ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣಾತಿ ಭಾವೋ ಭವೇತಿ ಅತ್ಥೋ. ಕಿನ್ತಿ ಭಗವಾ ಆಹ? ‘‘ಚಕ್ಖುಂ ಭಿಕ್ಖವೇ’’ತಿಆದಿಂ ಭಗವಾ ಆಹ. ‘‘ಚಕ್ಖುಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿಆದಿಮ್ಹಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಸೋತಂ, ಭಿಕ್ಖವೇ, ಅನವಟ್ಠಿತ’’ನ್ತಿಆದಿವಚನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಮೇವ ಭವತಿ.

‘‘ಅನವಟ್ಠಿತಾದಿಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾ ಅಜ್ಝತ್ತಿಕಾಯತನಭಾವೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾತಿ ಆಯತನವಸೇನೇವ ಏಕಲಕ್ಖಣಂ ವತ್ತಬ್ಬ’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಖನ್ಧವಸೇನಪಿ ಏಕಲಕ್ಖಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಅತೀತೇ, ರಾಧ, ರೂಪೇ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತಿ, ಅನಾಗತಂ ರೂಪಂ ಮಾ ಅಭಿನನ್ದಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಸ್ಸ ರೂಪಸ್ಸ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಚಾಗಾಯ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಾ’’ತಿ ವುತ್ತೇ ‘‘ಅತೀತಾಯ, ರಾಧ, ವೇದನಾಯ ಅನಪೇಕ್ಖೋ ಹೋತಿ, ಅನಾಗತಂ ವೇದನಂ ಮಾ ಅಭಿನನ್ದಿ, ಪಚ್ಚುಪ್ಪನ್ನಾಯ ವೇದನಾಯ ನಿಬ್ಬಿದಾಯ ವಿರಾಗಾಯ ನಿರೋಧಾಯ ಚಾಗಾಯ ಪಟಿನಿಸ್ಸಗ್ಗಾಯ ಪಟಿಪಜ್ಜಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ ಭವೇ.

‘‘ಅನಪೇಕ್ಖನೀಯಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾ ಖನ್ಧಲಕ್ಖಣೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವಾತಿ ಖನ್ಧಾಯತನವಸೇನೇವ ಏಕಲಕ್ಖಣಧಮ್ಮಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನಾಪಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾಹಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಯೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ಚ ತೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ಅವುತ್ತಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಯೇ ವಿಪಸ್ಸಕಾ ಪುಗ್ಗಲಾ ಪಞ್ಚಸು ಖನ್ಧೇಸು ನಿಚ್ಚಂ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ ನಿಚ್ಚಂ ಕಾಯಗತಾಸತಿಂ ಭಾವೇನ್ತಿ, ತೇ ವಿಪಸ್ಸಕಾ ಅಕಿಚ್ಚಂ ಸುಭಸುಖಾದಿಕಂ, ಕಸಿವಾಣಿಜ್ಜಾದಿಕಮ್ಮಂ ವಾ ನ ಸೇವನ್ತಿ, ಕಿಚ್ಚೇ ಅಸುಭಾಸುಖಾದಿಕೇ, ಕಾಯಾದಿಕೇ ವಾ ಸಾತಚ್ಚಕಾರಿನೋ ಹೋನ್ತೀತಿ ಭಗವಾ ಆಹಾತಿ ಯೋಜನಾ.

ಇತಿಸದ್ದಸ್ಸ ಚೇತ್ಥ ಏಕಸ್ಸ ಲೋಪೋ. ಇತಿ ಏವಂ ‘‘ಯೇಸಞ್ಚಾ’’ತಿಆದಿಗಾಥಾಯ ಕೇಸಾದಿಕೇ ಕಾಯೇ ಗತಾಯ ಪವತ್ತಾಯ ಸತಿಯಾ ಭಗವತಾ ಸರೂಪೇನ ವುತ್ತಾಯ ವಿಜ್ಜಮಾನಾಯ ತದವಸೇಸಾ ವೇದನಾಗತಾ ಸತಿ ಚ ಚಿತ್ತಗತಾ ಸತಿ ಚ ಧಮ್ಮಗತಾ ಸತಿ ಚ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪತೋ ನಿಚ್ಚಂ ಸುಸಮಾರದ್ಧಾ ನಿಚ್ಚಂ ವೇದನಾಗತಾ ಸತಿ ಚ…ಪೇ… ನಿಚ್ಚಂ ಚಿತ್ತಗತಾ ಸತಿ ಚ…ಪೇ… ನಿಚ್ಚಂ ಧಮ್ಮಗತಾ ಸತೀತಿ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ.

‘‘ಸತಿಪಟ್ಠಾನವಸೇನೇವ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ ಧಮ್ಮಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ತಥಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಾಯತನಂ ಚಕ್ಖುವಿಞ್ಞಾಣೇನ ದಿಟ್ಠಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಸದ್ದಾಯತನಂ ಸೋತವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಸುತಂ, ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ಗನ್ಧರಸಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಂ ಘಾನವಿಞ್ಞಾಣಾದಿತ್ತಯೇನ ವಿಞ್ಞಾಣೇನ ಮುತಂ, ಇತಿ ಏವಂ ದಿಟ್ಠಾದಿತ್ತಯೇ ಭಗವತಾ ಸರೂಪೇನ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ತದವಸೇಸಂ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ವಿಞ್ಞಾತಂ ಧಮ್ಮಾರಮ್ಮಣಪರಿಯಾಪನ್ನಂ ರೂಪಂ ಭಗವತಾ ಆಲಮ್ಬಿತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ವುತ್ತಂ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಅಥ ವಾ ಯಂ ಕಿಞ್ಚಿ ರೂಪಾಯತನಂ ದಿಟ್ಠಂ ಭಗವತಾ ವುತ್ತಂ, ತಸ್ಮಿಂ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ತದವಸೇಸಂ ಸುತಾದಿಕಮ್ಪಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತೀತಿ ಆದಿಅತ್ಥೋ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ. ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದಿಟ್ಠಂ ವಾ ಸುತಂ ವಾ ಮುತಂ ವಾ’’ತಿ.

‘‘ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ವುತ್ತಾಯ ತದವಸೇಸಾ ವೇದನಾಗತಾಸತಿಆದಯೋಯೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾಪಿ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯಥಾ ಚಾಹ ಭಗವಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಥಾ ಯೇನ ನಿಯ್ಯಾನಿಕಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ಭಗವಾ ಆಹ, ತಥಾ ತೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ಚ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ತಸ್ಮಾ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸೇನ ಅಭಿಭೂತತ್ತಾ ಇಹ ಮಮ ಸಾಸನೇ, ಭಿಕ್ಖು, ತ್ವಂ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ಹುತ್ವಾ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನೇನ ವಾ ವಿನೇಯ್ಯ ವಿನಯಿತ್ವಾ ಕಾಯೇ ಕೇಸಾದಿರೂಪಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಕೇಸಾದಿರೂಪಕಾಯಾನುಪಸ್ಸೀ ಹುತ್ವಾ ವಿಹರಾಹೀ’’ತಿ ಭಗವತಾ ವುತ್ತೇ ಸತಿ ‘‘ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ವೇದನಾಸು ವೇದನಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ ಆತಾಪೀ ಸಮ್ಪಜಾನೋ ಸತಿಮಾ ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸಂ, ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಚಿತ್ತೇ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ…ಪೇ… ದೋಮನಸ್ಸಂ, ತಸ್ಮಾತಿಹ, ತ್ವಂ ಭಿಕ್ಖು, ಧಮ್ಮೇಸು ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸೀ ವಿಹರಾಹಿ…ಪೇ… ದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ವುತ್ತಂ ಭವತೀತಿ ಸಙ್ಖೇಪತ್ಥೋ ವೇದಿತಬ್ಬೋ. ವಿತ್ಥಾರತ್ಥೋ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೨೩) ಬಹುಧಾ ವುತ್ತೋತಿ ಅಮ್ಹೇಹಿ ನ ವಿತ್ಥಾರಿತೋ.

‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ವುತ್ತೇ ಕಸ್ಮಾ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ವುತ್ತಾ ಭವೇಯ್ಯು’’ನ್ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಆತಾಪೀತಿ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯ’’ನ್ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ‘‘ಆತಾಪೀ’’ತಿ ಇಮಿನಾ ಪದೇನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಂ ವೀರಿಯಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸಮ್ಪಜಾನೋ’’ತಿ ಪದೇನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಂ ಪಞ್ಞಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ಸತಿಮಾ’’ತಿ ಪದೇನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಂ ಸತಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ. ‘‘ವಿನೇಯ್ಯ ಲೋಕೇ ಅಭಿಜ್ಝಾದೋಮನಸ್ಸ’’ನ್ತಿ ಪದೇನ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪವತ್ತಂ ಸಮಾಧಿನ್ದ್ರಿಯಂ ವುತ್ತಂ, ನ ಕಾಯೇಯೇವ ಪವತ್ತಂ. ಏವಂ ಪಕಾರೇನ ಕಾಯೇ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸಿನೋ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ, ಏವಂ ಸತಿ ಚತುನ್ನಂ ವೀರಿಯಪಞ್ಞಾಸತಿಸಮಾಧೀನಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಚತುನ್ನಂ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನಂ ಸಾಧಕಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಯೋಜನಾ. ತೇನ ವುತ್ತಂ ಅಟ್ಠಕಥಾಯಂ – ‘‘ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಸಾಧನೇ ಇಮೇಸಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಾನಂ ಸಭಾವಭೇದಾಭಾವತೋ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ’’ತಿ (ನೇತ್ತಿ. ಅಟ್ಠ. ೨೩).

೨೪. ‘‘ಏವಂ ವುತ್ತೇಪಿ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾಯೇವ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಭವೇಯ್ಯುಂ, ಕಥಂ ಸತ್ತತಿಂಸಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಧಮ್ಮಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಯೇನ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ತಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಚತ್ತಾರೋ ಸಮ್ಮಪ್ಪಧಾನಾ ಭಾವನಾಪಾರಿಪೂರಿಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ. ಏವಂ ಸೇಸೇಸುಪಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ. ಚತುನ್ನಂ ಸಚ್ಚಾನಂ ಬುಜ್ಝನಂ ಬೋಧಂ, ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಂ, ಬೋಧಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಬೋಧಙ್ಗಮಾ. ಬೋಧಸ್ಸ ಅರಿಯಮಗ್ಗಞಾಣಸ್ಸ ಪಕ್ಖೇ ಭವಾತಿ ಬೋಧಿಪಕ್ಖಿಯಾ.

‘‘ಕುಸಲಾಯೇವ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಭಾವೇನ ನೀಹರಿತಾ ಕಿಂ, ಉದಾಹು ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪೀ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಕುಸಲಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ ಯಥಾ, ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ಅತ್ಥೋ. ‘‘ಕಥಂ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಭಾವೇನ ನಿದ್ಧಾರೇತಬ್ಬಾತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಆಹ. ತತ್ಥ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಪಹಾನೇಕಟ್ಠಭಾವೇನ ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ‘‘ಕತಮಂ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸೂ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ.

ತತ್ಥ ಚತೂಸು…ಪೇ… ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ಕಾಯಾಗತಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ತೇನ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಅಸುಭೇ ಕೇಸಾದಿಕೇ ರೂಪಕಾಯೇ ‘‘ಸುಭ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಆಹಾರಸಮುದಯಾ ರೂಪಸಮುದಯೋ’’ತಿ (ಸಂ. ನಿ. ೩.೫೬) ವುತ್ತತ್ತಾ ರೂಪಕಾಯೇ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಸಮುದಯೇ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರೇಪಿ ಛನ್ದರಾಗೋ ಪಹೀಯತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ವೇದನಾಗತಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಸತಿ ದುಕ್ಖೇ ‘‘ಸುಖ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಫಸ್ಸಾಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ, ‘‘ಫಸ್ಸಪಚ್ಚಯಾ ವೇದನಾ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೩.೧೨೬; ಸಂ. ನಿ. ೨.೧, ೩೯; ಮಹಾವ. ೧; ಉದಾ. ೧; ವಿಭ. ೨೨೫) ವುತ್ತತ್ತಾ ವೇದನಾಯ ಛನ್ದರಾಗಂ ಪಜಹನ್ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಪಚ್ಚಯೇ ಫಸ್ಸಾಹಾರೇ ಛನ್ದರಾಗೋ ಪಹೀಯತಿ. ಚಿತ್ತಗತಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಅನಿಚ್ಚೇ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ವಿಞ್ಞಾಣಾಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತಿ. ಧಮ್ಮಗತಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇ ಭಾವಿಯಮಾನೇ ಅನತ್ತನಿ ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ವಿಪಲ್ಲಾಸೋ ಪಹೀಯತಿ, ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಮನೋಸಞ್ಚೇತನಾಹಾರೋ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ವಿಸುಂ ವಿಸುಂ ಯೋಜೇತ್ವಾ ಏಕೇಕಸ್ಮಿಂ ಪಹಾತಬ್ಬೇ ವುತ್ತೇ ತದವಸೇಸಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ಆಹಾರಾ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವಚನೇ ಆಹಾರೇಸು ಪವತ್ತಾ ಕಾಮರಾಗದೋಸಮೋಹಾ ಬ್ಯನ್ತೀಕತಾ ಹೋನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥೋ ಗಹಿತೋ. ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಞ್ಹಿ ಆರಬ್ಭ ಪವತ್ತೇ ಕಾಮರಾಗೇ ವಿಜ್ಜಮಾನೇ ಕಬಳೀಕಾರಾಹಾರಸ್ಸ ವಿಜಾನನಾ ನತ್ಥೇವ, ತಸ್ಮಿಂ ಕಾಮರಾಗೇ ಪನ ಪಹೀನೇ ಪರಿಜಾನನಾ ಭವತೀತಿ. ಸೇಸಾಹಾರಜಾನನಮ್ಪಿ ಏಸೇವ ನಯೋ. ಯಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ವಿಪಲ್ಲಾಸಾ ಪಹೀನಾ, ಆಹಾರಪರಿಜಾನನಾ ಉಪ್ಪನ್ನಾ, ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತಿ. ಸುಭಸಞ್ಞಿತೇ ಹಿ ಕಾಯೇ ಕಾಮುಪಾದಾನಂ ವಿಸೇಸೇನ ಭವತೀತಿ ಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ಕಾಯೋ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಕಾಯಗತಾಯ ಸತಿಯಾ ಅನುಸರಿತಬ್ಬೋ ಅಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ಕೇಸಾದಿ ಕಾಮುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತ್ವೇವ. ಸುಖವೇದನಾಯ ಅಸ್ಸಾದವಸೇನ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಂ ಭವತೀತಿ ಸುಖಸಞ್ಞಿತಾ ವೇದನಾ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು, ವೇದನಾಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದಿಟ್ಠುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತ್ವೇವ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ದಿಟ್ಠಿಗಹಣವಸೇನ ತಸ್ಸ ತಸ್ಸ ಅತ್ತನೋ ಸೀಲವತವಸೇನ ಪರಿಸುದ್ಧೀತಿ ಪರಾಮಸನಂ ಹೋತೀತಿ ಚಿತ್ತಂ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಚಿತ್ತಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಸೀಲಬ್ಬತುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತ್ವೇವ. ಧಮ್ಮೇ ನಾಮರೂಪಪರಿಚ್ಛೇದೇನ ಯಥಾಭೂತಂ ಅಪಸ್ಸನ್ತಸ್ಸ ಧಮ್ಮೇಸು ಅತ್ತಾಭಿನಿವೇಸೋ ಹೋತೀತಿ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಧಮ್ಮಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಅತ್ತವಾದುಪಾದಾನಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋನ್ತಿ ಏವ. ತಸ್ಮಾ ಚತೂಸು ಸತಿಪಟ್ಠಾನೇಸು ಭಾವಿಯಮಾನೇಸು ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತೀತಿ ವುತ್ತನ್ತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ಯೇನ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಉಪಾದಾನೇಹಿಯೇವ ಅನುಪಾದಾನೋ ಭವತೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಯೋಗಾದೀಹಿಪಿ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಭವತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯೋಗೇಹಿ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋಗೇಹಿ ಚಾತಿ ಕಾಮಯೋಗಭವಯೋಗದಿಟ್ಠಿಯೋಗಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗೇಹಿ ಚ. ವಿಸಂಯುತ್ತೋತಿ ತದಙ್ಗಪ್ಪಹಾನವಿಕ್ಖಮ್ಭನಪ್ಪಹಾನಸಮುಚ್ಛೇದಪ್ಪಹಾನವಸೇನ ವಿಗತೋ, ವಿಮುತ್ತೋ ಚ ಭವತೀತಿ ಅತ್ಥೋ. ಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ಹಿ ರೂಪಕಾಯೋ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಕಾಯಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ಕಾಮರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತ್ವೇವ. ‘‘ಸುಖೋ’’ತಿ ವಾ ‘‘ಸುಖಹೇತೂ’’ತಿ ವಾ ಗಹಣೀಯೋ ಭವೋ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ವೇದನಾಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಭವೋ ಭವರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ದಿಟ್ಠಿಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ. ವಿನಿಬ್ಭೋಗಸ್ಸ ದುಕ್ಕರತ್ತಾ, ಧಮ್ಮಾನಂ ಧಮ್ಮಮತ್ತತಾಯ ಚ ದುಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝತ್ತಾ ಅವಿನಿಬ್ಭುಜಿತಬ್ಬಾ, ಧಮ್ಮಮತ್ತತಾಯ ಅಪ್ಪಟಿವಿಜ್ಝಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾಯೋಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋನ್ತಿ. ತಸ್ಮಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನುಪಸ್ಸಕೋ ‘‘ಯೋಗೇಹಿ ಚ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ. ಅಯಂ ನಯೋ ಆಸವೇಹಿ ಚ ಅನಾಸವೋ ಭವತಿ, ಓಘೇಹಿ ಚ ನಿತ್ಥಿಣ್ಣೋ ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥಾಪಿ ಯೋಜೇತಬ್ಬೋ.

ಗನ್ಥೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಭವತೀತಿ ಏತ್ಥ ಪನ ಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಕಾಯಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ರೂಪಕಾಯೋ ಅಭಿಜ್ಝಾಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ. ದುಕ್ಖದುಕ್ಖವಿಪರಿಣಾಮದುಕ್ಖಸಙ್ಖಾರದುಕ್ಖಭೂತಾ ವೇದನಾ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋನ್ತಿ, ತೇನ ವುತ್ತಂ – ‘‘ದುಕ್ಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಪಟಿಘಾನುಸಯೋ ಅನುಸೇತೀ’’ತಿ (ಮ. ನಿ. ೧.೪೬೫). ವೇದನಾಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ಬ್ಯಾಪಾದಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವೇಸವಸೇನ ಸಸ್ಸತಸ್ಸ ‘‘ಅತ್ತನೋ ಸೀಲೇನ ಸುದ್ಧಿ, ವತೇನ ಸುದ್ಧೀ’’ತಿ ಪರಾಮಸನಂ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ನಿಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಚಿತ್ತಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಸೀಲಬ್ಬತಪರಾಮಾಸಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಸಭಾವಸ್ಸ ಅದಸ್ಸನತೋ ಭವದಿಟ್ಠಿವಿಭವದಿಟ್ಠಿ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ‘‘ಇದಂ ಸಚ್ಚ’’ನ್ತಿ ಅಭಿನಿವಿಸಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಧಮ್ಮಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಇದಂಸಚ್ಚಾಭಿನಿವೇಸಕಾಯಗನ್ಥಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನುಪಸ್ಸಕೋ ‘‘ಗನ್ಥೇಹಿ ಚ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

ಸುಭಸಞ್ಞಿತೋ ಚ ಕಾಯೋ ರಾಗಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಕಾಯಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಕಾಯೋ ರಾಗಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ. ಸುಖಸಞ್ಞಿತಾಯ ವೇದನಾಯ ದೋಸೋ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾ ದೋಸಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು, ವೇದನಾಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದೋಸಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ. ‘‘ಚಿತ್ತಂ ಅತ್ತಾ’’ತಿ ಗಹೇತ್ವಾ ‘‘ಅತ್ತಾ ಸೇಯ್ಯೋ’’ತಿಆದಿವಸೇನ ಪವತ್ತಸ್ಸ ಮಾನಸಲ್ಲಸ್ಸ ಚಿತ್ತಂ ವತ್ಥು, ಚಿತ್ತಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಮಾನಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ. ಧಮ್ಮಾನಂ ಸಪ್ಪಚ್ಚಯನಾಮರೂಪಸಭಾವಸ್ಸ ಅಜಾನನತೋ ಧಮ್ಮಾ ಮೋಹಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು, ಧಮ್ಮಗತಾಯ ಪನ ಸತಿಯಾ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಮೋಹಸಲ್ಲಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚತುಸತಿಪಟ್ಠಾನಾನುಪಸ್ಸಕೋ ‘‘ಸಲ್ಲೇಹಿ ಚ ವಿಸಲ್ಲೋ ಭವತೀ’’ತಿ ವುತ್ತೋ.

‘‘ಆಹಾರಾ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಂ, ‘‘ಕಿಂ ಪನ ಆಹಾರಾವ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞೇಪೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚ ಅಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋ ಚಸ್ಸ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ಯೇನ ಯೋಗಾವಚರೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ತಸ್ಸ ಯೋಗಾವಚರಸ್ಸ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮಾವ ಪರಿಞ್ಞಂ ಗಚ್ಛೇಯ್ಯುಂ, ನ ವಿಞ್ಞಾಣಟ್ಠಿತಿಯೋತಿ ಚೇ ವದೇಯ್ಯ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾದೀಹಿ ಚ ಕಾಯವೇದನಾಚಿತ್ತಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಸಞ್ಞಾಯಪಿ ಪರಿಞ್ಞಾತಬ್ಬಭಾವತೋ. ಸಾ ಹಿ ವೇದನಾಚಿತ್ತಸಙ್ಖಾತೇನ ಧಮ್ಮೇಸು ಪರಿಞ್ಞಾತೇಸು ಅವಿನಾಭಾವತೋ ಪರಿಞ್ಞಾತಾವಾತಿ.

ಯೇನ ಚತ್ತಾರೋ ಸತಿಪಟ್ಠಾನಾ ಭಾವಿತಾ, ಸೋ ಯೋಗಾವಚರೋ ಉಪಾದಾನೇಹಿ ಅನುಪಾದಾನೋ ಚ, ಯೋಗೇಹಿ ವಿಸಂಯುತ್ತೋ ಚ, ಖನ್ಧೇಹಿ ವಿಪ್ಪಯುತ್ತೋ ಚ, ಆಸವೇಹಿ ಅನಾಸವೋ ಚ, ಓಘೇಹಿ ನಿತ್ಥಿಣ್ಣೋ ಚ, ಸಲ್ಲೇಹಿ ವಿಸಲ್ಲೋ ಚ ಭವತೀತಿ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಕಿಂ ಪನ ತಥಾವಿಧೋವ ಹೋತಿ, ಉದಾಹು ಅಞ್ಞಥಾಪೀ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬತ್ತಾ ಅಗತಿಮ್ಪಿ ನ ಗಚ್ಛತೀತಿ ದಸ್ಸೇನ್ತೋ ‘‘ಅಗತಿಗಮನೇಹಿ ಚ ನ ಅಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀ’’ತಿ ಆಹ. ಸುಭಾದಿಸಞ್ಞಿತೇ ರೂಪಕಾಯೇ ಅಪೇಕ್ಖಮಾನೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಭಾದಿಸಞ್ಞಿತೋ ರೂಪಕಾಯೋ ವಿಸೇಸತೋ ಛನ್ದಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇನ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬೋ ಅಸ್ಸಾಸಪಸ್ಸಾಸಾದಿಕೋ ಕಾಯೋ ಛನ್ದಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಕಾಯಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಛನ್ದಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಸುಖವೇದನಸ್ಸಾದವಸೇನ ವೇದಯಮಾನೋ ತದಭಾವೇನ ಬ್ಯಾಪಾದಂ ಆಗಚ್ಛತೀತಿ ಸುಖವೇದನಾ ದೋಸಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ವೇದನಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇನ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ವೇದನಾ ದೋಸಾಗತಿಯಾ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ವೇದನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದೋಸಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಸನ್ತತಿಘನವಸೇನ ‘‘ನಿಚ್ಚಂ, ಧುವ’’ನ್ತಿ ಗಹಿತಂ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಹಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋತಿ, ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇನ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಂ ಚಿತ್ತಂ ಮೋಹಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋತಿ, ತಸ್ಮಾ ಚಿತ್ತಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ದೋಸಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಧಮ್ಮಸಭಾವಂ ಅಜಾನನ್ತಸ್ಸ ಭಯಂ ಜಾಯತೀತಿ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಅಜಾನಿಯಸಭಾವಾ ಧಮ್ಮಾ ಭಯಸ್ಸ ವತ್ಥು ಹೋನ್ತಿ, ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನೇನ ಪನ ಅನುಪಸ್ಸಿತಬ್ಬಾ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಜಾನಿತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ರಾಗಸ್ಸ ವತ್ಥು ನ ಹೋನ್ತಿ, ತಸ್ಮಾ ಧಮ್ಮಾನುಪಸ್ಸನಾಸತಿಪಟ್ಠಾನಭಾವನಂ ಭಾವೇನ್ತೋ ಪುಗ್ಗಲೋ ಭಯಾಗತಿಂ ನ ಗಚ್ಛತಿ. ಏವಂ ಪಹಾತಬ್ಬಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣೇ ಅಕುಸಲೇಪಿ ಧಮ್ಮೇ ನೀಹರಿತ್ವಾ ಇದಾನಿ ನಿಗಮೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಅಕುಸಲಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಪಹಾನಂ ಅಬ್ಭತ್ಥಂ ಗಚ್ಛನ್ತೀ’’ತಿ ಪುನ ವುತ್ತಂ.

ಭಾವೇತಬ್ಬೇಸು ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕದೇಸೇಸು ವುತ್ತೇ ತದವಸೇಸಾಪಿ ಭಾವೇತಬ್ಬಾ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾ, ಪಹಾತಬ್ಬೇಸುಪಿ ಧಮ್ಮೇಸು ಏಕದೇಸೇ ವುತ್ತೇ ತದವಸೇಸಾಪಿ ಧಮ್ಮಾ ಪಹಾತಬ್ಬಾ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ನೀಹರಿತ್ವಾ ವತ್ತಬ್ಬಾತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತಾ, ಅಮ್ಹೇಹಿ ಚ ಞಾತಾ, ‘‘ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಯದಿ ವತ್ತಬ್ಬಾ ಸಿಯುಂ, ತೇಪಿ ವದಥಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅಞ್ಞೇನಪಿ ಪರಿಯಾಯೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರಸ್ಸ ಉದಾಹರಣಾನಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಯತ್ಥ ವಾ ಪನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ರೂಪೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ರೂಪಿನ್ದ್ರಿಯಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖುನ್ದ್ರಿಯಾದಿಜೀವಿತಿನ್ದ್ರಿಯಪರಿಯೋಸಾನಂ ಅಟ್ಠವಿಧಂ ಇನ್ದ್ರಿಯಂ ರೂಪೇಕದೇಸಂ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ. ತತ್ಥೇವ ತಸ್ಸಂ ರೂಪೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ರೂಪಧಾತು ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಾ ಚಕ್ಖುಧಾತಾದಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬಧಾತುಪರಿಯೋಸಾನಾ ದಸವಿಧಾ ರೂಪಧಾತು ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ದೇಸಿತಾ. ಸಬ್ಬೋ ರೂಪಕ್ಖನ್ಧೋ ಚ ದೇಸಿತೋ. ರೂಪಾಯತನಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣಂ ಚಕ್ಖಾಯತನಾದಿಫೋಟ್ಠಬ್ಬಾಯತನಪರಿಯೋಸಾನಂ ದಸವಿಧಂ ಆಯತನಂ ರುಪ್ಪನಲಕ್ಖಣೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಂ.

ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಯಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ಸುಖಾ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ, ತತ್ಥ ತಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ಸುಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ, ಸೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ, ದುಕ್ಖಸಮುದಯೋ ಅರಿಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ ಸುಖವೇದನಾಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಯಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ದುಕ್ಖಾ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ, ತತ್ಥ ತಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ದುಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ ದೋಮನಸ್ಸಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ, ದುಕ್ಖಂ ಅರಿಯಸಚ್ಚಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ ದುಕ್ಖವೇದನಾಭಾವೇನ ಏಕಲಕ್ಖಣತ್ತಾ. ಯತ್ಥ ವಾ ಪನ ಯಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ಭಗವತಾ ದೇಸಿತಾ, ತತ್ಥ ತಸ್ಸಂ ವೇದನೇಕದೇಸದೇಸನಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಞ್ಚ ದೇಸಿತಂ, ಸಬ್ಬೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ಚ ದೇಸಿತೋತಿ ಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಯಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾ ವೇದನಾ ದೇಸಿತಾ, ತಸ್ಸಂ ದೇಸನಾಯಂ ಉಪೇಕ್ಖಿನ್ದ್ರಿಯಂ ದೇಸಿತಂ ಹೋತು ಸಮಾನಲಕ್ಖಣತ್ತಾ, ‘‘ಕೇನ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋ ಭವೇಯ್ಯಾ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ಕೇನ ಕಾರಣೇನಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತ್ವಾ ಕಾರಣಂ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಅದುಕ್ಖಮಸುಖಾಯ ವೇದನಾಯ ಹಿ ಯಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ಅನುಸೇತಿ, ತಸ್ಮಾ ಅವಿಜ್ಜಾ ದೇಸಿತಾ ಹೋತಿ. ಅವಿಜ್ಜಾಯ ಚ ದೇಸಿತಾಯ ಅವಿಜ್ಜಾಮೂಲಕೋ ಸಬ್ಬೋಪಿ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ…ಪೇ… ದುಕ್ಖಕ್ಖನ್ಧಸ್ಸ ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ದೇಸಿತೋವ ಹೋತೀತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋ.

‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಪಚ್ಚಯಾ ಸಙ್ಖಾರಾ…ಪೇ… ಸಮುದಯೋ ಹೋತೀ’’ತಿ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಪವತ್ತೋ ಯೋ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋತಿ ಆಚರಿಯೇನ ವುತ್ತೋ, ‘‘ಯದಿ ತಥಾ ಪವತ್ತೋ ಸೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋ, ಏವಂ ಸತಿ ಸಬ್ಬೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋ’’ತಿ ನ ವತ್ತಬ್ಬೋತಿ ಚೋದನಂ ಮನಸಿ ಕತ್ವಾ ‘‘ಸೋ ಚಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೋ ಚ ಅನುಲೋಮವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ಸರಾಗಸದೋಸಸಮೋಹಸಂಕಿಲೇಸಪಕ್ಖೇನ ಹಾತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಚ ಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ‘‘ಅವಿಜ್ಜಾಯ ತ್ವೇವ ಅಸೇಸವಿರಾಗನಿರೋಧಾ ಸಙ್ಖಾರನಿರೋಧೋ’’ತಿಆದಿಕೋ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ವೀತರಾಗವೀತದೋಸವೀತಮೋಹಅರಿಯಧಮ್ಮೇಹಿ ಹಾತಬ್ಬೋ. ಯೋ ಚ ಅನುಲೋಮಪಟಿಲೋಮವಸೇನ ಪವತ್ತೋ, ಸೋ ಚ ತದುಭಯೇಹಿ ಹಾತಬ್ಬೋ. ತಸ್ಮಾ ‘‘ಸಬ್ಬೋ ಚ ಪಟಿಚ್ಚಸಮುಪ್ಪಾದೋ ದೇಸಿತೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬೋವಾತಿ ಅಧಿಪ್ಪಾಯೋ ಗಹೇತಬ್ಬೋ.

‘‘ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿಆದಿನಾ (ನೇತ್ತಿ. ೨೩) ಆಚರಿಯೇನ ಯಾ ಲಕ್ಖಣಹಾರಯೋಜನಾ ವುತ್ತಾ, ಸಾವ ಕಾತಬ್ಬಾ, ನ ಅಞ್ಞಥಾ ಕಾತಬ್ಬಾ’’ತಿ ಪುಚ್ಛಿತಬ್ಬಭಾವತೋ ಅಞ್ಞಥಾಪಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾಯೇವಾತಿ ದಸ್ಸೇತುಂ ‘‘ಏವಂ ಯೇ ಧಮ್ಮಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯೇ ಪಥವೀಆದಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಸನ್ಧಾರಣಾದಿಕಿಚ್ಚತೋ ಸಙ್ಘಟ್ಟನಾದಿಕಿಚ್ಚತೋ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ. ಯೇ ಪಥವೀಆದಯೋ ರೂಪಧಮ್ಮಾ, ಯೇ ಫಸ್ಸಾದಯೋ ಅರೂಪಧಮ್ಮಾ ಕಕ್ಖಳಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ ಫುಸನಾದಿಲಕ್ಖಣತೋ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ರೂಪಾರೂಪಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ. ಯೇ ಧಮ್ಮಾ ರುಪ್ಪನಸಾಮಞ್ಞತೋ ನಮನಸಾಮಞ್ಞತೋ ಅನಿಚ್ಚಾದಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಾ ಖನ್ಧಾಯತನಾದಿಸಾಮಞ್ಞತೋ ವಾ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತಿ. ಯೇ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ಭಙ್ಗುಪ್ಪಾದತೋ ಸಙ್ಖತೋ ಚುತೂಪಪಾತತೋ ಸಮಾನನಿರೋಧುಪ್ಪಾದಸಙ್ಖತತೋ ವಾ ಚುತೂಪಪಾತತೋ ಏಕಲಕ್ಖಣಾ, ತೇಸಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾನಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಾ ಸಙ್ಖತಧಮ್ಮಾ ವುತ್ತಾ ಭವನ್ತೀತಿ ಅತ್ಥಯೋಜನಾ ಕಾತಬ್ಬಾ.

ಕಿಚ್ಚತೋ ಚ ಲಕ್ಖಣತೋ ಚಾತಿಆದೀಸು ಚ-ಸದ್ದೇನ ಸಹಚರಣಸಮಾನಹೇತುತಾದಯೋ ಸಙ್ಗಹಿತಾತಿ ದಟ್ಠಬ್ಬಾ. ಸಹಚರಣಾದೀಸು ಚ ಯಂ ವತ್ತಬ್ಬಂ, ತಂ ‘‘ನಾನತ್ತಕಾಯನಾನತ್ತಸಞ್ಞಿನೋ (ದೀ. ನಿ. ೩.೩೪೧, ೩೫೭, ೩೫೯; ಅ. ನಿ. ೯.೨೪), ನಾನತ್ತಸಞ್ಞಾನಂ ಅಮನಸಿಕಾರಾ’’ತಿಆದೀಸು ಸಹಚಾರಿತಾಯ ಸಞ್ಞಾಸಹಗತಾ ಧಮ್ಮಾ ನಿದ್ಧಾರಿತಾತಿಆದಿನಾ ವುತ್ತಮೇವ.

‘‘ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ಸರೂಪತೋ ವುತ್ತೇ ಏಕಲಕ್ಖಣಾದಿತೋ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಭಾವೋ ಕೇನ ಅಮ್ಹೇಹಿ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬಭಾವತೋ ‘‘ತೇನಾ’’ತಿಆದಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ತೇನ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಭಾವೇನ ‘‘ವುತ್ತಮ್ಹಿ ಏಕಧಮ್ಮೇ’’ತಿಆದಿಕಂ ಯಂ ವಚನಂ ಆಯಸ್ಮಾ ಮಹಾಕಚ್ಚಾನೋ ಆಹ, ತೇನ ವಚನೇನ ತುಮ್ಹೇಹಿ ಅವಸಿಟ್ಠಾನಮ್ಪಿ ವುತ್ತಭಾವೋ ಜಾನಿತಬ್ಬೋ ಸದ್ದಹಿತಬ್ಬೋತಿ ವುತ್ತಂ ಹೋತಿ.

‘‘ಏತ್ತಾವತಾ ಚ ಲಕ್ಖಣಹಾರೋ ಪರಿಪುಣ್ಣೋ, ಅಞ್ಞೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನತ್ಥೀ’’ತಿ ವತ್ತಬ್ಬತ್ತಾ ‘‘ನಿಯುತ್ತೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ’’ತಿ ವುತ್ತಂ. ತತ್ಥ ಯಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಏಕಸ್ಮಿಂ ಧಮ್ಮೇ ವುತ್ತೇ ಅವಸಿಟ್ಠಧಮ್ಮಾಪಿ ಯೇನ ಲಕ್ಖಣಹಾರೇನ ನಿದ್ಧಾರಿತಾ, ತಸ್ಸಂ ಪಾಳಿಯಂ ಸೋ ಲಕ್ಖಣೋ ಹಾರೋ ನಿಯುತ್ತೋ ನಿದ್ಧಾರೇತ್ವಾ ಯೋಜಿತೋತಿ ಅತ್ಥೋ ದಟ್ಠಬ್ಬೋತಿ.

ಇತಿ ಲಕ್ಖಣಹಾರವಿಭಙ್ಗೇ ಸತ್ತಿಬಲಾನುರೂಪಾ ರಚಿತಾ

ವಿಭಾವನಾ ನಿಟ್ಠಿತಾ.

ಪಣ್ಡಿತೇಹಿ ಪನ ಅಟ್ಠಕಥಾಟೀಕಾನುಸಾರೇನ ಗಮ್ಭೀರತ್ಥೋ ವಿತ್ಥಾರತೋ ವಿಭಜಿತ್ವಾ ಗಹೇತಬ್ಬೋತಿ.